Қазақстан Республикасындағы инфляциялық жағдайды талдау

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ 5
1. ИНФЛЯЦИЯНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗІ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ 8
1.1. Инфляцияның экономикалық мазмұны 8
1.2. Инфляцияның формалары мен түрлері 10
1.3. Инфляцияның даму факторлары және оның әлеуметтік.экономикалық салдарлары 17

2. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ИНФЛЯЦИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙДЫ ТАЛДАУ 20
2.1. ҚР.да инфляция процестерін себептері және зардаптары 20
2.2. Инфляцияны тежеу шаралары мен әдістері 25
2.3. Инфляцияға қарсы саясат 26

3. 2008 ЖЫЛҒЫ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ Н. Ә. НАЗАРБАЕВТІҢ ҚАЗАҚСТАН ХАЛҚЫНА ЖОЛДАУЫ 30
3.1. Қазақстан Республикасындағы инфляцияға қарсы күрес саясатына баға беру 45
3.2. Қазақстан Республикасындағы инфляцияның алдын алу шаралары 48

ҚОРЫТЫНДЫ 53
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 57
ҚОСЫМША
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
5
1. ИНФЛЯЦИЯНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗІ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
8
1. Инфляцияның экономикалық ... ... ... мен ... Инфляцияның даму факторлары және оның әлеуметтік-экономикалық
салдарлары
17
1. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ИНФЛЯЦИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙДЫ ТАЛДАУ
20
1. ... ... ... ... және ... Инфляцияны тежеу шаралары мен әдістері
25
3. Инфляцияға қарсы саясат
26
3. 2008 ... ... ... ... Н. Ә. ... ... ЖОЛДАУЫ ... ... ... ... қарсы күрес саясатына баға
беру
45
2. Қазақстан Республикасындағы инфляцияның алдын алу шаралары 48
ҚОРЫТЫНДЫ
53
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
57
ҚОСЫМША
59
КІРІСПЕ
Тақырыптың ... ... ... ... елдерде бар, ал
мәселе соның қандай дәлізде жүріп өтеріне ... ... ... ... инфляция қарқын алды. Бірақ, соған қарамай Үкімет аталған
шаруаны уысында ұстап тұрарын ... ... ... екі ... ... бірі монетарлық тәсіл. Ұлттық банк бұл міндетін жақсы атқарып
келеді. Дей тұрғанмен, соңғы ... ... ... ... ... ... да ... шикізат сатудан түсетін валюта массасының көбейіп кетуіне
алып келді. Сонымен қатар, әлеуметтік төлемдер мен жалақының өсуі де ... ... ... ... мүше болу ... ... сайын ұлттық
экономикалық қауіпсіздікті сақтау еліміз үшін өзекті ... ие ... ... ... ... ... де, бәсекеге сай экономикасы
бар елдің ғана ... ... ... сарапшылар да көп айтады. Ол
мемлекеттік және шаруашылық субъектілердің мүддесін ... ... ... ... отырып, ұлттық және халықаралық құқықтық нормаға
сәйкес қорғауда саяси, құқықтық және экономикалық ... ... ... ... ... етеді. Сонымен бірге сыртқы және ішкі экономикалық
қауіпсіздікке төніп келе жатқан қатерді анықтап, оны ... ... ... ... ... ... ... де тікелей
байланысты екенінде дау жоқ.
Біз тұрақты инфляцияның пайда болу ... оның ... және оның ... ... әсер ететінін түсінгіміз келеді. Көп
ғалымдар алдарына мынадай сұрақтар қояды: неге ... ... өте ... ... мен үкіметтердің есептеулеріне қарамастан инфляция бар, неге
біз инфляция туралы уайымдауымыз керек, инфляция ... зиян ... ... ... ... ... үшін экономика құрылғыларын біз өзгерте
аламыз ба, ... ... ... оралып, яғни қағаз ақшаларды алтынға
ауыстырып ... ... ... ... өмір ... оңай болу ... қайта қөру керек пе?
Біздің елімізде ресми ғылымдар мен насихаттаумен социализм ... ... ... ... пікірдің мойындалмағанына көп уақыт да болған
жоқ. Ал инфляция жасырын нысанда кішкене өлшемде болса да ... ... ... ... тұрақты баға кезеңінде де ақшалар өз ... ... ... ... оның ... ... Бірақ тек
халықтың кең қабаты ғана емес, оның қағидалы механизмдері, ... және ... ... ... өздері де жетік иемденбеген.
Өзіміздің сарапшылардың да, халықаралық сарапшылардың да зерттеулері
экономикалық қауіпсіздікке төнген қатердің әлеуметтік-экономикалық ... әсер ... ... тән ... сипаттамасы болатынын көрсетеді.
Cол сипаттамалардың бірі әрі негізгісі болып елдегі инфляция жағдайы.
.
Дипломдық жұмыстың ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасындағы инфляцияны бағалау, инфляцияның
себептері мен ... ... оның даму ... ... Қазақстан
Республикасындағы инфляцияға қарсы күрес саясатына баға ... ... ... алдын алу шараларын зерттеу.
Зерттеліп отырған дипломдық жұмыс негізінен: кіріспеден, 3 бөлімнен,
қорытындыдан және қосымшалардан тұрады.
Бірінші бөлім, «Инфляция: ... ... ... деп ... ... ... Онда инфляция ұғымына тоқталып, оның пайда
болу себептері мен ... ... мен ... сондай-ақ инфляцияның
даму факторлары және оның әлеуметтік-экономикалық ... ... Және де ... ... және ақша ... ... көрсетілген.
Екінші бөлім, «Қазақстан Республикасындағы инфляциялық жағдай» туралы.
Бұл ... ... ... ... ... мен ... даму қарқыны мен себептері мен зардаптары жайлы ... ... ... антиинфляциялық саясатқа баға
берілген, сонымен қатар инфляция ... ... ... көрсетілген.
Үшінші бөлімді, «Қазақстан Республикасындағы инфляцияның алдын алу
шараларын зерттеу» деп алып, ... ... ... ... ... ... антиинфляциялық шараларға баға беру.
Баға өсуі және факторлары Қазақстанда ... ... ... ... ... ... айқындалды, олардың басымдары
мыналар болды: ... ... және ... ... ... ... шекті деңгейін біртіндеп алып тастау, энергия
ресурстарына арналған ... ... және ... ... ... таңдағы инфляцияның өсуі көп себептерге ... ... ... мен ... ... ... ... байланысты
күрделі көп факторлы құбылыс.
Қазақстан Республикасындағы инфляция қарқыны, оның пайда ... мен ... алу ... Антиинфляциялық саясат пен инфляцияның
әкелетін зардаптарын қарастыру – курстық жұмыстың ... ... ... ... 1996-2007 жылдары инфляция мынадай болды:
1996 жылы – 60,3 (; 1997 жылы – 28,7 (; 1998 жылы – 11,2 (; 1999 ... 1,9 (2000 жылы – 17,8 (; 2001 жылы – 9,8 (; 2002 жылы – 6,4 (; 2003 ... 6,6 (; 2004 жылы – 6,8 (; 2005 жылы – 6,7 (; 2006 жылы – 7,6 (; ... ... – 5,1 (. 2007 ... ... 2006 ... осындай
кезеңмен салыстырғанда тұтыну тауарлары мен қызмет көрсетулерге ... мен ... 8,7 (-ға, ... ... – 9,4 (, ... ... – 9,8 (-ға өскен. /12/
Жұмыстың жазу барысында белгілі ... ... ... қаржылық жағдайы ... ... ... теориялық негізін отандық және шетелдік экономистері
Жүнісов. Б.А., Мәмбетов. Ұ.Е., ... Ү.С. ... ... ... С. ... С.Қ., Құдайбергенов Е.Қ.
«Экономикалық теория», Әкімбеков С., Баймұхаметова А.С., ... ... ... атты ... ... 2007 жылғы инфляциялық шолу» (Дерек көзі:
Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі) ... ... ... ЖӘНЕ ОНЫҢ ... ... мазмұны
Экономикалық құбылыс ретінде инфляция ұзақ уақыт өмір сүруде. Оның
пайда болуын ақшаның ... ... ... ... ... ... – inflatio – қампаю, ісіну, көтерілу ... ... ... -бұл бағаның өсуінен, тауарлар тапшылығынан, тауарлар ... ... ... ... ақшаның құнсыздануы, сондай-ақ
оның сатып алу қабілетінің төмендеуін түсіндіреді. Инфляция бұл кез келген
экономикалық даму ... тән ... ... ... да ... мысалы, соғыс, революция және сол сияқты кездейсоқ ... ... үшін ... ... қағаз ақша шығарумен
қаржыландыру ақша айналымының күрт “көтеріліп”, қағаз ... ... ... Оны әр ... ... жылдарындағы ақша айналымынан ... ... рет ... ... ... ... ... соғысы
кезінде “инфляция” термині пайда болды. Оның соңғы екі ... ... алу ... 60% ... ... XIX ... бас кезіндегі
Англияның Наполеонға қарсы соғысы; 1789-1791ж.ж. Француз революциясы;
әсіресе дүниежүзілік ... ... ... ... ... қарқынға
жетті. Осы келтірілген мәселелер инфляцияның бұрыннан келе жатқан айрықша
құбылыс екенін дәлелдейді. ... ... ... ... ... тек ... тән ... емес. Ол күрделі әлеуметтік-экономикалық құбылыс,
оны тудырушы рынок шаруашылығының түрлі ... ... ... ... ... елдердің
экономикалық өміріндегі ең өткір проблемалардың бірі.
Инфляция сұраныс пен ұсыныс баланссыздығын, бағаның өсуінде көрінетін
басқа да ... ... ... ... ... ... барлық бағалар өседі деп айтуға болмайды. Бір тауарлардың бағасы
өсуі мүмкін, басқа тауарлардың бағалары тұрақты ... ... ... ... мен ... ... ... қарағанда тез өсуі мүмкін.
Осы пропорция негіздерінде сұраныс пен ... ... әр ... арақатынас
пен әр түрлі икемділік жатыр.
Инфляцияның мазмұнын әр автор әр түрлі жазып жүр. ... ... ... ... 1998 ... ... шыққан көлемді оқулықта (орыс
тілінде),: ... ... ... тауардың жетіспеушілігінен
және тауармен көрсетілген ... ... ... ... оның ... алу ... төмендеуі болып көрінеді”
делінген.
Бұл анықтаманың басты кемшілігі, айналымдағы ақша белгілерінің аса
көбейіп кетуінің инфляцияға ... ... ... ... Алматыда шыққан “Толық экономикалық орысша-қазақша
сөздікте” ... ... ... ... ... ... ... асып түсуі, рынокта қаржы активтерінің көбеюі
салдарынан тауарлармен ... ... ... ... ... байқайтынымыз, ең басты мәселе табыстың өсуінде
сияқты. Соның салдарынан айналымда ақша ... ... ... ой ... бұл да теріс түсінік. Әңгіме табыста емес. Ол өскен жоқ, ал ... ... ... ... ... ... ... ұсыным
азайып, сұраным көбейгеннен кейін, айналымда ақша ... ... ... инфляция дегеніміз не, осы сөздің басын ашып алайық. Инфляция –
қағаз ақшаның құнсыздануына байланысты ... ... ... ... ... ... ақша ... мөлшерінің
тауарлар бағаларының қосындысынан артып кетіп, осының нәтижесінде тауарлар
қамтамасыз етілмеген ақшаның пайда ... ... ... Оның ... үшін ... ... ... Айталық, тауар айналымы үшін 10 млрд.
Алтын доллар керек екен, ал қағаз ақша 20 млрд. доллар ... ... ... өзі ... ... екі есе құнсыздануына әкеліп соқтырады.
Инфляция жұмысшылардың тұрмыс жағдайына зардапты ... ... ... ... ... есе ... ал мемлекет жалақыны бұрынғы дәрежесінен
арттырмауға тырысады. Ақшаның құнсыздануы халықтың әл-ауқатының дәрежесін
төмендетуге әкеп ... ... ... ... ... ... ... байланысты еңбекке деген ынта та бұзылады. Инфляция тауар
тапшылығының басты себебі бола ... ... мен ... ... бойынша бөлуге мәжбүр етеді.
Инфляция кешенде себептерінің негізінде пайда болады және оның
маңыздылары болып ... ... ... бюджеттің тапшылығы, оны
азайту мақсатында мемлекеттік бағалы қағаздар немесе жай қағаз ақшалар
шығарылады. ... ... ... айналмайтын, адамзат еңбегінің
мақсатынсыз шығындарына жол беретін мемлекеттің өндірістік емес шығындары
(әскери әскери шығындар)
Сұранымды ұсынымнан алшақтататын ... ... және ... ... ... бірқатар өндірушілердің өз өнімдеріне, олардың тұтыну сапасын
арттырмайтын-ақ жоғары баға қою және негізінен қымбат тұратын өнім ... ... ... үстемдік жағдайы, жалақының өсуінің ... ... ... және ... ... Бұл ... ... тапшылығының тұрақты ұдайы өндірілуіне және жиі-жиі
артық ақша эмиссиясына (эмиссия-айналысқа ақша және ... ... ... жасайды.
Жұмыссыздықпен инфляцияның өсу қарқыны арасында тұрақты өзара байланыс
болады. Экономикалық ғылымда бұл құбылыс Филипс қисық сызығы деп ... ... А. В. ... ... ... және ... салдарынан болатын бағаның жедел өсуінің «заңдылығын» ол алғаш рет
1958 жылы график түрінде бейнелеген болатын).
Бұл ... ... ... ... ... ... ... қисық сызығы экономикадағы жұмыссыздықпен инфляция деңгейінің
өзара өзгеруін көрсетеді: Бұндай қисық сызық нысаны, жоғары ... ... ... болатыннын білдіреді. Және керісінше,
жұмыссыздықтың азаюы ... ... ... ... ... ... жұмыссыздық деңгейімен инфляция деңгейінің арасындағы
өзара байланысты талдау негізінде жиынтық сұранымды ... ... ... ... ... ... ... нарқы мен басқа
тұтқалар) жасалып шығарылады. Швед экономист-ғалымдары Еста Рен (1913 ... және ... ... (1914 ж. туған) 50-жылдпры жұмыссыздыққа қарсы
әрекет етумен инфляцияны ұстаудың экономикалық моделін ... Ол ... ... ... ... ... Бірақ Филипс қисық сызығындағы
қалыптасқан экономикалық байланыстар жағдайында, барынша көп ... қол ... ... мүмкін емес.[1]
1.2.Инфляцияның формалары мен түрлері
Бағаның өсу қарқынына байланысты инфляцияны үш түрге бөледі:
a) Баяу немесе сұлама ... ... ... ... ... Ұшқыр инфляция немемсе гиперинфляция.
Баяу инфляция кезінде баға жай өседі де (жылына 10-20 %-тен аз) ақша
негізінде өз құнын ... ... ... ... ... да, ... ... тап болмайды. Нарықтық экономикада инфляция 2-3 ... ... ... деп ... Мысалы, 1992 жылы % Францияда
– 2,7 %, ... мен ... – 3,8 % ... ... ... ... ... 10-20 %-тен 200-300 %-ке дейін өседі. Соның салдарынан ... ... ... одан әрі ... әкеп ... Ал ... инфляция кезінде
ақшаның саны мен баға астрономиялық қарқынмен (500-1000 %-тен жоғары)
өседі. Баға мен ... ... ... бай ... да ... ... бастайды. Экономикалық тарих ұшқыр ... ... ... ... 1985 жылы ... – 3400 %,
1990 жылы Аргентинада – 2000 % ... ... ... ... ... Ашық инфляция;
b) Жабық инфляция;
c) Инфляциялық шок.
Еркін баға белгілеу экономикасына тән ашық ... ... ... ... ... ... ... көрінеді. Ашық инфляция кейбір
тауар нарығындағы бағаның оқтын-оқтын төмендеуімен немесе оның ... ... ... Ал ол ашық ... ... ... едәуір
бұрмалағанымен, әйтсе де оны толық бүлдіре алмайтынын ... ... ... да ... ... оның еркін өсуі байқалады.
Жасырын немесе жабық инфляция деп ... ... ... ... қолданылатын экономикаға тән, ол тауар тапшылығында,
өнімнің сапасының нашарлауында, амалсыздан ақша ... ... ... ... ... ... ... инфляция,
ақшаның жалпылама төлем қабілеті бар құрал және тауарлар мен ... ... ... ... ... жағдайда тауар бағасын сұраным мен
ұсынымның тепе-теңдік бағасынан төмен ... ... ... ... ... ... Бұндай жағдай ұзақ уақыттан бері біздің
экономикамызға тән ... ... ... ... ... ... тапшылығы
жағдайында бағаға мемлекет қатаң бақылау жасап отырады.
Зерттеу объектісіне байланысты инфляция:
a) Ұлттық;
b) Аймақтық;
c) Әлемдік болып бөлінеді.
Ұлттық және аймақтық ... ... ... ... және ... ... динамикасы, кейбір елдердегі, елдер ... ... ... ... дефляторы құрайды.
Ішкі және сыртқы факторлар тудыратын жүйеге ықпал ... ... ... ... Экспортталған.
Елдің валюта курсы қатаң ... ... ... ... ... ... ... да өсуі, елге инфляцияны импорттайды.
Экономиканың бағаның өсу ... ... ... ... Балансталған (теңестірілген);
b) Баланстандырылмаған (теңдестірілмеген).
Біріншіде бағалар орташа және ... өсіп ... ... ... ... ... Екіншіде тауарлардың бағасы
секіріп өседі және бұл бір мезгілде жүрмейді, ал ... ... ... үлгере алмайды.
Мемлекеттің инфляциялық процеске әсер ету қабілетіне ... ... ... ... ... ... өзгеруіне байланысты, экономикада сұраныстың
өскен жағдайында:
a) Ақиқат инфляция;
b) Жалған инфляция.
Бағананың болашақтағы өсу ... және оған ... ... ... ... ... болуына-болмауына байланысты:
a) болжауға болатын инфляция;
b) болжауға келмейтін инфляция;
Инфляциялық процесті тудыратын және оған дем беретін ... ... ... ... инфляциясы;
Сұраным инфляциясының мәнін бір сөзбен былай деп сипаттауға ... көп ... тым аз ... ... «Сұраныс» инфляциясынарықтық
байланыстарды монополизм мен әкімшілдік-әміршілдік басқару ... ... ... ... да орын алады. Олар айрықша нысан сипатында
болады. Мысал ... ... ... ... онда ұзақ жылдар бойы
жасанды түрде төмен жұмыссыздық деңгейі сақталды. Оған ... ... ... ... ... және ... жұмыс орнын, ең көп
еңбек шығынын қажет ететін өндірісті сақтау арқылы қол жетті, ал ол ... кері әсер ... Ал ... ... ... табысқа
айналуы, оны «сұраныс» инфляциясына айналдырады, бағаны өсіреді.[5]
Сұраным инфляциясын график түрінде 1 – ... ... ... ... байланысты ақша массасының өсуі жалпы
сұраным сызығын солдан оңға қарай жылжытады (AD1 – AD2) ... ... ... ... аралық (2) немесе классикалық (3) үзіндісінде болса,
бұл баға деңгейін арттырады (Р1 – Р2), яғни ... ... ... ұсыным мен шығындарды өзгерту нәтижесінде болуы
мүмкін. ... ... екі түрі ... ... өсуі ... ... инфляция;
b) ұсыным экономикасы механизмінің бұзылуы ... ... ... ... график түрінде 2 - суретте көрсетілген:
Айтылған себептерге байланысты өндіріс шығындары ... ... ... солға қарай жилжыды (AS2 - AS1), баға даңгейі ... (Р1 ... ... ... (Q2 – Q1), яғни ... ... ... тәжірибе инфляцияны мына шартты түрлерге бөледі:
• экономикадағы қамтитын аумағына байланысты - жергілікті және ... жүру ... ...... ... үнемі төмен қарқынмен
өседі), үздіксіз және сатылы инфляция;
• даму қарқынына байланысты – жылжымалы ... – онда ... ... ... ... 5-10 проценттен аспайды; қарқынды инфляция -
онда бағаның өсуі жылына орташа 10 проценттен 50 процентке ... ... 100 ... жетеді; ұшқыр инфляция - онда бағаның өсуі жылына
100 проценттен асады; Халықаралық валюта қоры баға ... 50 ... оны ... ... ішіндегі аса ұшқыр ... деп ... Егер ... өндірістің
құлдырауымен ұштаса оны стагфляция деп атайды;
• әсер ... ... ...... ... және ... инфляциясы ақшалы факторларға байланысты туындайды, ... ақша ... ... соның салдарынан төлем қабілеті бар
сұраныста жоғары болады. Ал сол ... ... баға ... ... ... ... ... Сөйтіп жиынтық
сұраныс экономиканың өндірістік мүмкіндіктерінен жоғарылап, ... ... ... ... себептерінің ең негізгісі - ... ... яғни ... әскери техника күнбе-күнгі өмірде
қолдануға жарамайтындықтан оның ақшалы эквиваленті бюджеттің ... ... жою үшін ... ... ақша массасы шығарылады,
немесе ақша ... ... ... ... ... ... ... жолы өркендеген мемлекеттерге тән. Айналысқа
қосымша ақша ... ... ... ... ... дамуы,
жұмыссыздықтың азаюы және бағаның төмендеуі тепе-теңдік ... ... ... ... ... деген қорытынды шығады, себебі ондай инфляция
артық өндіру дағдарысынан және жұмыс орындарының ... ... әрі ... ... бос ... орны болмаған және дамыған ... ... ... алмаған жағдайда баға өседі. Осыдан кейін өндірістің
құлдырауына, оның тиімділігінің ... және ... ... ... әсер ете ... ... ... кезінде шектелуі ұсыныспен салыстырғанда
айналыста артық ақша массасының болуы бағаларды жоғарылатады және ... ... ... ... ... ... әсіресе еңбек
ақының көбеюіне байланысты бағаның өсуі. Бұл жағдай №1 сұлбада көрсетілген.
өнімге баға белгілеуде әсер ... ... ... байланысты
туындайды. Ол - ең алдымен ... ... ... ... ... өсуі халықтың табысын төмендетіп, жалақыны қайта
индекстеу қажеттігін талап етеді. ... өсуі өз ... ... ... ... пайданың төмен-деуіне, қолданып жүрген ... ... өнім ... қысқаруына әкеп соқтырады. Пайданы сақтап
қалу мақсатында өндірушілер тауар бағасын көтеруге ... ... ... ... ... пайда болады: бағаның көтерілуі
жалақының өсуін талап етсе, ... өсуі ... ... Бұл ... ... “инфляциялық серіппе” теориясы деп аталады.
Шығын инфляциясы өнімнің әрбір өлшемінің шығыны көтеріліп, ... баға ... ғана ... болады. Алайда жалақы бағаны
құрайтын элементтердің тек ... ... ... ... ... ... энергия көздерін алу, транспорт қызметін төлеу шығындары
көтерілуіне байланысты да ... ... пен ... ... ... ... ... яғни материалдық шығындардың өсуі –
бүкіл әлемде болатын заңды процесс. Оған қарсы тұратын ... - ... ... шығындарын төмендететін жаңа технологияны пайдалану.
Шығын инфляциясы мен сұраныс инфляциясы ... ... Оны ... ... байқауға болады: (2-сурет). Қазіргі
кез келген экономика жүйесін инфляцияға ...... ... ... шығын инфляциясына әсер ететін факторлар.
Өнеркәсібі дамыған елдерде жылжымалы инфляция тән, яғни ... ... ... ... ... ... ... жобалауынша
инфляцияның бұл түрі өндіріс пен жалпы ұлттық өнімнің өсуін ынталандыруы
мүмкін. Ал ... ... ... және ... ... басымдау
болады. Инфляцияға әсер ететін ... оның ... және ... ... жою ... да әр елдің экономикалық
өсуінің ерекшеліктеріне байланысты болады.
1 кесте - Дамушы елдерді инфляцияның даму ... мен оған ... ... ... ... жіктеуге болады.
| | ... ... ... |
| | ... топ ... Америкасының дамушы мемлекеттері |
| | ... топ ... ... ... ... ... |
| ... Сирия, Чили елдері |
| | ... топ ... ... ... ... ... |
| ... Әміршілігі, Катар, Сауд Аравиясы, |
| ... |
| | ... топ |ТМД ... Қытай, Польша, Вьетнам және т.б. |
| | ... ... ... ... ... ... мемлекеттері
жатады, оларда 80-жылдардың аяғы – 90-жылдардың бас кезінде экономикалық
тепе-теңдіктің ... ... ... ... тапшылығы, ішкі
саясатта ақша ... ... мен ... ... ... байқалып, ал сыртқы экономикалық ортада жүйелі түрде ұлттық
валютаның курсы ... ... ... 1990 ж. ақшаның
құнсыздануы 8500 ... ... ... ... ... ... ... Венесуэла, Бирма, Иран, Египет,
Сирия, Чили ... ... ... да ... ... ... ал қаржы саясатында аз қаржыландыруға және несиелік экспансияға
(несиені ұлғайту) ерекше ... ... Бұл ... ... инфляция
(бағаның жылдық орташа өсуі 20-40% шамасында) сақталып, бірен-саран
индекстеу жүргізілуде, ... ... ... ... ... ... елдер – Сингапур, Малайзия, Оңтүстік Корея,
Біріккен ... ... ... Сауд ... ...... ... тепе-теңдігі бар мемлекеттер. Оларда ... (1-5%) ... ... ... ... ... ... нарық жағдайында жұмыс істеуде. Инфляцияға қарсы шаралар ретінде
тауарды сыртқа ... және ... ... ... зор роль ... бірқалыпты деңгейде жүруде.
Төртінші топқа дамушы мемлекеттер ... ... ... ... кіреді (ТМД елдері, Қытай, Польша, Вьетнам және
т.б.). Бұл мемлекеттердегі инфляция ... ... ... ... ... ... ... байланысты болады. Себебі,
инфляция факторлары, біріншіден, мемлекеттік бюджеттің бұрыннан келе жатқан
тапшылығы негізінде қаржыландыру ... ... ... ... мысалы, тез қайтарылымы болмайтын ауыр өнеркәсіпке
салынатын инвестицияның қауыр ... ... ... ... деп ... шаруашылығы өнімдерінің бағасымен салыстырғандағы өнеркәсіп өнімдері
бағасының қарқынды өсуінің арасындағы үйлесімсіздік. ... ... ... ... көтеріп шығын инфляциясына жағдай жасап қана қоймай, сонымен
қатар сұраныс инфляциясының өсуіне әсерін тигізеді.
Бұл ... ... өсуі мен ішкі ... аз сұранысы
арасындағы қайшылықтарды, бір жағынан, зиянды ... ... ... ... ... ... ... жағынан шетел займдарын көптеген
мөлшерде ... ... ... Нәтижесінде бұл топтағы мемлекеттерде
көп ... ішкі және ... ... ... ... ... ... тән қарқынды және ұшқыр инфляциялардың нышаны
- ақша айналымы жылдамдығының өсуі, ақша ... ... ... ... ... төмендеуі және ақша айналысынан ұсақ монеталар түгілі
бірте-бірте ұсақ қағаз купюралардың да ... ... ... ... өсуі ... ішінде доллардың немесе басқа шетел валютасының
қолданылуына жол ... Бұл ... ... одан әрі қарқындауына және
елден капиталдың “әкетілуіне” соқтырады.
3. Инфляцияның даму факторлары және оның ... ... ... мынадай факторларға байланысты:
1) Ақша айналысының факторларына: бюджет ... ... ... көп ... эмиссиялануы есебінен айналыс
аясының артық ақша массасына толып кетуі; халық шаруашылығының артық
несиеге толуы.
2) ... емес ... ... ... ... ... механизміне, мемлекеттің экономикалық
саясатына байланысты ... ... ... ... ... байланысты инфляцияның «сұраныс»
инфляция және «шығын» инфляция түрлерін қарастырайық.
«Сұраныс» инфляциясы мынадай факторлардың ... ... ... шығыстардың өсуі, яғни әскери техникалардың азаматтық салаларда
пайдалану қажеттігінен, нәтижесінде ақша ... ... үшін ... қалады;
• мемлекеттік бюджет тапшылығы және ішкі ... ... ... ... және орта ... ... шығару есебінен
бюджет тапшылығын жабу, нәтижесінде мемлекеттің ішкі қарызы артады;
• несиелік ... яғни ... ... ... коммерциялық
банктер мен үкіметке несие беретін несиелер ... ... ... ... яғни ... ... алу ... тауар
айналымына қажеттіліктің үстіне ұлттық валютаның эмиссиялануы;
• ауыр өнеркәсіп саласына өте көп мөлшерде инвестиция жұмсау.
«Шығын» инфляциясы мынандай факторлардың болуымен ... ... ... өсуін азайту және өндірістің құлдырауы;
• көрсетілген қызметтің маңызының ... бір өнім ... ... ... ... жеделдетілуі, әсіресе
жалақының өсуі;
• энергетикалық дағдарыс.
Инфляцияның философиясы мынада: бірте-бірте ... ... ... ... фактордан ұдайы өндіріс процесіне кедергі
жасайтын факторға айналады. [5]
Инфляцияның салдарлары әр алуан, өзара қайшылықта ... және ... әкеп ... ол ... табыс пен байлықты қоғамның әр түрлі топтарымен,
экономикалық және әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... бөлуіне мәжбүр етеді.
Қаражаттар жеке сектордан (фирмалардан, үй ... ... ... ... ... ... ... болып табылатын
мемлекет бюджетінің тапшылығы, инфляциялық салықпен өтеледі. ... ... ... ... ... төлейді. Ол өзімен-өзі, автоматты
түрде төленеді, өйткені инфляция кезінде ақша капиталы ... ... ... ақша ... ... ... ... мемлекет пайдасына қайта бөлудің келесі жолы, ол – ақша басып
шығаруға монополиялық құқықтың ... ... ... ... ... банкноттар номиналдарының сомасы мен оларды басып шығаруға жұмсалған
шығындардың айырмасы сеньораж деп аталады. Ол мемлекеттің ... ... үшін ... нақты ресурстарының санына тең болады. Сеньораж халықтың
өздерінің ақша қалдықтарының ... ... ... ... ... ... тең болады.
Белгіленген табыстары бар адамдар ... ... ... ... ... ұшырайды. Индексацияланған табыс алушы
топтар табыстарды индексациялау жүйесі оларға ... ... ... ... ... инфляциядан қорғана алады. Нарықта монополиялық жағдайға
ие болушылар өздерінің нақты табысын өсіре алады.
Процент ставкасы ... ... ... ... нәтижесінде
кредиторлар ұтылысқа ұшырайды, қарыз алушылар ұтады. Шығындарын азайтуды
көздеп, банктер ... ... ... ... Осы жағдай
өндіріске жасалатын инвестиция көлемін төмендетеді. Бұл ... ... ... ЖҰӨ нақты көлемін азайтады және инфляцияны жандандыра
түседі.
Екіншіден, инфляцияның жоғары қарқыны және баға ... ... ... мен үй шаруашылықтарының ... ... ... бизнес жүргізуде болжамсыздық пен қатер-қауіп өсе түседі.
Осының төлемі ... ... ... мен ... ... ... сипат ала бастайды, инвестицияның жалпы көлемінде күрделі
құрылыстың ... ... және ... ... үлес салмағы
өсе түседі. Болашақта бұл жағдай ұлттың тұрмысын, әл-ауқатын және жұмыспен
қамтылуын ... ... ... ... тұрақтылығы төмендейді, әлеуметтік шиеленіс
өседі. Жоғары дәрежелі инфляция қоғамның жаңа ... ... жол ... ... ... ... бағаның өсуінің шамамен
жоғары қарқындылығы ұлттық тауарлардың бәсекелік қабілетін төмендетеді.
Бұның нәтижесінде импорт өседі, экспорт ... ... ... ... ... ... тұрақтылығы жоғары шетел валютасына сұраныс өседі.
Капиталдың шетелге кетуі өседі, ... ... ... үдей ... ... өсуін жылдамдатады.
Алтыншыдан, ақша формасында жасалған нақты жинақтың құны төмендейді,
нақты активтерге ... ... ... ... осы ... ... жалпы дәрежесінің өзгеруінен ... өсіп ... ... жүруі экономикадағы сұраныстың өсуіне дем береді, ақшадан «қашуға»
жол ашады. Фирмалар мен үй ... ... ... ... алу ... шығындар жасауға мәжбүр болады.
Жетіншіден, мемлекеттік бюджеттің құрылымы өзгереді және оның нақты
табыстары ... ... ... ... және ... жүргізуге мүмкіндігі шектеледі. Бюджеттік тапшылық және мемлекеттік
борыш өседі. Осыларды ұдайы өндіру механизмі іске ... ... ... ... етілмеген жағдайда қызмет
ететін экономикадағы ... ... ... нақты табысын шамалы
төмендетіп, оның көбірек және бұрынғыдан да ... ... ... ... етеді.
Нәтижесінде жылжымалы инфляция бір мезгілде экономикалық өсудің «төлемі»
және оның стимулы болып табылады. ... ... ... қамтуды
және өндірістік қуаттардың пайдалануын төмендетеді.
Тоғызыншыдан, стагфляция жағдайында инфляцияның жоғары дәрежесі үлкен
жұмыссыздықпен ұштасады. Елеулі инфляция жұмыспен қамтуды өсіруге ... ... ... бір ... өндіріс көлемі ... ... ... ... ... ... ... болмайды.
Оныншыдан, әр түрлі тауарлардың салыстырмалы бағалары және ... ... ... емес ... ... ... ... РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ИНФЛЯЦИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙДЫ ТАЛДАУ
2.1. ҚР-да инфляция процестерін себептері және зардаптары
Осы күндері ... ... ... ... және ... ... ... Кеңес Одағының тарихи –
экономикалық даму ... ... ... ... және ... ... диспропорцияларынан іздестірген дұрыс болады.
Қоғамдық өндіріс құрылымы қаржы баға жүйелерін ... ... ... қаржы мен баға жүйелерінде де
сәйкессіздіктер ... ... ... 70 – ші ... даму ... ... ... әр бесжылдық сайын тоқтаусыз ұлғайып
тереңдеп ... ... ... ... ... қалыптасқан
диспропорцияларды бірнеше топқа бөліп анықтауға болады:
1) өнеркәсіп өндірісі мен ауыл ... ... ... ауыр өнеркәсіп пен жеңіл өнеркәсіп арасындағы сәйкессіздік;
3) шикізат өндірісі мен дайын (түпкі) өнімдер ... ... ... өндіріс пен азаматтық өндіріс арасындағы сәйкессіздік;
5) материалдық ... пен ... емес ... ... ... ... ... экономикасының өзінде бағалардың
инфляциялық өсуін ... ... ... ... ... ... әрбір 10 -15 ... бір рет ... ... бағаларды
реформалау шаралары осы инфляцияның нәтижесін заңдастыру ғана болған.[1]
Қазақстанда қалыптасқан өндірісаралық, оның ... ... ... ... ... ... арасындағы диспропорция, тіпті бұрынғы Одақтас
Республикаларға қарағанда, бірнеше есе жоғары. Қазақстанның ... ... ... ... ... ... елдер қауымдастығының
шикізат пен энергия өндіруші базасы ретінде дамып қалыптасқан. Қазақстанда
өндірілетін шикізат өнімдерінің 90-95 % шетелдерге ... ... ... ... өндіріс құралдарының 90 %, тұтыну товарларының 60% сырттан
тасымалданатын. Кеңестік жүйе ыдырап ... ... ... ... ... ... 1991-1993 жылдары Ресейден тауарлар алу
үшін алынған несие көлемі бір жарым млрд. доллардан артып кеткен ... ... ... ... өсуі мен ... ... - тен 20% - ке ... Бұл кездері Қазақстанда гиперинфляция
қалыптасты, тек ... ... ... ... енгізгенннен кейін
ғана, Қазақстан инфляцияға қарсы саясат жүргізіп, оның ... 3 ... 100 есе ... Бұл ... кездегі Қазақстанның
макроэкономикалық ... ... ... ... ... үшін бұл ... ... тегін келген жоқ, оның нәтижесінде
ұлттық өндіріс күрт ... ... ... ... ... пен ... көлемі 90 % - ке, ауыл шаруашылық пен азық – түлік ...... ... – 50 -60% ... ... алғанда 1996-2007 жылдары инфляция мынадай болды:
1996 жылы – 60,3 (; 1997 жылы – 28,7 (; 1998 жылы – 11,2 (; 1999 ... 1,9 (2000 жылы – 17,8 (; 2001 жылы – 9,8 (; 2002 жылы – 6,4 (; 2003 ... 6,6 (; 2004 жылы – 6,8 (; 2005 жылы – 6,7 (; 2006 жылы – 7,6 (; ... ... – 5,1 (. 2007 ... қаңтар-шілдеде 2006 жылғы осындай
кезеңмен салыстырғанда тұтыну тауарлары мен қызмет ... ... мен ... 8,7 (-ға, ... тауарлары – 9,4 (, ақылы қызмет
көрсетулер – 9,8 (-ға ... ... ... - ... ... ... |60,3% ... |28,7% ... |11,2% ... |1,9% ... |17,8% ... |9,8% ... |6,4% ... |6,6% ... |6,8% ... |6,7% ... |7,6% ... |5,1% ... ... инфляция диаграмма түрінде
Инфляцияның зардаптары күрделі және көп ... ... ... ... ... баға мен пайда нормасын жоғарылатып, уақытша
конъюктураны жандандырады. Процестің ... ... ... ... кедергі келтіріп, қоғамдағы экономикалық және әлеуметтік
шиеленістерді ... ... ... текіректеп шауып, бой бермеген
кезіндегідей ... ... ... ... зиян келтіріп,
экономикалық саясатты жүргізуге жол бермейді. Бағаның әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... ішкі рынокта тауарлар өткізуді қиындатады. Мұндай
инфляция тұтынушының ... ... ... ... бұл ... ... ... айналдырып, тауарға тапшылық тудырып, ақша қорлануына
ынтаны жойып, ақша-несие жүйесінің қызметін бұзады. ... ... ... ... банктер, несие беретін мекемелер зиян ... ... ... бір ... екіншісіне аударады,
халықаралық валюта және несие қатынастары күрделенеді.
Инфляцияның әлеуметтік зардаптары да бар, ол ... ... ... ... салық үстіне салық болып, номиналды және нақты ... ... ... мен ... ... күрт ... кейін
қалдырады. Инфляция зардабын барлық жалдамалы ... ... ... ... т.б. басынан өткізеді.
Кейбір экономистер инфляцияның онша жоғары емес деңгейі экономикалық
конъюпктураны жандандырады ... ... ... ... негізгі
әлеуметтік-экономикалық салдарлары орын алады.
Ақша табысының құнсыздануы
Инфляция барлық ақша табыстарының нақты төмендеуіне алып келеді.
Номиналды ... ... ... ... ... ... пайыз түрінде
алынатын ақша құралы болса, нақты табыс- номиналды табыс сомасына сатып ала
алатын тауарлар мен қызметтердің санымен анықталады. Егер ... ... ... ... ... ... қарағанда баяу өссе, онда нақты
табыс төмендейді. Сондықтан инфляцияда ... ... бар ... ... шегеді. Егер табыстың өсуі инфляция қарқынының алдында болса, онда
жанұя, фирманың қаржы жағдайы ... Егер ... ... ... өз өнімінің бағасын инфляция өсуіне дейін тезірек көтерсе, онда ... ... ... ... көп фирмалардың ондай мүмкіндіктері жоқ,
демек инфляция ... ... ... ... ... пен ... ... бөлінуі
Инфляция табыс пен байлықты қайта бөледі. Осылай ... ... ... бар ... ... ... ... дебиторлар ұтады;
себебі ссуда ақшаның белгілі бір ... алу ... бар ... ... ... ... аз сатып алу қабілеті бар кезінде қайтарылады. Сонымен қарызы бар
кәсіпорындар инфляциядан ұтады және мемлекеттің қарызы бар үкімет те ... ... оған ... ... алу ... ... ... төлеу
мүмкіндігін береді.
Бағалар бір-біріне күтпеген уақытта, тез және баланссыз өсетін ... бұл ... ... ... кейбір субъектер үшін пайдалы, ал
басқалары үшін зиянды болады. ... ... ... тез ... ... мен ... ... коллективті шарт жасалса, баға өскен
жағдайда жалданбалы ... ... ... Басқа тауарлар мен
қызметтердің бағалары ... ... ... де ... ... мүмкін.
Сонымен инфляция табыс пен байлықты төлемді кейінге қалдырғандар пайдасына,
ал номиналды және ұзақ ... ... шарт ... ... ... ... ақша ... зиянына бөледі. Осындай қайта бөлуді
инфляцияның жылдамдығы, кездейсоқтық пен баланссыздығын күшейтеді.
Инфляция жылжымайтын мүлік құнын жоғарылатады. ... ... ... бар ... мен ... бай ... ... пайдаланылуы
Инфляция кезінде нарықта сұранысқа ие болған тауарлы заттық
құндылықтардың бағасы ... ... ... пен ... ... ... ақша қаражаттарын пайдалануға асығады, нәтижесінде де халық
пен кәсіпорындардың ақша ... ... ... ... көп ... ... нәтижесі сұраныс инфляциясының нығаюына
әкеледі. Оның алдын алу үшін мемлекеттің қатаң ақша саясаты керек.
Ұзақ мерзімді мақсаттарға ... ... ұзақ ... ... ... ешкімге пайдалы емес, себебі
инвестицияға белгілі бір ақша салынады да, ... ... ... ... ... өсу ... жоғары тиімділікті қамтамасыз
ететін инвестиция ақылға қонымды болады.
Инвестиция мерзімі ұзақ болған ... ... көп ... ... жоба үшін 200 мың ... инвестиция керек болсын. Бірінші жылдың соңында
100 мың теңге табыс, екінші жылдың соңында 200 мың ... ал ... ... 50 мың ... ... ... деп жоспарлансын. Бірақ ... ... ... ал ... біраз уақыттан соң ғана түседі. Болашақтағы
ақша табысын уақытша бағалау үшін дисконттау операциясы қолданылады. ... ... 15% деп ... онда ... бірінші жылдың
соңында табыс мынаны құрайды. 100 мың ... мың ... ... ... 200 мың ... деп күтілуде. Бірақ уақыт факторын есепке
алғанда олар мынадай болады: 200 мың ... мың ... ... ... ... ... 50 мың ... мың теңге
құрайды.
87+151,5+33,3=271,8 мың теңге. Байқағанымыздай бұл жоба ... те ... ... ... ақшаның құнсыздануы
Инфляция сонымен қатар фирманың амортизациялық қорының ... ол ... ... ... ... ... ... нақты құндылықтарын да, бұл банктегі салым, ... ... ... ... да ... ... жинақ жасамауға
тырысады. Фирмалар пайдасының жартысын ағымдағы тұтынуға бағыттайды, бұл да
қоғамның қаржы қорының ... ... ... ... ... жасырын конфискациялау және нақты пайыздың төмендеуі
Инфляция салық арқылы халық пен кәсіпорындардың ... ... алып ... Номиналды табысы өскен салық төлеуші бірден
салықты салық салудың жоғары тобынан (жоғары проценпен) төлейді. ... пен ... ... деп есептелінбейтін және ағымдағы
шығындарға кететін табыстарының бір бөлігі ... ... ... ... үшін ... ... ... инфляция қарқынын есепке ала отырып,
салық ставкасына индексация жүргізеді. ... ... ... ... аз ... себебі баланстанбаған баға өсу кезінде байлықты қайта
бөлуіне әкеп ... ... ... нақтыдан ажырауының күшеюі және
бұл да әртүрлі топтарда, ... ... және ... ... ... индексация осындай нәзік айырылымдарды қамти алмайды, ол
барлық табыстарды заңды түрде ... ... ... ... мемлекет
те зардап шегеді, себебі салықтар мемлекеттік қазынаға түскен уақытқа дейін
олар құнсызданады.
Ұлттық шаруашылықты басқарудың ... бірі - ... және ... ... ... бағалар тез өзгеріп
тұрады, ол тұтынушының дұрыс таңдауын ... ... ... ... ... ... мен ... болжау қиынға соғады.
Осылардың барлығы кәсіпкерлікке деген ынтаны, ... ... ... үй ... ... мен мемлекетке тигізетін
салдарын қарап шықтық. Осы талдаулардан ... ... ... ... ... ... ... стимулы болуы мүмкін, бірақ ... одан да көп ... алып ... Нәтижесінде инфляция қарқыны
өседі де қоғамда ... болу ... ... Ол да ... ... қирауға дейін баратын күйретуші салдарлар алып келеді.
Гиперинфляцияның ең ... ... бұл - ... ... ... ... ... болуы. Фирмалардың болашақта
баға өседі деп шикізаттар мен дайын өнімдерін ... ... ... ... ... ... бәсеңдеуі басталады.
Осындай жағдайда қалыпты экономикалық қатынас ... ... ... баға ... ал тұтынушылар қанша төлеуді білмейді. Өнім
беруші фирма ақшасын тез арада алғысы келеді, өйткені ақша тез ... ... ... ... ... ... ... мен
мемлекет қарызы өседі. Ақшалар шындығында өз қызметтерін атқаруын қояды.
Нәтижесінде де қаржы-ақша сферасында ... ... ... пен айырбас
тоқтауға айналады және соңында экономикалық, әлеуметтік және ... ... ... да мүмкін.
2. Инфляцияны тежеу шаралары мен әдістері
Инфляцияның әлеуметтік-экономикалық зардаптары төмендегі ... ... ... ... ... ... ... және мемлекеттік бюджет қаржысының құнсыздануынан; халықтың
экономикалық белсенділігінің төмендеуі мен жұмыссыздықтың көбеюінен; ұлттық
валютаның сатып алу мүмкіндігінің төмендеуі мен басқа ... ... ... ... ... көлеңкелі экономиканың белсенді өсуі мен
оның салық ... ... және с.с. ... ... ... ... жойып, ақша айналысын тұрақтандырудың негізгі
әдістері-ақша реформасын жүргізу және инфляцияға қарсы басқа да саясаттар
жүргізу.
Тарихта ақша ... ... екі ... ... бірінші, жаңа ақша жүйесін құру – ол ... ... ақша ... ... ... ... ... өзгергенде, яғни отаршылық
жүйе құлап, оның орнына ... ... ... тәуелсіз
мемлекеттер пайда болғанда және 90-жылдардың басында КСРО-ның орнына
ТМД елдері құрылғанда бұл ... даму ... ... тән жаңа ақша жүйесі пайда болды;
• екінші, ақша жүйесінің кейбір элементтерін өзгерту, яғни жаңа ақша
өлшемін енгізу, баға ... ақша ... және ... ... және ... ... жылдары көптеген мемлекеттер ақша
айналысын тұрақтандыру мен экономиканы қалпына келтірудің ең бір ... ... мына ... ... ... ... девальвация және деноминация.
Нуллификация – ол құнсызданған ақшаны ... ... жаңа ... әдісі. Мысалы, 20-жылдары Германияда ... ... ... ... ... ... 1924 ж. енгізілген жаңа
маркаға 1:1 трлн. ескі ... ... ... ... ескі марка жойылды.
Реставрация – ол ақша өлшемінің ... ... ... ... ... Мысалы, Англияда, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі 1925-1928
жылдардағы ақша реформасы кезінде фунт стерлингтің ... ... ... қалпына келтірілді. Ал Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін реставрация-
ревальвация ретінде доллармен салыстырғанда ... ... ... курсын
көтеру арқылы жүргізілді. Содан кейін Халықаралық валюта қоры ... ... ... ... ... Мысалы, ГФР үш ревальвация
(1961,1969,1971 жж.) өткізді, яғни марканың курсы осы он жылдың ішінде ... ... – ақша ... ... ... төмендету. Ол Екінші
дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ ... ... ... да төмендету.
Долларды екі рет девальвациялау ... оның ... ... 1971 ж.
желтоқсанында 7,89%-ке, ал 1973 ж. ақпанында 10%-ке төмендетілді. ... ... ... ... соң, ... ... ... жүйесінде
- “реттелетін валюта курсы” топтастығында жүргізілді.
Деноминация – ол “нольдерді сызу” әдісі, яғни баға ... ... ... 1961 ... 1 ... ... баға ... есе ірілендірілді. 1961 ж. шыққан жаңа 1 рубль ескі 10 ... ... 1988 ж. ... енгізген жаңа ақша өлшемі-нокрузадо
бұрынғы құнсызданған 1000 ... ... ... 1998 ж. ... ... ... 1:1000 ескі ... арақатынасымен жүргізілді.
Қорыта айтқанда, инфляциямен күрес әдістері-мемлекеттің экономиканы
реттеудегі жүргізетін іс-әрекеттерінің жиынтығы.
3. Инфляцияға қарсы саясат
Инфляцияның әлеуметтік және ... ... оған ... ... ... экономикалық саясат жүргізуге мәжбүр етті.
Алдымен экономистер ең басты ... ... ... ... ... ... ... жою керек пе, әлде оған бейімделу керек пе? ... әр елде ... сол ... ... ... ... ... Англияда инфляцияға қарсы күрес мемлекет ... ... бір ... ... ... ... ... индекстеу және
т.б.).
Инфляцияға қарсы саясатты талдауда оның екі ... ... ... бағыт (қазіргі кейнсшілер қолдайтын шаралар) ... ... ... ... ... мен ... ... пайдаланып,
төлеу қабілеті бар сұранысқа ықпал ... ... ... ... ... өз ... ... салықтар деңгейін жоғарылатады.
Нәтижесінде сұраныс ... ... ... ... ... бір ... өндіріс те қысқарып, экономикада дағдарыс пен тоқырау
белгілері байқалады, жұмыссыздардың саны ... Бұл ... ... ... ... кезінде сұранысты ұлғайту үшін ... ... ... Егер ... жеткіліксіз болса, мемлекеттік
қаржыландыру бағдарламасы жүзеге асырыла бастайды, ... ... ... ... салықтар ең алдымен табысы аз ... ... олар ... ... ... Сөйтіп қызмет
көрсетулерге және ... ... ... ... ... қаржылар арқылы ынталандыру, 60-70-жылдары көптеген елдердің
тәжірибесі көрсеткендей, оны ... ... ... тапшылығының
ұлғаюы үкіметтің салық арқылы маневр жасау мүмкіндіктерін тарылтады.
Екінші бағыттың ... ... ... ... ... саясаты арқылы реттеуді ұсынады. Реттеудің бұл түрі үкіметтің
тікелей бақылауынан тыс, ... ... банк ... ... ... ақша ... және ... процентінің ставкасын өзгертеді. Ақша-
несие саясаты ... ... ... ... ... ... ретінде
қолданылады, басқаша айтқанда, экономистердің ойынша үкімет төлеу қабілеті
бар сұранысты тежеу үшін ... ... ... ... ... ... және жұмыссыздықтың табиғи деңгейін
жасанды әдістер арқылы төмендету, ... ... ... ... ... инфляциямен күрес халық шаруашылығына үлкен зиян
келтіреді, яғни жұмыссыздықты өсіріп өндірісті құлдыратады. Кейбір ... ... 1%-ке ... ... жыл бойындағы өзінің
табиғи деңгейінен 2% жоғарылатады, ал нақты ЖҰӨ-ні 4%-ке кемітеді.
Бақылаудан ... ... ... үшін ... ... ... бастап, баға мен табыс арақатынасы деген ... Оның ... ... ... өсуін тежеу. Бұл саясат инфляциямен
күресте рыноктық стратегиядан гөрі ... ... ... ... және ол алға ... мақсатқа әрдайым жете бермейді. Қайшылықты
проблемаларды шешуде түрлі экономикалық ... ... ... ... реттеуді тиімсіз етеді.
АҚШ-тың тәжірибесі табыс саясатын жоққа ... ... ... ... ... мен баға деңгейіне тіккелей бақылау жүргізді. Одан
кейінгі жылдарда бұл ... тек ... ... ған ... Ал ... ... республикалық әкімшілігі келісімен аталған ... ... ... ... ... “ымыралы” теориясы
Тәжірибеде инфляциямен белсенді күресудің стратегиясында инфляцияның
ымыралы теориясы жатады. Бұл теория бойынша ... ... ... ... өзара кері әсер етеді. Ертеде инфляциямен күрес саясаты
Филлипс қисығына сүйенетін еді, ал ... ... ... ... теориясына сүйенуге бет бұруда.
Инфляция жұмыспен қамтуға айтарлықтай әсер етеді. 1958 жылы ағылшын
экономисі А.Филлипс оның ықпалын ... ... ... ... ... ... ... жылдардағы Ұлыбритания санақтары
деректерін пайдалана отырып, ол жалақы ставкасы өзгеруі мен ... ... ... кері ... ... сызық арқылы
көрсетті. Сөйтіп, Англиядағы жұмыссыздықтың 2,5-3 проценттен артық көбейтуі
баға мен ... ... күрт ... дәлелдеді.
А.Филлипс есебінің теориялық негізін экономист Р.Липси жасады. Бұдан
әрі американ экономистері П.Самуэльсон және Р.Солоу ... ... ... ... ... ... ... бағалары өсуі
қарқынымен ауыстырды. Үкімет Филлипстің қисық сызығын сол ... ... ... ... ... ... Әсіресе ол толық
жұмыспен қамту және өндіріс бағасының тұрақтылығын анықтайтын жағдайда
пайдаланылады.
Абцисса ... ... ... ординат өсінде тауар бағаларының
өсу қарқыны ... ... ... өсі ... ... Егер
үкімет жұмыссыздық деңгейі И (оған баға өсу қарқыны сай Р ... ... деп ... онда оны ... үшін ... және ... қолданады, олар өз кезегінде сұранысты күшейтеді. Бұл өндірістің
ұлғаюына, жаңа жұмыс орындарының пайда ... ... ... И ... дейін төмендейді, бірақ дәл сол ... ... Р-ге ... ... Мұндай жағдайлар экономиканың “қызып”
кетуіне, ... ... ... ... сондықтан үкімет несие
беруді тежеу, мемлекеттік ... ... ... және т.б. ... ... ... өсу ... Р деңгейіне төмендеп, ал
жұмыссыздық өсіп, оның нормасы И болады.
Экономикалық реттеу тәжірибесі көрсеткендей, ... ... ... ... экономикалық жағдайларда қолдануға келеді. Өйткені ұзақ
мерзімді жоспарда (5-10 жыл) ... ... ... қарамастан
инфляция үдей береді, мұның бірталай себептері бар.
Бұлардың ішіндегі жиынтық сұранысты ... ... ... ... ... ... арқылы жұмыссыздықтың төмен деңгейін
тұрақтандыру үшін еңбекшілерді ... ... ... ... алса ... жетеді. Мысалы, жалдамалы жұмысшылар номиналды ... ... ... ... ұсынысын көбейтеді. ... ... ... ... өсуі ... ... мүмкін.
Бірақ, бір кезде халық номиналды жалақының жоғары ставкасының ... ... ... ... тұсында нақты жалақының жоғарылауы
оның номиналды дәрежесінің өсуімен бірдей емес, оған ... ... ... ... ... ... пен ... сатып алуды бірте-бірте азайтса,
үміттің үзілгені, онда ешкім де ... ... ... ... ... тәуелділікке 60-жылдары американ экономисі М.Фридмен
ерекше назар аударды. Ол ... ... ... ... ... “толтыру” тиімсіз деп көрсетті. Сонымен, ... ... ... ... ... ... ... жалақыны сатып
алу қабілетін жоғарылатумен сәйкес еместігін ... ғана ... ... ұсынудың өсуімен жүрмей оның ... яғни ... ... қисық сызығын экономикалық талдау үшін тек қарқыны ... ... ғана ... ... ... де ... бар. Күтпеген
экономикалық күйзелісте инфляцияның ... ... ... және ... ... ... Басқа сөзбен айтқанда Филлипстің
қисық сызығы көрсететін ... ... ұзақ ... ... ... бола ... орнына жұмыссыздықтың табиғи деңгейі деген теория шықты. Ол
1979 жылдан АҚШ-тың (Рейган мен ... ... ... ... (М. ... ... экономикалық талдауында қолданылды.
Бұл теорияның мәні мынада: қарқыны баяу, орта, яғни ... ... ... тек ... ... ... ғана ... болады.
Ал табиғи жұмыссыздық дәрежесі әр түрлі кәсіп иелерін ... ... ... ... отырып, олардың фрикциондық және құрылымдық
түрлерін есептеу арқылы анықталады. Жұмыссыздықтың ... ... ... қарқынын баяулатуға, тұрақтандыруға бағытталған экономикалық
саясат мақсатына жете ... Оның оңды ... ... ... ... ... ... инфляция қарқыны едәуір төмендеді),
мынаны атап өту ... ... ... ... ... ... ... инерциямен қозғалады да содан кейін оның қарқыны ... ... ... деңгейі соңғы он жылдықта барлық батыс
елдерінде ... өсті ... ... 4% ... ... 6-7 ... өсті).
3. 2008 ЖЫЛҒЫ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ Н. Ә. НАЗАРБАЕВТІҢ
ҚАЗАҚСТАН ХАЛҚЫНА ЖОЛДАУЫ
Менің жыл сайынғы Жолдауларым ... ... ... ... ең ...... ... ұлы мақсатқа
жетудің дұрыс жолын бірлесе айқындауымызға бағытталып келеді. ... ... 2006 және 2007 ... ... мен ағымдағы
міндеттер туралы ғана емес, біздің дамуымыздың келешегі жайында да ... ... ... ... ... ... 50 ... қатарынан нық орын
алу мен 30 корпоративтік көшбасшыларын қалыптастыру негізінде ... ... ... ... ... ... ... қала
бермек. Үстіміздегі жылы Үкімет олардың орындалуы жөнінде есеп ... ... жыл ... үшін ... ... ... және саяси
жаңару жолында тағы бір сенімді ілгері қадам жасаған жыл болды. Қазақстан
2008 жылды жаңа ... ... ... ... ... ... Ел ... енгізілген өзгерістер Парламент пен ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның тарихында тұңғыш рет теңдестірілген негізде парламент
сайлауы өткізілді. Сайлауда “Нұр Отан” партиясы айқын ... ... ... рет ... ... ... реформа жалғасын тауып, оның
аясында мемлекеттік органдар аппараттарының тұрақтылығын нығайтатын жауапты
хатшылар институты құрылды. ... ... ... өсу қарқыны 8,5
пайызды құрады. Жалпы алғанда, ел экономикасы 2001 жылдан ... ... ... 10 ... өсіп отырды. Бұл өте үлкен де жедел өсу болып
саналады. ... ... ... ... ... ... Ұлттық қор қаражатын қоса есептегенде ол шамамен 40 ... ... ... ... ... ... болуы еліміздің қаржы
жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз етуде өзекті рөл ... ... ... да ... ... 2000 ... ... мемлекеттік
бюджеттің білім беруге, денсаулық сақтауға және әлеуметтік қамсыздандыруға
арналған шығындары 5 еседен астам ... ... 5 ... ... мемлекеттік әлеуметтік қорғаумен қамтылып отыр. ... ... бес жыл ... қарағанда екі есеге артық. Біз
зейнеткерлерімізді қолдау көлемін ... ... ... ... ... тұрақты түрде көбеюде, оның көлемі 1,1 триллион
теңгеден асып түсті. Әлеуметтік инфрақұрылым ... ... 2007 жылы ... ... 76 мектеп пен 23 денсаулық сақтау нысаны ... ... ... ... қол ... ... тұрғын үй
құрылысы бағдарламасының аясында өткен үш жыл ішінде 18 млн. шаршы метрден
астам тұрғын үй ... ... бұл ... ... 2,2 ... ... артық. Жоғарыда аталынған ... ... ... ... серпіні – біздің ... ... ... ... және тұрақты саяси жүйеміздің
тиімділігінің айқын айғағы.
Астанадағы "Қазақстан ... ... ... ... 2007 ... 9 айындағы инфляция деңгейінің жылдық көрсеткіші 11,2 пайызды
құрады. Бұл туралы бүгін үкімет ... сөз ... ... және
бюджеттік жоспарлау министрі Бақыт Сұлтанов ... ... деп ... ... ... тілшісі. "Баға жағдайына тоқталатын болсақ,
онда нақты көрсеткіштердің болжамнан асып кеткендігін айтуға тура ... Б. ... "2007 ... ... ... ... 2006 ... салыстырғанда 8,6 пайызды құрады, бұл ... ... ... ... 7 ... ... жоғары. Сондай-ақ қыркүйектегі
инфляция деңгейі ... ... 11,2 ... ... деп атап өтті ол.
Б. Сұлтановтың ... "9 ай ... баға ... көтерілуінің
ерекшелігі азық-түлік емес тауарлар 5,7 пайызға, ал ақылы қызмет ... ... ... азық-түлік өнімдері бағасының олардан асып түсіп, 2006
жылдың желтоқсанынан 11,4 пайызға өсуі болып табылады". ... ... ... ... ... ең көп әсер етіп отыр, яғни, ол 57,3
пайызға, азық-түлік емес тауарлар - 19,6 ... және және ... ... - 23,1 пайызға әсер етті. Аталмыш көрсеткіштерге соңғы 2 ... ... ... өсуі де әсер еткен",- деп атап өтті министр. Оның
айтуынша, инфляция деңгейінің өсуін ... ... ... ... ... ... ішінде үстіміздегі жылдың бюджеттік шығындарының
айтарлықтай өсуі ... ... ... ... мен шикізаттың
дүниежүзілік бағасының өсуі, инфляция ... ... ... ... ... ... қатар, "инфляция деңгейінің өсуіне бәсекелестік пен
аймақтардағы тауар нарығындағы ахуалға бақылау жасау және ... ... ... ... ... қатысты жұмыстар деңгейінің
төмендігі де түрткі ... ... ... байланысты, Б. Сұлтановтың
пайымдауынша, үкімет "күшін бәсекелестікті дамытуға және тауар нарығындағы
бағаға монополиялық ... ... ... әсер ету ... жол
бермеуге, стратегиялық маңызды қорларды құру мен ... ... ... ... биржалық сауданы дамытуға, табиғи монополия
субъектілерінің тарифтерді өсіруін бақылауды күшейтуге ... ... ... бірінші тоқсанында елімізде инфляция деңгейі
2,5 пайызды құрап отыр. Бұл өткен жылмен ... ... ... ... көрсетеді. Бұған ақылы қызметке баға ... әсер етті ... ... ... Алайда жыл басынан бергі
тамақ өнімдеріне баға қымбатшылығы ... ... ... ... ... ... ... экономикалық және әлеуметтік әл-ауқаты
едәуір жоғарылаған. Ал инфляция деңгейі ... ... ... 0,1
пайызға төмендепті. Баға қымбатшылығымен күреске баса назар аударып ... ... ... ... ... Бұл мәселе бүгін өткен Үкімет
отырысында талқыға түсті. Астанадағы тілшіміз ... ... ... Үстіміздегі жылдың бірінші тоқсанында елімізде инфляция
деңгейі 2,5 пайызды ... ... Бұл ... ... ... ... ... төмендегенін көрсетеді. Бұған ақылы қызметке баға өсімінің
төмендегені әсер етті дейді экономика министрі. Алайда жыл ... ... ... баға ... ... ... деңгейін төмендетіп
отырғаны белгілі. Өткен жылы бұл көрсеткіш 10 ... ... ... ... 5,7 ... ... отыр. Дегенмен бұл ел ... ... ... дейді үкімет мүшелері.
Снхтитр: Бақыт Сұлтанов- ҚР Экономика және бюджетті жоспарлау министрі
Үкімет басшысы барлық облыс басшыларына, ... ел ... ... үшін жан сала ... ... тапсырып отыр. Қазақстан
әлемдегі дағдарысқа қарамастан, алға қойған мақсатына жетуі тиіс деді Кәрім
Мәсімов.
Снхтитр: Кәрім Мәсімов- ҚР ... ... ... қиын ... , ... ... ... біз
бірінші тоқсанда жоспарлағандай келеміз. Егер осы ... ... ... соңында елбасы тапсырмасын орындап, инфляцияны 10 пайыздан асырмайтын
боламыз.
Осылайша министрлер кабинеті ел ішіндегі баға ... ... ... ... 10 ... ... ... алтындықтарына
сенімді. Ал қарапайым халық болса, Үкіметтің бұл уәдесіне сене ... ... ... ... одан әрі өсе ... ... өнімдерінің қымбаттауы, инфляцияның өсуі тек Қазақстанды ғана
жаулаған проблема ... Бұл ... ... ... ... де
ұшырап отыр. Дегенмен Қазақстандық ... бұл ... ... ... айтады. Үкімет мүшелері болса, сәл қиналсақ та
біздің еліміз бұл ... ... ... ... айында
еліміздегі инфляция деңгейі 0,6 пайыз болды. Ал биылғы ... ... бұл ... 2,5 ... құрады. Бұл өткен жылмен салыстырғанда
анағұрлым аз көрсеткіш. Мұндай ақпарат Үкіметтің бүгінгі отырысында мәлім
болды. 2008 жылдың алғашқы үш ... май, ет ... және сүт ... ... ... ... азық-түлік түрлері 0,9 пайызға қымбаттаса,
тұрмысқа қажетті тауарлар небәрі 0,3 пайызға, ақылы қызмет көрсету құны 0,4
пайызға өскен. ... ... ... инфляция деңгейі қалыпты. Бұл
Үкіметтің дер ... ... ... ... ... Алайда Үкімет
әлемдік нарықтағы ахуалды ескере отырып, алдағы ... ... нан ... ... ... тұрақты ұстауы қажет. Осы мақсатта астық экспортына
көп кешікпей ... баж ... ... ... ... ... тыйым
салынады. Келесі аптаға дейін Үкімет бұл мәселеге қатысты біржақты шешім
қабылдайды. Қазақстан Республикасының ...... ... ... деп ... ауыздықтау процесіне атсалысқан жауапты
азаматтардың барлығына ... ... ... ... тапсырымасына
сәйкес 1-ші тоқсандағы міндетті ойдағыдай орындадық. Өткен жылғы күз
айларымен салыстырғанда ... ... ... Бұл облыс әкімдерінің, Ұлттық
банктің және барлық Үкімет мүшелері ... ... ... ... ... да ... ... Үкімет бағаны тұрақтандыруға ... ... ... ... одан ары ... Табиғи монополияларды
реттеу агенттік тарифтердің негізсіз өсуіне жол бермеуі тиіс.
Биылғы 2008 жылдың жолдауы инфляцияға байланысты ... ... ... - 2008 ... ақпанда Қазақстан Республикасындағы инфляция 0,8%
құрады пайызбен, өсуі +, төмендеуі –
|  |2008 ... ... |2008 ... |
| | ... ... |
| | |2007 ... |
| | ... |
| |2008 ж. |2007 ж. |2007 ж. | |
| ... ... ... | ... ... ... |1,9 |18,8 |18,8 ... | | | | ... |1,2 |2,8 |26,8 |26,7 ... | | | | ... емес |0,5 |1,2 |11,3 |11,1 ... | | | | ... қызметтер |0,7 |1,3 |14,5 |14,7 ... ... ... ... айда ... ... ...
6,5%, жемістерге – 4,7% байқалды. Сүт өнімдерінің бағасы 1,9%, ірімшік ... – 2,7%, ... – 2%, жаңа ... сүт - 1,7% ға ... ...... және ет өнімдері – 0,5%-дан қымбаттады. Бағаның төмендеуі жұмыртқаға ... ... ... - 1,5%, ...... тіркелді.
Азық-түлік емес тауарлар тобында киім және аяқ киімнің, үйге қажетті
заттардың, кітаптар мен газеттер бағасы – ... ... Жеке ... ... тауарларға баға өсімі – 0,9%, медициналық дәрі-
дәрмектерге – 0,7% құрады. Бензин бағасы - 0,9%, дизель отынына баға – 0,7%-
ға төмендеді.
Тұрғын ... ... баға ... 0,2% ... ... жинау тарифтері
6,6%, тұрғын үйді күтіп ұстауға – 4,4%-ға өсті, ал төмендеді сумен
жабдықтауға - 0,5%, ... – 0,4%, ... ... – 0,3%-ға.
Денсаулық сақтау және мәдениет қызметтері – 2,4%-дан, жолаушыларды темір
жол көлігімен тасымалдау – 1,9%-ға ... ... ... баға –
4,3%, мейрамханалар мен қонақ үйлер қызметтеріне – 3,1%-ға өсті.
Инфляция деңгейін сипаттайтын тұтыну бағасының индексі халықтың жеке ... ... ... ... мен қызметтері бағасының өзгеруін көрсетеді.
Тауарлар мен қызметтер жиынтығына 508 позиция кіреді. ... ... ... нысандарындағы сауда және қызмет көрсету саласы
кәсіпорындарының іріктеме жүйесі бойынша барлық облыс орталықтарында,
астанада және ... мен ... ... белгіленген шеңбері бойынша
жүргізіледі. Біріктіру үшін пайдаланылатын салмақ жүйесі ... ... ... ... үй ... ... материалдары негізінде
есептеледі.
2008 жылғы қаңтардан бастап тұтыну бағасы индексін есептегенде ... ... ... ... ... тауарларының үлес
салмағы – 39,4%, азық-түлік емес тауарлар - 32,3%, ... ... - ... ... ... ... ... Назарбаев бiрнеше рет арнайы
нұсқау бердi. Қазiргi ... ... ... республика бойынша жүрiп
жатыр. Өкiнiшке қарай, дүкендер мен ... баға ... ... ... ... ... ... Ұлттық Банк жыл соңына дейiн инфляцияны 10
пайыздық көрсеткiшпен шектей ала ... ... ... Ұлттық Банктiң негiзгi мақсаты елдегi баға тұрақтылығын
қамтамасыз ету ... ... атап ... келедi. Бұл ретте Ұлттық Банк
валюта саясатына қатысты теңгенiң еркiн айырбас бағамы ... ... ... ... ... ... бағамы динамикасы осы валютаның
iшкi валюта нарығындағы сұранысы мен ұсынысына қатысты айқындалады. ... ... ... ... ... ... ... дәлiзiн
белгiлемейтiнiн бiлдiредi. Инфляцияға қатысты жағдайға келетiн болсақ, оған
әртүрлi экономикалық, саяси, әлеуметтiк және басқа да ... ... ... ... күрделi және көпжақты үрдiстi бiлдiредi. Бұл ... ... ... және ... дамуы iс жүзiнде мүмкiн
емес. Бар ... оның ... ... болуына байланысты. Үстiмiздегi жылы
2007 жылғы жағдаймен ... ... ... ... Мәселен, 2008 жылғы 1 тоқсанда инфляция 2,5% құрады, бұл 2007
жылғы 1 тоқсандағымен салыстырғанда 0,1 п.т. ... 2007 жылы ... өсiмi 2 ... тән ... бұл әлемдiк тауар нарықтарында
жекелеген тауар түрлерi (бидай, өсiмдiк ... ... ... ... ... туындады. Мысалы, 2007 жылы бидай (Канада) және өсiмдiк майы ... ... ... ... 2007 ... 2-жартыжылдықта, әсiресе
қыркүйек — қарашада баға үрдiстерiн қалыптастыруда ... ... ... ... ... мүмкiн болмайтын күйзелiс сипатындағы
сыртқы фактор айқындаушы рөлге ие болды. Сонымен қатар 2007 жылы ... ... ... ... елге ... ... ... сұраныстың өсуi, банк секторының жоғары ... ... ... ... деңгейi болды. 2008 жылы экономикада
инфляцияның сақталуына әлемдiк нарықтардағы азық-түлiк және ... ... ... ... ... ... ... Соған
қарамастан Ұлттық Банк 2008 жылдың қорытындысы бойынша инфляцияның бiр
қатарлы санмен өлшенетiн деңгейге ... ... ... ... ... ... 2008-2009 жылдарға арналған негiзгi бағыттарына сәйкес
2008 жылға арналған жылдық инфляция болжамы 7,9%-9,9% шегiнде ... ... ... — наурыздың қорытындылары бойынша 2008 жылдың аяғында
күйзелiс ахуалы ... ... ... ... ... ... деп күтуге болады.
— Былтырғы әлемдiк қаржылық дағдарыстың зияны туралы сарапшылар пiкiрi
саналуан. Мысалы, кейбiрi биыл ... ... ... қиындықтар көп
болады десе, ендi бiрi дағдарыстың ... өтiп ... ... ... дейдi. Сiздiң пiкiрiңiзше, қалай?
— Қазiргi кезде АҚШ ... да, ... ... экономикада да
ахуалдың бұдан әрi дамуын әр түрлi бағалау қолданылуда. Көп жағдайда олар
бiр-бiрiне қарама-қайшы болып келедi. ... әрi ... ... ... адам
неғұрлым қолайлы немесе ықтимал ретiнде бағалайтын көзқарас тұрғысына
байланысты және сондай-ақ сол ... ... ... ... ... Дамыған елдердiң орталық банктерiнiң өтiмдiлiктi пайыздық
ставкалардың төмендеуiмен бiрге ... ... ... шаралары ахуалды
тұрақтандыруға iшiнара көмектестi. Алайда ... ... ... ... нарығында орын алған өтiмдiлiк дағдарысының бұдан әрi ... ... ... ... ... ... туралы
нақты болжамның болмауынан, ... АҚШ ... ... ... ... коммерциялық және инвестициялық банктер және
мемлекеттiк корпорациялар бар көптеген iрi-iрi әлемдiк қаржы құрылымдардың
айтарлықтай ... мен ... ... ... банк ... ... ... Несиелiк және нарықтық тәуекелдер өсу үстiнде және
әлемдiк экономиканың ... даму ... ... жағымды
болмайтыны болжануда. ФРЖ тарапынан ... ... ... ... қол ... ... инфляцияның
тұтастай алғанда өсу қаупiмен күресте Америка экономикасы ... ... бұл өз ... қор ... тұрақсыздығын арттыра
отырып, әлемдiк қаржы нарықтарындағы ахуалды ... ... ... ... ... ... әрi ... тәуекелi әлi де жоғары.
4 кесте - 2008 жылғы наурыз Қазақстан Республикасындағы ... ... ... өсуі +, төмендеуі –
|  |2008 ... ... |2008 ... ... |
| | ... |
| | |2007 ... |
| | ... |
| |2008 ж. |2008 ж. |2007 ж. | |
| ... ... ... | ... ... мен |0,8 |0,6 |18,8 |18,8 ... | | | | ... ... |0,9 |26,8 |26,7 ... емес |0,5 |0,3 |11,3 |11,1 ... | | | | ... ... |0,7 |0,4 |14,5 |14,7 ... Республикасының Статистика жөніндегі агенттігінің деректері
бойынша)
Инфляция (2008 жылғы наурыз). Қазақстан Республикасы Статистика
агенттігінің ресми деректері бойынша инфляция 2008 ... ... ... ... ... ... 0,9%, азық-түлікке жатпайтын
тауарлар 0,3%, ақылы қызметтер 0,4% жоғарылады.
Азық-түлік тауарлары нарығында 2008 жылғы наурызда бағаның ең көп ... ... және ... өнімдері бағасының 3,3% өсуі тіркелді. Бұдан
басқа, нан өнімдері және жармалар 1,2%, сүт  өнімдері 0,7% қымбаттады. Ал
тоң майлардың және майлардың  ... 0,6% ... ... ... ... кір жуатын құралдар бағасының 0,8%,
киім-кешек және аяқ киім 0,6%, жеке адам тазалығына қажет ... ... ... Бұл ... ... бағасы 0,2% төмендеді.
Халыққа ақылы қызмет көрсету құрылымында теміржол жолаушылар көлігі
қызметінің бағасы мен тарифтері 2,7%, қонақ үйлер мен ... 2,6%, ... ... көрсету 1,4% жоғарылады.
2008 жылғы 1-тоқсанда инфляция 2,5% (2007 жылғы тиісті кезеңде 2,6%)
құрады.
Инфляцияның ... ... ... және ... ... ... сүт  өнімдерінің 6,1%, балық және теңіз өнімдерінің 3,7% қымбаттауы
есебінен азық-түлік тауарларының қымбаттауы әсер ... олар осы ... (2006 ... ... 3,2%) ... ... 1 ... инфляцияның орташа өсу қарқыны 32,2 процент
болды, ал теңгенің ... 4 ... ... төмендеп, сол жылдың көкек айында 1-
доллар, 19 теңге 94 тиынға теңелді.
Кейінірек Үкімет пен Ұлттық ... ... ... ... ... меншікті жекешелендірудің және басқа ... ... ... ... ... ... Оған әсер еткен себептердің ішінде қатал монетарлық саясаттың
маңызы көбірек. Олай ... сол ... ... ақша ... 7,4
процентке, оның ішінде қолма-қол ақша 12 процентке кеміді, ал жалпы ... ... ... көбеюдің орнына азайып кетті. Осының салдарынан
айналымның ақша жиыны мен ... ... сол ... 9,5 %-ақ болды.
Ақшаның айналымдағы саны азайса бір ... оның ... ... ұстап тұруға мүмкіншілік туады (ол жақсы), ал екінші жағынан, ел
ішінде төлем қабілеті бар сұраным кемиді (бұл жаман). ... ақша ... ... ... жоқ. ... ... бағаны өсірмейді, ал кей
жағдайда, тіпті төмендетеді. ... ... ... ... ... ... ... тұтыну қоржынының жиынтық индексі
баға мен инфляцияның төмендегенін көрсетеді. Осыған байланысты ... ... ... ... ... ... ең ... шегі 1998 жыл болды, бұл жылы
инфляцияның орташа өсуі 1,9% болды. 1999 жылы тағы да ... 17,8 ... ал 2000 жылы 9,8% ... ... ... ТМД ... сияқты ел экономикасының
мемлекеттік-монополияланған жүйеден нарықтық қатынастарға өту ... ... ... ... ... ... көптеген
жылдар бойы мойындалған жоқ. Социализм ... ... ... болуы мүмкін емес, ол тек капиталистік өндіріс ... тән ... ... ... ... ... себептерін нарыққа өтуге дейінгі
инфляцияны тудыратын факторлардан ... ... ... ең ... ... ... – бөлу жүйесі. Ол шаруашылықтың шығынды
механизмін қалыптастыруға, ... ... ... ... мүмкіндік жасап, экономиканың барлық салаларына
зиян шеккізді. Әсіресе:
... ... ... ... және ... ... бөліп, соның
негізінде инвестициялық саясат жүргізуде;
• құрал-жабдықтарды өндіру және тұтыну тауарларын өндіру ... ... баға ... жүйесінде;
• мемлекеттік бюджеттің кірісі мен шығынында;
• несиелік және қаржылық ресурстарды қалыптастыруда байқалды.
Қазіргі инфляцияның бір көрінісі – тауар тапшылығы біздің ... ... бері ... оның ... себептері:
біріншіден, бұрынғы КСРО-ның 20-жылдар аяғынан бастап бұрынғы нарықтық
құрылымдарды жоя бастауы;
екіншіден, бұрынғы ... ... көп ... ... ... яғни бір жағынан, өндірістік құрал-жабдықтар
шығаратын ауыр өнеркәсіп жедел ... ... ... ... ... өндіретін салалар қарқынсыз жәй дамыды. Ол ...... ... ... және ... өнеркәсіп салалары. Статистика
мәліметтері бойынша, барлық өнеркәсіп өндірісінде А тобындағы ... 1928 ... ... 1960 ... ... ... ... ұлттық табысының жартысына жуығы жинақтау
қорына кетсе, ал алдыңғы қатардағы өркендеген мемлекеттерде ол – ... ... ... ... ... ... ... 25-30 проценті
ғана тұтыну қорын қараса, өркендеген ... ол ... 60-65 ... ... да өте ... яғни ол ... ... 1/3 бөлігін құрады, ал
өркендеген капиталистік елдерде ол 2/3 бөлігі ... ... елде ... КСРО-ның бір республикасы болғандықтан)
инфляцияны тудыратын себептер көп ... бойы ... ... ... ... жағдайында ол басылыңқы сипатта өрбіді. Шындығында да
директивалы баға ... ... ... ... ... ... ұстауға мүмкіндік береді. Көптеген тауарлар бағасын өндірістегі,
сұраныс пен ұсыныстағы өзгерістерді есептемей ... ... ... ... ... тұру ... ... мен көрсетілген қызмет бағасының
олардың құнымен салыстырғанда әлдеқайда көп ... әкеп ... ... түрде көтерме, сатып алу бағаларын қайта қарап, ал бөлшек
саудадағы бағасын өзгеріссіз төмен қалыпта қалдырды. Бұл ... ... ... шығындары мен өнімнің сапасын, олардың тұтыну қасиетін,
оларға сұраныс пен ұсыныстың ... ... жоқ, ол ... ... ауытқыды.
Сөйтіп тауардың көтерме, сатып алу бағасы мен бөлшек саудадағы
бағалары ... ... ... ... ... ... ... дотация (жәрдем қаржы) беріліп отырылды. Бұл ... ... және дара ... ... ... ... ... соның әсерінен кейбір тауарлардың тапшылығына және
кейбіреулерінің сауда орындары мен ... ... ... ... ... ... жақсартып, оның өз құнын төмендетуге
ынтасы ... ... ... ... ... тауарлар кем
бағамен (уценка) сақталып, немесе ... ... ... (жылма-жыл 1,5-2
млрд. сом). Осының бәрі “жабық” инфляцияның айғақ белгілері.
Қазақстанда 1992 ... ... ... ... ... баға белгілеуді босату шаралары бағаның ... ... ... ... ... ... әсер ... 1993 жылы айналымдағы
ақша массасы 6,3 есе, ал баға 21,7 есе өсті; 1994 жылы ақша ... ... ... ... 845 және 125 % өсті; осы көрсеткіштер 1995 жылы
216 және 160 процент болды. Ал 1996 жылы ақша ... өсу ... ... ... ... ... төмендеуін байқатты.
Жалпы экономикадағы инфляция деңгейін тұтыну бағасының индексі
көрсетеді. Ол үй ... ... ... үлес салмағын есептеу
негізінде бірсыпыра тауарлар мен көрсетілген қызмет ... ... ... ... Қазақстанда ТБИ 1991 жылы
белгіленді. “Тұтыну қоржынына” біздің елде 275 ... мен ... ... ... және ... ... ... өзгеруі ескеріліп ТБИ-нің
құрылымы да әлсін-әлі қайта қаралады. 1995 жылғы әр ... ... ... ... 1996 жылы ... ... ... қоржынының”
төмендегідей құрамы бекітілді: азық-түлік – 62,6 процент (бұрынғысы 58,2),
азық-түлік емес тауарлар – 23,2 ... ... 30), ... ... – 14,2 ... (11,8) құрайды [24;48].
Тәуелсіз Қазақстанның тәжірибесі инфляцияға қарсы күресте
энергоресурстарына, ... ... ... және транспорт
қызметтеріне баға белгілеуде, ... ... пен ауыл ... баға ... жоюға мемлекеттік реттеудің қажеттілігін аңғартты.
Қазақстан Республикасындағы инфляцияның дамуы – мемлекеттік бюджет
тапшылығына байланысты. Бюджет тапшылығы инфляцияның ... ... ... ... ол ... ... ... осыған
байланысты мемлекет кірістерінің ... ... ... тапшылығы
Қазақстанның егемендінгі жағдайында да сақталып ... ол 1991 ... ... бөлігінде 20,4 %, 1992 – 8,6 %, 1993 – 11,9 %,1994 ... %,1995 – 17,4%, 1996 – 15,4 %, 1997 – 17,7 %, 1998 – 18 %, 1999 ... %, 2000 – 9,8 %, 2001 – 6,4 %, 2002 – 5,2 % ... 2003 ... ... тапшылығы 1,453 млрд. теңгені (ЖІӨ - ге ... ... ... ... ... ... диаграмма түрінде
5 кесте – 1991-2002 Республикалық Бюджет тапшылығы
|1991ж |20,4% ... |8,6% ... |11,9% ... |10,2% ... |17,4% ... |15,4% ... |17,7% ... |18% ... |14,3% ... |9,8% ... |6,4% ... |5,2% ... |4% ... ... 9 ... инфляция 5,9 пайызды құрады. Мұндай жедел
өсудің негізгі себебі – ... ... ... ... ... және азық-түліктік емес тауарлардың 5,4 пайызға өсуі болды. Ал азық-
түлік тауарлары бағасының өсуі 4,4 ... ... Бұл ... ... ... (4,8 ... болған). 2006 жылғы қыркүйектің соңында
жылдықпен есептегенде 8,5 пайызды құрады. (2005 жылы желтоқсанда 7,5 ... ... ... ... мақсатында Ұлттық банк 2006 жылы ақша-
несие саясатын қатаңдандыру бойынша шараларды қабылдауды ... ... ... ... ... ... өтімділігін басуға
бағытталған және “қымбат ... ... ... яғни ... ... ... ставкаларды өсіру жатады. Соңғы төрт жылда Ұлттық банк
қайта қаржыландырудың ресми ставкасын төртінші рет қымбаттатып ... ... ... екі рет ... Атап айтқанда, 2006 жылдың 1 сәуірінде ол
8,0 пайыздан 8,5 пайызға, ал 1 ... ... 9,0 ... ... 2006
жылдың 1 сәуірінен бастап екінші деңгейлі банктерден тартылатын депозиттер
бойынша, ставка 3,5-тен 3,75 пайызға, ал 3 ... ... тағы да ... ... ... банк ең төменгі резервтік талап механизмдері,
сонымен қатар 2006 жылы күшіне енген МРТ нормативтерін өзгертті. ... жылы ... ... және әлемдік рыноктағы жағдайлардың
дамуы қазіргі кезде 2006-2008 жылдарғы ... ... ... ... екі ... варианттың (мұнайдың қалыпты және
жоғары бағасы) мұнайдың жоғары бағасы сценарийі ... ... ... ... ... Ол ... инфляция 6,9-8,5 пайыз болып есептеледі.
2006 жылдың бірінші тоқсанында Брент сортты мұнай бағасы әлемдік ... 61,9 ... ... тоқсанда 69,8 долларды, үшінші тоқсанда 70,1
долларды, орта есеппен 9 айда (осы жылдың) оның бір баррелі 67,3 ... Орын алып ... ... ... саясатты, сонымен
бірге ақша-несие саясатын жүргізу барысында Үкімет пен ... ... ... ... құрылған сценарий индикаторына бағыт алып, 2006
жылы орта ... ... 6,9-8,5 ... деңгейіндегі болжамын есепке
алуын жөн деп есептейміз. ... ... ... экономиканың құрылымдық проблемаларының
нәтижесінде туындайтынын есепке ала отырып, оның төмендеуі ... ... пен ... ... ... ұзақ ... ... байланысты қамтамасыз етілуі мүмкін. [9]
Тұтыну бағалары
2006 жылғы 2-тоқсанда тұтыну нарығындағы бағалардың ... ... ... ... ... ... байқалды, ал өткен жылдың
тиісті кезеңімен салыстырғанда ... ... ... жоқ. 2006 ... 2-
тоқсанның қорытындысы бойынша тұтыну бағаларының өсуі 1,6% ... ... ... 2006 ... ... өсуінің негізгі себебі –
халыққа ақылы қызмет көрсетудің, негізінен тұрғын үй-коммуналдық қызмет
көрсетудің 3,6% ... ... ... ... қызмет көрсету
аясында бағалар ... ... ... ету, ... ... ету жəне ... ... ету қызметінің бағалары өсуінің
ықпалынан болды.
Азық-түлікке жатпайтын тауарларға бағалардың өсуі 2006 ... ... 1,3% ... ... ... неғұрлым өсу бензиннің, баспа
өнімдерінің, киім мен аяқ ... ... ... жылғы сəуір-маусымда 2006 жылғы 1-тоқсанмен салыстырғанда ... ... ... өсуі біршама бəсеңдеді жəне 0,8% болды. Олардың
құрылымындағы бағалардың неғұрлым ... ... ... Сонымен қатар, балық жəне теңіз өнімдері, ет өнімдері жəне ... ... ... ... сүт ... ... жəне тоң
майдың, сондай-ақ қанттың бағалары төмендегені байқалды.
Тұтастай алғанда 1-жартыжылдықтың қорытындысы бойынша (2006 маусымда
2005 жылғы желтоқсанға ... ... 4,8% ... ал ... ... ... ... айының аяғында 8,9% болды (2005 жылғы желтоқсан ... – 7,5%). ... ... бір жыл ... 9,0%, ... тауарлар 6,3%, ақылы қызмет көрсету 11,8% қымбаттады ... ... ... ... өсуі ... жеміс-көкөніске, газбен
қамтамасыз етуге, көлік қызметіне жəне ... беру ... ... ... ... ... 2006 ... сəуір-маусымда өсуіне ең алдымен,
жекелеген тауарлар мен қызмет көрсету, ең бастысы ... ... ... ... жəне ... ... ... ахуал əсер етті.
2006 жылғы 2-тоқсанда жеміс жəне көкөніс 5,6%, тұрғын үй-коммуналдық
қызметтің ... 6,0% ... Тек осы екі топ қана ... ... ... ... ... Ұлттық Банктің бағалауы
бойынша 1% сəл жоғары, ал ТБИ-дың қалған құрамының үлесі 0,6% жуық ... ... ... ... өзгеру динамикасын талдай
отырып, 2006 жылғы 2-тоқсанда олар, осы ... ... ... 2004 ... қоспағанда, басқа тауарларға қарағанда өте жоғары
қарқынмен өсті. ... ... ... ... ... ... ... орташа алғанда 5,5% өсті.
Сонымен қатар, қарастырылып отырған кезеңдегі маусымдық фактордың əсер
етуі сүт жəне сүт өнімдері, жұмыртқа құнының төмендеуіне ... ... ... 2 ... қант ... аз ғана ... оның ... өткен
тоқсанда күрт қымбаттауынан кейін түзетілуі негіз ... ... ... ... əдеттегідей қанттың құны көтерілді.
2005 жылдан бастап ... ... ... ... ... бағаларының индексі құрылымында ақылы қызмет көрсету
тарифтерінің өсу қарқынның жоғары болу ... ... 2006 ... ... ... қызмет көрсету тарифтерінің құнының ұлғаюы 1998 жылғы 3-
тоқсаннан кейінгі, өсу 3,9% жеткен кезеңдегі ең жоғары ... ... ... оның ... ағымдағы жылы Қазақстандағы инфляция
жиынтық сұраныс пен жиынтық ұсыныс арасындағы ... ... ... ... ... өсу ... жиынтық ұсыныстың кеңею
қарқынынан асып ... бұл ... ... ... əкеп ... ... өсуі өз ... халық кірісінің, оның ішінде жалақының,
зейнетақының, жəрдемақының жəне ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етіледі. Халық сұранысының
көтерілуі халықтың нақты ақша кірісінің ... ... ... ... олар 2006 жылғы сəуір-маусым айларында 2005 жылдың
тиісті кезеңімен ... 13% ... ... ... ... ... ретіндегі бөлшек тауар айналымының өсу қарқыны 2006 жылғы 2-
тоқсанда 2005 жылдың тиісті ... ... 14% ... ... ... сипатталатын, негізгі капиталға инвестициялардың
көлемі 2006 жылғы 2-тоқсанда 2005 жылғы 2-тоқсанмен ... ... жылы ... ірі ... өңделмеген мұнай жəне табиғи газ
өндіруге, жылжымайтын мүлікпен операцияларға жəне ... пен ... ... ... осы ... инвестициялар негізгі
капиталға инвестициялар көлемінің 70% астамын құрайды).
Соңғы жылдары негізгі капиталға ... ... ... ... активтік бөлігіне инвестициялардың айтарлықтай
үлесімен сипатталады (2006 жылы жəне 2005 жылдарғы қаңтар-маусым ... ... ... ... ... мен жабдыққа едəуір инвестициялар
негізгі қорларды техникалық қайта жарақтандыруға мүмкіндік жасауы тиіс, бұл
еңбек өнімділігі өсуінің ... ... ... ... жəне ... ... ... тежеу үшін жағдай жасауы тиіс.
Халықтың тұтынушылық сұранысы жəне ... ... ... ... қол ... ... ... жылдың 2 тоқсанында экономикаға кредиттер 14,0% ұлғайды. Бұл ретте
азаматтарға тұтыну мақсаттарына берілген кредиттер 31,1% өсті.
Тұтыну жəне ... ... ... дəрежеде өсуі
экономиканың өсу қарқынынан асып түседі, олар 2006 жылғы ... ... ... ... едəуір өсуі бюджет шығыстарының тиісті ... ... 2006 ... 2-тоқсанда мемлекеттік бюджеттің шығындары 65,3%
өсті, сол уақытта номиналдық ЖІӨ 38,8% ұлғайды. Мемлекеттің қаражат ... ... ... алда. Осы жағдайда əңгіме бюджет
саясатының экспансионисттік сипаты туралы болып отыр. Осындай ... ... ... жағымсыз жағын да атап өтуге болады – бюджет шығыстары
жиынтық сұраныстың ... ... да ... ... яғни ... ... ... бағаларының өсуіне қысым көрсететін маңызды болып табылатын
фактор еңбек өнімділігінің өсуінен асып түсетін нақты ... өсуі ... ... 2006 ... ... ... ... жылдың тиісті
кезеңімен салыстырғанда) еңбек өнімділігінің өсуі жалақының өсуінен 5,6%-ға
қарама-қарсы 8,9% асып түсті, тұтастай алғанда ... ... ... ... ... ... 11,2% жылдамырақ өсті
Экономика субъектілерінің (халықтың, кəсіпорындардың) кірістерінің
артуы ақшаға ... ... ... Ақша ұсынысының (ақша
агрегаттарының) тиісті ... ... ... ... жəне ... капиталының ағынымен қамтамасыз етіледі. Бұл ретте ... ... ... ... ... (2006 жылғы 2-тоқсанда 10,6%-ға)
байланысты болатын ... ... ... жəне сол ... банктердің
шетелден едəуір қарыз алуымен қамтамасыз етіледі. ... 2006 ... ... ... ... банктердің резидент еместер алдындағы
жалпы міндеттемелерінің еркін айырбасталатын валютадағы көлемі 2006 жылғы
сəуір-маусым айларында 16,0% ұлғая ... 18,3 ... АҚШ ... ... ... өсуі ... ... қатаңдатуға қарамастан,
ақша агрегаттарының өсу қарқынның өсуі жағдайында болды. 2006 ... ... ақша ... 15,9% (2005 ... ... ... – 5,0%), айналыстағы
қолма-қол ақша– 26,0% (6,7%) өсті.
Өнеркәсіптік өндірістегі бағалар.
Қазақстан Республикасы Статистика агенттігінің ... ... ... сəуір-маусымда өнеркəсіптік өнім өндірушілердің бағалары 8,8% өсті
(2005 жылғы екінші тоқсанда – 5,6%). Өндірілген өнім 9,2% ... ... ... ... ... ... ... 10,2% көтерілді, өндіріс құралдары
0,9%, тұтыну тауарлары 0,9% қымбаттады. Өндіру сипатындағы қызмет ... өсуі 4,2% ... ... ... өсуі 2006 ... 2 ... 7,7% ... жылдың тиісті кезеңінде – 8,5%). Осы ... ... ... ресурстарының бағалары өзгеруінің əсер етуінен
қалыптасты: мұнай 7,9%, газ конденсаты 8,4% қымбаттады. Сонымен ... ... ... 8,4% ... көмір 0,7% арзандады. Тұтастай ... ... ... 2006 жылғы 2 тоқсанда 7,5% өсті.
Өңдеуші өнеркəсіптегі ... өсу ... 11,3% ... бұл ... ... ... ... (2,7%) едəуір асып түседі. Бұл ретте
өндіруші ... ... ... ... 39,1%, қара ... 4,1% көтерілді.
Отандық өндірушілердің бағалары фармацевттік дəрі-дəрмекке 2006 жылғы
2-тоқсанда 2,8% төмендеді, тоқыма, тігін бұйымдарына 0,1%, ... ... жəне ... энергиясын, газды жəне суды бөлудегі бағалар
мен тарифтер 2006 ... ... 5,7% өсті (2005 ... ... ... ... бағалардың өсуі жылдық көрсеткішпен 25,2%
болды.
Ауыл шаруашылығындағы бағалар
Қазақстан Республикасы Статистика агенттігінің деректері бойынша ауыл
шаруашылығы өнімінің ... 2006 ... ... 1,3% арзандады (2005
жылғы 2-тоқсанда – 0,3%). Бұл ... ... ... мал ... ... ... 3,6% арзандауымен қамтамасыз етілді, ал өсімдік
шаруашылығы ... ... 0,5% ... ... ... ... ... сүт бағасының (15%),
жұмыртқа бағасының (10,4%) маусымдық төмендеуі байқалды. Мал жəне ... ... 1,5% ... ... ... ... бағасының (0,1%), сондай-ақ астық
дақылдары бағасының (0,4%) өсуі ... ... ... бағалар жылдық көрсетуде 0,9% төмендеді.
Кəсіпорындардың мониторингі
2006 жылғы ... ... ... ... ... ... дайын өнімге сұранысының жалпы ... ... ... ... 37,5% (1 ... – 27,5%) ... ... ұлғайғанын белгіледі, сұраныстың ... ... ... бір ... ... ... төмендеді. 2006 жылғы
3-тоқсанда сұраныстың ұлғаюын күтетін кəсіпорындар үлесінің төмендеуі
(32,2% дейін) жəне ... ... ... ... ... кəсіпорындар
үлесінің (5,0% дейін) төмендеуі күтіледі. Жауап беруге ... ... 13,7% ... 2006 ... ... ... ... дайын өнім бағаларының тұрақтылығы сақталып ... Баға ... ... үлесі 67,4% дейін ұлғайды (1
тоқсанда – 65,7%), сондай-ақ ... өсуі ... ... ... 27,0% ... ... (1 тоқсанда – 29,5%). 2006
жылғы 3-тоқсанда ... ... ... 21,1% өз ... ... күтеді, кəсіпорындардың 2,9% бағаның төмендейтіні туралы
мəлімдеді жəне кəсіпорындардың 75,8% баға өзгермейді деп ... ... ... ... пен ... бағаларына байланысты ахуал 2006 жылғы 2-
тоқсанда ... ... ... ... ... ... өсуін
белгілеген кəсіпорындардың үлесі 55,8%-дан 58,0%-ға дейін ... ... ... ... ... ... ... үлесі 39,7%-
дан 38,2%-ға дейін төмендеді. Алайда 2006 жылғы 3-тоқсанда кəсіпорындардың
45,3% ғана ... пен ... ... ... ... ... кəсіпорындардың 32,8% күтуде, кəсіпорындардың 19,7% жауап
беруге қиналады.[9]
3.1. Қазақстан Республикасындағы ... ... ... ... баға ... ... бастап Ұлттық банктің негізгі мақсаты ретінде ... ... ету ақша – ... ... ... ... болып табылады.
Негізгі мақсатты орындау үшін Ұлттық банкке мынадай ... ... ақша – ... ... ... және жүргізу;
• төлем жүйелерінің жұмыс істеуін қамтамасыз ету;
• валюталық реттеуді және ... ... ... асыру;
• қаржы жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз етуге ықпал ету.
Ұлттық банктің негізгі мақсаты мен ... ... ... ... мақсатты көрсеткіштер үшін ... ... ... ... және ... ... принциптеріне
көшуді едәуір нақты көрсетеді.
Инфляциялық таргеттеу принциптерін пайдаланатын көптеген елдер
инфляция жөнінде ... ... қол ... ... ... инфляция бойынша бағдарлар ... ... ... ... болады.Оның орнына инфляциялық
үрдістердің негізгі бағыттарын көрсететін баға ... ... ... емес ... ... инфляция» индекстері) түрлі
дәрежедегі күйзелістердің ықпалын жояды.
Ұлттық банк 2004 жылдан бастап «базалық инфляция» индексіне ... ... ... жылы ақша – кредит саясатының негізгі мақсаты орташа ... ... 4-6 % ... ... тұру ... ... бағдарлар базалық инфляцияны есептеу әдістемесі ... және ол ... ... ... ... ... ... тағы да
түзетілетін болады.
Инфляция жағдайында Үкімет «қымбат – ақша ... ... ... Ұлттық банк несие беру «процентін және міндетті ... ... ... ... ... ... Осылай жүргізілген монетарлық (ақша –
қаржы) саясаттың нәтижесінде инфляция ауыздықталды, ... ... ... пен ... екі – үш есе ... ұлттық өндіріс орындары
тоқтап қалды, жұмыссыздық күрт өсті. ... ... өнім ... ... салалары жұмысын тоқтатқан жоқ, ... ... ... ... ... көшу ... ... бұрынннан
қалыптасқан өндірісаралық диспропорциялар қысқарғанның ... ... ... инфляцияға қарсы ... ұзақ ... және ... ... отыратын ағымдық, тоқтаусыз
тактикалық түрі болды. Монетарлық саясат негізінен күнделікті жүргізіліп
отыратын, айналымдағы ақша ... ... ... ... түріне жатады. ... ... бір ... мысалы,
гиперинфляция кезінде, бұл әдіс негізгі реттеу әдісіне айналуы заңды ... ... ... дамыған Батыс елдерінің тәжірибесі көрсеткендей,
күнделікті ... ұзақ ... ... даму ... ... ... екен. Қазақстанда 2001-2003 жж. ... ... ... ... жасалған. Осы жылы Қазақстандағы
Аграрлық саясаттың бағдарламасы жасалуда. Жақында Қазақстан Үкіметі 2001 –
2005 жж. ... ... ... ... өндіріс салаларын қолдау
бағдарламасын бекітті. Сонымен қатар, Қазақстаннның барлық әкімшілік ... ... ... ... - ... ... іске ... Осы бағдарламаның барлығын
стратегиялық саясаттың құралы ретінде ... ... ... ... - ... ... Ұзақ және орта ... реалды экономиканы
қолдау және дамыту бағдарламаларының шеңберінде жүргізілетін ... ... ... әлеуметтік және экономикалық
салдары көптеген елдер үкіметтерін белгілі ... ... ... ... Бұл жерде экономистер ең алдымен мына сұрақтың жауабын табуға
ұмтылады: ... де ... іс – ... ... ... жою ... әлде ... жағдайына икемделген дұрыс па?
Инфляцияға қарсы саясатты сипаттағанда, екі әдістемені бөліп айтуға
болады. Бірінші әдістеме шеңберінде белсенді бюджет ... ... ... ... ... ... мемлекеттік шығындар мен салықтар
реттеледі. Инфляция жағдайында мемлекет шығындарын ... ... ... ... ... қысқарады, инфляция қарқыны
төмендейді. Бірақ сонымен бірге өндіріс өсуі де ... ... ... ... Ол қоғам үшін инфляцияны тежеудің ... ... ... ... ... сұранымды кеңейтуге
бағытталады. Егер сұраным жеткіліксіз болса, онда мемлекеттің инвестиция
бағдарламасы іске ... және ... ... ... Ең ... ... төмен нарық субъектілеріне салынатын
салық ... Бұл ... ... ... сұраным тез өседі, ол
өндіріске ... ... ... экономикалық өсу ... ... – 70 ... ... елдердің тәжірибесі көрсеткендей, сұранымды
бюджет ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге
бюджет шығындарының артуы бюджет тапшылығын қалыптастырады және ... ... ... экономиканы реттеудің мүмкіншілігі қысқарады
Екінші әдістемені жаңа ... ... ... Олар ... ... ақша – ... арқылы реттеу әдісін қояды.
Бұл әдіс экономика жағдайына жанама түрде ... ... ... ... ... ... ... Орталық банк жзүргізеді. Орталық
банк айналымдағы ақша ... ... және ... ... ... реттейді, сонымен экономикаға ықпал жасайды.[6]
Ақша-кредит саясаты
Ақша ұсынысы
2006 ... ... ақша ... өсуі ... Алайда өсу
динамикасында түрлі үрдістер байқалды. Мəселен, ақша базасының 2006 жылғы 1-
тоқсанда 56,9% ... ... ... ... ол 1,8% ... ақша ... жəне қолма-қол ақшаның көбею қарқыны 2006 жылғы
2-тоқсанда өткен тоқсандағы қарқынмен салыстырғанда өсті. Ақша ... ... 1 ... 12,9% ... 15,9% ұлғайды, айналыстағы қолма-қол ақша
– тиісінше 6,0%- ға қарсы 26,0%
Ақша массасы
Ақша массасы 2006 ... ... ... 2714,1 ... ... ... (2005 жылғы маусыммен салыстырғанда) оның өсімі
47,5% болды.
Банк жүйесінің таза сыртқы ... 2006 ... ... 2005 ... салыстырғанда Ұлттық Банктің таза сыртқы активтерінің ... ... ... ... таза ... ... нəтижесінде 43,5% қысқарды.
Банк жүйесінің ішкі активтерінің өсуі экономиканың кредиттеу көлемінің
жоғары өсуінің ... ... ... ... осы ... ... ... 2005 жылғы маусыммен салыстырғанда 63,8% ұлғайды. Үкіметке
таза талаптар 96,0% қысқарды. Банк жүйесінің басқа да таза ішкі ... ... ... ... ... ... бір ... (2006
жылғы маусым 2005 жылғы маусыммен салыстырғанда) 49,2%, айналыстағы қолма-
қол ақша 41,2% өсті.
Айналыстағы қолма-қол ақша 2006 жылғы маусымның ... 550,0 ... ... 2005 ... маусыммен салыстырғанда олар 41,2% ұлғайды.
Теңгенің АҚШ ... ... ... ... жəне ... ... ... өсуі қолма-қол шетел валютасына сұраныстың азаюына
себепші ... ... ... ... ... ... ... қарқынымен салыстырғанда банктердің оны сатып алуының неғұрлым ... ... ... ... ... ... болды.
көрсеткіштерімен салыстырғанда қаралып отырған ... осы ... ... 9 ... ... ... қолма-қол теңге көлемінің азаюына себепші болған операциялар
банктердің кассаларына тауарлар, жұмыстар жəне қызмет көрсетулер сатудан
түскен ... ... ... жеке ... ... ... ... болып табылды.[9]
Бұл тарауда Қазақстан Республикасындағы инфляция ерекшеліктері мен
елдегі инфляцияның даму қарқыны мен ... мен ... ... ... ... Республикасында антиинфляциялық саясатқа
баға берілген, сонымен қатар инфляция ... ... ... көрсетілген. Олардың барлығын ... ... ... ... ... ... ... жағдайын бақылауға
болады. 2006 жылдың қорытындысы бойынша орташа жылдық ... ... ... ... ... деңгейде қалыптасуы ықтимал, сол сияқты
инфляцияның көрінісін тұтыну бағаларындағы, ... ... ауыл ... ... ... ... инфляцияның алдын алу шаралары
Дүниежүзілік сауда ұйымына мүше болу ... ... ... ... қауіпсіздікті сақтау еліміз үшін өзекті маңызға ие бола
түсуде. Ұлттық экономикалық қауіпсіздік тиімді де, ... сай ... ... ғана маңдайына жазылатыны туралы сарапшылар да көп айтады. Ол
мемлекеттік және шаруашылық субъектілердің мүддесін ... ... ... ... ... ... және ... құқықтық нормаға
сәйкес қорғауда саяси, құқықтық және экономикалық институттардың қызметіне
қатаң талап қоюды қажет ... ... ... ... және ішкі ... ... келе жатқан қатерді анықтап, оны болдырмауға немесе
зардабын ... ... ... ... пәрменіне де тікелей
байланысты екенінде дау жоқ.
Өзіміздің сарапшылардың да, ... ... да ... ... ... ... ... жағдайға
жан-жақты әсер ететін өзіне тән кешенді сипаттамасы болатынын көрсетеді.
Олар:
• макроэкономикалық тұрақтылыққа төнетін қатер,
• өндірістік-технологиялық қауіпсіздік,
• сыртқы экономикалық қауіпсіздік,
... ... ... ... ... ... ақпараттық қауіпсіздік,
• қазақстандық тауарлардың ішкі-сыртқы рыноктардағы бәсекеде өте
төмендігі,
• сыбайлас жемқорлық пен экономиканың ... ... ... ... мен ... ... ... ала-құлалығы,
• мемлекеттік мүдделерді қалыптастыру және қорғау институттарының
дамымауы,
• қаржы саласының даму ... ... ... ... нақты
сұраныспен сәйкеспеуі.
Осылардың ішінде Үкімет пен Ұлттық Банктің ... ... үшін ... ... шаралары жөніндегі инфляциялық болжам
мен сарапшылар саралауларына шолу жасап көрейік.
Инфляция болжамы
2006 жылғы 2-тоқсанға ... ... ... ... ... ... нақты қалыптасқан деңгейі (1,6%)
«Инфляцияға шолудың» алдыңғы басылымында жарияланған осы ... ... ... ... келеді. Болжам мен факті арасындағы айырмалар
айлар ... ... ... ... ... ... болжамнан
асып түсуі мамырда ғана белгіленді: 0,4% болжамда нақты мəні ... ... ал ... мен маусымда нақты инфляция болжамнан аз ... ... ... ... ... нарығындағы бағалар тұрғындарға ақылы
қызметтің қымбаттауының ықпал етуінен қалыптасты. Осы ... ... ... жəне ... өсуі 2,1% ... бұл 1998 ... ... ең жоғарғы айлық көрсеткіш болып табылады. 2006 жылғы мамырда ақылы
қызметтің қымбаттауы суық сумен жабдықтау ... жəне ... ... бағасының айтарлықтай өскен тұрғын үй-коммуналдық сала қызметі
бағаларының өсуінен туындаған.
Оның ... 2006 ... ... ... пен ... ... Бұл ... жеміс-жидек өнімдері бағасының ... ... ... онда ... ... ... ескере отырып, ақылы
қызметтің қымбаттауын болжау мүмкін болмады.
Жекелеген айлар бойынша болжам мен факт ... ... 2006 ... 2-
тоқсанның қорытындысы бойынша нақты ... ... ... ... асып ... ... ... болжам 8,4% болған
кезде, инфляцияның жылдық деңгейі 8,9% ... ... ... ... Банк ... жылдарға арналған ақша-кредит саясатын əзірлеу
кезінде екі сценарий нұсқа қарастырылды. Сценарий нұсқаларға ... баға ... жəне ... баға ... ... мұнайдың
əлемдік бағасының деңгейі болып табылады.
Мұнайға қалыпты баға ... Brent ... ... ... орташа
бағасы бір баррель үшін 45-60 доллар шегінде қалады, əлемдік ... ... ... ... сақталады деп отыр. Осындай жол ... 2006 жылы ... ... ... ... 5,7-7,3% ... Мұнайдың жоғары бағасының сценарийі алдағы үш жылдық кезеңде
мұнайдың ... ... ... одан əрі ... деп ... Осы сценарий
бойынша Brent сұрыпты мұнайдың орташа əлемдік бағасы бір ... үшін ... ... деп күтілуде. Осындай жол беру ... 2006 ... ... ... ... 6,9-8,5% ... күтілуде
2006 жылғы 3-тоқсанда инфляция 0,9-1,1% шегінде (2005 жылғы 3-тоқсанда
– 1,4%) болады деп күтілуде, бұл 2006 ... ... ... ... ... ... келеді. 2006 жылғы 3-тоқсанда азық-түлік
тауарларына баға белгілеу негізінен маусымдық фактордың ... ... ... ... ... ... төмендейтін не аз ғана өсетін
көкөніс өнімдері бағасы ықпал ететін бағаның өсуін ұстап тұру күтіледі. Сүт
өнімдері мен ... ... 2006 ... 1- ... ... кейін 3-тоқсанда көтерілуі ықтимал. Азық-түлікке ... ... ... ... ... ... өсуі ... май материалдары, сондай-ақ киім мен аяқ киім. Ішкі нарықта
энергия тасымалдаушыларға баға белгілеуге əлемдік ... ... ... ... ... ... Оның үстіне 2000-2005 жылдары бензин бағасы 3-
тоқсанда ... ... ... 2002 ... ... ... 10%-
дан артық көтерілген. Киім мен аяқ киімнің қымбаттауы маусымдық ... аз ғана ... ... ... ... ... ... бойынша Ұлттық Банк
қабылдаған шаралар инфляцияға тежеу ықпалын көрсете бастады, бұл жылдық
көрсеткіште 2006 жылғы мамырдағы 9,0%-дан ... ... ... жəне ... ... 8,7%-ға дейін төмендеген. Оның үстіне, Ұлттық Банк 2006 ... ... ... ... ... ... ... (ресми
қайта қаржыландыру ставкасы – 1 шілдеден бастап 8,5% – 9,0% дейін жəне
екінші деңгейдегі ... ... ... ... ...... 3 шілдеден бастап 3,75% – 4,0% дейін), сондай-ақ ең төменгі резервтік
талаптарды есептеу тетігіне өзгерістер енгізілді. Осындай шаралар кредиттік
ресурстардың ... ... ... ... ... өзі ... мен
ақша ұсынысының өсу қарқынын төмендетуге жəне түпкі нəтижеде инфляцияның
төмендеуіне мүмкіндік береді.
2005 ... ... ... ... ... азық-түлік тауарларымен
қамтамасыз ету, негізгі тауарлар мен ... ... ... ... ... ... ... оңтүстік аймақтарынан, Қырғызстаннан жəне
Өзбекстаннан азық- ... ... ... ... ... саяжай жəне егістік учаскелерінен, ... ... сату үшін ... ... ... жасау қарастырылады.
Бағаларды тұрақтандыру мақсатында Қазақстан Республикасы Үкіметінің
«Тұтыну нарығындағы бағаларды ... ... ... шаралар
туралы» 15.04.2006 жылғы № 285 қаулысы ... Осы ... ... ... ... ... ... мен қызметтердің, бірінші кезекте
азық-түлік, əсіресе ет пен жеміс-жидек өнімдері ... ... ... ... ... ... күшейтілетін болады. Оның үстіне баға жөнінде
ымыраласудың жолын ... ... ... бəсекелестікті, нарық
субъектілерінің өзінің үстемдік жағдайын пайдалануын ... жəне ... ... ... ... ... Республикасы Табиғи монополияларды реттеу
агенттігі Төрағасының 15.04.2006 жылғы №110а-ОД бұйрығымен 2006 ... ... ... 1 қазанға дейінгі аралықта қолданылатын жаңа піскен жеміс-
жидек, ағаш көкөністері, бақша, тез бұзылатын өнімдерді ... ... ... желісінің қызметі тарифтеріне 0,5% мөлшерінде уақытша
төмен коэффициенттер бекітілді.
2006 жылғы 4 ... ... ... ...... аралығындағы кезең желтоқсандағы мерекелердің
салдарынан тұтыну нарығында ... ... ... ... ... ... жыл ... ең жоғарғы деңгейді көрсетеді.
Ұлттық Банк 2006 жылғы 4-тоқсанда инфляция 2,5-2,7%-ды болады ... (2005 ... ... – 2,4%). ... ... ... ... тұтыну жəне инвестициялық сұраныстың өсуі, ішкі қарыз алу
көлемінің айтарлықтай өсуі жəне ... ... ... ... ... факторлар əсер етеді.
Осы кезеңде инфляцияны ұстап тұруды Ұлттық Банктің жəне Үкіметтің
инфляцияға қарсы ... ... етуі ... Егер ... шаралар
инфляцияны төмендету үшін жеткіліксіз болса, Ұлттық Банк ... одан əрі ... яғни өз ... ... ... ... мерзімді ноталарды шығару көлемін ұлғайтады, ең төменгі
резервтік ... ... ... ... жылы Қазақстан
экономикасындағы жəне əлемдік нарықтағы жағдайдың ... ... ... ... ... негізгі бағыттары айқындаған екі
сценарийлік нұсқаның (мұнайға арналған қалыпты жəне жоғары баға сценарийі)
мұнай ... ... болу (бір ... үшін 65 ... ... ... ... іске асырылып отырғанын растайды.
2006 жылдың қорытындысы бойынша орташа жылдық инфляция 6,9-8,5%
шегінде жоғары ... ... ... қалыптасуы ықтимал.[9]
Макроэкономикалық тұрақтылықты сақтау үшін Ұлттық банк пен ҚР Үкіметі
қажетті қаржы-несие және салық-бюджет саясатын жүргізу, сыртқы экономикалық
және валюта бағамын ... және ... ... ... ... ... ... саясаттың басты мақсаттарын жүзеге ... ... ... оған ... ... ... әлі де орын
алып отыр деген пікірді ашық ... ... ... ... ... қарқынды өсуі мұнай, түсті және қара металл бағасының әлемдік
рыноктағы жоғарғы көрсеткішіне орай ... ... ... ... ... өсу ... шығу және еліміздің тұрақтану
кезеңінде экономиканы реттейтін қатаң құрылған және негізделген ... ... алға ... ... банктің макроэкономикалық саясаты
классикалық емес концепцияларға құрылып, ол өзінің мәселесін монетарлық
теорияға сәйкес ... ... ... ... макроэкономикалық
саясатында нақты айқындалған теориялық база жоқ. ... да осы ... ... органның ұсынатын шараларының бір-біріне қарама-қайшы
келіп қалатын кездері жиі екен. Бұл, сарапшылардың ... ... ... ... күрт ... ұшырайтындай жағдай бола
қалса, жаңа экономикалық және қаржы дағдарысына алып баруы әбден ... ... ... ... ... ... нақты секторға берілетін
несие ставкасын төмендету керек деген ниетіне Ұлттық банк керісінше қайта
қаржыландыру ставкасының ... ... ... туралы ұсынысын тықпалай
беретінін ұсынады. Қайта қаржыландыру ставкасы өскеннен ... ... ... ... ... ... да ... Сондықтан да, дейді
олар, экономикалық саясаттың моделі ешбір кемшілігі жоқ ... ... ... әдістер талабына бағыну мақсатында емес, әр елдің нақты
ерекшеліктері есепке алына отырып жүзеге асырылуы тиіс. Ал ... ... ... стандарттық шаралары инфляция және ... ... ... ... ... әлемдік стандарттар деңгейінің
жетістігіне бағытталуда. Соның нәтижесінде Қазақстандағы инфляция өндіріс
шығындарының инфляциясы болып ... ... ... ... қоятын бағасы тұтыну бағасымен салыстырғанда көз ... ... Бұл ... қарсы күрес саясатында таза монетарлық
әдістің тиімді жұмыс істеуінің екіталай екендігін көрсетсе ... ... ... ... ... ... ... қайта
құрмай және ресурстарды сақтайтын ... ... ... ... ... ... еместігін айтады. Яғни
макроэкономикалық тұрақтылыққа қауіп төндіретін бүгінгі ... ... ... ... Ұлттық банктің қайта қаржыландыру ставкасын көтеру
керектігі жөніндегі шешімі. Бұл ... ... ... ... қол жеткізуін шектеп, республикамыздағы бәсекеге сай ... тиіс ... мен ауыл ... ... ... ... ... Олай болса, ертең ДСҰ-ға мүше болғанымызда
бәсекеге сай тауарды қалай ... ... ... де сонда болып тұр.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорытындыға келсек, 2007 жылдың бірінші жартысында Алматы қаласы
бойынша инфляцияның ... ... ... ... бағалар индексі
114,6% болды, бұл өткен жылдың ... ... ... ... ... ... тұтыну рыногында ү.ж. бірінші жартысында, әсіресе ... ... ... ... ... ... ... курсы
тәртібін енгізе әуелі қала тұрғындары ең жиі ... ... ... ... әсер ... тауарлары бағасы 2007 жылдың екінші тоқсанында айрықша
өзгерді, бірінші тоқсанында бағалар 2,3%-ке өссе, екінші ... 13,6% ... ... ... өнімдер шығарушылардың тамақ өнімдерінің бағасы
ү.ж. сәуір айында едәуір өскеннен кейін ... ... ... ... маусымда нан өнімдері қымбаттады.
Ұн - 45,8% (сонымен бірге маусым айында –27,9%), ...... майы - 21,6%, шай - 36,3%, қант -19,4%, ... кофе - ... ... -15,9%, мәнке жармасы-8,5%, қарақұмық жармасы - 3,1%,
тары - 9,7%-ке қымбаттаған.
Азық-түлік емес тауарлар бағасы жарты жылда, ... ... ... ... көбісі республикаға шет елден келген ... ... ... ... байланысты өзгеретін, бұл тауарлар бағасының негізгі
өсуі екінші тоқсанда тіркелді.
Тауарлардың негізгі топтарында ... ... ... ... ... ... құнсыздану процестерін тоқтатып тұрған негізгі себеп –
халықтың сатып алу қабілетінің төмендігі. ... ... ... мен жеке ... ... ... қымбаттаған, әсіресе тіс жуу
пастасы-43,5%-ке, шампунь - 33,2%, әтір сабын - 30,4%, кір жуу ... кір ... ... кір ... машиналар-29,1%,
шаңсорғыш пен үтіктер-24,6%-дан 33,1%-ке дейін.
Халыққа көрсетілетін ақылы қызметтердің бағалары мен тарифтері жылдың
бірінші ... ... ... ал ... ... ... 3,2%-ке,
соның ішінде жолаушы ... ... ... денсаулық сақтау
мекемелерінің-3,0%-ке, байланыстың-6,6%, ... пен ... ... ... берудің 44,5%-ке өскенін көруге болады.
Білім беру саласындағы индекстің жоғарылауы мектепке дейінгі
мекемелерде ... ... күту үшін ... ... өсуіне,
студенттердің жоғары оқу орындарында оқу үшін төлемнің 50,1%, гимназия мен
лицей оқушыларының төлемі 37,3%-ке өсуіне ... бұл ... ... курсын енгізу нәтижесінен болып отыр.
Елбасы Н.Ә.Назарбаев 2006 жылғы 1 наурыздағы ... ... ... 50 ... қатарына кіру стратегиясы. Қазақстан өз
дамуындағы жаңа серпіліс жасау ... атты ... ... ... ... негізгі мақсаты инфляцияны тежеуді
қамтамасыз ету болып табылады және бұл ... жету ... ... банк мен ... ... деп атап ... ... жұмыстың жалпы мазмұнына тоқтай кетсем, бірінші
бөлім теориялық негізге сүйенген. Инфляция – қағаз ... ... ... әлеуметтік-экономикалық құбылыстар жиынтығы, басқаша
айтқанда айналыстағы ақша өлшемдері ... ... ... ... ... ... ... тауарлар қамтамасыз етілмеген
ақшаның пайда болуы инфляцияны білдіреді. Оның ... ... үшін ... ... Айталық, тауар айналымы үшін 10 млрд. Алтын ... ... ал ... ақша 20 млрд. доллар шамасында шығарылды ... ... ... ... екі есе ... ... ... Инфляция
жұмысшылардың тұрмыс жағдайына зардапты ықпалын тигізеді. Себебі тауар
бағасы бірнеше есе ... ал ... ... ... ... ... Ақшаның құнсыздануы халықтың әл-ауқатының дәрежесін
төмендетуге әкеп соқтырады.
Екінші бөлім, ... ... ... ... ... ... ... Республикасындағы инфляция ерекшеліктері мен елдегі
инфляцияның даму қарқыны мен ... мен ... ... ... Қазақстан Республикасында антиинфляциялық саясатқа баға
берілген, ... ... ... ... байланысты статистикалық
мағлұматтар көрсетілген.
Үшінші ... ... ... ... ... ... жатқан антиинфляциялық шараларға баға берілді.
Қазақстан Республикасындағы инфляцияның дамуы – мемлекеттік бюджет
тапшылығына байланысты. Бюджет тапшылығы инфляцияның ... ... ... ... ол ... ... жәнге осыған
байланысты мемлекет кірістерінің құнсыздануынан туады. Бюджет тапшылығы
Қазақстанның ... ... да ... ... ол 1991 ж.
бюджеттің ... ... 20,4 %, 1992 – 8,6 %, 1993 – 11,9 %,1994 ... %,1995 – 17,4%, 1996 – 15,4 %, 1997 – 17,7 %, 1998 – 18 %, 1999 ... %, 2000 – 9,8 %, 2001 – 6,4 %, 2002 – 5,2 % ... 2003 ... бюджеттің тапшылығы 1,453 млрд. теңгені (ЖІӨ - ге ... ... ... ... 9 айында инфляция 5,9 пайызды құрады. Мұндай жедел өсудің
негізгі себебі – тұрғындарға көрсетілетін ... ... 8,9 ... ... емес тауарлардың 5,4 пайызға өсуі ... Ал ... ... өсуі 4,4 ... ... Бұл ... ... көрсеткішке
орайлас (4,8 пайыз болған). 2006 жылғы қыркүйектің соңында жылдықпен
есептегенде 8,5 ... ... (2005 жылы ... 7,5 ... ... ... реттеу мақсатында Ұлттық банк 2006 жылы ... ... ... ... қабылдауды жалғастырады. Ол
шараларға екінші деңгейлі банктердің асып-тасқан ... ... және ... ... ... ... яғни Ұлттық банк
операциялары бойынша ставкаларды өсіру жатады. Соңғы төрт жылда Ұлттық ... ... ... ... ... рет ... отыр. Осы
жылдың өзінде екі рет қымбататты. Атап айтқанда, 2006 жылдың 1 сәуірінде ол
8,0 пайыздан 8,5 ... ал 1 ... ... 9,0 ... өсірілді. 2006
жылдың 1 сәуірінен бастап екінші деңгейлі банктерден тартылатын ... ... ... 3,75 ... ал 3 ... бастап тағы да 4
пайызға көтерді. Ұлттық банк ең ... ... ... ... ... 2006 жылы күшіне енген МРТ нормативтерін өзгертті. [10]
2006 жылы Қазақстан экономикасы және әлемдік рыноктағы жағдайлардың
дамуы қазіргі ... ... ... ... ... негізгі
бағыттары айқындаған екі сценарийлік варианттың (мұнайдың қалыпты және
жоғары бағасы) мұнайдың жоғары ... ... ... ... ... ... ... Ол бойынша инфляция 6,9-8,5 пайыз болып есептеледі.
2006 ... ... ... ... ... ... ... әлемдік рынокта
баррелі 61,9 долларды, екінші тоқсанда 69,8 долларды, ... ... ... орта ... 9 айда (осы ... оның бір ... 67,3 ... Орын алып отырған жағдайда макроэкономикалық саясатты, сонымен
бірге ақша-несие ... ... ... ... пен Ұлттық банкке
мұнайдың жоғары бағасына құрылған сценарий индикаторына бағыт алып, ... орта ... ... 6,9-8,5 пайыз деңгейіндегі болжамын есепке
алуын жөн деп есептейміз. [11]
Қорыта келгенде, еліміздегі инфляция ... ... мен ... ... 5,9 пайызға жеткен. Үкімет пен Ұлттық банк жыл аяғына
құнсыздану көлемі 9-дан ... деп ... ... ... бұл оптимистік
болжамға Халықаралық валюта қоры күмән келтіріп отыр. Қордың ... бұл ... ... ... ... ... ... сарапшылардың пікірінше, Үкімет пен бас банк ... ... ... ... ... ... арқылы межеден асып түспек.
Нақтырақ айтқанда бүгінде ... ақша ... ... ... Бұл ... ... алып ... қарыздарын айта кеткен жөн. ... ... ... да ... ... ... несиені суша ағызуда. Бұл пікірдің
шындығына отандық банктер шек келтірмейді. Рас, қол ... ... ... ... отыр. Ал бұл сұраныс бағаның ... ... ... ... ... республикадағы инфляцияға әсер етіп
отырған ... ... ... мен ішкі нарықтағы тепе-теңдіктің
жоқтығы-дейді.
Халықаралық ... ... ... ... ... қол ... кез ... ел жедел экономикалық өрлеудің
алдындағы кезеңде жоғары инфляцияны жою жөнінде барлық шараларды ... ... және ... ... ... белгіленген
шекте ұстап тұруды қатаң қадағалаған. Бұл жолдан ауытқығандар сәтсіздікке
ұшырады.
Бірінші Азиялық ... болу үшін ... ... ... ... саласындағы алдыңғы қатарлы халықаралық
тәжірибе енгізілуге тиіс. Ол - ... мен ... ... ... ... ... күшеюін, жинақтау нормасының жоғары ... Бүл ... ... ... ... ... мен ... асты. Қазақстанда да іске асады.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Жүнісов. Б.А., Мәмбетов. Ұ.Е., Байжомартов. Ү.С. Нарықтық ... / оқу ... ... ... ... ... 1994 ... бет.
2. Мәуленова С. С.,Бекмолдин С.Қ., Құдайбергенов Е.Қ. Экономикалық теория:
оқу құралы. – Алматы: Экономика, 2004 – 194 ... ... С., ... А.С., ... У.А. ... ... ... Жалпы редакция С. Әкімбековтікі. – Астана: 2002. – 464 бет.
4. Ақша, несие, банктер: Оқулық / ... ... ... Ғ. ...... ... 2001. – 466 ... Мақыш С.Б. Ақша айналысы және несие: оқу құралы / жалпы редакциясын
басқарған Ғ. С. Сейітқасымов. – ... 2004 жыл – 246 ... ... Қазақстан” Республикалық газеті" ААҚ, № 251 (24504) 14 қазан,
сенбі, 2006 жыл.
7. http://www.aikyn.kz/ -» Ақ сөйле - « Әнуар ... ҚР ... ... ... ... ... – 2030» стратегиясы.
9. Қазақстан Республикасындағы 2006 жылғы инфляциялық шолу. Дерек көзі:
Қазақстан ... ... ... Егемен Қазақстан 3.06.06/ Асқар Тұрапбайұлымен сұхбат.
11. Қазақстан ... ... ... ... “Егемен Қазақстан” Республикалық газеті" ААҚ, № 292-295 (24548) 29
қараша, сәрсенбі, 2006 ... ... ... ... ... «Инфляция в
казахстане.»
14. http://www.businesshop.com.ua/ сайтынан деректер.
15. http://www. Russians.Kz . сайты мәліметтері.
16. Мақыш С.Б. Ақша және ақша айналысы
17. Көшенова Б. ... ... ... ... Я.Ә. Экономикс.Оқу құралы. Алматы: Экономика, 1995.
19. Гордиевич Т.И. ... ... в ... ... Генезис и
проблемы регулирования:(На примере Республики Казахстан): ... ... ... ... ... ред. И. П. ... - Москва:
Финстатинформ, 2000.
21. Жүнісов Б.Ж. Нарықтық экономика негіздері. Оқу құралы. Алматы. ... ... Н.Қ. ... М.Ә. ... Алматы., 2003.
23. Мэнкью Н.Г. Макроэкономика М., 1994г.
24. Саниев М.С. Ақша, Несие, Банктер. Оқу құралы-Алматы: Алматы ... ... ... ... ... Ғ.С. Ақша, несие, банктер Оқулық-Алматы: Экономика, 2001.
26. Селищев А. С. Макроэкономика. - ... ... ... ... Л.М. Социальные аспекты инфля-ции:/ КазГНУ им. Аль-Фараби.-
Алматы, 1995.
28. Стоянова Е.С. ... ... в ... инфляции.-Москва:
Перспектива, 1994.
29. Көшенова Б.А. ... ... Оқу ... ... ... ... ... 2000-жылдың көрсеткіші.
31. Экономикалық теория негіздері. Оқулық.-Алматы, “Санат”, 1998.
32. Экономикалық теория. Оқулық. Алматы. Қазақ Университеті.2000.
33. Усов В.В. ... ... ... ... ... ... и биржи, 1999
Қосымша 1
Қосымша 2
-----------------------
Инфляция, %
Жұмыссыздық деңгейі, %

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Қазақстан Республикасының мұнайгаз секторындағы шетел инвестициялары»105 бет
Еңбек нарығының қалыптасуы мен қызмет етуінің теориялық негізі73 бет
Жұмысбастылық пен жұмыссыздықтың Қазақстан Республикасындағы әлеуметтік жағдайына әсері 26 бет
Зейнетақы жүйесі қалыптасуының теориялық сұрақтары28 бет
Зейнетақы реформасы туралы20 бет
Инвестициялық жобалар және олардың жіктелуі28 бет
Кәсіпкерлердің конституциялық құқықтары мен кепілдіктері43 бет
Лизингтік қызмет көрсетудің теория-әдістемелік негіздері68 бет
Лизингтің теориялық негіздері. Қазақстандағы лизинг бизнесі62 бет
Отандық кәсiпорындардың дамуында көліктік логистикалық әдiстердi қолдану қажеттiлiгiн теориялық және практикалық негiздеу74 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь