Инфляция мәні, пайда болу себептері, түрлері

Инфляция термині латын сөзі – inflatio – вздутие – кампаю – деген ұғымды білдіреді.
Инфляция адамзат тарихында жаңа құбылыс емес. Оның бай тарихы бар. 1775-1783 жылдары солтүстік Америкада тәуелсіздік үшін болған соғыс доллардың құнсыздануына әкеліп соқтырды. Франция 1789-1774 ж.ж. Революция кезінде өндірілген қағаз ассигнаттар 7 жылда 883 есе құнсызданды.
Алғашқы рет «инфляция» деген ұғым ақша айналымына қатысты АҚШ-та азамат соғысы кезінде (1851-1865 ж.ж.) орасан зор гривналар ақша орнына қолданылған күміс кесек (450 млн. доллар) шығарылуына байланысты қолданыла бастады, ал оның төлем қабілеті 2 жылдың ішінде 60%-ға дейін төмендеді.
Инфляция дегеніміз қағаз ақшанң құнсыздануына байланысты болатын әлеуметтік-экономикалық құбылыстар жиынтығы басқаша айтқанда айналыстағы ақша өлшемдері мөлшерінің тауарлар бағаларының қосындысынан артып кетіп, осының нәтижесінде тауарлармен қамтамасыз етілмеген ақшаның пайда болуы инфляцияны білдіреді. Оның мәнін түсіну үшін мынадай мысал келтірелік. Айталық, тауар айналымы үшін 10 млрд. алтын доллар керек екен, ал қағаз ақша 20 млрд. доллар шамасында шығарылды делік. Мұның өзі қағаз доллардың екі есе құнсыздануына әкеліп соқтырады. Инфляция жұмысшылардың тұрмыс жағдайына зардапты ықпалын тигізеді. Себебі тауар бағасы бірнеше есе өседі, ал мемлекет жалақыны бұрынғы дәрежесінен арттырмауға тырысады. Ақшаның құнсыздануы халықтың әл-аухатының дәрежесін төмендетуге әкеп соқтырады.
Инфляциядан өндірісте біраз зардап шегеді. Инфляцияның деңгейінің көтерілуіне байланысты еңбекке деген ынта да бұзылады. Инфляция тауар тапшылығын басты себебі бола тұрып тауар мен азық-түлікті белгіленген норма бойынша бөлуге мәжбүр етеді.
Инфляцияның жалпы, әдеттегі анықтамасы – айналымдағы ақша массасының қажеттіліктен тыс артып кетуі. Бұл ақша өлшемінің құнсыздануына және тауар бағаларының соғұрлым өсуіне әкеледі. Алайда инфляцияны айналым процесін құнсызданған қағаз ақшамен толтыра беру деп түсіндіру жеткіліксіз. Инфляция тауар бағаларының өсуінен көрінгенімен, ол тек ақшаға тән «ғажайып» құбылыс емес. Ол – күрделі әлеуметтік – экономикалық құбылыс, оны тудырушы рынок шаруашылығының түрі саласындағы ұдайы өндіріс сәйкестілігінің бұзылуы. Инфляция дүние жүзіндегі көптеген елдердің экономикалық өміріндегі ең өткір проблемалардың бірі. ХІХ ғасырда бұл термин сондай-ақ Англия мен Францияда қолданылды. Экономикалық әдебиеттерде инфляция ұғымы ХХ ғасырда бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін кеңінен таралды, ал бұрынғы кеңестік экономикалық әдебиеттерде ол 20-сыншы жылдары жазыла бастады.
Инфляцияның дәстүрлі ең жалпы анықтамасы – тауар айналымының қажеттілігімен салыстырғанда айналыс сферасының артық қағаз ақша массасымен лықа толып кетуі, оның құнсыздануы және соның нәтижесі ретінде
        
        Инфляция мәні, пайда болу себептері, түрлері
Инфляция термині латын сөзі – inflatio – вздутие – ...... ... ... ... жаңа құбылыс емес. Оның бай тарихы бар. 1775-
1783 жылдары солтүстік Америкада тәуелсіздік үшін болған ... ... ... ... Франция 1789-1774 ж.ж. Революция кезінде
өндірілген қағаз ассигнаттар 7 жылда 883 есе құнсызданды.
Алғашқы рет «инфляция» ... ұғым ақша ... ... ... ... кезінде (1851-1865 ж.ж.) орасан зор ... ақша ... ... ... (450 млн. ... шығарылуына байланысты қолданыла
бастады, ал оның төлем қабілеті 2 жылдың ішінде 60%-ға дейін төмендеді.
Инфляция дегеніміз ... ... ... ... ... ... ... басқаша айтқанда айналыстағы
ақша өлшемдері мөлшерінің тауарлар бағаларының қосындысынан артып кетіп,
осының нәтижесінде тауарлармен ... ... ... ... ... ... Оның мәнін түсіну үшін мынадай мысал келтірелік.
Айталық, тауар айналымы үшін 10 млрд. алтын ... ... ... ал қағаз
ақша 20 млрд. доллар шамасында шығарылды делік. Мұның өзі қағаз доллардың
екі есе ... ... ... ... жұмысшылардың тұрмыс
жағдайына зардапты ықпалын тигізеді. ... ... ... ... есе ... ... ... бұрынғы дәрежесінен арттырмауға тырысады. ... ... ... дәрежесін төмендетуге әкеп соқтырады.
Инфляциядан өндірісте ... ... ... ... ... байланысты еңбекке деген ынта да бұзылады. Инфляция ... ... ... бола ... тауар мен азық-түлікті белгіленген норма
бойынша бөлуге мәжбүр етеді.
Инфляцияның жалпы, әдеттегі анықтамасы – ... ақша ... тыс ... ... Бұл ақша ... құнсыздануына және тауар
бағаларының соғұрлым өсуіне әкеледі. Алайда ... ... ... ... ... ... беру деп ... жеткіліксіз. Инфляция
тауар бағаларының өсуінен көрінгенімен, ол тек ақшаға тән «ғажайып» құбылыс
емес. Ол – күрделі әлеуметтік – экономикалық ... оны ... ... түрі ... ... ... сәйкестілігінің бұзылуы.
Инфляция дүние жүзіндегі көптеген елдердің экономикалық өміріндегі ең ... ... ХІХ ... бұл ... ... ... мен ... Экономикалық әдебиеттерде инфляция ұғымы ХХ ғасырда бірінші
дүниежүзілік ... ... ... ... ал ... ... әдебиеттерде ол 20-сыншы жылдары жазыла бастады.
Инфляцияның дәстүрлі ең жалпы анықтамасы – ... ... ... ... ... ... ... ақша массасымен
лықа толып кетуі, оның құнсыздануы және соның нәтижесі ретінде – тауарлар
мен ... ... ... ... ... сатып алуға жарамдылығының
төмендеп кетуі. Инфляция кезінде қоғамдық өндіріс процесінің алшақтықтарына
және артық көп ... ... ... ақша ... ... – ақша жүйесінің дағдарысты жай – күйі.
Ақшаның құнсыздануына мына факторлар ... ... ... ... ... төлем балансы;
үкіметке сенімнің жоғалуы.
Ұзақ уақыт бойы инфляцияны монетарлық құбылыс деп санай отырып, ... ... мен ... ... өсуі тұрғысында түсіндіріліп
келді. Әді де бірқатар шетелдік авторлар ... ... ... ... ... ретінде анықтайды. Алайда инфляцияның ... ... ... оны тек таза ақша феноменіне жатқыза салуға
болмайды. Бұл нарықтық шаруашылықтың түрлі ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық құбылыс. Инфляция
әлемнің көптеген елдеріндегі экономиканың қазіргі дамуының ең ... бірі ... ... ... ... өсуі нәтижесінде ақшаның сатып алу
жарамдылығының құлдырауымен ғана емес, ... ... ... ... ... ... ахуалымен де байланысты. Инфляцияға өндіріс пен
өткізу ... ... ... ... ... ... қарама –
қайшылықтары себепші болады. Инфляцияның әуел бастағы ...... ... ... жинақтау мен тұтыну, сұраным мен ұсыным,
мемлекеттік кірістері мен шығыстары, айналыстағы ақша ... ... ... ... ... ... ішкі және ... факторларын (себептерін) айыра білу қажет.
Ішкі факторлардың арасында ақшаға жатпайтын және ақшалай – ... ... ... ... ... – бұл ... бұзылуы, экономиканың ... ... ... ... теңгерімсіздігі, әлеуметтік – саяси
сипаттағы ерекше жағдайлар және басқалары. Ақшалай факторларға мемлекеттік
қаржының ... ... ... ... ... ... ақша ... сондай-ақ несие жүйесінің кеңеюі, ақша айналысы
жылдамдығының артуы нәтижесінде несие құралдарының өсуі және ... ... ... ... энергетика, валюта
дағдарыстары), басқа елдерге инфляцияны экспортқа шығаруға ... ... ... ... ... ... ... шығару
инфляцияның сыртқы факторлары болып табылады.
Сөйтіп, көпфакторлы процесс ретінде ... – бұл ақша ... ... байланысты болатын қоғамдық ұдайы өндіріс дамуындағы
алшақтықтың көрінісі.
Инфляциның іс-әрекетін қаржы ... ... ... өйткені инфляция құбылысы мынадай қаржылық факторларға тәуелді болып
келеді:
белгілі бір салық нысандары мен ... ... ... ... мемлекеттік бюджет арқылы
қаржыландырудың ауқымы;
мемлекеттік бюджеттің тапшылығын жабудың ... ... ... ... кезінде қаржы инфляциялық процеске бірқатар
факторлар арқылы айтарлықтай әсер ... ... ... ... фактор – мемлекет шығыстарының өсуі, бұл ... ... ... ... ... тікелей баға белгілеуге әсер етеді.
Тауарлар мен қызметке бағаның ... ... ... құнсыздануы
бюджет шығыстарының көбеюіне соқтырады, ал оның кірістері, ең алдымен,
салық түсімдері қажеттіліктен артта ... ... Бұл ... ... ... ... ... ұрындырады.
Екінші фактор – табысқа (пайдаға) салынатын салықтың көбеюі. ... ... баға ... ... тұтынушыға ауысады және рыноктағы
бағаның көтерілуінің басты себебі болады.
Үшінші фактор – бюджеттердің ұзақ уақытты тапшылықтары (өндірістік емес
шығындардың ... ... ... ... қатынастарын да өзгерістерге ұшыратады. ... ... мен ... ... өсуі ... ... ... жандандырады.
Екіншіден, инфляция қаржы ресурстарын ... және ... ... ... ... ... процесс мемлекеттің берешегі проблемаларын
шиеленістіреді.
Сөйтіп, қаржы мен инфляция өзара тәуелді болып келеді (22.1 ... ... ... ... ... бола ... сияқты,
инфляция да қаржы қатынастарына әсер етеді. Ақшаның құнсыздануы ... ... ... ... ... ... ... көбейтудің қажеттігіне, салық ауыртпалығының күшеюіне,
мемлекеттік ... ... ... ... ... ... Инфляцияның жоғарғы қарқыны мемлекеттің қаржы ресурстарын
құнсыздандырады, өйткені ... ... мен ... ... ... ... белігін бір межелдемелері арқылы түседі, ... алу ... олар ... ... ұқсас мемлекеттік
берешектің проблемасы шиеленіседі, ... ... ... үшін ... бағалы қағаздарының табыстылығын несиелік пайыз ... ... ... ... бұл ... ... ... өсуін тудырады.
Қаржы қатынастары мен инфляциялық процестердің бір бағытты келеңсіз
сипаты, бірін-бірі ... ... ... ... ... келеңсіз
нәтижелерге апарады. Мәселен, инфляция бірқатар әлеуметтік-экономикалық
пробемаларды тудырады: ... ... ... ұзақ ... деген экономикалық ынтаның түсуі, ... ... ... ... ... ... ... және т.б.
Төмен инфляция немесе оның болмауы ... ... ... ... ... ... ... ұқсас жағдайда
қаржы қатынастарының оң бағыттылығы инфляция деңгейін төмендетеді.
Инфляцияны бағалау және өлшеу үшін ... ... ...... ... индексі тұтыну тауарлары мен қызметтердің («нарық
себеті») белгілі бір жиынтығының ... алу ... мен ... ... ... арақатынасты өлшейді. Ағымдағы жылдың индексінің қарқыны
былайша анықталады. Ағымдағы жылдың бағалары индексінен ... ... ... ... ... ... бағалары индексіне бөлінеді, сонан
соң жүзге көбейтіледі:
Инфляция қарқыны
Қазақстанда тұтыну тауарларының бағасы мен ... ... ... ... ... ... өсіп ... (есе):
1990-1; 1992-2,5; 1993-30,6; 1994-22,7; 1995-1,60; 1996-1,39; ... ... ... 2000-1,13.
Дүниежүзілік практикада егер инфляцияның қарқыны жарты жыл ішінде және
одан жағдайда көбірек айына 50 пайыз немесе ... 11,5 ... ... ... деңгей әсіре инфляцияға сәйкес келеді. Сөйтіп, ... ... 1992 – 1995 ж.ж. ... ... асып түсті.
Инфляциялық процестің қуаттылығын бағалауды және инфляцияның түрлерін
мынандай критерийлер бойынша ажыратады:
бағалар өсуінің қарқыны ... ... 10 ... өскенде; бұл кезде ақшаның номиналдық құны
сақталды, кәсіпкерлік тәуекел болмайды;
өршімелі-баға 100 ... ... ... ақшаның затталынуы өседі;
әсіреинфляция – баға жүздеген пайызға өскенде; баға мен ... ... ... ... ... ... ... бойынша:
теңдестірілген және теңдестірілмеген инфляция; теңдестірілген және
теңдестірілмеген инфляция; теңдестірілген ... ... ... ... ... ... ... қалады, теңдестірілмеген
инфляция кезінде – олардың бір – біріне ара қатысы өнбойы өзгеріп отырады,
оның үстіне ... ... ... ... ... қарай:
күтілген, болжалды және күтілмеген;
шығу немесе пайда болу ... ... және ... ... ... ... ... баға шамалы өскен
немесе өзгерусіз қалған, бірақ тауар ... ... ... ... ... ме нинфляцияның өзара байланысын инфляцияның екі типі бойынша
бақылап отыруға болады: сұраным ... ... ... ... ... (өндірушілер инфляциясы).
Бірінші жағдайда ол заңи және жеке тұлғалардың ақша ... ... ... ... және ... ... ... салдары
болып табылады.
Екінші жағдайда кәсіпорындардың еңбекке ақы төлеуге, кредиттер бойынша
пайздық ... ... ... шикізатқа, материалдарға
бағаның, қызметтер көрсетуге (тасымалдауға, электр қуатына, ... ... ... ... ... ... ... инфляцияны тудырады.
Нақты экономикалық өмірде инфляцияның бұл түрлері және ... ... ... ... өзін ... толықтырады, бұл инфляциялық
шиыршық деп аталынатынды тудырады, бұл кезде өндірістің ... баға мен ... ақы ... өсуі ... ... ... өнім құнының артуына соқтырады, мұндай өнімді тұтыну
жалақының және экономиканың шектес ... ... ... өсуін талап етеді және осылайша шексіздікке кете береді (22.2
сызбаны ... ... ...... мен ... кәсіпорындардың
банкроттығы жеткіліксіз қалыптасқанда, ол өндірістің жеке салаларында ол
жоқ болғанда инфляция ... ... ... ... мемлекет шығыстарын
немесе кредиттерді қысқарту жөніндегі шаралармен ... ... ... ... не ... көлемін қысқартуға, не оның
шығындарын төмендетуге мәжбүр болады. Макроэкономикалық ... ... не ... ... құлдырауы, не бағалардың төмендеуі болады.
Алайда фирмалар, ... ... ... ... ... ... алуға тырысады және бағалар мен өндіріс шығындарын төмендетуге мәжбүр
болады. Процестің жаппай ауқымдағы ... ... ... ... ... бұл механизм әрекет етпейді, өйткені
өндіруші-кәсіпорынның ... ... шала ... ... ... саймандарды жеткізушілерді таңдай алмайды.
Ол жеткізушілер тарапынан белгіленген ... ... ... ... ... бағаларды өзінің тұтынушыларына, тұтынушылар өз
кезегінде ары қарай технологиялық өзгертіп ... ... ... тұтынушыға –
халыққа аударып салады. Мұндай жағдайда бюджет шығыстары мен ... ... ... ... ... жеткізеді.
Ақша тауарларды сатып алу қабілеті күшті ... ... ... ... ... яғни ... алтынға қатысты
құнсыздануы, алтынды бұрынғыша ақша ... ... ... ... оның ұсынысынан артық болуымен байланыс-сәйкестілігінің бұзылуы
әлі инфляция емес. Инфляция елдегі баға ... ... ... ... ... ... да әсер етеді. Мысалы, 70-
жылдардағы энергетикалық дағдарыс тек мұнай ... ... ... бағасы
20 есеге өсті) емес, басқа да тауар мен қызмет көрсету бағаларының ... 1973 жылы ... ... ... 7%-ке, 1979 жылы – 9%-ке ... әсерінен тыс, тауар бағаларының өзгеруі еңбек өнімділігінің артуына
циклдық және маусыздық ... ... ... ... бағаның монополиялануы мен экономиканы мемлекеттік реттеуге,
салықтың жаңа ставкаларын ... ақша ... ... ... рынок конььюнктурасының өзгеруі мен сыртқы экономикалық
байланыстардың ... және т.б. ... ... бағаның өсуіне
көптеген неше түрлі себептердің әсері болады.
Коньюнктураның циклдық ... ... ... ... ... ... Циклдың түрлі фазаларынан өту барысында (әсіресе ХІХ-ХХ
ғасырдың бас кезіне тән ... ... ... ... ... Аласапыранның бас кезіндегі оның өсуі ... пен ... ... ... кезінде баға тағы да көтеріледі. Еңбек
өнімділігін ... ... ... ... тиіс. Циклдық толқулардың
тағы бір көрінісі жалақының өсуі ... ... ... ... ... ... инфляциясы деп аталады, ол өз кезегінде баға деңгейінің
жалпы ... алып ... ... ... да ... ... ... әсер етпейді. Айталық, су ... ... ... ... ... ... Бұл ... материалдарын шығаратын
өндірісті ұлғайтады, ал олар рынокты толықтыру барысында , баға төмендеуі
тиіс.
Сонымен, баға өсуінің ... ... нені ... ... ... ... екенін еске ұстап, оның ішіндегі ең
бастыларын атайық.
Біріншіден, мемлекеттік шығыстар мен кірістердің тепе-теңдігін бұзылуы,
баланстың ... Ол ... ... ... ... Егер
дефицит Орталық эмиссия банкісінен заем арқылы ... ... ... ... ... ... онда айналыста ақша массасы
көбейеді. Айырбастың сандық теңдігін MV=PO еске түсірсек, М мен ... ... ... анық.
Екіншіден, осындай жолмен, ... ... ... ... да ... ... өсуі болады. Әсіресе экономиканы
милитариландырумен байланысты инвестиция ... ... ... ... ... пайдалану, өндірістік емес шығындар – олар қоғамдық
байлықты текке рәсуа етеді. Әскери ассигнациялар бір ... ғана ... ... бар ... туғызып, тауармен қамтамасыз етілмеген ақша
массасының өсуіне әкеледі. Әскери шығындардың өсуі ... ... ... ... және ... ... ұдайы өсуіне
ұрындырады.
Үшіншіден, баға деңгейінің жалпы өсуі қазіргі ... ... ... Бұл ... ... ... кезіндегі рынокта
көптеген өндірушілер болып, ... түрі аз, ... ... оңай ... ... ... ... белгілі дәрежеде олигопиялық рынок. Ал
олигополист (жетілмеген ... ... ... ... ... бағаны өсіруді бірінші болып бастамаса да, олар оны ... ... ... ... ... ... ... тұру үшін
өндіріс пен тауар ұсынуды қысқарту арқылы дефицит жасауға тырысады. Өздері
билік жүргізетін ... ... ... ... үшін ... мен
монополия икемді тауар ұсынысына қарсы болады. ... жаңа ... ... үшін олигополистерге жиынтық сұраныс пен ұсыныстың сәйкес
келмеуі көмектеседі.
Төртіншіден, елдің экономикасының ашық болуы оның ... ... ... ... ... «импорттық» инфляцияның қаупі
туады. Жоғарыда ... 1979 ... ... ... ... ... ... әкелетін мұнайға бағаны өсіріп,
технологиялық тізбек бойынша басқа тауарлар бағасының қымбаттауына ... ... ... ... ... ... өз ... ұлттық валютаның құнын жоғарылату арқылы мұнай импортын
арзандатуға болады. Бірақ ... ... ... ... да қымбаттатады, ал бұл дүниежүзілік рынокта бәсекелестік қабілетті
төмендетеді.
Бесіншіден, инфляция өзіне -өзі дем беретін сипат алады, ол «инфляцияны
күту» нәтижесінде орын ... ... ... ... ... ... ... де осы факторды ерекше көрсетуде. Халық пен өндірушілердің
инфляцияны күту себептерін жою инфляцияға қарсы саясаттың ең ... ... күту ... ... ... етудің механизмі
қандай? Баға деңгейінің жалпы өсуі жағдайында өмір ... ... ... одан әрі ... ... ... ... еңбекшілер жалақыны
көбейтуді талап етеді. Халық тауарларды көптен алады, өйткені ... ... тағы да өсуі ... ғой. Өндірушілер өз өнімдеріне өте жоғары
баға ... ... ... мерзімде шикізат, материал, қосалқы бөлшектер
қымбаттайды. Мысалы Ресей экономикасындағы басқа да ТМД елдеріндегі бағалар
бұрынғы төлем қабілеті бар ... ... ғана ... инфляцияны күткен
деңгейден де асып түсті.
Дүниежүзілік қоғамдықтың барлық елдерінде де ... ... ... ... бар. ... бұл ... қоздыратын факторлардың
комбинациясы жекелеген елдің нақты экономикалық ... ... ... еуропада ІІ дүниежүзілік соғыс ... соң ... ... ... ... ... Одан ... жылдарда
инфляциялық құбылыстың күшеюіне мемлекеттік шығыстар, баға ме ... ... ... ... ... және т.б. ... ... Бұрынғы КСРО-ны алсақ жалпы заңдылықтармен қатар, ... ... ... экономикадағы ерекше тепе-теңсіздік (диспропорция)
жатады, ол әміршілдік-әкімшілік жүйе салдары еді. Кеңес экономикасына тән
жағдай ЖҰӨ-дегі ... ... ... ... өндіру, бөлу және қаржы-
несие жүйесін монополияландырудың жоғары ... ... ... ... ... және т.б. Ерекшеліктер.
Батыс экономистері жасаған теорияларда инфляцияның ... ... ... ... ... мен ... рфинфляциясын көрсетеді. Бұл
концепциялар инфляция болуының әр түрлі ... ... ... ... пен ... ... ... көрінеді. Мұндағы негізгі себептер: мемлекеттік тамсырыстардың
ұлғаюы (әскери, әлеуметтік ... ... ... ... ... құрал-жабдықтарына сұраынстың өсуі, өндірістік қуаттардың толық
жұмыс істеуі, кәсіподақтар әрекетінің нәтижесінде еңбекшілердің сатып ... ... ... ... т.б. ... ... ... көлемінене артық ақша түсіп, бағалар өседі. Мұнадй жағдайда өндірсте
жұмыспен қамту толық болғанымен өндірушілер ... ... ... ... бере ... ... ... айтқанда айналымдағы төлем
қаржыларынң көбеюі шектелген тауар ұсынысына тап ... ... ... ... ... ... ... өсуін, өндіріс шығындарының ұлғаюымен
түсіндіреді. Шығындардың көбеюі баға ... ... ... ... және ... ... ... өсуінен, кәсіподақтық жалақыны көтеру талабынан және т.б. Болады.
Тәжірибеде инфляцияның бір ... ... ... оңай ... олар ... тығыз байланыста, сондықтан жалақының өсуі, мысалы, сұраныс
инфляциясы немесе шығындар ... ... де ... ... ғасырдың екінші жартысында экономикасы дамыған елдердің бәрінде
дерлік ұзақ уақыт бойы толық жұмыспен ... ... ... ... ... ... атап өту ... Экономиканың тоқырауы мен құлдырауы
кезеңдерінде де өндіріс өз ... ... ... уақытта да бағала
рүнемі өсіп отырады. Барылқ бағалардың бір мезгілде өсуі ... ... ... ... ... ... ... кезінде орын
алды. Мұндай құбылыс стагфляция деп аталады, ол ... ... ... ... ... ... ... инфляцияның өсуі.
Инфляцияның себептері.
Инфляция тауар бағаларының өсуінен көрінгенімен, ол тек ... ... ... Ол – ... ... -экономикалық құбылыс, оны тудырушы
нарық шаруашылығының түрлі саласындағы ... ... ... ... ... ... ... елдердің экономикалық өміріндегі ең өткір
мәселелердің бірі.
Жалпы алғанда мифляция көп сәйкессіздіктермен байланысты, оның ... ... ... ... мен ... ... бұзылуы,
баланстың болмауы. Ол мемлекеттік ... ... ... Егер
дефицит Орталық эмиссия банкісінен заем арқылы қаржыландырылса, ... ақша көп ... ... ... онда ... ... ... Экономиканы милитаризациялаумен байланысты инвестиция ... ... ... әскери мақсатқа пайдалану, өндірістік емес
шығындар – олар қоғамдық байлықты текке рәсуа ... ... ... ... ғаан ... ... қабілеті бар сұраныс туғызып, тауармен
қамтамасыз етілмеген ақша ... ... ... ... ... ... ... тұрақты тапшылық жағдайына және ... ... ... ... ... нарық белгілі дәрежеде олигополиялық нарық. Ал олигополист
(жетілмеген бәсекелес) едәуір дәрежеде бағаны билейді. Олигополиялар ... ... ... бастамаса да, олар оны қолдауға ынталы. Жетілмеген
бәсекелес бағаның жоғары деңгейін ұстап тұру үшін өндіріс пен тауар ... ... ... ... ... ... үшін олигополия
мен монополия икемді тауар ұсынысына қарсы ... ... ... ... ... үшін ... жалпы сұраныс пен
ұсыныстың сәйкес келмеуі көмектеседі.
4) ... ... ... ... елдің экономикасының ашық болуы.
1979 жылғы энергияға бағаның шарықтауы ... ... ... ... ... өсіріп, технологиялық тізбек бойынша басқа тауарлар
бағасының қымбаттауына ... ... ... ... ... ... өз ... ревальвациялау ұлттық валютаның ... ... ... ... ... ... Бірақ ревальвация
отандық тауарлардың экспорттық бағасын да қымбаттатады, ал бұл дүниежүзілік
рынокта бәсекелестік қабілетті төмендетеді.
5) ... - ... ... нәтижесінде пайда болады. Баға
деңгейінің жалпы өсуі жағдайында өмір сүруге ... ... ... ... ... күтеді. Мұндай жағдайда еңбекшілер жалақыны ... ... ... ... ... ... өйткені олардың бағасы ертең тағы да
өсуі мүмкін. Өндірушілер өз өнімдеріне өте жоғары баға белгілейді, сөйтіп
қысқа ... ... ... ... ... т.б. ... елдерінің көптеген экономистері және біздің елімізде де осы
факторды ерекше ... ... пен ... инфляцияны күту
себептерін жою инфляцияға ... ... ең ... ... ... ... ... инфляция болуының әртүрлі
себептерін айта келе, оның альтернативті қайнар көздері ... ... ... инфляцияларын айтады.
Сұраныс инфляциясы. Сұраныс пен ... ... ... көрінеді. Мұндағы негізгі сепептер: мемлекеттік тапсырыстардың
ұлғаюы (әскери, әлеуметтік шығындар), толық ... ... ... құрал-жабдықтарына сұраныстың өсуі өндірістік қуаттардың толық
жұмыс істеуі, кәсіподақтар әрекетінің ... ... ... ... ... (жалақының өсуі) т.б. Осының салдарынан ... ... ... ақша түсіп, бағалар өседі. Мұндай жағдайда өндірісте
жұмыспен қамту толық болғанымен ... ... ... ... ... бере ... ... Басқаша айтқанда айналымдағы төлем
қаржыларының көбеюі шектелген тауар ұсынысына тап болады, сөйтіп бағаның
жалпы ... ... ... Бағалардың өсуін, өндіріс шығындарының ұлғаюымен
түсіндіреді. Шығындарыдң көбеюі баға ... ... ... экономикалық және финанстық саясатынан, шикізат
бағасының өсуінен, кәсіподақты жалақыны көтеру талабынан және т.б. ... ... бір ... ... ... оңай емес, олар бір-
бірімен тығыз байланыста сондықтан жалақының өсуі, ... ... ... шығындар инфляциясы ретінде де көрінуі мүмкін.
Экономиканың тоқырауы мен құлдырауы кезеңдерінде өндіріс қуатын ... ... ... үнемі өсіп отырады. Мысалы, ХІХ-ХХ
ғасырдың бірінші жартысындағы ... ... ... ... бірден өсуі орын алды. Мұндай құбылысты стагфляция деп атайды.
Стагфляция – экономикалық дағдарыс пен өндірістің тоқырауы (стагнация)
жағдайындағы бағаның, ... ... ... ... өсу ... байланысты үш түрге бөлінеді, жай
(умеренный), қарқынды ... ... ... инфляция кезінде баға жай өседі де (жылына 10-20%-дан аз) ақша
негізінде өз құнын ... ... ... ... халықта да мемлекетте де
төтенше ... тап ... ... ... ... ... ... құбылыс деп есептеледі. Мысалы, 1992 жылы инфляция
Францияда – 2,7%, Германия мен АҚШ-да – 3,8% ... ... ... баға ... ... 200-300%-ға дейін
өседі. Соның салдарынан жалақы өсіп ол ... одан әрі ... ... ... кезінде ақшаның саны мен баға астрономиялық қарқынмен
500-1000%-ға дейін жоғары өседі. Баға мен ... ... ... бай
адамдардың да тұрмыс тіршілігі қиындай бастайды. Экономикалық тарих ұшқыр
инфляцияның таңқаларлық мысалын келтіреді. Инфляция 1985 жылы ... ... 1990 жылы ... – 2000% ... болатын инфляциялық тепе-теңдік нысандарына байланысты
инфляцияны ашық және ... деп ... ... баға белгілеу экономикасына
тән ашық инфляция бағаның тауарлар мен қызметтерге созылмалы ... ... ... кейбір тауар нарығындағы бағаның оқтын-оқтын төмендеуімен
немесе оның ... ... ... береді. Ашық инфляцияның нарық
механизмін едәуір бұрмалағанымен әйтсе де оны толық бүлдіре ... ... деп ... ... ... ... бағалар
қолданылатын экономикаға тән, ол тауар тапшылығында, өнімнің ... ... ақша ... ... эконосикада, бартерлік
айырбастың дамуында көрінеді. Басылыңқы инфляция ... ... ... бар ... және тауарлар мен қызметтерді бөлі өлшемі қызметін
атқара алмаға нжағдайда тауар ... ... мен ... ... ... ұстап отыруды мемлекетпен қолдау нәтижесінде пайда болады.
Бұндай жағдай ұзақ уақыттан бері біздің экономикамызға тән ... ... ... өнім ... ... ... амалсыз жиналуымен,
астыртын экономиканың, бартерлік келісімнің дамуымен көрінеді. Басылыңқы
инфляция мемлекет тауар ... ... мен ... ... ... қолдау әсерінен туады, онда ақшалар жалпы төлем құралы ... бөлу ... ... ... ... ... Егер ... осы
уақытқа дейінгі экономиканы алсақ, онда ол ұзақ жылдар бойы ... ... ... және ... ... үшін ... ... одан
әлі де болса құтылуға ... ... ... ... дүниежүзілік
шаруашылықта инфляция, әдетте, төтенше жағдайларға байланысты пайда болатын
еді. ... ... ... ... ... ... жабу үшін ... қағаз ақшаларды шығаруға мәжбүр болды. Соңғы жылдары бірқатар
елдердің экономикасы үшін ол ... ... ... өндірістің тұрақты
факторына айналды.
Инфляция қарқынының жай, орташа жүруі кезінде бағаның өсуі ... ... ... ... ... ... инфляцияны экономикалық
даму үшін оңды жағдай деп, ал ... ... ... саясат
жүргізуші субъекті деп есептейді. Мұндай инфляция өндіріс пен сұраныстың
өзгерген жағдайларына қарай бағаларды ... ... ... ... ... ... ... тұсында бағаның өсуі 20-дан 200
процентке жетеді. Ал бұл экономика үшін ... ... ... ... ... ... ... өсу қарқынын есепке алады.
Аса зор, шексіз инфляция (гиперинфляция) айналымдағы ақша ... мен ... ... тым ... ... тыс ... ... Мысалы, Никара-
гуада, азамат соғысы жылдарында бағаның жылдық өсуі 3300 %-ке дейін жетті.
Мұндай жағдайда ... ... зиян ... ... ... ауқатты тобына да
қиын болады. Ұлттық шаруашылық бүлінеді. Гиперинфляцияны басынан өткізген
бірқатар ... ... өсу ... ... ақша мелшерінің өсу
қарқынынан әлдеқайда жоғары болады. Мұндай ... ... ... Венгрияда байқалды. Шаруашылық субъектілері ұлттық валютаға деген
сейім ... ... ... ... ... ... ... бағады.
Нәтижесінде айналымдағы ақша айтарлықтай өсіп, ол оның санының ... ... ... баға ... шектерге дейін шарықтайды. Гиперинфляцияның
басталуына инфляциялық күтудің де үлкен әсері болатындығын атап өту ... ... ... ... баганың өсуі байқалмай қалады.
50-60-жылдарда көптеген елдерде инфляция орташа, бірқалыпты қарқынмен
жүрді. Ал ... ол ... шыға ... ... ... ... ... қоғамдық өндірістің бірінші жауына айналды. Инфляциялық
процестің ең қызған шағы 70-жылдардың екінші жартысы. Мысалы, ... ... ... ... өсуі ... ... жылдары 1,7%, 1966-1974
жылдары —5,1%, 1975—1980 жылдары — 9,3% болды. ... осы ... ол ... және 17,9%, Францияда 5,0; 5,9 және 10,9%. 80-жылдардың соңына ... өсу ... ... ... 4%-ке тең ... 1987 жылы - ... ... инфляцияның үлгісіне сәйкес келді. Мұны ... ... ... ... ... ... ... бағаның төмендеуі, баға бәсекесінің ... ... ... тежеу
шаралары.
Инфляция балансталған, тепе-теңдікті болуы мүмкін, яғни бағаның есуі баяу
және ол барлық тауарлар мен ... ... ... ... ... ... өсуіне сәйкес ставка проценті ... бұл ... ... ... ... ... күткен инфляцияны кенеттен өршитін ... ... ... ... мерзімін анықтауға ... ... ... ... ... ... федерациясының, Қазақстаннын 1991 жылы
бағаны ... ... ... ... жоғарылату қарқынының
бағдарламасын келтіруге болады:
Кенеттен болатын инфляция бағаның күтпеген кезде өсуімен ... ... ... ... салу ... ... әсер ... Егер экономикалық
инфляция күтілген болса, халық өз табысының құнсыздануынан қауіптеніп артық
тауарлар ... ... ... ... ... шығындарын шамадан тыс
көбейтеді, сөйтіп экономикаға қиындық келтіреді. Қоғамдағы шын қажеттілік
бүркемеленеді, ... ... жайы ... ... ... ... күтуді одан әрі араңдатып, бағаның өсуің өршітеді.
Егер бағанын түтқиылдан өсуі ... ... ... ... ... онда ... бағаның өсуіне көзқарасы өзгеше болады. Бағаның күрт
өсуі қысқа мерзімді құбылыс, ол төмендейді ... ... ... сатып алу қабілеті бар сұраныс ретінде ғана ақша жұмсайды, көбірек
сақтап, жинауға тырысады. Сұраныстың көлемі азайған шақта бағаның өзіне ... ... ... ... ... тағы да ... ... келеді. Біз рыноктық шаруашылық қызметінің әсерін, оңды нәтижесін
көрсеттік. Мұны Пигу эффектісі деп атайды.
Қорытынды
Қорыта айтқанда қазіргі инфляция сан қилы, көп ... ... ол ... бір дәрежеде барлық елдерді қамтиды. Инфляцияның жоғары
қарқыны ... ... ... ... ... зиян келтіреді.
Соңғы жылдары инфляция бұнынғы КСРО елдеріндегі ең қиын ... ... ... Әміршілдік-әкімшілдік жағдайында инфляция
«қисыңқы», «басыңқы», «жабыңқы» күйде болып, көптеген тапшылықтар болуы мен
өнім сапасының үнемі ... ... ... ... ... құрыла
бастауы инфляциялық процестерді едәуір дәрежеде ... ... үшін баға мен ... ... ... ... күшейту нарық
қатынастарының дамуына теріс әсер етті. 1992 жылға дейін ... ... ... қарсы жан-жақты ойластырылған шаралар жүргізілген жоқ.
Мысалы, Ресей ... ... ... ... ... ... тек жанама экономикалық әдістер арқылы жүргізуге
болмайтынын көрсетті. ... ... ... ... ... ... саясаты арқылы қалпына келтіруге болады. Ол
үшін әскери өндіріс пен ... ... ... өндірісті бюджеттік
қаржыландырудан гөрікәсіпорындардың акционерлік капиталын пайдалануға көшу
және экономикадағы монопольді құрылымдарды жою ... ... өзі ... ... мемлекеттік бюджеттің тапшылығын жою, елдің валюта курсын
тұрақтандыру және экономикада бәсекені күшейту сияқты қосымша ... ... ... ... ... өсуі ... ... сатып
алу жарамдылығының құлдырауымен ғана емес, сонымен бірге елдің ... ... ... ... де ... ... өндіріс пен
өткізу сферасындағы әртүрлі факторлар ... ... ... қарама –
қайшылықтары себепші болады. ... әуел ... ...... ... сфераларындағы жинақтау мен тұтыну, сұраным мен ұсыным,
мемлекеттік кірістері мен шығыстары, айналыстағы ақша ... ... ... ... ... алшақтықтар.
Инфляциның ішкі және сыртқы факторларын (себептерін) айыра білу ... ... ... ... ... және ақшалай – монетарлық
факторларды бөлуге болады. ... ... – бұл ... ... ... циклдық ... ... ... ... әлеуметтік – саяси
сипаттағы ерекше ... және ... ... факторларға мемлекеттік
қаржының дағдарысы бюджет тапшылығы, ... ... ... ақша ... ... ... ... кеңеюі, ақша айналысы
жылдамдығының артуы ... ... ... өсуі және ... ... ... (шикізат, энергетика, валюта
дағдарыстары), басқа елдерге инфляцияны ... ... ... ... саясаты, алтынды, валютаны жасырын экспортқа шығару
инфляцияның сыртқы факторлары болып табылады.
Сөйтіп, ... ... ... ... – бұл ақша ... бұзылуымен байланысты болатын қоғамдық ... ... ... ... ... қаржы проблемаларымен байланыстырып отыруы
қажет, өйткені инфляция құбылысы ... ... ... ... болып
келеді:
белгілі бір салық нысандары мен әдістерін қолдану;
инфляциялық сипаттағы шараларды ... ... ... ... ... ... жабудың әдістері;
мемлекеттік берешектің көлемі.
Нарықтық экономика кезінде қаржы инфляциялық процеске ... ... ... әсер ... ... тенденцияларды күшейте
түседі).
Бірінші фактор – мемлекет шығыстарының өсуі, бұл ерекше төлейалушылық
сұранымның артуына жеткізеді, сөйтіп ... баға ... әсер ... мен ... ... ... ... ақшаның құнсыздануы
бюджет шығыстарының көбеюіне соқтырады, ал оның кірістері, ең алдымен,
салық түсімдері қажеттіліктен артта қалып қояды. Бұл ... ... ... ... ... ...

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Инфляция - пайда болу себептері және онымен күресу жолдары17 бет
Инфляцияның мәнi, түрлері және пайда болу себептерi26 бет
Инфляцияның мәні, тарихы және пайда болу себептері11 бет
Инфляция экономикалық құбылыс ретінде26 бет
Инфляцияның Қазақстандағы жағдайы25 бет
Нарықтық экономикадағы инфляция19 бет
Қазақстандағы инфляция жағдайы және онымен күресу әдістері10 бет
"Инфляцияның теориялық негіздері."37 бет
Инфляция - көпфакторлы құбылыс21 бет
Инфляция жайлы46 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь