Сақтардың көрші мемлекеттермен қарым-қатынасы

Кіріспе

1 Сақ тайпаларының орналасуы және оған байланысты көзқарастар
1.1 «Сақ» атауының шығуына байланысты пікірталастар
1.2. Сақ тайпаларының орналасуы.

2 Сақтардың көрші мемлекеттермен қарым.қатынасы
2.1. Сақ.парсы қатынастары: себебі, барысы, салдары
2.2. Грек.парсы соғыстарына сақтардың қатысуы
2.3. Сақтардың көрші мемлекеттермен мәдени байланысы

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
        
        Кіріспе
Кез келген бір елдің ежелгі дәуіріне көз ... ... ... ... ... құндылықтары бар ... ... ... елі ... әйгілі пирамидаларымен мақтанса, Италия мен
Греция көне өркениеттерін үлгі тұтады, Ирак пен ... ... ... Қосөзендік мәдениетімен масаттанады. Көршілес Қытай сан мыңжылдық
салт-дәстүрімен ерекшеленсе, біз, ... ... ... ... ... ат
дүбірімен үркітіп, Еуразиялық кеңістікте ат тұяғы жеткен жерді өз иелігі
деп санайтын, «ұлы ... ... ... ... ... ... Олар өздерінің жауынгерлік қасиеттерінің
арқасында ежелгі ... ... де орын алды десе де ... ... ежелгі көшпенділері әлемдік өркениет тұрғысында өздерінің өшпес
іздерін қалдырды деп айтуға ... ... ... ... ... ... ... келгенде теңдесі жоқ «аң бейнелі ... ... пен ... ... «Ұлы ... жолын» сыйлады,
қайталанбас қорғандар архитектурасын қалдырды.
Қазақстан жерін мекендеген сақ, ғұн, ... ... т.б. ... өз ... сай ... оқиғаларға белсене араласты. Олардың
кейбірі көршілес елдердің саяси ... ... ... тигізіп
отырды. Жоғарыда аталған тайпалардың ішінде сақ тайпалық одағы біздің
тарихымызда сан қыр жағынан ... ... ... тарихы, әдет-ғұрпы,
қоғамдық құрылыстары сол кездің өзінде-ақ көптеген авторлардың еңбектеріне
арқау болды. ... сол ... ... ... негізінде
сақтардың халықаралық қатынастардағы рөліне назар аударып көрейік.
Тақырыптың өзектілігі.Қазақстан тарихындағы сақ заманы әлемдік тарихқа
қосылған мол мұра екендігін ... атап ... Осы ... ... ... біршама кейінгі кезеңдердегі тарихи мәселелерді талдауға,
әрі оларға қатысты обьективті тарихи ... ... ... Сақ ... сол ... ... ... саяси және мәдени
байланыстарға түсіп, өз дәуірлерінің деректерінде есімдерін қалдырып кетті.
Кейінгі зерттеушілердің еңбектерінде ... ... ... ... ... тек ... мән ... саяси
қатынастардың барысы мен мәні, қорытындысы жөнінде нақты ... ... ... ... көз ... ... ... халықтар мен елдердің
даму деңгейі біркелкі болмағанын көреміз. Мәселен, бұл кезең Еуропа тарихы
үшін ... ... ... ерекшеленді. Ал, отандық
тарихымызда бұл кезеңдегі даму басқаша ... ... ... ... ... сақ ... ... отырықшы көрші елдермен тығыз саяси-
экономикалық, сондай-ақ, ... ... ... ... ... тек саяси-экономикалық қана емес, мәдени дамудың жаңа кезеңі
басталды. Жалпы сол кезеңдегі ... ... ... ... аты ... ... ... мазмұны, яғни, саяси,
экономикалық, әскери құрылымы, әсіресе, этникалық құрамы мен ... ... онша ... түсе ... жоқ. ... ... мәдениеті мен рухани дүниесінде айтарлықтай өзгеру, ... жоқ ... ... Тарихшы және археолог ғалымдарымыздың «Дала
өркениеті» деп ... ... ... өзінің мәдени дәстүрлерінің
тарихи тамырларын сақтай отырып, ... ... ... ... игерді.
Отандық тарихымызда өзіндік сипат алған сақ кезеңін көршілес елдердің
көне ... ... ... көп ... ... ... қосары анық. Мемлекет болып қалыптасқан кез ... ... ... ... ... мәдени немесе экономикалық қатынастарға
түсетіндігі табиғи заңдылық. Осы тұрғыдан келгенде ... ... ... ... ... ғана ... керісінше сол қарым-қатынастардың себеп-салдары мен ... мен ... ... ең ... ... болып табылады.
Бітіру жұмысының хронологиялық шеңбері. Жұмыс б.з.д. ҮІІ- IV ғасырлар
аралығында тарих төсіне шығып, Еуразия ... ... ... ... ... ... көрші мемлекеттермен қарым-
қатынасына арналған. Бітіру жұмысында әр түрлі авторлардың деректері ... ... ... сақ тайпаларының сол кездегі алып
державалар санатындағы Ахемендіктер және ... ... ... ... ... ... Сақтардың халық аралық қатынастардағы
рөлін анықтауда біз сол заманғы деректерден ... ... ... тікелей қатысты зерттеулерге жүгінеміз. Ал ол ... ... ... ... ... ... дейінгі, Кеңес дәуіріндегі
және тәуелсіз Қазақстан уақытындағы деп үш кезеңге бөлеміз.
Қарастырылып отырған тақырыпқа қатысты ... ... ... ... ... ... ішіндегі ең құндысы В.В. Григорьевтің «О
скифском народе ... атты ... (1). ... сақ ... жасаған кейбір қорытындыларының кемшіліктеріне қарамастан, еңбек
өзінің құндылығын ... В.В. ... ... бірі ... «сақ»
этнониміне талдау жасап, грек-парсы деректеріне сүйеніп, сақ тайпаларының
қоныстану ареалын айқындауға тырысады. Оның бұл ... ... ... зерттеулеріне таптырмас олжаға айналды.
Қазан төңкерісінен кейін сақ дәуірін зерттеудің жаңа кезеңі басталды.
Еуразиялық кеңістікте ... ... ... ... ... ... салыстырылып ғылыми айналымға көптеген жаңа көзқарастар
келді. Кеңестік дәуірде сақ тайпаларына қатысты зерттеулердің жарық ... ... ... өзі бір ... ... ... ... анық. Сондықтан да біз зерттеуіміздің негізі болып отырған тақырыпқа
тікелей қатысты еңбектерге шолу жасаймыз. Кеңес заманында сақтардың ... ... ... ... зерттеулер жарық көрді.
Солардың ішінде біздің тақырыпқа қатысты ... ... ... ... ... ... ... болады (2). Ғалым өзінің зерттеуін
толығымен сақтардың парсы билеушісі Дарий І қарым-қатынасына арнаған. ... ... ... ... ... ... және ... анықтауға тырысады. Алайда В.В. Струве Дарийдің сақтарға жасаған
жорығының уақытын, ... ... ... ... ... ... бір зерттеуші С.П. Толстов өз ... ... ... байланысқа баруларының себептерін анықтауға тырысқан (3,4).
Біз қарастырып отырған мәселенің кейбір ... ... М.А. ... ... ... үлкен септігін тигізді (5). Ирантанушы ғалым
өзінің бұл мақаласында Бехистун жазбасындағы сақтарға байланысты ... ... ... ... деңгейдегі тіл маманы екендігін көрсете білген.
И.В. Пьянковтың мақаласында Кир ІІ сақ ... ... ... ... ... өте ... ... айтылған. Зерттеуші әртүрлі
деректерді талдай отырып, парсы ... мен ... ... өткен
жерлерді анықтауға қатысты жасаған тұжырымдары ... ... ... үшін де ... ие болды (6).
Ежелгі көшпелілер тарихымен ... ... ... ... (7) ... ... ... қарастырып отырған мәселелер
бойынша көптеген тұңғиықтарды айқындауға көмегін тигізеді. ... ... әр ... ... ... ... ... ғылыми талдаудан өткізіп
барып жариялағандығы көрініп тұр. ... ... ... ... ... ... қарасты жасаған тың ойлары және сақ ... ... ... ... бүгінгі күнге дейін ғылыми құндылығын жойған
жоқ.
Бітіру жұмысындағы кейбір ... ... ... ... ... көрініс табады. Мәселен, К. Акишев пен Г. ... ... ... ... ... ... ... көшпелілердің
болмысы барынша үлгілі сипатталған (8). Олардың бұл ... ... ... ... бірі ... ... Міне осыдан кейін
қазақ ғалымы К. Ақышевтің сақ тайпаларына байланысты кеңес одағының ... ... ... ... көрді (9).
Қазақстан өз тәуелсіздігін алғанан кейін, тарих ғылымына деген жаңаша
бетбұрыс жасалды. Мәселен, ... ... ... ... ... жердегі
зерттеулер кеңестік бұғаудың ықпалымен ... ... ... ... ... ... болған ақтаңдақтарымыз тарих сахнасына
көтеріліп, жоғымыз түгенделу үстінде. Тәуелсіздік алысымен қазақстандық
ғалымдар қазақ ... ... ... сай ... ... Содан бері
жарық көрген еңбектерде біз қарастырып отырған мәселелер арнайы зерттелмесе
де, ... ... ... ... ... ... жазылған алғашқы еңбектердің
бірі «Қазақстан тарихы очеркетері» болып табылады (10). Мұнда бүкіл қазақ
тарихының келелі мәселелері ... ... ... ... ... ... ... қысқаша баяндалған.
Бітіру жұмысының бірінші тарауына қатысты мәселелер белгілі ... ... мен Т.И. ... ... ... ... (11) және
қазақ тарихшыларының ... ... ... ... ... ... Академиялық баспасында (12) өте жақсы ашылған.
Зерттеуіміздің негізі болып ... ... ... ... ... А.Ш. ... (13) пен К. ... (14) іргелі
еңбектерінде ауыз толтырып ... ... ... ... ... ... ... және сақ-македон қатынастарын
ашудағы алғашқы тұжырымдамалар болып табылады деуге болады.
Зерттеу жұмысымыздың тарихнамалық ... ... ... ... ... ашуға көмектесетін еңбектің әлі жүйеленбегенін
байқаймыз. Бұның себебін тақырыпқа байланысты деректердің аздығы және осы
аз ... ... ... ... ... саусақпен
санарлығынан көреміз.
Жұмыстың деректік қоры. Тақырыптың ... ... ... ... шығармалары мен парсы билеушілерінің әмірімен Бехистун тасына
қашалған жазбалар құрайды. Осы ... ... ... ... ... түпнұсқалығымен Бехистун жазбалары ерекшеленеді (15).
Бұл жазба парсы патшасы Дарий І бұйрығымен б.з.д. 518 жылы ... ... ... онда ... сөзі ... сақ тайпалық
бірлестігінің тайпалары жеке-жеке аталады.
ХІХ ғасырда Бехистун жазбаларының оқыла бастауымен ... ... ... деген қызығушылығы пайда болып, сақтанудың ... ... Осы ... ... ... ... ... болып, бірталай пікірталастар туғызды. Деректе тек қана сақтардың
саяси тарихы мен этникалық құрамына қатысты мәліметтер ғана ... ... ... ... ... ... көмекетесетін мағлұматтар
бар. Олай дейтініміз, Бехистун жазбасында Дарий І тұтқындаған сақ патшасы
Скунха және ... ... ... ... «шошақ бөрікті» сақтар
бейнеленген.
Грек тарихшыларының ... ... ... ... ... біз үшін аса мол ... көзі (16). Алайда, кітапта сақ
тайпаларының орналасуы, ... мен ... ... ... аса ... берілгенімен, тарихшы ретінде бұл мағлұматтарға аса сақтықпен
қарау керек. Себебі Геродот ... ... ... жерінде болған емес
және олар туралы тек естігендерін жазған.
Бітіру жұмысының мазмұнын ашуда Страбонның (17), ... ... ... ... ... ... І мен ... соғысы
кезіндегі қарапайым жылқышы Шырақтың ерлігін мәңгілік етіп, сақтардың
болашақ ұрпақтарына үлгі етіп ... ... ... қатынастарына қатысуы жөнінде Аррианнан (19) және
Курций Руфтан (18) білеміз. Бұл авторлар сақтар туралы мәліметтерді ... ... ең ... ... яғни, Марафон шайқасынан бастап А.
Македонскийдің Орта Азияға жорығына дейін береді.
Сақтардың көрші елдермен мәдени қатынасын ... үшін ... ... ... дінің қасиетті кітабы Авеста арқылы сақтардың діни наным-
сенімдерінің кейбір негіздірін байқауға болады.
Бір сөзбен айтқанда осы тақырыпқа байланысты қолда бар ... ... ... бізді қызықтыратын мәселені қайтадан қалпына келтіруге аз
да болса мүмкіндік бере алады.
Зерттеу ... ... мен ... ... ... ... ... қалыптасуында елеулі қызмет ... сақ ... ... ... байланыстарын ашып көрсету. Және де ... ... және ... ... зерттелінуінің негізгі
бағыттарын қарастыра отырып, өзіндік ой-тұжырымдамалар арқылы тақырыптың
толық ашылуына ... ... ... ... ... ... міндеттер қойдық:
- «сақ» атауының шығу тегі мен мәнін тарихнамалық жүйе ... сақ ... ... тайпаларға сипаттама беру және әр түрлі
деректер мен ... ... ... ... ... ... қатынастарының қалыптасуы мен барысын талдау;
- А. Македонскийдің сақтармен болған қақтығыстарын қорытындылау;
- сақтардың көрші халықтармен мәдени байланыстарын көрсету.
Зерттеудің нысаны ретінде сақ ... ... ... ... байланыстары алынды.
Бітіру жұмысының ғылыми жаңалығы. Тақырып бойынша әдебиеттерді қамтуда
тілдік, хронологиялық, ұлттық, мемлекеттік шектеулердің ... жаңа ... ... ... ... ... аударылуында; сақ дәуіріндегі мемлекеттік дамудың өзіндік
ерекшеліктері мен ... ... ... ... ... ... ... принципті ұстануда.
Сонымен бірге жұмыста:
- сақтардың көрші халықтармен саяси-мәдени байланыстары тарихи
принцип бойынша жаңа жүйеге түсірілген;
- ... ... ... ... ... мен кемшіліктері нақты түгенделді.
Ғылыми-практикалық құндылығы. Жұмыс сақтардың көрші ... ... ... ... ... ... Қазақстанның тарихи
дәстүрлерін берік ұстанған бейбіт мемлекет ... ... ... ... ... ... ... мен
сабақтастығы туралы ғылыми көзқарастарды нақтылай түсуге, болашақ ұрпақты
өз мемлекетіміздің жарқын ... ... ... ... патртотизмге
тәрбиелейді.
Бітіру жұмысының құрылымы. Зерттеу жұмысы ... ... ... ... екі ... ... екі, ... үш тарауша)
және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 Сақ тайпаларының ... және оған ... ... ... ... ... байланысты пікірталастар.
Б.з.д. І мыңжылдықта қазақ даласында қаншама ... ... ... ... ... ... және ... дәуірлеуі
ғылымда «ерте темір дәуірі» немесе «ежелгі көшпелілердің заманы» деген
терминдерді қалыптастырды. Ол ... ... ... ең ... ... ... таралғандары сақ тайпалық бірлестіктері болды. Қазақстандық
кейбір зерттеушілердің пікірлері ... ... ... ... ... болып есептеледі. Мұны археологиялық, антропологиялық және
генетикалық зерттеулер дәлелдеп отыр (8,121-136).
Жалпы алғанда біз өзіміздің ата-бабаларымыздың бірі деп ... ... әлі ... ... ... ... ... қалыптаса қоймады.
Мәселен, «сақ» атауы жөнінде, сақтар бірлестігіндегі тайпалар жайында,
сақтардың ... мен ... ... ... ... ... айналым үстінде.
Әрине біз бұл жерде жоғарыда аталған мәселе бойынша мүлде зерттеулер
жасалмады деуден мүлде аулақпыз. Ежелгі ... ... ... ... мәліметтер негізінде тұжырымдамалар жасалуда, және де жалғаса
бермек. Осы күнге дейін сақтарға қатысты жарық көрген әртүрлі ... ... ... сақ ... ішіндегі ең күрделісі де,
қызықтысы ... ... ... ... жасап көрейік.
«Сақ» атауы төңірегіндегі пікірлер ежелгі заманда-ақ қалыптаса ... де ... Оны сақ ... ... жазба деректерде кездесуі және осы
турасында сол кездегі ғалымдардың айтқан көзқарастары дәлелдей ... ... ... өзі ... ... пікірінше б.з.д. 641-
640 жылдары ассирия анналдарында ұшырасады. Онда сақ патшасы ... ... ... баяндалады. Бұл жағдай б.з.д. ҮІІІ-ҮІІ ғасырларда
Алдыңғы Азияға келген көшпенділірде «сақ» этнонимінің болғандығын көрсетеді
(20,143) Одан ... ... ... ... ... бойынша сақтар дегеніміз скифтер, парсылар барлық скифтерді сақтар
деп атаған.
Геродоттың мәліметтерін Плиний де ... ... ... сақтар деп атағандығы жөнінде өз еңбегінде келтірген (21,12-13).
Ежелгі үнді жазбаларында «сақ» сөзі үнді ... ... ... ... ... тәрізді сөздерге сәйкестендірілген (7,157).
Диодор былай деп жазды: ... ... көп ... өсті және ... тұлғалары болды. Сол тұлғалардың есімдерімен ... ... ... т.б., ... ... ... (22,122). Автордың
мәліметіне қарағанда «сақ» сөзі белгілі бір ... ... ... ... ... Мұның өзі, қазақ халқын құрап отырған тайпаларды шежірелік
негізде адам ... ... ... ... ... ... біз
аталған автордың ойын қолдай салудан аулақпыз, қайткенде де оны ... ... ... ... ... ... ежелгі грек салты «қалқанмен»
байланыстырады. Бұның түсіндірмесін Стефан ... ... ... ... ... ойлап тапқандықтан оларды осылайша атады» (23,43).
Мәліметке қарағанда «сақ» атауы олардың кәсібіне байланысты ... ... ... ... бір ... ... қоюы күмәнді. Әйтсе де, ғылыми
ізденісті қажет етпегендігі анық.
Ғалымдардың бір тобы мұнымен шектелмей, «сақ» ... ... Сақ ... ... ... ... арнаған орыс
шығыстанушы ғалымы В.В. Григорьев «сақ» сөзінің түп ... ... ... ... ... ... «ит» атауымен байланыстыруға тырысады (1,37).
Ғалымның сөзіне сүйенсек «сақ» сөзінің парсыша ... ... «ит» ... ... ... ... атауы «иттер» дегенге саяды.
Парсылар сақтарды «сақа», оларды «ит» деп қорлаған деп ... және ... ... көшпелілерде өздерін «ит» деп атау дәстүрінің ежелден
барлығын, оның тіпті де қорлық атау еместігін, мысалы, түрік ... ... ... «ноғай» деп атайтындығын, ал моңғолдың «нохой» деген ... «ит» ... ... ... ... етеді.
Алайда, атақты ғалымның бұл пайымдауымен де ... қиын ... ... оның соңғы ойынан бастасақ, «ноғай» деген халықтық атау
моңғолдың «нохой» сөзінен емес, ... ... ... ... бегі ... ... шыққан. Соған орай «ноғай сөзінің тұп төркіні, тіпті,
моңғолдың сол ... ... ... ... де ол ... ... ит ... кісі аты.
Біздің түсінігімізде сақ – букіл «азиялық скифтерге» көне парсылардың
берген атауы. Сақтарды гректеніп ... ... бөлу ... ... тарихшысы Страбон оларды «азиялық скифтер» деп атайды. Рим ... ... де ... ерекшелейді.
Мұндай ерекшелеудің Геродотта бар екендігі де белгілі. Демек, сақ ... ерте ... бар, көне ... үшін ... ... ... орныққан атау. Сондықтан В.В. Грегорьевтің осы қалыптасқан
атауды кейін жаңа парсы тілінде өзгеріске ... ... ... деуі ... Оның ... көне парсыша ит деген ұғымды «спако» деген сөз берсе
керек еді. Өйткені парсы мемлекетінің негізін қалаған атақты Кир ... өгей ... ... ... әйелі Спаконың атын тарихшылардың
«ит» деп түсіндіретіне баршаға белгілі.
Зерттеушінің көзқарасы осы ... ... ... ... ... ... атауының ежелгі парсы тіліндегі «ит» сөзін білдіреді деген
дәлелдеуімен қоса, сақтарды славян ... деп ... ... ... ... ойы толғамы болған шығар, бірақ сақтарды «ит» сөзімен
салғастыру және ежелгі славяндар деп баса атап өту ... ... ... Григорьевтің пікірін қолдайтын зерттеушілер табылып, олар аталған
ғалымның ... одан ары ... еді. ... ... Ван Виндекс
1949 жылы Х. Шелдтің зерттеулеріне сүйеніп, «сақ» атауының мағынасы ... «ит» ... ... ит» ... ... деген ұсыныс тастады.
Аталған зерттеушілердің ... ... ... сөзі ... парсы және
тәжік тілдерінде «ит» атауына сәйкес келеді (7,157).
1951 жылы француз ғалымы О. Жемеранье «сақ» сөзін ... ... ... ... сын айтты. Ол көптеген лингвистикалық
талдаулар жасап, «сақ» сөзі итті ... ... ... ... атауын ежелгі иран тілі контекстінде қарастырып, оның
аудармасы ... ... ... ... ... ... ... «сақ» этимологиясының мағынасы, «жүргізуші», «жылдам»,
«көшпелі» ... ... деп, өз ... ... (7,157).
Осыған қарамастан «сақ» атауының түсіндірмесін ... ... азая ... ... В.И. ... ... сөзін «бұғымен»
байланыстырады. Оған дейінгі ғалымдар иран немесе тәжік тілдеріне сүйенсе,
ол осетин тіліне ... ... ... ... баламасы бұғы дегенді алдыға
тартты. ... ... ол бұғы ... ... болғандығымен айшықтайды
(24,37-49).
Келесі бір зерттеуші Г. Бэйли 1958 жылы «сақ» ... ... ... ... ... ... бұл ... қателік деген пікір білдіреді.
Мұнымен қоса ... О. ... ... ... ... қолдамады (7,158).
Бұлардан басқа «сақ» атауының мағынасын ашуда географ К. ... ... ... Оның ... ... атауы бір халықты
білдіретін сөз емес, діни ... ... К. ... ... ... ... ... өзге діндегі көршілерін осылай, яғни
«сақтар» деп ... ... ... ... ... ... ... өзге бір бөтен дінге табынып, соған байланысты сақ атауын
иеленген. Сақтар ұстанған дін қандай деген сауалға К. ... ... ... деп ... береді (1,37-38). Мұның да тарихи шындықпен
сабақтасуы екіталай ... ... ... К. ... бұл ... зерттеушілердің еңбектерінде қолдау таппады. Осының өзі көп нәрсені
аңғартатындай.
«Сақ» этнонимінің этимологиясы жөнінде өз ... ... ... ... ... ... деген ұғымды білдіретін «саг» сөзінен
шықты дейтін пікірімен де келісе қою қиын. ... сақ ... ... арғы тегі ... ғана тән ... ... ... белгілі
бір бөлігіне, яғни тұтас сақ тайпалық бірлестігіне берілген атау. Ендеше,
көне парсылардың Каспий теңізінің теріскей ... ... ... бар ... деген сөзді ала салып, оны бүкіл сақтарға айдар етіп
тағуы ешқандай қисынға келмейтін ... Ол үшін ... бір ... ... Оның үстіне сақтар «сақ» аталып жүрген заманда аландар савроматтар
(сарматтар) құрамында ... де ... ... да Б.А. Калоевтің «сақ» этнонимін осетиннің бұғы ... ... ... сөзінен шықты дейтін пікірін де бар болғаны сөз
ұқсастығын негізге алғаннан туған ... бірі деп ... ... ... ... сөз ... ... ғылым үшін жаңалық емес,
ежелден бар тірлік. Бұған мысалды, басқаны ... осы сақ ... ... ... да келтіруге болады. Накши-Рустем жазуындағы
сақтың үш тайпасының бірі – «сака-тиграхауда» атауының мәнін түсіндірген
зерттеушілердің ... ... ... ... ... Ирак жеріндегі екі
өзеннің бірінің атауы – ... ... ... ешқандай негізі
болмаса да Каспий теңізінің шығысын мекендеген тайпаларды «көшіріп» апарып,
сонау ... ... Тигр ... ... орналастырғаны тарихтан
белгілі. Кезінде Роулинсон «сака-тиграхауданы» - «Тигр өзенінің бойындағы
жазықты мекендеуші сақтар», ал ...... ... суын ... ... ... ... бойындағы сақтар» деп дәлелдеген. Алайда мұның бәрі сөз
ұқсастығына алдану еді. ... ... ... ... ... ...... сақтар» болатын.
Жалпы «сақ» атауына байланысты жоғарыда аталған зерттеушілердің
пікірлері негізінде мынадай ... ... ... ... ... өз ... ... ғалымдардың тұжырымдарына қарағанда, бүгінге
дейін тарих ғылымында ... ... ... ... ... жақындау
пікір айтыла қоймаған тәрізді.
Әр зерттеуші, әртүрлі ... ... ... этнонимінің шығу тегін
сан-саққа жүгіртеді. Біздіңше, «сақ» атауының ... ... ... ... ... ... талдау арқылы,
сақтардың көрші мемлекеттемен қарым қатынасын анықтау арқылы, себебі «сақ»
сөзі ... атау ... ең ... көршілері-парсылардың қалдырған
деректерінен алынып, ғылыми айналымға енгізілген, сақтардың ұрпақтары деп
саналатын халықтардың болмысын зерттеу арқылы қарастыру ... ... ... Ал, сақ ... ... тиграхауда сақтары,
хаомоварга сақтары, т.б. ... ... ... ... ... ... кезде тоқталып өтетін боламыз.
1.2. Сақ тайпаларының орналасуы.
Сақ тайпаларының топтасу мәселесі сақтану тұрғысынан келгенде ең
күрделі ... бірі ... ... Оның ... ежелгі деректердің
сақ одағы құрамындағы тайпаларды әртүрлі ... ... ... мен
кәсіптеріне байланысты түрлі мәліметтер беруі ғылымда көптеген қателіктер
тудырғаны белгілі. Сақ тайпаларының орналасу мәселесіне ... ... ... сақ ... ... ... ... алу қажет тәрізді.
Ол үшін ежелгі Рим ғалымы Плинийдің «Естественная ... атты ... ... ... арғы ... скиф ... тіршілік етеді.
Парсылар оларды сақтар деп атаса, ежелгі жазушылар – аромилер деп атаған.
Скиф халқының саны ... ... ... ... ... ... ең ... мыналар: сақтар, массагеттер, дай,
исседондар, астактар, ... ... ... ... антракаттар» (15,22). Көріп отырғанымыздай аталған тайпалардың
ішінде бізге ... ... ... ... ... ... Автор сақтарды скифтердің құрамына кіргізеді. Біз жоғарыда
гректер барлық тайпаларды скифтер деп атағандығын ... ал ... ... ... сақ атауымен атайды.
Ежелгі парсы жазбаларында сақ тайпаларының мынадай атаулары кездеседі:
сақтар, тиграхауда ... ... ... ... ... ... осы ... тайпаларды қоныстандыру жөніндегі ... ұзақ ... ... ... ... ... ... еңбек сіңірген Г.
Раулинсон 1849 жылы ... ... ... ... ... онда ... ... екі бет арнаған. Ол жоғарыда аталған жазба
негізінде ... ... сақ ... ... ... ... деп санап,
оларды Тигр өзені бойына орналастырады. Бұл жерде ... ... ... сөзінің атақты Тигр өзенімен құсастығын негізге алды. Алайда бұл
пікір тым асығыс жасалғандықтан ... ... ... ... сақтарының территориясы қай аймақта болғандығы
ғалымдар арасында өзінше тартыс ... ... ... сақтары»
деген сөздің парсы тіліндегі мағынасы «шошақ ... ... ... ... ... ... мынадай жолдар бар: «Осыдан кейін мен өз
әскерімді шошақ бөрік киген сақтарға ... ... (15,25). ... ... ... ... жалпы сақтар деген атаумен атаса,
ендігі жерде олардың киімдеріне немесе орналасқан жерлері мен ... ... ... ... Осы ... ... ... анықтауда ортақ пікір жоқ. Әрбір зерттеуші өзіндік көзқарасын
ұсынуға ... ... ... мына тобы В.В. ... (1,159),
Ф.Сарр мен Е.Хесфельд (7,159), К.В Тревер (25,45-48), И.И.Копылов (7,161),
К. Акишев (8,16-20) тиграхауда сақтарын ... ... ... ... ... ... оазисінде орналастырады.
Ғалымдардың келесі тобы А. ... (7,159), ... ... А.Н.
Бернштам (26,188), Я. Гулямов (27,95), М.А. Дандамаев (5,180-182)
тиграхауда ... ... ... ... мен ... бойлары
және Арал теңізінің маңы деп көрсетті. Сонымен бірге В.Струве (28,57-59),
А. Олмстед (7,161) тәрізді ғалымдар ... ... ... ары ... ... ... ойымызша тиграхауда сақтарының топтасқан орындары Аралдың
бойынан Жетісуға дейінгі территориялық-аймақ ... ... ... сақ
обалары көбіне Жетісу жеріне топтасқан, сол себепті де Жетісу сақтар ... ... ... ... де ... Кезінде сақтар парсылармен
соғысқанда, өздерінде ешқандай қала жоқтығын айтып, олар үшін ... ... деп атап ... ... Сондықтанда сақтар жауларын Жетісу
жерінде емес, одан жырақ өлкелерде қарсы алуға тырысуы ... ... ... ... ... хаумаварга
сақтарының мекендеген жерлерін анықтау өте ... ... ... деген сөздің тікелей мағынасы «хаома» сусынын ішетіндер деп
түсіндіріледі. Хаома эфедра сусынынан ... оның ... ... ... (11,37). Ал эфедра өсімдігінің өте жақсы өсетін жері ... ... ... ... С.Г. Кляшторный мен Т.И. Султанов
хаомаварга сақтарының мекені Шығыс ... мен ... ... деп ... ... (14,38). ... ... кезінде Ф. Жюстин, А.Н.
Бернштам, И. Копылов, Я. Гулямов, М. ... ... ... ... ... берген болатын. Шындық пікір таластыру барысында
туады дегендей, жоғарыда аталған ... ... де ... Г. Роулинсон, А. Олмстед сынды ғалымдар хаумауарга сақтарының
орналасқан жерлері қазіргі Үндістанның территориясы деп ... ... ... ... С. ... ... тайпаларды Қызылқұм ауданына
топтастырады (3, 243). Бұл жерде айта кететін ... ... осы ... ... ... ... ... Бұл пікірді
зерттеуші Б. Литвинский де қолдап, хаумаварга сақтары Дарийден ... ... ... пікір айтады (1, 164). Страбонның деректері ... ... ... ... сақ ... болғандығы
кездеседі. Диодор Сицилискийдің мәліметтері Страбонның жазбаларын ... ... ... ... ... ... ... жөнінде мәлімет береді. Осыған қарап хаумаварга сақтары Үндістан
территориясын мекен еткен ... ... ... 1862 жылы ... ... ... ғалымы Г. Раулинсон ... ... үнді ... ... ... ... мағынаны беруі мүмкін деп
топшалаған. Осыған қарағанда сақтардың кейбір ... ... ... ... ... ... зерттеуші И. Шефтеловиц сақтар Ундістан мен
Ахеменид заманынан бері ... ... ... деп ... Жоғарыда
айтылғандардың негізінде шығаратын қорытындымыз хаумаварга сақтарының ... ... мен ... ... топтасқан.
Синьцзян университетінің тарих факультетінің профессоры Су Бэйхай
сақтардың орналасуын былай көрсетеді: ... ... ... ... ойпаты мен Памир үстіртін мекендеген; екіншісі, тиграхауда сақтары,
яғни шошақбөрікті сақтар, олар ... мен ... ... Памир үстірті мен Алтай жотасынан тура солтүстікке, Тянь Шань,
Алтай таулары, Ташкент, Талас, Шу, Іле және ... ... ... ... ... ... ... парадарая сақтары, яғни теңіздің
арғы жағындағы сақтар, бұлар Әмударияның ... Арал ... ... Соғдиянаны мекендеген (29,8-9).
ХҮ сатрапия құрамында көрсетілген каспиилерді В.В. ... ... ... жағалауына орналастырады. Және олар өз ... ... алды ... ... ... тәжрибеде жер немесе су атымен халық
аттары аталмағаны белгілі. Керісінше ел ... ... ... жер-суына
өз атауларын берген. Пьянковтың ойынша каспилер Кашмирде орналасуы мүмкін
деген тұжырымға қарсы ... бір ... ... ... арғы ... ... ... Бехистун жазбасындағы «Соғдының арғы жағындағы сақтар»
біраз пікірталастар тудырды. ... В.В. ... ... ... ... арғы ... ... деп Дарий өзінің империясының
үлкендігін, оның бір ... ... арғы ... ... келді. Және осы сақтарға оңтүстік-батыста орналасқан парсылардың
көзімен қарайтын болсақ, онда бұл сақтар ... ... ... Яғни бұл ... ... сақ ... қоныстануының
бастапқы шекарасы. Бұдан шығатын қорытынды парсылар ... ... ... деп ... Парсы империясының ... ... ... ... ... ... ... бір тайпа массагеттер. Геродотқа
сенсек бұл тайпа үлкен әрі күшті болған (14,205). Олардың негізгі топтасқан
жері Каспий ... мен ... ... болған. В. Тарн Геродот пен
Страбонның жазбаларында кездесетін массагет ... ... ... ... деген пікір айтады (7,81). Олар мыналар: дербик, апасиак,
аттаси, хорасми және аучаси. Осылардың ішінде ... ... ... С. Толстовтың дәлелдеуінше массагет ... ... ... ... («су ... ... солтүстік шекарасында, Узбой мен
Жаңадарияның арасында), сакаравактар, тохарлар (Қуандария ... ... орта ... асилер (Сырдария өзенінің орта ағысы, яғни қазіргі
Түркістаннан Ташкентке дейінгі аралық), аттасилер (3, 104).
Дайлар ең алғашқы рет Авестада аталады, ал ... ... ... бағынышты ең бір мықты тайпалар болып аталады. ... ... ... ... арғы ... және Арал ... Дарий ІІІ одақтастары ретінде дайлар да ... ... ... ... ... ... ең жақсы әскеріне төтеп
береді. Аррианның жазғаны бойынша «дайлардың ... де, ... ... ... қорғалған» болатын. «Танаистың арғы ... ... ... ІІІ ... ... де күреседі.
Бактрия Сатрапы Бесс Александрмен күресі кезінде жақын арады ... ... ... деп ... ... Дірақ дайлар Александар
Македонскимен оның Индияға жорығына қатысқан. Дайлар гректермен әскери одақ
құрып не ... ... ... қосылған.
Бұл жерде дайлардың өздері мен аттарын қорғаған сауытқа назар аудару
керек. Мұндай сауытты жүз жыл ... ... ... болғандығын
айтады (16І,215).
Мұны тек жазба деректер ғана емес ... ... ... 50-жылдары С.П. Толстов басқарған Хорезм экспедициясы Арал
маңындағы сақтардың астанасы Шырық ... ... ... ... ІҮ ... ... темір сауыт табады(4,148-150).
Страбон массагеттердің ерржүректілігіне тамсанса, Геродот оларда алтын
мен мыс бастан асып жатыр ... Ал ... ... ... олар ... ... де ... қорғалған деп, Александрдың Индияға жорығында ең ... ... ... Ежелгі грек авторлары екі ... ... ... ... территорияда орналасқанын, Арал маңында ортақ
әкімшілік орталықтары мен ... ... ... ... өте, ... ІІІ ғасырға таман «дай» атауы толығымен «массагет»
атауын ығыстырады.
Көптеген ... ... ... Орал маңы мен ... ... ... ... салттары массагеттердің
салттарсымен өте ұқсаса. Қазақстандағы сақ ескеркіштерінің үлкен маманы
К.А. ... ... ... ... мәдениеті деп аталатын ерте
темір ... ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге Жетісу мен Оңтүстік Қазақстандағы сақ
мәдениетінің ... ... «сақ ... қалыптасып болған орталық
қазақстандық исседондардың Оңтүстік ... мен ... ... ... ... ... Қазақстан территориясында орналасуын қорытындыласақ:
тиграхауда сақтары немесе массагеттер Қазақстанның оңтүстігі мен ... ... ... ... ... ... ағысын,
хаумаваргалар Қазақстанстаннан оңтүстігірек, яғни Памир-Алай ... ... ... ... ... ... қатынастары: себебі, барысы, салдары
Сақ-парсы қатынастары қалыптасуының себептерін анықтамас бұрын,
алдымен Парсы мемлекетінің сыртқы саясатын ... ... ... Оның ... отырған мәселені нақтылау үшін тигізетін ықпалы айтарлықтай.
Ежелгі парсы тарихы ... ... өте аз ... ... ... ІХ ... аталады. Бұл уақытта көшпелі парсы тайпалары
Загрос тауынан Аншан ... ... ... ... Осы ... ... тайпалық одаққа бірігіп, Ахемендік әулетінің басқаруында болған
тәрізді (30,102).
Б.з.д. 558 ж. шамасында Кир ІІ ... ... ... ... 550
ж. Кир Мидияны жаулап алып, Мидия патшаларының ... ... ... парсылар мидиялықтардың мемлекеттік басқару ... ... ... Сол ... де ... ... халықтар парсыларды
Мидиялықтар деп атаған (30,105).
Мидияны жаулап алғаннан кейін Кир Парфияны өзіне бағындырады. ... ж. Кир ... мен ... ... қарамастан Лидияны жаулап алады.
Сонымен бірге Кир 545 пен 539 жылдар ... ... ... ... ... өзінің империясының құрамына қосады.
Осылайша Кир маңайындағы ... ... ... ... ... да, б.з.д. 539 ж. Вавилон Кирдің алдында тізе бүгеді.
Сол кезеңдегі бүкіл сауда ... ... ... Кир ... өз ... ... ... қосқысы келеді. Ол Египетке атанбас
бұрын, өз ... ... ... ... ету үшін ... ... тыныштандырмақшы болды. Бұдан бөлек Кирдің сақтарға қарсы
соғыс ашуының себептеріне қатысты басқа да пікірлер бар. Ендігі жерде ... ... ... ... ... Кир ІІ ... сақ тайпаларына жасаған жорығы
Парсы империясының солтүстік-шығыс ... ... ... ... ... зардап шегіп, сондықтан Кир өзінің ең қиыр шекарасын аман сау
сақтап ... ... деп ... Өйткені массагеттердің бұл
шабуылдары ... ... ... ... иран ... ... отырды (31,79).
Кирдің сақтармен қақтығысқа баруын бір ауыз сөзбен жеткізе салу қиын.
Кирдің бұл іс-әрекетін бірнеше нұсқалар ... ... ... тәрізді.
Біріншіден, Кирдің жаулап алу саясаты көршілерін бағындырумен ... Ол ... ... және ... билеуші ретінде өте бай,
ауқатты Мысыр елін өзінің ... ... ... ... ... Ал
ондай алыс жорыққа аттану үшін өз еліңнің ішінде саяси тұрақтылық болуы
керектігін Кир ... ... ... жанында көрші ретінде өте жауынгер
сақтарды иеленген Кир елін тастап алыс сапарға ... ... ... ... ... ... көршілілес орналасқан жауынгер сақтарды ... ... ... ... парсылардың жадында Орта Азиядан қоныс аударған көшпелі
тайпалардың Алдыңғы Азияда билік құрғаны жақсы ... ... ... ... ... ... арасында сақтар Мидияны
жаулап алып, ол ... 28 жыл бойы ... ... ... ... ... ... Египет шекарасына дейін жетеді. Өз еліне қандай дүлей ... ... ... ... ... ... ... І олардан сый сияпат
беріп құтылады. Көшпелілер Алдыңғы Азияда 28 жыл бойы ... ... ... ... ... ... сол ... халықтарының қорыққанын
Тауратта жазылған мына жолдардан көре аламыз. «Израиль елі, мен ... ... ... ... ... ... тілдерін, сөздерін
түсінбейтін боласыңдар. ... ... ... сендердің малдарын мен
егіндерінді, қыздарын мен ұлдарынды құртады. Қылыштарымен бекіністерін мен
қалаларынды ... ... Бұл ... скифтердің сол кезде қандай
үрей туғызғандығын көрсетеді. Бірақ көшпенділер отырықшы ... ... ... 28 жылдан кейін отандарына оралады. ... бір ... ... ... ... да әбден мүмкін. Міне, Кирдың сақтарға қарсы
жорығы 100 жыл ... ... ... ... ... ... ... екі себеп сол кезде ... ... ... ... ... ... үшін пайдаланылған сылтау. Бұл
себептерге қарасақ парсылардың сақтарды жаулап алуға ... ... ... ... ... ... Алайда қазіргі тарих ... ... ... ... ... үрдісі құлаш жаюда. Осы
орайда парсы-сақ соғысының басталуына сақтар ... ... ... ... ойымызды дәлелдеуге тырысайық.
Алдымен сақ тайпаларын жаулап алу парсы империясы үшін ... ... ... ... сол ... қандай маңызға ие
болды. Ол, мүмкін, территориялық орналасуымен немесе экономикалық дамуымен
ерекшеленген шығар. Әрине, ... ... ... ... Кирдің
шекесіне тар келмес еді. Бүкіл ... ... ... ... ... екі ... ... туралы ойы болмады деп айта алмайсын.
Бірақ сақ тайпаларының сол замандағы ... ... ... Бұл ... ... ... ... қалыптасқан қасиет. Ол
көшпенділердің әскери өнерінің теңдесі жоқ жоғары дәрежеге ... ... өз ... ... пен ... ... ... шеберліктің үлгісіне айналған. Деректерде сақтардың әскери өнеріне
тамсану ауыз ... ... ... Мәселен, сақтар жөнінде
Геродоттың еңбегінен мынадай жолдар ... ... ... ... ... ... қашып құтыла алмайды. Егер олар ашық соғысуды
өздері қаламаса, ешкім оларды қуып жете де ... ... ... қала ... те жоқ. Алайда олар өз баспаналарын өздерімен бірге ала жүреді, әрі
олардың барлығы да ат үстінен садақты ... ... ... ... ... емес, мал өсіруден табады. Осындай ... олар ... ... (16,46). . ... өз ... ... садақтан ату өнерін
сақтардан үйренгендігін жазады. Және де ... ... ... ... ... ... ... тұрақты әскер құрады. Сақтардың
жауынгерік тұрғыдағы мықтылығы мен ұлылығы Библияда да ... ... ... (сақ) ... ... ... кейін оның қанын ішеді. Содан
кейін өзі өлтірген жауларының басын патшаға әкеп ... ... ... ... ғана ... түскен пайдадан үлес алатын еді (16,64).
Ежелгі грек географы ... ... ... былай суреттейді:
«согдиананың арғы жағында, Яксартты (Сырдария) сақтар өмір ... ... ... ... ... жібіермейтін, ең шебер мергендер. Сақтардың
соғыс өнерін мадақтайтын деректердегі ... ... ... ... ... ... Кир сақ жауынгерлерінің
батылдығы мен әскери өнері жөнінде жақсы хабардар болған. Өзінің ... ... ... әлемге әйгілі сақ жауынгерлері болса, онда
парсы империясының атақ-даңқы мен күш-қуаты жер жарар ... ... осы ... сүйгіш халықты өз жағына тартудың амалы
қарастырыла бастайды.
Әрине, сол ... Кир ... ... ... да ... елді ... ал ... байлығы кеңістік, еркіндік болып саналатын көшпелі
халықтарды бағындыру оңай еместігін жақсы түсінген.Өзін әлемнің патшасымын
деп санаған ол, ... ... ... қабылдамауы мүмкін еді. Сақтардың
да бекерден бекер парсылардың одақтасына айналуы ... еді. ... ... өз ... ... соғыстыру оларды тек күшпен бағындыру
арқылы іске ... деп те ... ... ... теориялық тұрғыдан келетін болсақ: ежелден бері
отырықшы өркениеттермен көшпелі ... ... өте ... ... Бұл ... ең алдымен, мәдени, экономикалық ... ... ҮІ ... ... сақ тайпаларының отырықшы көршілері
Бактрия, Соғдиана, т.б ... ... ... ... айналған. Бұның
өзі сақ-парсы қақтығысына алып келген алғышарттардың бірі болуы ... ... ... ... ... ... сақ патшасы Томириске елшілік аттандырады:
«Кир Томириске құда түсіп, оны өзінің әйелі етіп ... ... ... оған ... оның ... құда түсіп тұрғандығын байқайды да, елшілікті
құр қол қайтарады. ... ... түк ... байқаған Кир
Амудария өзенінің бойынан ... ... ... мен жауынгерлер
тұрақтайтын орындар сала ... (16, 205). ... өзі ... ... өзінің қатарына қосып тынбайтындығын байқатады. Ол Сырдарияның
жағалауына Куриштиш қаласының негізін қалайды. Ал сақ ... ... осы ... ... ... ... екі жақтың да
соғысудан басқа амалдары қалмайды. Геродоттың дерегіне ... ... ... ... ... ... сен менің жерімде соғысқың келсе,
өзеннен бері өт, мен болсам үш күндік ... ары ... ал ... ... шайқасуды ұйғарсаң, онда мен өзеннен өтемін, сен үш ... ... ... (16,12). ... оы ... ... Кир ... кеңес шақырып,
не істеу керектігі жөнінде ақылдасады. Басқалардың пікірі де Кирдің ойымен
ұштасып, сақтарды өз жерінде ... жөн ... ... осы ... ... Мидиялық Крез олардың бұл шешімдерін қолдамайтындығын
айтып, өзінің жобасын ұсынады: «Егер сен ... өз ... ... ... ... жағдай болса, онда сен жеріңнен ғана емес, еліңнен
де айрыласың. Өйткені, ашық ... ... сені ... ... олар ... одан әрі ... бүкіл еліңді талқандайды. Сонымен бірге
жауларды өз жеріңде қабылдау ... ... үшін және ... ... ... әсері бар. Себебі халық сені Томиристен қорқып оны ... ... ... ... ... ... мүмкін. Ал егер сен шайқасты сақтардың
ерінде өткізсең, ол ... өте ... ... ... Олай ... ... ... ашық айқаста жеңсең, бүкіл сақ жері сенің қол астыңда
болады. Ал ондай ... қол ... үшін сен ... ар ... ... құр да, сараңданбай көп сойып әр түрлі тағам ... және ... ... ... қалдырып, әскеріңнің ең әлсізін осы қоста орнықтыр
да, өзің кейін шегін. Егер мен қателеспесем, ... ... ... ... ... ... біз үшін ... жұмыс аяқталады (16,13-14).
Міне, осындай пікірлер ұштасып қалған тұста, Кир алғашқы жоспарынан
бас тартып, Крездің ұсынған ... ... ... Ол ... ... өтіп, әскери қосын құрады да, онда әскерінің әлсіздерін қалдырады.
Сақтардың бір тобы ... ... ... ... ... ... асты
жеуге кіріседі де, шарап ішіп ұйықтап қалады. Осыны пайдаланған ... ... ... біразын өлтіріп, көбін тұтқынға ... ... ... Томиристің ұлы Спаргафис те ... Мұны ... ... елші ... Ол ... ашық шайқаста емес, тек ... ... ... ... босатуын талап етеді. Және ешқандай
жазаланусыз сақтардың жерінен кетуді ... Егер сен бұны ... ... тойымсыз болсаң да, мен сені қанға тойдырамын дейді.
Кир болса, бұл сөздерге ешқандай мән ... ... ... ... ... ... ... не болғанын түсінеді. Ол Кирден
қолын босатуды сұрайды. Қолы босасымен Спаргапис өз-өзін өлтіреді, Кирдің
тыңдамағандығын байқаған Томирис ... ... ашық ... ... ... сол ... ең ... ұрыстардың бірі болып есептелген. Шайқасқа
шыққан екі жақ алдымен садақпен ... Жебе ... ... ... ... ... кіріскен. Айта кетерлік бір ... ... ... ... ... ескерсек, онда шайқастың осы бөлігінен кейін-ақ
парсылардың әскерлерінің ... ... ... ... рухы ... ... қандай екендігін сездіргені әбден мүмкін. Міне осы ... ... ... ... ... әлемді билеуге ұмтылуымен
өзіне көр қаза бастаған Парсы империясының негізін қалаған ... Кир ... ... ... ... ... шегінуге кіріседі. Томирис
шайқас даласындағы өліктер арасынан Кирдің өлігін тауып ... да, ... қан ... ... салады. Сақтардың парсыларға деген ашуына
қарамастан, олар Кирдің ... ... ... ... өз ... ... ... береді.
Ғылымда Кирдің сақтарға жасаған жорығының бағыты жөнінде көптеген
пікірлер бар. Ендігі жерде ... ... ... ... ... ... бағыты ғылымда әлі нақтыланған жоқ. Деректер бұл жөнінде ... бере ... Қай ... алмасақ та, Кир мен сақтардың арасын
бөліп тұрған бір өзеннің бар екендігі айтылады. Ғалымдардың бір тобы ... ... ... бір тобы ... деп ... (5,8). Бірақ екеуінің
келіспейтін бір мәселесі А. Герман сол ... ... ... ... деп ... В. Струве ол қазіргі Амудария деп есептейді. Егер Кирдің
өткен өзені Амудария болса, ол ... ... бар. ... ... ... үшін мүмкін оның қарсыласы қай тайпа ... ... ... ... ... қарсыластары ретінде массагаттр, скифтер аталса,
Страбон оларды сақтар деп, Курций руф ... деп ... Тағы ... олар ... деп аталған (6,120). В. Струве әртүрлі деректерді
саралай келе Кирмен соғысқан тайпалардың ... ... ... бәрі бір ... деп ... және ... ... жағалауына
орналастырады. Кирдің сақ тайпасы массагеттермен соғысу үшін қай ... ... ... ... ... айтатын болсақ, қолымызда бар деректер
мен ... ... ... ... ... ой ... ... әскерінің
Окс яғни Амудария өзенінен өткенін деректерден анық түсінсек, онда Кирдің
осы Амударияның біздің заманымызға дейінгі уақытта ағып ... ... ... өтті деп ... ... сол кездері Каспий теңізіне құйған
(6,129).
Ахемендік империясы мен ... сақ ... ... бірінші
кезеңінің қорытындысының тарихи маңызы өте зор. Себебі көшпенділер парсы
державасының яғни ... ... ... берген тұңғыш ел.
Жеңілмейтін ... ... ... ... ... ... ... державасының «сүйегіне таңба басылды».
Сақтар қоғамы қалай ұйымдастырылған еді – деген сұрақ осы кезге ... ... ... ... ... өздерінің дәулетіне, шұғылданатын іс-әрекетіне,
рөліне қарай сақтар қоғамына адамдардың ... тобы ... ... өте ... Рим тарихшысы Квинт Курций руф сақтарды тәңір егіншілерге – соқа
мен қамыт, жауынгерге – ... мен оқ, ...... ... ... берген деген аңызды қайталап айтады.
Осыған сүйеніп, сақ қоғамында халықтың үш тобы болған деп болжам жасай
аламыз: олар – ... ... жігі – ... ... ... ... пен ... бас киім болған; қауымшыл, сақтар, «сегізаяқтар» жігі
яғни соқаға жегетін екі ... ... ... ... осы жіктердің әрқайсысының өзіне тән дәстүрлі түсі болған.
Жауынгерлерге – қызыл және сары-қызыл, абыздарға – ақ, ... ... мен көк ... ... беріледі.
Көсемдер мен патшалардың тұлғаларына айрықша тоқталып өту керек.
Бәрінен де бұрын сақ ... ... ... ... өкілдері
болған.
Гректер оларды басилевс – патша деп атаған. ... ... ... ... ... ... ... садағын баласына әрі
мұрагеріне тапсырып отырған, сол ... де ... мен ... ... пен ... бірге қойған. Садақты мейлінше ... ... тән ... болған деп жазылады. Алайда ... ... ... болсын болмасын, құралайды көзге ататын мерген болған.
Мереке мейрам атаулының бәрінде де ... ... ... дәл ... сынап көру тегіннен тегін өткізілмеген, ежелгі дәстүр бойынша
садақшылардың ең ... ... ... кезінде ел-жұртты билеу хұқын алуы
мүмкін болып есептелген.
Сонымен бірге патша көктемдегі жер ... ... ... ... дәстүр бойынша ол әрі тәрбиеші ұстазы саналған, бұл оның халықпен
тығыз байланысын ... ... ... ... таққа оның мұрагері Камбис келеді. ... ... ... ... ары ... жалғасын табады. Кирдің арманы
болған Мысыр елі парсыларға бағынады. ... көп ... ... төңкерісі орын
алып, билік басына Кирдің туысы, яғни Ахемендік әулеттен шыққан Дарий І
келеді. ... де ... ... сыртқы саясатта ұстанған бағытын
толығымен құптап, ары қарай жалғастырады (39, 323). Жаңа ... ... ... ... орын ... Бұл жайлы Бехистун
жазбаларында айтылады. Дарийдің билік басындағы алғашқы жылдары көтеріліс
ошақтарын басумен ... ... ... ... ... державасының сағын
сындыра алмады. Парсылардың басшылығына Дарий І ... Ол да Кир ... ... ие ... ... ... бағынбаған халықты өзі үшін
үлкен реніш ... Ал сақ ... ... ... ... бағынбаған
еді. Дарий де Кир тәріздес Грецияға соғыс ашпас бұрын, өзінің тынымсыз
көршілерін тыныштандырмақшы ... ... ... ... ... ... ... әскери одақтас еткісі келді.
Дарий өзінің билігінің үшінші жылы сақтарға қарсы ... ... ... кек алу ... енді ... болды деп санауға
болады. Алып ... тізе ... де, ... ... мүмкіндік
бермеген елдің жер бетінде болуының өзі ... ... ... ... Дарий жоғарыда аталып өткен себептерді сылтауратып және ... үшін кек ... ... ... ... сақ ... жорығын бастайды.
Дарийдің сақтарға жасаған жорығы туралы мәлімет беретін бірден-бір
дерек көзі болып табылатын Бехистун жазбасының Ү ... ... ... ... мен әскеріммен шошақ бөрік киетін сақтар еліне аттандым.
Өзенге келгеннен кейін одан өттім. ... ... мен ... ... ... ... ... көсемін маған алып келді. Сол кезде мен оның
орнына, өзімнің қалауым бойынша, ... ... ... ... ... ел
менің қол астыма өтті» (40,177-180).
Бехистун жазбасындағы оқиғаны біз не Геродоттың шығармасынан, не басқа
да ежелгі грек ... ... ... ... грек ... ... шығармасындағы әңгімеге қарағанда, сақтар
өз әскерлерін үш ... ... ... ... тобын талқандаған
парсылар, олардың ... киіп ... ... ... де ... Ал ... ... Дарий әскері қуып жеткен тұста қарсылықсыз
беріле салған. Бірақ бұл ... де ... ... ... ... қаруланған, жер бедерін мықты білетін, аттың құлағында ойнайтын
сақтарды осылайша оңай жеңе салу ... емес ... ... ... бұл
жорық жөнінде айтқан баяны да өте қызықты. Дарий ... ... ... ... ... Омар және ... не ... керектігі жөнінде кеңес
өткізеді. Осы жерде айта кететін мәселе ... ... ... Геродоттың
Томирис патшасына ұқсастығы. Кир тұсында массагеттерді ... ... ... айналдырған 10-12 жылда биліктен кетпей, халқын
одан ары ... ... ... ... ... ... деген жылқышы жігіт, жиналғандар
жөпелдемеде шешімді ештеңе айта ... ... ... ... ... ... сұрап алып, «адамдарымызды қан майданда емес, аярлық
алдаумен қырғынға ұшыратқан ... біз де өз ... ... ... ... ... деп, өз ойын ... салады. Ол бұл істі
атқарады, ал сақ патшалары бұл іске ... ... оның ... ... ... өмір сүруін қамтамасыз етуі керек болды. Кеңес алқасы
келісіп, келісімдерін береді (41,5) .
Өз денесін өзі аяусыз жаралап, ... ... ... ұшырып, аяушылық
сезімін туғызатындай күйге жеткізген Шырақ күншілік ... ... ... Үсті-басы өрім-өрім, тұла бойында сау тамтық жері жоқ, қызыл қанға
бөккен, көзі кіртиіп, жақ жүні үрпиіп, еріні ... ... құла ... ... келе ... ... ... парсылардың қайран
қалып, таңданбасқа шарасы жоқ еді. Байғұсты дереу Дарийге жеткізеді.
Шырақ алдын-ала құрған ... ... ... ... өзінің түп
атасының парсы екенін, Дарийдің келе жатқанын естіп, тұтқындықтан құтылып,
соларға қосылу үшін түн жамылып қашамын деп, ... ... ... ... ... ... ... қайтадан қашып шығып, осы араға өліп-талып
зорға жеткенін айтып, мұңын ... ... ... сақтарға кеткен кегін
қайтаруға көмектесулерін өтінеді. Өліп кетпесе, бұл жолдан өзінің де ... ... ... ... ... ... жүргенде бұл
өңірдің ой-шұқырын түгел біліп алғанын да ебін ... ... ... ... ... ... екенін оның бойындағы қисапсыз көп
жарақаттардың өзі-ақ куәлік беріп тұрғандай еді. Басы ... ... ... сөзіне сенеді. Дарий одан сақтар қазір қайда екенін сұрайды. «Мен
қашатын түні,- ... ... ... ... ... ... ... ортаға
салып, - сақтар бүкіл әскерін алысқа, басқа жерге әкетуді ұйғарды. Мен ... ... ... Егер ... тура ... төте ... ол ... әлдеқайда бұрын баруларыңызға болады. Сонда ептеп ... ... ... ... сақ жауынгерлеріне тасадан шығып, тарпа
бассалсаңыздар, оларды ауға ... ... оңай ... ... Ол ... ... жеті күндік асу алып, жедел жүріп кету керек».
Жақсы ... тез ... ... ... қалың әскерін бастап
сақтардың даласына тартады.
Тілегеніне орай құдайдың өзі айдап келген Шырақтың арқасында ... ... ... ... дақ ... ... ... алдынан шығып, қырғын таптыратынына, сөйтіп жерін жаулап, атағын
әлемге жаярына берік сенген Дарий оның ... ... ... ... ... жеті күн де ... ... күнге аяқ басады. Азық бітіп, су
таусылады. Бірақ ... тірі жан ... ... ... ... барады» деген суы шалқар, шөбі шүйгін жер де таптырмай қояды. Қайда
қарасаң да шеті мен шегі жоқ, ... ... ... шөл ... мен ... ... әлсірей бастағанын көрген Дарий ... ... ... әдейі алдап әкелгеніне, жауға тиіспек түгіл
енді өздерінің қара бастарын сауғалап ... өзі ... ... ... ... ... бас қолбасшысы Шырақтан «не мақсатпен сен осындай ұлы
патшаны ... ... құсы жоқ, ... аңы жоқ шөл ... ... оның ... қырғынға ұшыратпақсың? Енді бізге алға да, артқа да жол жоқ қой»
деп, дәрменсіздік танытады.
«Жеңіс!», - ... ... ... лебі ... ... аш қырандай саң
етіп. «Жеңіске жетті деген осы! Отандастарым басына үйірілген қасіреттің
қара бұлтын кері ... ... ... шөл мен ... ... әкеп ... Енді ... барсаңдар да табатындарын ажал!...»
Өзегін тілген өкінішті ызадан қаны қайнап, басына шапқан ... ... одан әрі ... ... ... ... ... ерік беріп,
оның басын өз қолымен шауып түседі (42,36).
Әрине бұл аңыз ұрпақтан ұрпаққа ауызша беріліп, тек б.з.д. ІІ ... ... ... ... ... бізге дейін жетеді. Бұл ... ... ... ... ... күмән тудырмайды. Әр аңыз-әңгіме
белгілі бір оқиғаға негіделіп жазылады емеспе.
Ендігі жерде Полиеннің мәліметі мен Бехистун ... ... ... ... ... ... ... бойынша парсылар сақтарды
түгелімен жеңіп, өзіне бағындырады. Ал Полиеннің мәліметі бойынша Дарий тек
айламен ... бір ... ғана ... әзер ... сақ ... ... ... Екі деректің келіспеушілігінің себебі неде?
Ол үшін сақ-парсы соғысынан кейін екі ел арасындағы қарым-қатынастың
даму сипатын анықтайық. Деректерде ... ... ... ... ... ... отырғаны белгілі. Орта Азияның ... ... ... ... ... ... ... соғдылықтардың,
хорезмдіктердің, сақтардың империяның Грецияға қарсы ... ... ... Мысырдың оңтүстігіндегі Элафантан аралындағы табылған
мұрағат құжаттарында жергілікті ахемендік ... ... ... ... ... ... жайында айтылады. Сақ жауынгерлерінің
мүсіндерінің ... сақ атты ... ... пен ... ... ... ... дәлелдейді. Сақтар өз отандарынан шеткері
жатқан ... ... ... құрамдарында болған (43,156-157).
Сақтардың Ксеркстың тұсындағы соғыстарға қатысқандығы жөнінде мәоіметтер
жетерлік.
Ал, грек-парсы соғыстарына сақтардың ... ... ... ... ... ... ... әскерінің қатарында ерлік
көрсеткенін жасыра алмайсың. Дарий ІІІ мен ... ... ... сақ ... ... ... жіберіп отырған.
Және деректерде баса ... ... ... ... ... ... емес, одақтастар сияқты көмек көрсеткені. Яғни ... ... ... ешкімге тәуелді болмаған. Олай десек, онда олар ІІ ғасыр бұрын да
өз тәуелсіздігін сақтай алды ма.
Жұмысымызды ... ... ... жазғандықтан, Бехистун
жазбасының субъективтілік жағына назар аударайық. Белгілі болғандай ... ... ... «күн мен айға теңелген құдай ... ... ... ... І ... Жазбаның мақсаты Дарийдің ерліктері мен
әрекеттерінің даңқын аспандатып, болашақ ... ... үлгі етіп ... бір ... Парсы империясының күш-қуатын әлемге таныту. Әрине, бұл
жазбаның негізіне ... ... ... ... ... ізін
жасыруы жату да ғажап емес. Енді жоғарыда қойылған сұраққа жауап ... ... рет ... ... ... жеңе ... ... империяның атын ғаламға масқаралайтын еді. Келтірілген деректердегі
келіспеушіліктерді біз былай түсіндіріп көрейік.
Полиен бойынша парсы ... үш ... ... сақ ... ... ... ... алады. Мүмкін Бехистун жазбасындағы Дарийдің
«мен сақтарды бағындырдым» деген сөздері тек осы бір топ ... ... ... ... ... ... бөлігін бағындыра
алмағаны Дарийге өте ауыр ... ... ... басып озуды армандаған ол енді
сақтарды жеңудің басқа жолдарын іздеген шығар. Бұл жол қандай жағдайда да
болашақ ұрпаққа ... ... ... ... ... ... Ал
тасқа өшпейтіндей ғылып өзінің ұлылығын ... ... ... ... ... ... ... ХІХ ғасырға дейін өз бойында
жинаған мәліметтерін сақтаған.
Ұлы Дарийдің сақтарға жасаған ... ... ... ... ... қорытындысы Кирдің массагеттерге жасаған жорығының қорытындысынан
айырмашылығы жоқ ... ... Екі ... да ... үшін маңызы олардың
көшпелі сақ тайпаларын «айтқанына көндіріп, айдағанына жүргізе» алмауы.
Бірақ осы ... ... ... ... жаңа ... Ендігі жерде сақтар парсылармен әскери одаққа барып, өз
жауынгерлерін парсы ... ... ... ... Туылған сәтінен
бастап тек соғыс өнеріне дағдылана бастаған сақтар енді өздерінің әскери
мүмкіндіктерін тек ... ... ... жалдамалы әскер ретінде басқа
бағытта жұмсап отырды.
Дарий Сырдарияның арғыжағын мекендеген сақтарды ... ... ... ... ... бір бөлігін бағындырғандығы туралы
ғана мәлімет бар. Ал қалған ірі бөлігі әлі де болса ... ... ... өзені арқылы өткен жорығының сәтті болмағанынан, ... ... ... жасауды көздеуі мүмкін. Оның мәні Қара ... ... ... ... ... ... өтіп, сақтарды солтүстік
батысы жағынан шабуылдауды ... ... Ол үшін Қара ... жағалауындағы
скифтерді бағындыру керек болды. Осы ... ... ... ІҮ ... ... б.з.д. 513-512 жылдары аттанады.
Геродоттың жазбаларына қарағанда скифтер Дарийдің әскерінен шегініп,
оны шөлейтті жерге әкетпекші ... (16,87). ... алыс ... қуып тастаған Дарий І жеткен жеріне аралары 60 ... ... ... Бұл ... қамап ұстау үшін жасалған әрекет тәрізді.
Яғни, осы арқылы негізгі күштермен оларды ... ... ... Бірақ
Дарий және оның кеңесшілері екі нәрсеге мән бермеген тәрізді. ... ... ... ... жерді дұрыс білмейді. Ал шексіз
кеңістікте бір тайпаны қамап ұстау мүмкін емес еді. ... ... ... бұл ... ... ... білдіреді. Бұдан шығатын
қорытынды парсылардың жоспары нәтижесіз еді.
Парсылар бекіністер салып жатқан тұста ол ... ... ... ... мекендеріне қайтып оралады. Мұнымен қоса олар ... ... ... ашық ... ... ... ... Дарий І
скифтер басшыларына хат жібереді. Онда ... деп ... еді: ... ... ... ал егер ... ... деп санасаңдар, маған сыйлық
ретінде жер мен ... ... ... ... ... басшысы
Дарийдің хатына мынадай жауап қайтарады: «біз не үшін ... де ... ... ... ... қала мен ... ... қатар біз жер өңдемейміз. Бірақ сақтарда ата-баба молалары бар,
егер де ... сол ... ... ... ... ... соғысады» (16,127).
Дарийдің хатынан кейін скиф патшалары оның ... ыза ... ... ... ... ... ... қабылдайды. Осылайша скифтер
парсыларды өз елдерінің шексіз кеңістігіне ... ... ... ... ... Скифтер шегінген сайын парсыларды ... ... мал ... ... ... Осы ... ... билік
скифтердің қолына көшкен тәрізді. Олар Дарийді қиын жағдайға ... ... ... ... ... ... ... билеушісі шынымен
әлсіздене бастады. Осы кезде скиф ... құс, ... бақа және бес ... өз ... Дарийге жібереді. Дарий мұндай сыйлықты скифтер маған
бағынды деп жорамалдайды. Ал Дарийдің ... ... бұл ... ... ... деп жориды. Шындығына келгенде, бұл
сыйлықтардың мәні мынада еді: «сендер, ... құс ... ... ... де, ... ... жерге кірсеңдер де немесе бақа сияқты суға
сүңгіп кетсеңдер де біздің бес жебемізден құтыла ... ... ... ... ... ... ... Шайқас басталар тұста қызық жағдай болады. Скифтердің арасынан
қоян жүгіріп өтеді. Скиф жауынгерлері болса, ... ... ... ұстауға кірісіп кетеді. Мұны байқап тұрған Дарий скифтердің өзіне
қандай көзқараста екенін байқайды. ... ... ... ... қарсылас деп бағаламағандығын анық байқауға болады. Яғни,
парсылармен ... қоян ... ... деп ... ... үшін ... ... анық. Жалпы бұл жорықтан Дарий зорға дегенде аман қалады.
Сақ-парсы қатынастары тарихта өзіндік орны бар ерекше құбылыс ... ... ... ... ... ... мен Орта Азияның
отырықшы елдерін өз қол астына ... ... ... алып күш ... ... ... бірде бір халық сақтар ... ... ... ... «жабайы көшпенділер» деп тағылған айдарынан әлде қайда биік
тұрды. Әр нәрсенің екі қыры ... ... ... теңдесі жоқ дамыған
мәдениет қалыптастырғанымен мақтанса, көшпенділер керемет ғимараттарымен,
өркендеген қалаларымен, жазба ... ... ... да одан ... ... ... білу, еркіндікті сүйе білу, ешкімнің
алдында бас имеу ... ... ие ... Осы қасиеттері арқасында сақ
тайпалары, соғыстармен өткізген ІҮ ғасырында, бірде бір өзге ... ... ... ... ... ... ... патшалардың грек мемлекетерімен б.з.д. V ... ... ... ... парсы империясының әскери күш қуатының әлсіздігі
көрініді. Жиі ... ... ... ... IV ғасырдың өзінде
мемлекеттің әлсіреуіне, елдің шеткері аймақтарында бас ... ... Осы ... ... ... Филиптің әскерді қайта құруды бастауы
македон әскерін өз дәуіріндегі ең мықты ... ... Бұл ... ... ... ... мұралары үшін Ахемен
билеушілерімен ... зор ... ... ... ... грек провицияларын жаулай бастап, б.з.д. ІҮ ғасырдың 30-жылдарынан
бастап парсы флоттарымен күреседі. Б.з.д.331 жылы ... ... ... ахемендік әскерге шешуші тойтарыс беріледі. Осы шайқасқа
Парсы империясының одақтасы және ... ... ... ... ... қатысады (44,109-110). Айта кетерлік бір жәйт,
деректерде сақтар ... ... ... ... ... ... одақтасы ретінде көрсетіледі. Және ... ... ... аты ... Сақ ... алғашқы сәттен бастап-ақ
македон әскерлері қатарын шығынға ұшырата бастайды. Арриан (45,ІІІ,22-25)
мен ... ... (46,60) ... сақ ... ... мен
ержүректілігі жайлы айтылады. Оған қарамастан шайқастың қорытындысын ... ... ... қашуы шешеді.
Үш жарым жыл ішінде македондықтар парсы флотын талқандап, Эгей мен
жерорта ... ... алды ... ... ... ... қаласын жаулап алды. Осы уақыт ішінде македон жауынгерлері
сегіз мың шақырымнан астам ... ... ... ... ... ... ... жеңісін баянды ету үшін ... ... және ... ... тура ... Бұл далаларда
көшпелі сақ-массагет тайпалары мекендеді. Бактрия мен Соғдияна аса маңызды
сауда жолында тұрды. Шығысқа үстемдік ету үшін ... ... осы ... ... тура ... Бұл ... ... асыру үшін
македондықтар тағы да үш жарым жыл уақыт кетірді.
Б.з.д. 330 жылы көктемде Македон әскерлері Экбатанға қарай жылжып, ... ... мың ... ... ... өтті де, ... соңғы байлығын
басып алды. Македон атты әскері мен жеңіл қаруланған жаяу ... ... одан әрі ... ... ІІІ ... ... ... қолынан сатқындықпен қаза табады.
Бесс ... ... ... ... ... Бесстің
көтерілісшілерінің құрамы Азияға қашқан парсылардан, ... ... Және ... айтуы бойынша оған жақын арада одақтастары сақтар
көмекке келуі керек еді. ... ... сол күйі ... ... біз ... ... ... одақтас болғандығын
айттық. Ал, Парсы билеушісі Дарий ІІІ өлімінен кейін ешкім ... ... ... жаңа одақ ... ... ... Сол ... Бесстің әскеріне қосылуға ешқандай негіз таппады. Бұның тағы бір
себебі дәл сол ... ... ... ... жерлеріне әлі де болса
қауіп төндірмеген болатын (44,118-125).
Бесстің қарсылығы ұзаққа ... Оны ... ... ... ... ... қарсы өзі бас көтереді. Спитаменнің
көтерілісімен сақтардың ... ... ... басталады.
Гректердің Соғдыны жаулап алуы сақтарға да ... ... ... ... ... өз ... ... Александрдың әскерін өз отанына жібермеу
үшін күреседі. Македондықтарға ... ... ... ... бойындағы
қалалар тұрғындарың, Спитаменнің, сақтардың көтерілісі жалпы басқыншыларға
қарсы көтеріліс сипатын алады (13,20).
Арриан, Курций Квинт және ... ... ... ... ... екі жыл бойы ... ... баяндайды.
Александр Македонский сақтарды соғыста тізе ... ... Енді ... ... ... ... соғыстарының шешуші
кезеңдеріне тоқталайық.
Содан соң македондықтар Соғдианаға – сақтарға басып кіріп, бостандық
сүйгіш тайпалармен екі ... ... ... ... ... ... – б.з.д. 329 ж. Македон ... ... өтті де, ... ... ... ... алды. Бұдан кейін
македондықтар Яксарт өзеніне жетіп, аса мықты ...... ... ... ... ... ... орнығу үшін тағы да
екі жыл соғысуға тура келді.
Македон басқыншыларымен күресті Соғдиананың әскер басы ... Ол сақ ... одақ ... ... халық көтеріліске
шығып, Яксарт өзені аңғарындағы жеті қаладағы Македон гарнизондарын ... ... ... жасақ Мараканд қаласындағы Македон гарнизонын
қоршауға ... ... ... қиын ... қалды. Олар, дегенмен,
жанталаса отырып, көтеріліске шыққан жеті қаланы да қайта ... ... ... ... ... ... мүмкіндігі болмады. Себебі Яксарт
өзенінің оң жағында ... ... ... күші өзен ... ... ... ... Александрға сөз салды: «Сен, Александр, сақтармен
соғысамын деп өрескелдікке ... егер ... ... шабуыл жасауға батылың
барған болса, олардың азияттық тағылардан (варварлардан) өзгеше ... ... ... өзен ... тас ... машиналарын құрып, сақтарды
атқылай бастады. Атқылау кезінде ... мен ... ... ... ... ... ... кейін шегіндірді және фаланг
(ұзын найзалы әскерлер) мен атты ... ... ... жағдай жасады.
Сөйтіп, шайқас Яксарт өзенінің оң жағына ауысты.
Шайқастың бірінші кезеңін македондықтардың алдыңғы отряды ... ... ... атты ... ... ... ... бұл шабуылды
тойтарып, оларды қоршап алып, жебемен атқылады. Атты әскерге көмекке жеңіл
қаруланған жаяу әскер ... Енді ... ... ... жауды көзден
таса қылған жоқ.
Екінші кезең – негізгі күштің ұрысы және сақтардың шегінуі.
Алдыңғы жасаққа көмекке үш шағын ... атты ... ... ... македондықтар шабуылын тойтарып тастады. Сонда Александр
өзінің атты ... ... де ... кірістірді де, сақтарды шегіндіріп,
соңынан түсті. Аррианның ... ... ... ... шөл ... ... лай су ... Ұлы қосбасылардың жеңілістерін табиғи
қиыншылықтарға аудару – ... және ... ... ... Кирдің түбіне жеткен қайғылы оқиғаны еске салған Александр
сақтардың ... ... ... бата ... ... армиясына қарсы
сақтардың әскери қимылы өз әскерін жеке-жеке талқандалудан сақтай отырып,
дұшпанға ... ... ... ... ... сипатталады.
Шайқасып жатқан отрядтар бір-бірімен тығыз байланыста ... және ... ... ... ... ... артынан түсуды тоқтату,
Арриан айтқандай, сақтарды талқандалудан сақтаған жоқ, ... ... өз ... ... енгізіп алып, талқандауынан сақтап
қалды.
Осыдан кейін ... ... ... ... ... тұрған
Спитамен басқарған жауынгерлерге қарсы ... ... ... жағдайды
дұрыс сарапқа салды да, шайқасқа түспей, Мараканды тастап, тез шегініп, ... ... ... Оның ... ... ... ... қуғындады.
Сақтармен бірігіп алған Спитамен әскері македондықтарға шабуыл ... ... ... шайқасқа түскен жоқ. Бұл ... ... ... ... Жай садақшыларының қаупін сейілту үшін Македон отряды
Политамет (Зеравшан) бойындағы орманға тоқтады да, сол ... ... ... ... ... ... ... – Спитамен
жасағының македондықтардың өзеннен өтуіне ... ... ... ... бір ... қолбасыларының рұқсатынсыз өзеннен ... Оның ... жаяу ... ... ... ... ... сақ мергендері өзеннен өтпекші болғандарды жебенің астына алды. Мұнымен
қоса сақ атты ... ... ... ... бір ... ... келген
жау әскеріне шабуыл жасады.
Соғыстың екінші кезеңі – Аралдағы македондықтарды ... және ... ... мен сақ ... ... ... ... алды. Македондықтардың бір бөлігі сақ тосқауылына тап болды және
барлық Македон әскер басшылары оққа ұшты. Қырық ... атты ... мен ... жаяу әскер ғана қашып құтылды (47,80).
Сөйтіп, Спитамен мен сақтардың атты әскері ... ... ... ... ... ... ... шайқасқа түспей-ақ, алдап шегіну арқылы
тосқауылға түсіріп, соңынан құртып жіберді. Македондықтардың тағы бір ... үш ... екі жүз ... ... жол ... ... ... бәрібір
кешігіп қалды. Өздерінің шығынға ұшыраған жауынгерлерін жерлегеннен кейін
Александр Спитамен мен сақтардың ... ... ... тағы да сақ ... ... бата ... да, Бактрияға келіп, осы жерде қыстап шықты.
Осында оған жаңа күштер келіп ... ... ... 329 ... ... ... орны ... Македон армиясы қыс бойы жаңа
шайқастарға дайындалды. ... қоса ... мен ... халық
көтерілістерімен шайқасты жалғастырды. Бұл ... ... ... ... өзгеріп, олар қолға түспейтін жерлерге
тығылып қалды. Бірақ македаондықтар ... ... ... ... ... ... ұстады. Әскери өнер тұрғысынан алғанда, қамалдардың
тұрғызылу әдісі былай болды: мысалы, ... ... ... алты ... ... ... оңтүстікке қаратылып салынды, төртеуі ... ... ... үшін олар ... ... аралықта
орналасты.
Сөйтіп, жеке қорғандар салу үшін үлкен ... ... ... ... ... болып шықты. Қазіргі қазақтар, өзбектер және тәжіктердің ... ... ... ... көсем басшылығымен жүргізген шайқастары
македондықтарды Бактрия мен Соғдиананы бағындыру үшін көп ... ... ... Тек ... 327 жылы ... армиясы Үндістанға жорық бастады
(14, 15).
Біздің еліміз аумағында тұрған ... ... ... халықтармен
соғысу македондықтарға парсылармен соғысудан гөрі ... көп ... ... ... ... солай бола тұра, Македон армиясы ... ... ... сауда жолдарына орнығып қалды. Олардың бұл жеңіске қл
жеткізуіне себепші болған жергілікті ... ... және ... ... ... тайпалардың көмегінің әлсіздігі еді. Македондықтар
жеңіске жеткенмен, аса зор ... ... ... өзі де ... ... ... Александр Македонский армиясында қызмет етті.
Сақтардың замандастары ... ... ... ... бағалады. Мысалы,
Александр Македонский жағында сақтардың атты әскері ... ... ... кітабынан мәлім болғанындай, Александрдың бойшаң
жауынгерлерінің өзі сақ ... ... әрең ... ... ең ... ... де қызмет етеді. Олар тіпті Египетте,
Мемфисте болды. Бұл жерлерден сақ атты әскерлерінің ... ... ... ... ... ... ... сақ жауынгерлерінің
қабірлері табылып отыр. Сақтар сонымен ... ... ... бетке
ұстары болған. Олардың ерлігі аңызға айналған. Ал ... ... ... ... сақтың атты әскері болды. Сақ жауынгерлерінің қолдан
жасалған жебелері ... ... Азиы мен ... ... ... де парсылардағы сияқты қарым-қатынас орнатады.
Бұл байланыстың мазмұны оларға бағынышты болу емес, тек әскери одақ ... ... ... ұмтылып келе жатқан Ескендір Зұлқарнайынның күшін
Қазақстан жерінің бір шақырымына да кіргізбей ... ... ... ... ... ... ... бағыттауына себепкер болады.
2.3. Сақтардың көрші мемлекеттермен мәдени байланысы
Жазба деректерден сақтардың зороастризмге қатысы ... ... ... ... ... V ... Дарий өзінің ... ... ... ... ... ... ... мәлімет береді: «Бұл
сақтар өте қатігез және Ахура ... ... Мен ... ... ... ... ... мен оларды өз қалауыммен көндірдім».
Тура осы сарын эламиттер жайында айтылғанда да ... Бір ... ... ... ... анық ... ... ешқандай сынды қажет етпейтін
сияқты. Ала йда бұл жазбаның мәтінін түгелдей зерттеу ... ... ойға ... ... басқа да бағаналарында Ахура Маздаға табынбаған
Вавилондағы бірнеше көтерілістер туралы айтылып, бірақ олардың діні ... ... Және де ... ... көтерілістер жайлы жазбада
жазылғанымен, олардың қай дінді ұстанатыны жайлы ешқандай қосымша ... М.А. ... ... ... ... І бастап Ахемендер
державасының діни саясаты толығымен саяси ... ... ... ... ... Бұл ойды ары қарай В.А. Лившиц дамытып,
Бехистун жазбасындағы келтірілген үзіндіге сүйене ... ... ... ... ... ... құрметтемейді деген айып тағып, Ахемендік
билеушілер оларды жаулап алуға немесе ... ... ... ... деген болжамын айтады.
Бұл тұжырым сақтардың діні жөніндегі Бехистун жазбасындағы мәліметке
күмәнмен қарауға итермелейді. ... ... ... ... ... ... да ... жауап ала алмаймыз (7,134-
137), алайда кей ... ... ... ғибадатханасын» ортаазиялық
көшпелі тайпаның қиратқаны жөніндегі мәліметті ... дах ... діні ... үшін ... ... ие ... сол
замандағы зороастризм дінінің негізін берік ұстамады деген айып та рас.
Өйткені ... бұл ... сол ... ... ұзақ қарым-қатынастың арқасында
тек кейбір жақтарын ғана қабылдаған.
Зороастризмнің қасиетті кітабы Авестада сақ ... ... ... ... ... кең ... – тур. Авестаның ең ежелгі
бөлімі – Гатада Зороастрдың ілімін ... ... ... айтылады. Осы
мәліметке сенетін болсақ, Зороастрдың өмір суру уақытының бір ... ... ҮІ ... ... ... оның ... ... болуы мүмкін. Осыған және Авестадағы қаһармандардың кейіпіне
жасалған талдаудың ... ... ... В.И. ... «зороастризм
скифтермен тікелей байланысқа түсуі және олардың қатысымен ... ... ой ... ең ерте ... ... алғашқы отаны болып –
Арианам Вайджа аталады. Арианам Вайжа екі ірі және ... ... бар ... ел. Бұл екі өзен – Датья мен Ардви. Ушида мен ... ... бар. ... ... жүрегінде Ворукаша көлі орналасқан. Ворукаша
көлінің жағасы тек арийлердікі емес. Мұнда ... ... ... ... арийлердің жаулары, турлар өмір сүреді.
Арийлер жеріндегі тағы бір көңіл аударарлық жер – ... ... ... ... ... ... елін біріктірген» Хосров құрбандық шалған
(48,32).
Енді осы ... жер ... ... ... ... ... ... жерінде маңызға ие екі ... ... ... Осы ... мен Ардвиге арийлердің құдайлары мен қаһармандары
ғана емес, олардың жаулары ... да ... ... Екі өзен де ... ... жағасында арийлер мен турлар қоныс тепкен біреуі Ворукаша
көліне құяды. ... мен ... ... алатын Хукарья тауы Арианам
Вайджаның шетінде орналасқан. Құдай ана ... Сура ... ... ... ... ... ... ол біздің заманымызға дейін өзінің Узбой
сағасы арқылы Каспий ... ... Яғни бұл ... ... ... ... Ал Датья Сырдарияға теңеледі. Чайчаста болжам бойынша Арал
теңізі. Памир-Алай және Тянь-Шань таулары ... ... ... ... мен турлардың шекарасы сонымен, Амударья және Сырдария
өзендері ... ... ... діні ... ... пайда болды деген
болжамды алсақ, онда сақтар бұл діннің таралған ... тура ... ... ... ... арасында жаугершілік ... ... ... ... негіздерінің сақтар арасында таралуына ешқандай
бөгет бола алмады.
Геродоттың сақтардың массагет тайпасының діні ... ... ... олар ... ... тек Күнге ғана ... ... атты ... Бұл құрбандықтың мәні құдайлардың ең ... ... сай. ... атасының» сақтарда аттың ерекше ... ... бұл ... ... ... археологиялық және
этнографиялық мағлұматтармен толықтырылып келеді. ... күн ... ... ... ... ... күн мен от болып
табылады. Геродот сақ патшасы Томиристің аузына: «массагеттердің ... ант ... ... сөз ... ... Күн ... ... Мазда болуы
шарт емес. Тек екі құдайдың да бір ... ие ... ... ... ... ... мүмкін. Көшпенділер үшін барлық аспан денелері, ай,
жұлдыздар, ғаламшарлар, сияқты күннің де ... зор ... ... өз ... ... сай ... ғана қабылдаған.
Сақтардың көрші мемлекеттермен мәдени байланыстарын ... ... да ... ... ие. ... ... жүргізілген археологиялық экспедицияның қорытындылары ішінде
біздің тақырыбымызға керекті ... алып ... ... ... ... ... ... тікелей жанасатын
сақтардың ескерткіштері емес, ... қиыр ... ... алып ... өзіндік себебі бар. Егер біз шалғайда
жатқан сақ ... ... және Орта ... мәдени байланысының
дәрежесін анықтай алатын болсақ, онда іргесінде тұрған сақ тайпаларының
олармен ... ... ... ... ... ... анық.
Сондықтан Алтайды мекендеген «аримаспа» сақтарының көрші мемлекеттермен
орнатқан мәдени байланыстарының сипатын айқындауға ... ... ... ... ... б.з.д. Ү-ІҮ ғасырлар деп
есептелетін пазырық қорғандары. Осы ... ... ... ... ... ... айтарлықтай жаңалық болды. Бұл
кілемдердің жасалуы және қайдан әкелінуі мүмкін деген сұрақтар туа ... де ... ... ... сақтардың дәстүрлі «аң стилінен»
де біршама ерекшеленді. Ежелгі Шығыс тарихының қолөнер тарихына терең үңілу
барысында көп нәрсенің беті ... ... ... осы ... ... ... Б.з.д. ҮІІ-ҮІ ғасырларда мұндай кілемдерді тоқу
технологиясы Алдыңғы Азияда, Вавилонда, Ассирияда, Мидияда, ... ... тек ... ... ... Бұдан шығатын қорытынды парсы кілемдері
Алтай тауын ... ... ... ... ... кілемдер оларға
айырбас, сауда арқылы, соғыс олжасы ретінде ... ... ... ... ... ... емес, олардың сонау алыстағы (парсылар үшін
жердің түбі) елге жетуінде. Бұл ... ... тек ... ... ... ... заманға жетпеген, бірақ сол кездегі байланыстардың мазмұнын
ашатын заттар да бірталай екендігі ... ... ... ... ... саясаттан, соғыстардан
тыс белгілі бір заңдылықпен жүріп жататын құбылыс. Ол үрдіске ешқандай күш
кедергі келтіре алмайды. Әр ... ... ... әдет-ғұрпы мен салт-
санасы көрші мемлекеттермен ұзақ уақыт бойы қатар өмір ... ... ... ... ... ... байланыстар негізінде рухани
құндылықтардың ауысуы жұріп отырады.
Қорытынды
Ежелгі сақтардың тарихын зерттеу, біздің ... ... ... ... ... ... ... тигізері анық. Өйткені сақ тайпалық
одағы, Қазақстан жеріндегі кейінгі қазақ көшпелілерінің болмысына, тұрмыс-
тіршілігі мен әдет-ғұрпына елеулі әсерін ... ... ... ... ... ... қызметін қарастыру,
кейбір сақ билеушілері мен батырларының ел қорғаудағы қызметі ұрпақты
тәрбиелеуде мәні зор.
Жоғарыда біз сақ ... ... әр ... ... үлкен мән
бердік. Алдымен «сақ» атауының төркіні жөнінде айтылған ... ... ... ... Байқағанымыз зерттеушілердің көпшілігі «сақ» сөзінің
мағынасын өздеріне ыңғайлы етіп түсіндіруге тырысқан. Мәселен, ... бұл ... ... ... ... енді бірі атаудың
маңайынан діни астар іздейді. «Сақ» атауын жан-жануарлар әлемінен іздеу кей
жағдайда қызығушылық тудырады. Зерттеушілердің ... ... ... ... ... ... іздеу діни наным-сенім мен кәсіпке
байланысты. Бұл арада ... ... өмір ... ... ұлтын еске
түсіріп көрейікші. Олардың негізгі кәсібі бұғы шаруашылығы. Сондықтан да
«сақ» сөзі атауын ... ... ... ... бір ... да ... қонымды тәрізді. Қалай дегенде де бүгінгі күнге
дейін «сақ» атауының ... ... әлі ... таппағандығын
жұмысты жазу барысында анықтадық. Бұл әлі де ғылыми ізденісті ... ... ... ... ... ... бірлестігінің құрамындағы тайпалар мен олардың топтасу
мәселесінің де ... ... зор. ... ... көз ... ... тайпалардың атаулары әр түрлі болып жатса да, ... ... бір ... ... Мұның өзі сол заманның өзінде-ақ сақтардың
әркім әртүрлі атағандығының тағы бір ... ... ... ... ... енді бірі Арал маңы және Амудариямен,
тағы біреулері Ферғана, Памир, Жетісу ... ... ... тұжырымдарын бір арнаға жүйелесек, сақ тайпаларының мекені
Орта Азия екендігі күмән тудырмайды.
Сақтардың көрші халықтармен байланысы ежелгі грек деректерінде ... ... ... ... ... ... Македонскиймен
болған ұрыстары, одақ жасасуы, олардың саяси аренада ... ... ... ... ... ... таппаған Кир ІІ сақ
жеріне келіп қаза болуы көп ... ... ... сақтармен шайқасы
деректерде әртүрлі бағаланады. Кейбір грек авторларының мәліметтері Дарий
сақтарды бағындыра алмады деп баса көрсетсе, ... ... ... ... ... ... Бехистун жазбасы, сақтардың парсы патшасына
бас игендігі жөнінде мағлұмат береді.
Сақ-парсы қатынастары тарихта өзіндік орны бар ... ... ... ... ... Лидияны, Мидияны, Ассирия мен Орта Азияның
отырықшы елдерін өз қол астына бағындырған айдаһар тәрізді алып күш ... ... ... ... бір ... ... ... Сақтардың бұл
ерлігі оларға «жабайы көшпенділер» деп тағылған айдарынан әлде ... ... Әр ... екі қыры ... ... елдер теңдесі жоқ дамыған
мәдениет қалыптастырғанымен мақтанса, көшпенділер керемет ғимараттарымен,
өркендеген қалаларымен, жазба ... ... ... да одан ... бостандықты сақтай білу, еркіндікті сүйе ... ... бас имеу ... ... ие ... Осы қасиеттері арқасында сақ
тайпалары, соғыстармен өткізген ІҮ ғасырында, ... бір өзге ... ... ... ... ... І өзінің жаулаушылық саясатының ... ... ... жіберген сияқты. Олай дейтініміз, сақ ... ... ... ел қатарында емес, керісінше тең
одақтастар ретінде орнатты. ... ... де ... ... ... ретінде пайдаланды.
Халықтар арасында мәдени байланыстардың орнауы саясаттан, соғыстардан
тыс белгілі бір ... ... ... құбылыс. Ол үрдіске ешқандай күш
кедергі келтіре алмайды. Әр елмен ... ... ... мен салт-
санасы көрші мемлекеттермен ұзақ уақыт бойы қатар өмір сүруіне ... ... ... ... ... ... негізінде рухани
құндылықтардың ауысуы жұріп отырады.
Жалпы, жоғарыда айтылғандардың негізінде қорытынды жасайтын болса, сақ
тайпалары ... ... ... белсенді болды. Парсы патшаларының өзі
сақ тайпаларынан қатты сескену үстінде болған. Көршілес ... ... ... ... ... ... деп білген. Сақ ... ... ... барысында анықтағанымыз, олардың Қазақстан
территориясының басым бөлігінде орналасқаны. Мұны тек жазба деректер емес,
археологиялық ... ... ... ... сақ ... ... ... халқының түп-тамырының негізін ашудағы өзекті
мәселелердің бірі болып табылады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Григорьев В.В. ... ... ... / / ... ... ...
Алматы, 2006.
2. Струве В.В. Поход ... І на ... // ... АНСССР,
серия истории ифилософии, 1946, №3.
3. Толстов С.П. Древний ... По ... ...... ... С.П. По ... ... Окса и Яксарта. – М., 1962.
5. Дандамаев М.А. Поход Дария против скифского племени ... ... ... ... ... ... 1963, вып. 61.
6. Пьянков И.В. К вопросу о ... Кира ІІ на ... ... 1964, ... Литвинский Б.А. Древние кочевники «крыши мира». – М., ... ... К.А. ... Г.А. Древняя культура саков и усуней реки Или. ... , ... ... А.К. ... и ... саков. – Алматы,1984.
10. Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін (очерктер). – ... ... С.Г. ... Т.И. ... Летопись трех тысячилетии. –
Алматы, 1998.
12. Қазақстан тарихы. І том. – Алматы, 1996.
13. Қадырбаев А.Ш. Сакский воин – ... духа ...... ... ... К. ... әскери тарихы. – Алматы, 1999.
15. Учебно- методический ... по ... ...... ... ... ... в 9-ти книгах. – Л., 1972.
17. Страбон. География. В 17-ти книгах.- Л., 1964.
18. Древние авторы о Средней ...... ... ... ... ... – М.-Л., ... Раевский С.Д. Очерки идеологии скифо-сакских племен. – М., ... ... И.В. ... // ИАН ... ССР, ООН, 1968, №3 ... ... М.Н. ... Д.С. Ранние скифы и Древний Восток. – ... ... Б.А. ... И.В. ... дело у ... Средней Азии. //
ВДИ , 1966, №3.
24. Абаев В.И. Осетинский язык и ... – М.-Л., ... ... К.В. ... ... ... – М.-Л., ... Бернштам А.Н. Древняя Фергана. // ВДИ, 1949, №1.
27. Гулямов Я.Г. История орошения Хорезма с древнейших ... до ...... ... ... В.В. ... по ... Северного Причерноморья, Кавказа и
Средней Азии. – М., 1968.
29. Бэйхай Су. Сақтар мәдениеті: сақтар және қазақтар. // ... ... ... ... М.А. Иран при первых Ахеменидах. – М., 1963.
31. Дьяконов М.М. Очерки истории древнего Ирана. –М., 1961.
32. Дандамаев М.А. ... ... ... Ирана. – М.,1985.
33. Дьяконов И.М. История Мидии от древнейших ... до ІҮ вв до ... ... Б.Н. ... – М., ... Латышева В.В. Известия древних писателей греческих и ... ... и ... // ВДИ, 1947,№17
36. Ковалевская В.Б. Конь и всадник. – М., ... ... Ю.А. ... кочевников и древних цивилизации и
этническая история Средней Азии.//Взаимодействие кочевых культур и
древних цивилизации. – ... ... ... И.А. О степной скотоводческой цивилизации І тыс. До н.э.//
Взаимодействие кочевых культур и древних цивилизации. – Алматы, 1989.
39. ... М.А. ... ... ... ... ... ... В.В. Датировка Бехистунской надписи. // ВДИ, 1952, №1.
41. Салғарин Қ. Сақтар ... ... ... тарихқа жаңа көзқарас.
// Егемен Қазақстан. 1998, 13 ... ... ... ... ... авторы о Средней Азии. – Ташкент,
1940.
43. ... Б.Я. ... Азия и ... // ... ... ... культуры. – М., 1971.
44. Гаибов В.А. Кошеленко Г.А. Кочевники Средней Азии в эпоху Александра
Македонского. // ВДИ, 2005, ... ... ... ... // ... ... ... Азии. –
Ташкент, 1940.
46. Курции Руф. // Древние авторы о Средней Азии. – Ташкент, 1940.
47. Вайнберг в.И. ... Б.Я. ... и ... Средней Азии в
древности. – М., 1992.
48. Авеста. Избранные гимны. – Душанбе, 1990.
49. Руденко С.И. ... ... ... Алтая в скифское время. –
М.-Л.,1953.
| ... ... ... |е |
| ... |ық |
| ... |ле |
| ... ... ... ... |. |
| ... ... |ун |
| ... |ы. |
| ... ... ... |– |
| |IV |
| ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ерте мемлекеттік құрылымдар13 бет
Сақ тайпаларының орналасуы66 бет
"Қазақстан Республикасының экологиялық кодексі"239 бет
Жылу энергетикасы және қоршаған орта6 бет
Қазақстан Республикасындағы ормандар. Орман экономикалық ресурсы5 бет
Сыртқы саясат3 бет
XVIII ғ Қазақ-орыс қатынасы9 бет
«Айнымалы жұлдыздар үшін информация мен энтропия қатынасын анықтау»48 бет
«Бала мазасыздығына ата-анамен бала қарым-қатынасының әсері»24 бет
Алдын ала тергеу мен анықтаудың ара қатынасы64 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь