Қазақ ертегілері тілінің жиілік сөздігін компьютер арқылы түзу және олардың статолингвистикалық сипаттамасы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
1 Қазақ ертегілері тілінің дәстүрлі лингвистикалық әдістермен зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 10
1.1 Қазақ ертегілерінің зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 11
1.2 Ертегілердің халықтық сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 13
1.3 Ертегілердің түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15
1.4 Ертегілердің композициясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28

2 Қазақ ертегілерінің лексика.морфологиялық құрылымына статистикалық талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 30
2.1 Қазақ тілін статистикалық әдіспен зерттеу мәселесі ... ... ... ... ... ... .. 30
2.2 Жиілік сөздіктердің түрлері және олардың қолданылуы ... ... ... ... ... 35
2.3 Қазақ ертегілері тіліндегі етістік сөздердің статистикалық құрылымын анықтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 40

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..66 ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... .67 ҚОСЫМША ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Филология факультеті
Жалпы тіл білімі кафедрасы
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
ҚАЗАҚ ... ... ... ... ... ... ТҮЗУ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ
СТАТОЛИНГВИСТИКАЛЫҚ СИПАТТАМАСЫ
Мамандығы: “021740 – Қолданбалы лингвистика”
Орындаған:
5 курс ... ... ... ... ... жазушы:
филол.ғ.к. Ж. ... ... ... ... »_________2006ж.
Кафедра меңгерушісі
профессор
Э.Д.Сүлейменова
Алматы 2006
Реферат
Диплом жұмысының ... ... ... ... ... ... ... түзу және олардың статолингвистикалық сипаттамасы.
Жұмыстың көлемі: 69 бет
Пайдаланған әдебиеттер саны: 45
Тірек сөздер: ертегі, жиілік ... ... ... ... ... сөздік, статолингвистикалық сөздік.
Жұмыстың нысаны: 1988, 1989 жылдары «Жазушы» баспасынан жарық көрген қазақ
ертегілерінің мәтіні. Қазақ ертегілерінің ... ... ала ... ... алынған неше түрлі жиілік сөздіктер.
Жұмыстың негізгі мақсаты мен міндеті: Жалпы тіл ... ... оның ... ... ... ... ... отырып, қазақ ертегілерінің жиілік сөздіктерін компьютер
көмегімен құрастыру және сол сөздіктер бойынша ертегі ... ... ... талдау жасап, негізгі сөз таптарының, ... ... ... ... ... ... қазақ ертегілері мәтіндеріндегі сөз қолданыстарды сөз таптарына ажырату
және оларды шартты белгілермен ... ... ... компьютер жадына енгізу;
- әліпбилі жиілік сөздік, кері-әліпбилі жиілік сөздік және ... ... ... көмегімен құрастыру;
- статолингвистикалық әдіс-тәсілдерді қолдана отырып, қазақ ертегілерінің
тілдік ерекшеліктерін анықтау.
Жұмыста ... ... ... ... ... ... зерттеуге
қатысты ғылыми еңбектер, жиілік сөздіктер және қазақ тілінің дәстүрлі
сөздіктері.
Жұмыстың жаңашылдығы: ... ... ... ... ... тіл ... ... орны ерекше. Сонымен қатар, статистикалық әдіс
тіл зерттеу ісіне қолданылу аясы кеңей, басқа да ірі ... ... ... жүгунудің қажеттілігі туындап отыр.
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ................................................................
................................ 4
1 ... ... ... ... ... ... 10
1.1 ... ... ... халықтық
сипаты.............................................................. 13
1.3 Ертегілердің
түрлері.....................................................................
.......... 15
1.4 ... 28
2 ... ... ... құрылымына статистикалық
талдау.........................................................
30
1. Қазақ тілін статистикалық әдіспен зерттеу
мәселесі.......................... 30
2. Жиілік сөздіктердің түрлері және олардың қолданылуы...................
35
3. ... ... ... ... сөздердің статистикалық құрылымын
анықтау................................................................
.............. 40
ҚОРЫТЫНДЫ..............................................................
........................66 ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ.................................67
ҚОСЫМША.....................................................................
.......................
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі: Тіл – адам қатынасының аса маңызды құралы. Оның
қуаты мен ... ... ... мен ... ... ... көркем әдебиет пен публицистикада көрінеді. Қазақ халқының
тарихындағы ... ... ... келе ... мол ... бірі ... ауыз ... Фольклордың қара сөзбен айтылатын ерекше мол түрінің
бірі – ... ... ... есте жоқ ескі ... ... ... ... болған талай ұзақ-ұзақ дәуірлердің кезеңдерінде туған, өсіп,
көбейіп келген мол дүние. ... ... ... ... ... өмір ... тұрмыстан алған, шығарған қорытындысы
айтылады. Соның бәрін ертегіге ... ... үлгі ... ... көп ... ... бірі – лингвостатистикалық
әдіс. Мұндай зерттеулер жеке шығарманың, яғни ақын-жазушы ... ... ... әдебиет стилі мен белгілі бір кезеңдегі баспасөз тілінің
жиілік сөздіктерін жасау негізінде жүргізіледі. Бүгінгі таңда ... ... өте зор. ... ... ... ертегілерінің
статистикалық құрылымының сыр-қырын зерттеу дипломдық ... ... ... ... ... 1988, 1989 жылдары «Жазушы» баспасынан шыққан қазақ
ертегілерінің мәтіні. Қазақ ертегілерінің мәтіндерін негізге ала ... ... ... неше ... жиілік сөздіктер.
Жұмыстың мақсаты: Жалпы тіл біліміндегі қолданбалы лингвистика, оның
ішінде математикалық ... ... ... сүйене
отырып, қазақ ертегілерінің жиілік сөздіктерін ... ... және сол ... ... ертегі мәтіндеріндегі лексикалық қорға
статистикалық талдау жасап, негізгі сөз таптарының, соның ішінде етістік
сөздердің статитикалық құрылымын анықтау.
Жұмыстың ... ... ... ... сөз ... сөз ... және оларды шартты белгілермен таңбалау;
- алынған нәтижені компьютер жадына енгізу;
- әліпбилі жиілік сөздік, ... ... ... және ... ... ... ... құрастыру;
- статолингвистикалық әдіс-тәсілдерді қолдана отырып, қазақ
ертегілерінің ... ... ... ... ... ... ... әдістеріі, лингво-
статистикалық, компьютерлік, құрылымдық, мәтін лингвистикасының әдістері
және т.б..
Жұмыстың ... ... ... ... ... ... ажырату, салыстыру.
Тілді, оның дамуы мен жеке адамның қалыптасуындағы ... ... ... ... ... ... ... қарастыруда ерекше маңызға ие
болып отырған ... ... ... ... [10,35]. Ал ... ... өзін ... ортамен қарым-қатынас жасауы, яғни ұрпақтан-ұрпаққа
бұрынғылардың тәлімі мен ... ... ... ... ... ... есейіп, ересектер қатарына өту барысында баланың
психикалық дамуының негізгі бір формасы — өзара сөйлесу, пікірлесу ... ... ... ... ... ... [10,36]. Жеке
адамның қалыптасып, дамуындағы балалар тілінің ролін, олардың ... ... ... басты міндеттерінің бірі болып отыр.
Заттар мен құбылыстарды және ... ... ... мен ... атау және түсіндіру барысында ересектер баланың өз бетінше
калыптасатын ... гөрі ... әрі ... ... ... ес, ... әрекет пен қызығушылық секілді барлық жоғары
психикалық процестер таным әрекетінің формалары ретінде өзара бірлікте ... да, ... ... ғана бала тілі ... ... ... психологиялық
формасына көшеді. Алғашқы кездегі жоғары психологиялык ... екі ... ... ... ... келіңкірейді, яғни, бір адам екіншісінің
іс-әрекетін арнайы тітіркендіргіштер арқылы, ... ... ... реттеп
отырады.
Өз зерттеулерін ғылыми тұрғыда негіздей отырып, бала ... ... ден ... ... ... 40 ... ... фонологиялық даму
теориясының негізін қалаушылардың бірі болды. Р.Якобсонның ... ... ... ... дағдылардың қалыптасуы алғашкы он - он
екі айлық кезеңде басталады. Яғни, бұл бастапқы ... ... ... ортаға, үлкендерге тән тілдің ... ... ... ... ... теоретиктер (Р.Якобсон, 1969; Б.Московиц, 1971) баланың тілін
туа бітті механизмнің, яғни сөйлеу ... ... ... оның ... ... бір бөлшегі ретінде қарастырса, енді біреулері (Д.Ольмстед,
1971: Д.Стэмп, 1969) бала ... ... оның өзін ... ... ... ... ... дәлелдеуге
тырысады. Б.Московицтің пікірінше, бала бірте-бірте айқындала түсетін
дыбыстық ... ... ... ... яғни СГ, ГС ... СГС
формасындағы буындардан ол өз бетінше дыбыстық кұрылымдар түзуге ... ... [11, ... ... ... ... қызметін зерттеу ... ... ... XX ... ... көбірек қызықтыра бастады. Осы
кезеңде түрлі ... ... ... ... әдіс-тәсілдермен
зерттеуге арналған алғашқы ғылыми ізденістер пайда болды. Атап ... ... ... ... ... ... тілін квантитативтік әдіспен зерттеушілердің алғашқы өкілдері
болса. Қ.Молдабек 70 жылдардағы БСО мен БӘ ... ... ... ... балалар тілінің даму динамикасын анықтауға біраз
еңбек ... ... БСО мен БӘ ... сөз ... ... шамасын анықтау мақсатында қала және дала мектептерінде
арнайы эксперименттер ... ... ... ... ... ... алынған қорытындылармен салыстыра отырып, мектеп
окулықтарындағы ... ... ... ... ... мен байыту
мақсатындағы қызметіне лайықты бағалар берілген.
Бұл теорияның тиянақсыздығы кезінде кеңестік психологтардың қажырлы
еңбегінің нәтижесінде ... ... ... болатын. Бүлардың зерттеуінде баланың жаңа сөздерді үйрену,
тілінің ... ... ... ... - ... ... олардың
айтқанын қайталауға ұмтылу екендігі айтылған.
Үлкендермен қарым-қатынас жасау баланың тілін тез ... ... және айта ... ... ... ... үлкендермен және өзін
қоршаған ортамен қарым-қатынас жасауына байланысты. Ол үлкендерден ... өз ойын ... ... т.б. ... ... үлкендердің сұрағына
жауап берумен қатар, өзі де сұрақ қоя ... Ол ... ... не? Мынау
қалай аталады? секілді сұрақтары арқылы үлкендердің өзіне назар ... ... ... ... ... жауап алу арқылы бала әрбір заттың,
нәрсенің өзіне тән атауы бар ... ... 1 жыл 8 ай — 2 ... ... ... қоры ... ... Егер 1,5 жастағы ... ... ... ... 3 ... кейін ол 1000-1200 сөзге жетеді. ... ... ... ... ... зат ... (60%), етістіктер (25-27%),
сын есімдер (10-12% құрайды [8,284-285].
Н.А.Рыбников, Н.А.Менчинская, А.Н.Гвоздев секілді зерттеушілердің
айтуы бойынша, 1 жыл 6 ... 2 жыл 6 айға ... жас ... ... ... зат ... саны 4 есе, ... 8 есе, сын есімдер 5-6
есе өседі. Сонымен бірге жоғарыда аталған ... ... жас ... ... қалыптасуындағы балалардың өзіндік ерекшеліктері мен сөздерді
қабылдау және ... ... де баса ... ... [8,285]. ... алғашқы грамматикалық формаларды, яғни сөйлемдегі сөздердің ... ... ... ... ... стереотиптің қалыптасу
зандылығы негізінде жүзеге асады. ... ... мен ... ... қатынастарды білдіретін грамматикалық құрылымдар баланың бойында
әңгімені тыңдау және қайталау барысында қалыптасады әрі ... ... ... тілдің грамматикасын меңгеру баланың жалпы дамуымен де (ақыл-
ой қызметінің ... өз ... ... ... ... ... ... әрекет жасау барысында баланың мазмұнды өмір сүріп, ой-өрісін
дамытуы, үлкендермен тілдік қарым-қатынас ... оның ... ... ... ... ... қоры молайып, алғашқы грамматикалық формаларды
меңгеруі жетіле түседі.
Соңғы жылдардағы көптеген зерттеулерге сүйенсек, (Д. Мак ... ... 1969; ... 1971 т.б.), бала ... ... ... ... пікірлері бір бағытқа келіп саяды: бала тілінің
грамматикалық жағы ... ... ... ... ... ... Бала
тілінің грамматикалық жағынан дамып, жетіліп ... ... ... болғанымен, оған тәуелді емес. Ядешконың айтуы бойынша, ... қоры ... ... ... ... бір ... ... де
пайда болады. Сөздермен еркін қарым-қатынас жасау барысында бала өз ... ... ... Олар ... ... ... ... кетеді, жіктеу есімдіктерін 3 жақпен алмастырады. Әсіресе, ... ... ... жиі ... кетеді [13,61-62.] Сөйлеу қызметі
өзара байланысты екі формада көрінеді:
1) пікірлесінің сөзін түсініп тындау, 2) өз ... Бұл ... өз ... ... ... түсінуі жедел түрде дамиды. Дауыстап сөйлеу
негізінде ... ... ... ... іштей сөйлеу
қалыптасады [8,300].
А.С.Выготский, ... ... ... баланың психикалық дамуында оның алдыңғы ұрпақта ... ... ... ... ... роль ... Бұл процесс
қоршаған ортамен әңгімелесу және олармен бірге әрекет жасау ... ... ... ... ортамен байланысы оның үлкендермен қарым-
қатынас жасауына қатысты болады. Сондықтан да "іс-әрекеттің субъектісі жеке
бала ғана ... ... ... ... ... яғни олармен қарым-
қатынастағы бала болып табылады" ... ... ...... алғашқы күндерінен бастап-ақ бала
үйренуге кабілетті болып келеді. Бұған қоса, адам ... ... жас ... тез қабылдайды.
Таным қызметінің қалыптасу процесін зерттеу барысында психологияға
қатысты ойлау мен ... ... ... ойлауының негізі - арнайы
оқытудың бала ақыл-ойының даму бағытын ... ... ... ... ... баланың білім мазмұнының қалыптасу процесі
оның мінез-құлқы және ақыл-ойы дамуының бағытына байланысты ... ... ... іске әрі ... ... ... қоршаған ортамен,
адамдармен карым-катынасы әсерінде қалыптасқан таным-түсінігі танымдық
байланыстар жүйесін ... ... бала ... өзге ... ... ... реттеуші қызметін атқара отырып, бірте-бірте өзінің
де іс-әрекетін басқаруды үйренеді. Олай болса, ерікті іс-әрекеттің негізі
тіл ... ... ... сөйлесуінде жатыр. Ал сөйлесу өз іс-әрекеттерін
басқара білу механизмінің негізін құрайды.
Баланың сөйлей білуге деген алғашқы талпынысы - онын ... ... ... ... Ол ... ... сөздерінен бірнеше мәрте
қайталанатын белгілерді ептеп түсіне бастайды. Сөйтіп ол
т.б. ... ... ... ... ... зерттеуіне сүйенсек,
екі жастан бастап бала тілі күрт дамиды. Мектеп жасына келген ... яғни 6-
7 ... бала 3,5-4 ... жуық сөз ... ... ... ол ... бүкіл
фонологиялық жүйесін түсінеді. Олай болса, өз бетінше сөйлемдер ... ойын ... ... ... алады.
Зерттеулер көрсеткендей түске, үлкендікке, заттың жай-күйіне
байланысты ерекшеліктерді жас баланың ... ... ... сол ... ... ... ... ажырата қабылдауы 10-12 есе тезірек іске асады
да, бала жадында ұзақ ... ... ... ... ... ... ... сол зат, белгі, кұбылысты көрсету,
оларды ажырата отырып көрсету арнайы үйретусіз-ақ тез ... ... ұғым ... бала тез ... өзі ... ... белгілі
бір топтарға бөле отырып меңгере бастайды (мысалы: ... ... ... ... өз бетінше меңгеруі алғашқыда әрине, қателесусіз жүрмейді.
Табиғаттағы зат пен ... ... ... білдіретін сөздер
(кеңістік, сан т.б.) сезімдік қабылдауға негізделеді де, балаға ... ол ... мен ... ... ... ... ... түсінуге талпыну және тілде қолдану баланың ойлау
кабілетін дамытады.
Балада алғашқы кезде өз ... ... көру ... ... ... түсу, яғни сөз арқылы жүзеге асады. ... ол зат ... ... арқылы, ал кейінірек жіктеу есімдіктері арқылы, содан соң
өзін басқа балалармен салыстыру арқылы жақсы және жаман қасиеттерді ажырата
бастайды. Сөздік ... ... ... бала ... өлең ... ән ... де ... сөйлесуге бейімделе бастайды.
Демек, баланың алғашқы даму сатысында оның физиологиялық және
физикалық ... мен ... ... ... ... ... ... болады. Өмірдегі құбылыстарды көру, есту арқылы бұл
жаста бала ... ... ... ... Ол өзін ... ... ... ғана емес, онда өзі әрекеттенуші де. Ол өмірде өзі көрген
құбылыстарды, үлкендердің ... мен ... ойын ... ... ... ... бастайды.
Дұрыс үйымдастырылған ойындарда балаларда жақсы дағдылар қалыптаса
бастайды, яғни ойын - ойды ... ... Тек ... ақыл-ой қызметін
активтендіру және ұйымдастыру нәтижесінде ғана білімді меңгертуге болады.
Н.А.Менчинскаяның пікірінше, "таным, танымның қалыптасуы ... ... ... ... ... ... және оны ... екінші сигналдық жүйесі ретіндегі сөйлеуі бірінші сигналдарға
карағанда жетекші орында болады, екінші ... оған ... ... ... қоры мен ... ... ... дамыған балалардың сөздік қоры, ... тек ... бір ғана ... болады да, әр түрлі жағдайдың
өзгеруіне қарамай, олардың жауаптары бір ... ... ... ... сөйлеудің (тілдің) ролі жайындағы келесі зерттеулер
бұл саладағы зерттеулердің объектісіне жататын көптеген өзекті мәселелердің
туындауына әкеледі.
Жоғарыда айтылғандардан шығатын ... ... ... дамуы мен
қалыптасуын зерттеу балалар психологиясы мен ... ... ғана ... ... ... ... табиғаты жөніндегі аса
маңызды теориялық мәселелерді талдау, зерттеу барысында да ерекше маңызды.
Әсіресе, бүл зерттеулер ... тілі ... ол ... ... ... филогенезін, оның фонологиялық жүйесін және
мәтін тудыру механизмдерін танып-білуде аса маңызды роль ... ... ... соңы мен XX ... басында балаларды сөйлеу тілін
зерттеу психологтар мен тілші ғалымдар назарын ... ... ... ой-өрісінің деңгейін білдіретін алғашқы жиілік сөздіктер
пайда болды.
Батыс Еуропа психолингвистикасына тән ... ... ... ... туа пайда болатын құрылымға жатқызатын көзқарастарға
қарсы шыға отырып, қазіргі ғалымдар мен ... бұл ... ... ... ... ... ... яғни
әлеуметтік әрекетінің нәтижесі екендігін көрсетті.
Адамның сөйлеу әрекеті, оның ... ... ... ... - ... морфологиялық, семантика-
синтаксистік ерекшеліктер нөтижесінде қалыптасады.
Элькониннің пікірінше, бала қызметінің барлық жағы ... ... ... ... ... бала өз ... алғашқы күндерінен
бастап қоғамдық дене болып табылады. Оның адамзатқа тән мәдениетке ... ... ... ... ... қоры ... ... динамикалық әрекетпен
сипатталады. Баланың жеке іс-әрекеттерінің күшеюі және өзге ... ... оның өз ... көргендері мен алған әсерін айту
үшін монолог түрінде түсіндіру, айту ... ... ... ... өзара байланысуы, бір нәрсеге баға ... ... ... да ... ... даму үстінде болады. Мұның барлығы балалардың
сөздік құрам мен тілдің ... ... ... ... де, ... сөзі бір-бірімен байланысты, жүйелі бола түседі
[13,96].
Заман ... ... де, ... ... ... ... ... орны зор. Ата-бабаларымыздан ұрпақтан-ұрпаққа келе жатқан
мәңгілік ... ... мен ... ... берілу
процесіндегі баланың танымдық ... мен ... ... ... ... ... орны аса құнды.
Балалардың көркем шығармаларды оқу процесінде меңгеретін әдеби тілі
ойды тәртіпке, ... ... ... ой ... ... оны
ауыспалы мағынада бере білуге үйретеді.
Бүгінгі таңда балалардың білім деңгейі мен ... ... ... ... көптеген іс-әрекеттер жүргізілуі тиіс. Мектепке
дейінгі кезеңде ... ... ... ... ... ... негізделген сөйлеудің жаңаша қызметтері қалыптасады.
Сондықтан да ауызша тілді меңгерудің жүйесіз түрінен ... ... ... ... ... ... көшу үшін мектеп окулықтарындағы
мәтіндердің сөздігіне мүмкіндігінше тілімізде жиі жөне сирек қолданылатын
жаңа мәнге ие ... ала ... ... ... бар. Бұл мақсаттарды шешу
үшін, алдын-ала 6-10 жас аралығындағы балалар тілінің лексикасы ... ... ... ... тілі ... көзі болып табылатын
балаларға арналған оқулықтар мен көркем шығармаларды лингвостатистикалық
әдіспен зерттеу қажет.
Қазіргі тіл ... даму ... ... ... ... лексикасы мен морфологиясын салыстыруға және оның ... ... ... мәтіннің квантитативтік әдісінің ерекше тиімді түрі:
жиілік сөздік, алфавитті-жиілік сөздік және кері алфавитті-жиілік сөздіктер
алу болып табылады. Бұл ... ... ... ... ... ... әдеби тілін тілдің басқа түрлі салаларымен салыстыруға ... әдіс ... ... ... сөз қолданыстарды анықтап,
зерттеу нәтижелеріне сүйене отырып, оқушыларға ана тілді меңгертудің тиімді
әдіс-тәсілдерін қолданудың маңызы зор.
1 ҚАЗАҚ ... ... ... ... ... ... елдің ауыз әдебиетінен мол орын алған және халықтың жазу-сызу
өнері болмаған кезінде ... ... ... ... ... — ертегілер. Ертегілер көбінесе, қара сөз ... ... ... ерте ... ... ... ... деп қараймыз.
Халық әдебиетінің басқа түрлері секілді, ертегілер де адам баласының
еңбек-кәсіп ету, ... құру ... ... туған.
Жаратылыс құбылыстарын, табиғат сырын ... ... ... неліктен
болатындығын толық түсінбеген ертедегі адамдар әр нәрсені қиял еткен;
өздерінің ауыр еңбектерін ... ... ... Бұл ... ... ... мен сенімін әңгімелеп айтатын болған. Сөйтіп ертегі-
әңгімелердің алғашқы үлгілері туған ... ... ... ... ... қоғамдық қарым-қатынастардың
алға басуы, адам баласының дүние танымының, ой-өрісінің, сана-сезімінің
ұлғайып өсуі жалпы халық ... ... ... ертегілерге көп әсер
еткен. Осы негізде ертегілердің алғашқы үлгілері әр түрлі ... жаңа ... туа ... және онда адам ... ... ... күтетін үміті сүреттелген. Осы ретте ... адам ... ... ... ісі ... орын ... мәні бар мәселелер көтеріледі. Бұлардың бәрін халық ертегілері
көркемдеп суреттеу, образдар арқылы бейнелеген.
Бұл секілді жағдайларды қазақ ... де ... ... ... ... ... ... сөз еткенде, біз оның ең алғашқы
үлгілері, олардың ... ... ... қандай болғандығы жайын
анықтап айта алмаймыз. Өйткені ол ертегілер алғашқы айтылу қалпын ... ... ... ... ... Ауыз ... басқа түрі
секілді, ертегілер де ауызша шығарылып, ауызша тарағандықтан әр түрлі
өзгерістерге ... бір ... ... ... ... ... ... заманда туған ертегілер ерте ... ... ... ... үлгілерін, олардың оқиғаларын бойына жинай да
жүрген.
Осыған байланысты тағы бір жайды ... ... ... ... ... ... ... барлығын бірдей казақ халқы шығарған жоқ. Қазақ
ертегілерінің ішінде ағайындас-аралас, ... атап ... ... өзбек, түрікмен, татар, башқұрт, қарақалпақ халықтарынан ... ... ... ... ... ... ертегілер де бар. Бұл
алуандас ертегілер кездейсоқ ... ... ... Ол ... халқымен
көршілердің арасында көп заманға созылған экономикалық, ағайын-достық карым-
қатынастардың негізінде енген. Сөйтіп, ... ... бұл ... ... ... ... әңгімелеген, өзінің тума шығармасы етіп ... да біз ... ... ... ... деп ... ... Қазақ ертегілерінің зерттелуі
Қазақ ертегілерінің ел арасынан жиналып, хатқа түсуі, баспа жүзіне
шығуы XIX ғасырдың екінші жартысынан ... ... ... Бұл ... ... Г. Н. Потанин, В. В. Радлов, Ә. Диваевтың, басқа бірнеше
адамдардьң айрықша еңбек сіңіргені байқалады. ... А.Е. ... ... Н. ... ... Дауылбаев, Ташмұхамбет Сейфуллин, О.
Әлжанов, Жағыпар ... ... ... ... ... адамдар сол кезде Орынборда, Омбыда, Казанда, ... ... ... ... ... қазақ ертегілерін үнемі
жариялап отырады. Олар өздері жинаған ертегілерді не орысша, не ... ... бір ... ғана ... ... ... тілінде
шығаратын болса (сөзі қазақша, әрпі орысша), онда қысқаша мазмұнын орысша
аударады. Бұлардың ... ... ... ғасырдың жетпісінші
жылдарынан бастап, «Дала уалаяты» газетінде, «Торғай облыстық ведомосында»,
«Ақмола облыстық ведомосында», ... ... ... ... «Астрахань газетінде» т. б. үзбей басылып тұрады. ... ... ... ішінде ертегілердің көптеген үлгілері, әсіресе, Омбы мен
Орынборда шығатын ... ... ... ... ... ... ... ертегілерін жинап бастыруда
айтарлықтай еңбек еткендер — А. ... Н. ... А. ... ... ... ел ... ... материалдарын төрт-
бес газетке бастырып отырған және жеке жинақ етіп те шығарған. Мысалы, ... ... ... ... ... Орынбор газеттерінде үнемі
жарияланып келген және ол бір ертегіні бір ғана ... ... ... ол өзі ... ... ... етіп 1898 жылы ... деген атпен екі тілде Орынборда шығарған.
Қазақ ауыз әдебиетінің үлгілерін ел ... ... ... ... және бұл ... ... ... жасаған адамның бірі Н.Пантусов
болды. Ол жетпісінші ... ... ... ... көп ... ... тілін үйренеді және жүрген жерінде ауыз әдебиеті нұсқаларын жазып
алып ... ... ... орыс ... ... ... ... «Дала уалаяты» газетінде (орыс-ша аты ... ... екі ... ... ... ... ... ол «Қазақ-
қырғыз тілін үйренушілерге көмекші ... және ... ... ... деген атпен 1899—1909 жылдар арасында ... ... ... жеті ... ... Олар Қазан каласында басылады. Бұл
жинақтарға қазақ ертегілерінен көп ... ... ... көп ... ауыз ... үлгілерін жинап, баспа
жүзіне шығаруда бірсыпыра еңбек сіңірген адамның бірі — А. Васильев. Оның
жинаған ... ... ... ... мен «Торғай облыстық
ведомосында» екі тілде үзбей басылып тұрады және ... ауыз ... ... ... 1897 жылы ... ... ведомосының» елу шақты
нөмірінде көптеген ертегілер басылады. Васильев жинаған «Үлгілер» 1898 ... ... ... әрпі ... жеке ... ... ... 1900 жылы
«Дала уалаяты» газетінде «Бозжігіт», 1901 жылы «Қозы Қөрпеш — Баян ... Бұл ... де ... ... ... А. ... ... ертегілерін жинау, баспа жүзіне шығару жөнінде советтік дәуірде
бірсыпыра жұмыстар істелді. Егер ... ... ... бұл істі ... ғана ... ... ... оған ғылыми-зерттеу мекемелері
қатысады, мемлекет тарапынан ... ... ... ... ... ... ... орыс тіліне аударылып бірнеше рет жеке жинақ болып
шықты. Бұл ... ... ... Л.В. Макеев пен профессор В. ... ... ... ... ... ... революциясына дейін қазақ ертегілерін ел ... ... ... да, оны ... ... ... ... еңбектер
болмады. Бұл ретте Потанин, Васильев, Диваев, Мелиоранский т. б. бірен-
саран ғана мақалалар ... ... ... Олар ... ... жинау керектігін сөз етті.
Қазақ ертегілерін ғылыми тұрғыдан зерттеу ісі советтік дәуірде ғана
қолға алынады. ... ... бұл ... ... мақалалар
көлемінде [22,123] орта мектепке арналған оқулықтарда [23,67] ... ... алып ... көңіл бөлінеді. Қазақ ертегілерін зерттеу
жайы ... ... да, ... ... ... еңбектер жазылады.
Дегенмен, қазақ ертегілерін ... ... ... де ... жоқ. ... ең ...... барлығын халықтық деп бағалау,
таптық жігін, қоғамдық сырын ... қай ... қай ... ... анықтамау негізінде болып келді. Халық ертегілерін бағалау,
зерттеу жайында казақ фольклористері жаңа еңбектер, зерттеулер ... ... ... М. ... ... ... болады [24,67]. М. Әуезов
қазақ ертегілерінің идеялық-көркемдік ерекшеліктерін, тарихи даму жолдарын
зерттеді, ... ... ... алатын орнын анықтайды. Кейіннен
ол қазақ ертегілерін зерттеу ... ... ... да, ... ... еңбегін жазады [25,78]. Онда ... ... ... ... ... ... ... бөледі, көркемдік ерекшеліктерін
анықтайды.
1.2 Ертегілердің халықтық сипаты
Ертегіден ... әр ... ... ... өмірі, ой-
арманы, дүние танымы мен көзқарасы, т. б. көрініп отырады. Сондықтан ... мұны ... ... ... деген болатын. Добролюбов пен Горький
халық ертегілерін аса ... ... ... ... ... ... күйін, мінез-әрекеттерін білу үшін аса керекті ... ... ... ... да, ... да халық екендігін дәлелдейді.
Халық өзінің ертегілерінде, қиял түрінде болса да, ... ... ... ... ... ... ... көпшілік мүддесі
тұрғысынан әңгімелейді. ... ... ... ... болса
да халық өзінше қорытынды жасап, әділ ... ... ... ... нені жек ... суреттейді. Мысалға қазақ халқының
тұрмыс-салтына байланысты ... ... ... Бұл ... ... ... көтеріледі; үй ішіндік әңгімелерден
бастап, қоғамдық мәңі бар ... ... ... ... ... ... сыны да, міні де, ... мен құптауы да т. б. айтылады. Неше
түрлі ... ... ... және оны ... ел ... ... ала аяқ қулар т. б. халық ертегілерінде жиренішті түрде орын ... ... өз ... шыққан қарапайым адамның ақылы мен
қайратын, көпшілік үшін жасаған адал еңбегін ... ... да, ... Мұндай адамдардың атқарған қызметіне, ерлік ... ... ... Ауыз ... ... ... ... секілді,
ертегілердің де өзіндік құрылысы, көркемдік ерекшеліктері бар. Қандай
ертегіні ... та, ол ... бір ... ... ... және ... болады.
Ертеті ауызша айтылатын көркем әңгіме болғандықтан, оған әрбір ертекші
айрықша мән береді, әңгімесін ... ... ... ... түсу
жағын ойлайды, кейде ертекші әңгімесін:
Ертек-ертек ерте екен, ... ... ... жүні ... ... ... ... ... ... ... ... немесе:
Бар екен, жоқ екен,
Бөрі бөкеуіл екен. Түлкі
жасауыл екен...—
деп тақпақтай жөнеледі. Осыдан әрі қарай негізгі әңгіме оқиғасына кіріседі.
Ал кейде ... ... ... ... ... ертегіге қатысатын
басты кейіпкерлерімен бірден таныстырады. («Баяғыда бір ... ... ... баласы болыпты»... т. б.). Ертегілерде айтылатын окиғаларды осы ...... ... тән ... ... болып табылады.
Ертегінің оқиғасын тартымды етіп құру, бір әңгімеден екіншісін тудыру
ертекшілердің шеберлігіне ... ... М. ... ... ... пен Е. Исмайылов(1) ... ... ... өнеріне
ерекше мән береді. Олар ертекшіні де үлкен творчествоның адамы деп ... ... ... да ... айту ... ... ... ол
творчестволық өнерді, асқан шеберлікті керек ... Неше ... ... ... ертегілерді жігін бұзбай өрістете айту, ... ... қыл ... етіп ... ... қызғылықты етіп баяндау,
ертегілердің әрбір ... ... ... ... ... көз ... елестетерліктей портреттерін жаcay, әрқайсысының іс-
әрекеттеріне қарай сөздік, тіл таба білу т. б. ... ... мол ... ... ... ... ертегінің тартымды болу-болмауы оның
айтушысына байланысты.
Ертекші творчествоның адамы болғандықтан, ол ... ... ... ... ... ... ... жинап зерттеген А. Н.
Афанасьев, Н. Е. Ончуков, М. К. Азадовский, Ю. ... тағы ... ... ... ірі ... ... ... үлкен творчестволық
еңбек деп түсінген және олар ертегі айту үшін көптеген даярлықтар жасаған»,
— дейді [17,134; 18,255; 19, 123; 20, 234]. Бұл жай ... ... де ... ... Әуезовтың «Абай» романында, Сәбит Мұқановтың
«Өмір мектебінде» және ... ... атты ... ертекшілерінің творчестволық қызметін ... аса ... ... Ел арасына атағы жайылған ... өте ... ... ... ... ... қатар қойған.
Кейбір дарынды ертекшілер ел аралап, жұрттың жиналған жерінде ... ... ... және бір ... ... ... тың, бұрың ел
естімеген жаңа ертегілерді туғызған. Ол үшін, бір жағынан, ... ... ... ... ... мәнерлеген; екіншіден, сол халық
ертегілерінің негізінде жаңадан тың сюжетті ертегілер туғызған. Осының
негізінде ... ... бір ... ... күн ... ... ... айтқандарын қайталамай оның жалғасын келесі күндері ұзаққа созған,
сөйтіп, бір ертегісін көлемі жағынан повесть, роман ... ... Абай ... ... творчестволық өмірінен байқауға
болады.
Ертекшілер ескіден келе ... ... ... ... ... қойған жоқ. Олар ертегінің халықтық дәстүрін сақтай отырып, қоғамдық,
таптық жағдайларға байланысты жаңа ертегілер ... ... ... ... өздерінің ертегілері арқылы еңбекшілерді езушілерді,
қанаушы тап ... ... ... ... ... бұлардың жағымсыз образдарын жасаған. Оларға халық арасынан
шыққан ... ... ... ... ... ... ардақтап, жоғары
дәрежеге көтерген. (Мұны «Аяз би» ... ... ... ... ... ... өздерінің таптық көзқарастарын білдіріп отырған.
1.3 Ертегілердің түрлері
Қазақ ертегілерін мазмұнына, әр ... ... ... ... бөлеміз. Солардың ішінде негізгілері: а) қиял-ғажайып ертегілер; ә)
хайуанаттар жайындағы ертегілер; б) ... ... және ... ... ... кіретін ертегілер ескі заманда туып, содан бері қарай келе
жатқандығын аңғартады. ... ... ... және оның ... ... еңбегі, тіршілік-кәсібі, күресі жайында, дүние-жаратылыс,
қас пен дос, неше түрлі керемет күштер туралы қиял-ғажайып ертегі-әңгімелер
тудырған. Олар өздерімен ... ... ... да, сол ... ... туралы да әр түрлі ертегілер шығарған. Оларды жалғыз көзді дәу, жын-
пері, мыстан кемпір, жезтырынақ, жеті ... ... ... т. ... алған. Бұлардьң бәрі адам баласына қастық жасаушылар, ... ... ... деп ... Ол түсініктері көбінесе мифтік
ұғымға, бұлдыр сезімге, ертедегі адамдардың өздері ... көп ... ... Ертегілердің оқиғасы фантазиялық түрде айтылады. Мұндай
ғажайып ертегілердің туу ... ... ... ... экономикалық
дамудың төмен сатыда болғандығына байланысты»,— дейді Ф-Энгельс.
Экономикалық дамудың ... ... ... ... ... ... табиғат сырын және оның құпия құбылыстарын жетік түсіне алмаған.
Сондықтан да бұл ... ... ... күш бар деп ... ... ... ... Сол күштерді танып білу және меңгеріп алу жайын да
қарастырған, оны қиял еткен. Бұл ... ... ... ... ... М. Горький, — мағынасы ертедегі жұмысшы адамдардың
өз еңбегін оңайлатуға, оның өнімділігін [1] күшейтуге, төрт ... және ... ... ... ... талпынуда және де сөз күші арқылы «дуалау»,
«арбау» әдісі арқылы жаратылыстың стихиялық, адамға жау құбылыстарына әсер
етуде еді. ... ... ... ... ... өз сөзінің күшіне қалай
қатты сенгендігін ... ал бұл ... ... ... ... мен ... ... ұйымдастыратын сөздің айқын және мейлінше
нақты пайдасын көрсетеді» [16,172].
Демек, қиял-ғажайып ертегілер ертедегі адамдардың болмыс ... әр ... ... ... ... ету, табиғат сырын
танып білу және оны өзіне бағындыру жайындағы ... ... да бұл ... ... ... ... процесінде аңсаған
арман-мүддесі, жақсылықты болашақтан күтуі, оптимистік көзқарасы да көрініп
отырады. Олар ауыр ... ... ... ... шат ... ... екен
деп арман қылған, соны көксеген. Ал бұған олар езінің киялы арқылы ғана
жеткен. Сол қиялдарын ... ... Бұл ... М. Горький
былай дейді: «Тіпті атам ... ... адам ... ... ... ... ... мүпы... «Ұшқыш кілем» туралы ертегі бізге
айқын көрсетеді. Жер бетіндегі жүрісті жылдамдату туралы да ... ... ... ... ... көруге болады, ... өзен үстінде оның ағысынан
гөрі жылдам жүруге үмтылғандықтың арқасында ескек пен ... ... жау мен ... ... талпыну — садақты, садақ оғын ойлап
шығаруға түрткі болды. Жіп иіру және бір түн ішінде ... ... ... ... бір түн ... ... үй салу ... тіпті «сарай» салу
туралы, яғни жаудан қорғайтын пана салу туралы ойлап, жұрт осының ... ең ерте ... ... бірі ... ... тоқу үшін ... ... ойлап шығарды» [16,27].
Әрине, ертедегі адамдар алдына қойған мақсатына, ойына алған, қиял
еткен арман-мүддесіне ... ... жоқ. Олар бұл ... талай
қиыншылықтарды басынан кешірген. Оны ертегілерінде де суреттеген. Бірақ
олар адам ... ... ... ... ... өзіне дұшпан күштердің
бәрін де жеңіп шығатынына сенген. Бұл сенім қиял-ғажайып ертегілерінен де
мол орын ... ... ... ... ... ... ... Олар алдына қойған мақсатына жету үшін, табиғат сырын ... ... ету, ... жеңу үшін күреседі. Көптеген қиыншылықтарды
басынан кешіре отырып, ... ... ... біртіндеп табиғат
сырын ұғына бастайды, қандай жаулары болса да талқандап жеңіп жүреді.
Ертедегі адамдардың дүние тану, ... ету, ... ... ... туған киял-ғажайып ертегілері өзінің тақырыбы, оқиғасы
жағынан әр ... ... ... Және ол ... ... дамуға, адам
ой-санасының өсуіне байланысты өзгеріп, ... ... ... ... түседі. Бұл аталғандарды ... ... де ... ... ... ... есте ... ерте заманда туып,
талай ғасырмен бірге жасап біздің дәуірімізге жетті. Ол ... ... ... ... ... де ұшырады. Бірақ, солай бола
тұрса да, қиял-ғажайып ертегілері негізгі тақырыбын ... ... ... ажарлап айту үстінде болғаны ... ... ... ... ... ... ... алғашқы
такырыптары аңшы-мергендер, бақташы-малшылар жанында болған. Адам ... күн ... ... неше түрлі жыртқыш аңдармен күрескен, табиғаттың
стихиялық күштеріне қарсы алыса отырып мал өсіру, әр ... ... ... жеңу — ... ... болып танылған. Ол кездегі ... ... ... ... ... ... жайында әңгіме-
ертегілер шығарған. Мұндай адамдарды жағымды бейнеде алып суреттеген және
олардың істеріне ғажайып ... ... ... жағымды бейнеде алатын басты кейіпкерлері
халық арасынан шыққан қарапайым адамдар болып келеді. Оларға көмектесетін,
жәрдем беретін дос-жолдастары ... алып ... ... ат ... ... кейіпкерге неше түрлі таусоғарлар, көлжұтарлар, ... ... ... ... ... ... кейіпкердің мақсат-
мұратына жетуіне көмектеседі. Бұлармен қатар, жағымды кейіпкерге неше түрлі
қару-жарақтар: қырық кұлаш семсер, ... ... ... ... ... дастарқан, т. б. жәрдем беріп, әрекет етеді. Ал бұларға қарсы қиял-
ғажайып ... ... ... қара күш ... ... ... ... жалмауыз, жеті басты жылан, мыстан кемпір,
жезтырнак, ... ... ... т. б. ... ... қиял-ғажайып
ертегілерінің жанды, жансыз кейіпкерлерінің арасында мол тартыс, ... ... пен ... ... пен ... ... пен ... арбасып алыса түседі.
Осындай арпалыс, алыс-тартыс күрестерде қастық жасаушыларды талқандап
шығатын, сөйтіп, ... ... адам ... ... ... ... қаншама мықты болса да, адам баласы оларды ... ... М. ... ... ертедегі адамдардың өз күшіне артықша
сенетіндігі айқын көрінеді; еңбек адамдарының қажырлы қайрат, саналы ... ... ... нанады. Сондықтан олардың әр түрлі ғажайып
жағдайда жасаған істері халыктың ертегілерінен ... орын ... ... ертегілерінің жағымды кейіпкерлері аңшы-
мергендер, бақташы-малшылар десек, олардың бәрі ... ... ... ... ... ертегісі ақыл-айласы, асқан күші бар батыр етіп
бейнелейді. Бірақ олардың өздері де, ерлік ... де ... ... ... ... ... ... жаратылысы да, іс-
әрекеті де басқаша, ғажайып жағдайда болады. Ең алдымен, олар жердің үстін
ғана мекен етпейді, ... ... ... кезіп жүреді; кейде жеті қабат
жер астына түсіп кетеді, кейде алып қарақұс немесе ... ... ... ... ... Олар ... адамзат білмеген от дариясының ар жағында,
болмаса неше түрлі сырлы аралдар ішінде сайран салады. Қысқасы, жердің асты-
үстін ... ... ... теңіз дүниесін кезеді. Соның бәрінде алуан-
алуан ғажайып күйге ұшырайды. Бірақ ол өзінің ақыл-айласы, өнері, ... ... ... ... ... жетіп отырады. Бұл
айтылғандардың мысалы ретінде, «Ер Төстік», «Керқұла атты Кендебай», «Күн
астындағы Күнікей қыз» ... ... ... ... ... ... ертегілердің де алғашқы ... өте ... ... ... ... өздерінің күн көрісі үшін төрт аяқты
хаиуандарды пайдалану, оларды үйрету, асырау ... ... және ... ... туралы, оның қасиеті туралы түрлі ... ... ... ... ... ... құбылыстарын түсіне алмаған
ертедегі адамдар әрбір хайуанаттың жаратушысы, иесі бар деп ойлаған, кейбір
хайуанаттарды керемет тұтып, оған ... ... ... ... ... әр ... мифке байланысты туған
ескі ұғым-түсініктері, бертін келе, экономикалық дамудың, қоғамдық ... ... ... ... ... ... хайуанаттарды өзі
бағындырып алған кезде, ерте заманда мифтік ұғымдарға, қиялға ... және ... ... ... ... ... Олар ... ертегілерінде хайуанаттарды реалистік түрде
алып, адам ... ... ... ... ... ... айтылғандарды хайуанаттар жайында шығарылған қазақ ... ... ... ... ... ... ерте ... мифтік
ұғымдарға байланысты туған үлгілерінде, кейбір ... ... ... күш ... ... ... ... оларды ие
тұтып табынғандығы байқалады. Мұны «Ақ қасқыр», ... пен ... ... т. б. ... ... ... ... ертедегі адамдардың қасқырды жарылқаушы ие ... ... ... ғажайып халге құрылған «Ақ қасқыр» ертегісі
ертедегі адамдардың қасқырды жарылқаушы ие деп ... ... ... ескі ... ... ... ... туған орыс
ертегілерінде және ертеде аңшылықпен ... ... ... де ... ... ... ... бейнесінде қоюды суреттейді [26,176].
«Жігіт пен қасқыр», «Сиқыршы», «Көкжал» секілді ертегілер де ертедегі
адамдардың хайуанаттар жайындағы ескі наным-сезімдерін ... ... «Ақ ... ... ... келетін ұғымдар, бұщлдыр түсініктер
беріледі. Ал «Сырттандар» дейтін ертегіде сол ескі ... ... ... ... ... жайында шығарылған ертегілердің алғашқы
үлгілерінен ... ... ... ... ... бұлдыр
түсініктерін байқаймыз. Ондай ертегілер хайуанаттармен байланысты туған
мифтік, діндік түсініктерді, әр хайуанды ... ... сыры бар ... ... ... ... Ал ... келе экономикалық,
қоғамдық жағдайлардың және ... ... ... ... ... ... жойыла бастағанын көреміз.
Бергі заманда шығарылған халық ертегілерінде ... ... ... алынбай, жаңа кейіпте, реалистік болмысқа байланысты
алынады. Осы ретте хайуанаттар жайы екі ... ... ... ертегілеріне
қосылады. Онда хайуанаттардың бір тобы (төрт түлік мал, үй ... ... ... атқаратын қызметімен суреттеледі.
Хайуанаттардың екінші тобы (жыртқыш аңдар) адам баласына жасаған жауыздығы,
қаскүнемдігімен бейнеленеді. Бұл ... ... ... сатираға
айналады және сол арқылы қоғамдық жайлар, үстемдік еткен қауымның жағымсыз
қылықтары әңгімеленеді; ... ... ащы ... ... ... ... ... күрес жайы сөз болады.
Төрт түлік мал және үй хайуандары казақ ертегілерінің ... ең ... ... адам ... ... пайдасы, атқарар
кызметі қандай екендігі суреттеледі. Өйткені бұлардың шаруашылық үшін мәні,
адам өмірінде ... орны аса зор еді. Төрт ... мал ... ... ... ... күші болса, екіншіден, ішетін тамақ, киетін киім еді.
Сондықтан да ... төрт ... ... үй ... өзінің ер-тегісіне
қосқанда, олардың қызметін даралап көрсетуге мән береді. Ертегі оқиғасын
тартысы мол нақтылы ... ... ... мен ... ... ... араластыра отырып, жұрт қызығып тыңдайтын кесек шығармалар ... ... мал ... ... ... халықтың ерекше көретіні жылқы
мен түйе. Оның мәні осы екі ... ... ... ... ... Мұны біз ... сақа», «Тепең көк», «Боз іңген», «Жақсылық
пен жамандық», т. б. ертегілерден көреміз.
«Алтын сақа» ертегісінің ... мал ... ... ... ... ... Ертегінің негізгі желісі — шаруа адамына қастық жасаушы
жалмауызды жеңу жолында пайдасын тигізген жануарлардың қызметін ... ... ... ... балаларға арналған әңгімелері
оқиғаны көбінесе тізбектеп айтуға құрылады. Бір оқиғаның кілтін ... осы ... ... ... ... ... ... айту әдісін
қолданады. Оны балаларға арналған ертегілердің өзіндік құрылысы, ерекшелігі
деуге болады дейді М. Әуезов. Бүған ... ... ... қыз бен
мысық», «Қотыр торғай» ертегілері оқиға әңгімесін баяндауда осы ... ... ... ... ... ... ... жеңіл, әрі
күлкі, әрі түсінікті етіп әңгімелеуді ойлағандықтан туған ... ... ... ... ... көлемі шағын келеді, кейде өлең, диалог
түрінде де ... ... ... ... ... ертегілерінің екінші тобы
хайуандарды өз бейнесінде, нағыз хайуан кескініңде алады. ... тән ... ... ісі ... Бұл ... ... ... аңдардан молырақ енгені арыстан, қасқыр, түлкі, аю болады. Халық
ертегісі бұлардың әрқайсысына лайықты ... ... ...... ... қасқыр — қомағайлық пен қорқаулықтың иесі ... Ал ... — айла мен ... ... ... соғып, пайдасын
тауып жүрген қу, өзінен басқаның бәріне дұшпандық жасаушы, сырттай дос,
іштей қас ... ... ... аң ... ... да, өсек ... де ... Бұлармен қатар, қазақ ертегілерінде ожарлық, аңқаулық
кескініміен аю ... ... ... ... ... ... ... қатысады.
Бұл топтағы ертегілердің оқиға құрылысына дәңекер және ертегіге
оқыстан қатысатын ... ... ... ... дамуына себепкер болатын
да — түлкі. Мұны «Арыстан, қасқыр, түлкі және түйе», «Маймыл мен ... ... ... ... аю, ... ... мен бөдене» секілді
ертегілерден көреміз. Бұлардың қайсысын ... та, ... ... ... ... түлкі екендігін аңғарамыз.
«Арыстан, қасқыр, түлкі және түйе» дейтін ертегіде ... ... тән ... ісі ... Бұл ... ... асқақ күшті
арыстанды, қомағайлығы жер қаптырған қасқырды, жауырыны жерге ... ... ... ... ... кұлатқан түлкіні,
момындығынан қаза тапқан түйені көреміз. «Маймыл мен түлкі» дейтін ертегі
де осындай ... ... Онда ... ... ... ... ... ебін тауып, есебіы қайырған қулық, ... ... ... ... ... ... болдың» деп сүйінші сұрайды, алдап қақпанға
түсіреді де, жемге салынған балықты өзі ... және де ол ... «Екі ... бірі ... бірі ... ... ... аяғыңа тепкілесең кетпейтін
темір бақ қонды», — деп мазақтайды, әжуа етеді. ... ... ... ... аңдар одан кауіптеніп те жүреді, сондықтан да олар «түлкім-
түлкім» деп жағымпазданатын ... ... ... ... қу ... да,
ұтылып қалатын, алданып соғылатын жерлері бар. Бұл ... оны орға ... ... Мұны «Түлкі. тасбақа, кене», «Түлкі мен бөдене» ... ... ... ... түлкі, тасбақа, кене үшеуі косылып
тары егеді. Тарысы шығып, түсімін жинаған кезде, түлкі: «Жарысалық, ... ... ...... Жарыста кене озып келеді, түлкі зорлық
жасай бастағанда, тасбақа аңшылардың келе ... ... ... ... қаша ... де, ... болып қалады. Соңғы ертегіде түлкі бөденені
ұстап алады да, тістеп ... ... ... ...... оған көнеді де, балапандарын қасына әкеледі. «Менің даусыма ...... ... «He деп ... — деген түлкіге: «Маңғыт», —
десең ... ... деп ... ... Түлкі: «Маңғыт», — деп ... ... ... саңғыт» — деп бөдене ұша жөнеледі де, түлкіні мазақ
етіп кетеді.
Аталған тақырыптағы қазақ ... ... ... ... мен
хайуандарды тура өз мағынасында әңгімелеп қойған жоқ. ... ... ... аң, ... кейіпкерлер арқылы және олардың мінезі, ісі
арқылы қоғамдық, таптық жайларды суреттейтіні болады. Мұның өзі ертегілерде
белгілі бір ... ... ... Бұл ... М.Горький және
казақ ертегілерін зерттеген, пікір айтқан М. Әуезов, С.Мұқанов, Қ.Жұмалиев,
Е. Исмайылов, т. б. әдебиетші-ғалымдар ... ... ... ... ... ... заманда, ауыз әдебиетін шығарушылардың көпшілігі ауыр халде,
езілуде, қорғансыз болды; олар ... ... ... ... ... ... ... көрсете алмады, олай етсе,
жазаланатын еді. Сондықтан ауыз ... ... әр ... ... жасау әдістерін қолданады, осылар арқылы қанаушылардың ... ... ... сипаттайды.
Осы негізде туған қазақ ертегілерінің кейіпкерлері арыстан, қасқыр,
түлкі, т. б. ... ... ... шын мәніндегі хайуандар емес,
қанаушы тап ... ... ... Бүл ... ... түлкі — ел арасын бүлдіруші, жұртты алдаушы, өсекшіл, күншіл,
қара басының дәрежесі үшін неше ... ... ... ала аяқ ... ... және оны ... ... берілген образы деуге
болады. Арыстан бейнесінен үстем таптың ... ... қан ... ... адамдарын, хандарды көреміз. Сондай-ақ, ертегілерде
суреттелетін жыртқыш ... ... ала ... ... ... әрекетерінен қанаушылар арасындағы қарым-қатынасты, бір-біріне
жасаған аңдысу, қаскүнемдіктерді байқаймыз және де, М. ... ... ... ... сатира, қанаушы тап адамдарын күлкіге айналдырып
сынау, жексұрын кылықтарын шенеп-мінеу түрінде келеді. Бұл айтылғандардың
мысалы етіп, «Қасқырдың ... ... «Үш ... «Түлкі мен арыстан»,
«Түйе неге артына қарайды» секілді ертегілерді алуға болады.
Тұрмыс-салт ертегілері
Қазақ ертегілерінің ішінде тақырыбы мен оқиға-әңгімелерінің аса ... ... пен ... ... ... ... топқа кіретін ертегілерде ескі заманнан ... ... ... ... ... әр алуан жақтары қамтылады. Оларда халықтың қоғамдық
өмірі, тұрмыс-тіршілігі, ... ... ... ... ... ... де ертегінің оқиғасы реалистік болмыстан алынады.
Егер қиял-ғажайып немесе ... ... ... ... ... ... ... ертегілерінде ол өте аз кездеседі. Мұнда адамның
қиялынан туған әңгімелерден гөрі өмірде ... не ... ... ... орын алады. Сондай-ақ, тұрмыс-салт ертегілерінің кейіпкерлері жалғыз
көзді дәу, мыстан, жеті басты жалмауыз, жезтырнақ, т. б. бейнесінде ... адам ... ... сол ... ... жайы айтылады.
Тұрмыс-салт ертегілерінің оқиғасы ертегінің басты кейіпкері қарапайым
адамның өмірін, ісін, тұрмыс-тіршілігін, таптық, ... ... ... ... ... Бұлардың бәрі халық ортасынан
шыққан, ертегіге басты кейіпкер болып алынған ... ... ... Неше ... ... ... ауыр ... аңдыған,
алысқан жау амалдарын жеңетін де, сөйтіп, ... ... де ... ... ... М. Горький айтқандай, ... ... ... өз ... және сол ... ... ... сенгендігі көрінеді.
Әрине, халық ертегілерінде қарапайым адам ... ... ... ол сол ... ішінде жүреді, соған белсене араласып отырады;
ол, өмір шындығында кездесетіндей, ... ... ... жеңіліп те жүіреді.
Бірақ жеңілісіне налымайды, үрейленіп сары уайымға ... ... ... «бүгін жеңілсем, ертең жеңем» деп өршелене, талаптана
түседі. ... ... атар таңы бар» ... ... болашақтан
күтеді, сол үшін күреседі. Сондықтан да халық ертегілері осындай қарапайым
адамдарды жағымды бейнеде алып, оларды ардақтап ... ... ... салтына байланысты туған ертегілері бір
ғасырдың ғана жемісі емес. Ол талай ғасырдың жемісі. ... бәрі ... ... ... ... тарихи кезеңдер, талай таптық,
қоғамдық орта тудырған әр түрлі көзқарастарды, сан алуан ұғым-түсініктерді
бойына жинастыра келгендері де ... ... ... бола ... да, ... туған ертегілер өзінің халықтық сипатын жойған жоқ. Қайта оны әрбір
жаңа дәуір, жаңа кезең ... ... ... ... жетілдіріп
отырғанын, өткірлеп мәнерлегенін де байқаймыз.
Халықтың тұрмыс-салтына байланысты туған ертегілерінде басты тақырып
еңбек ... ... ісі ... ... Бұл ретте қарапайым адамдарды
халық ертегілері қанаушы тапқа қарсы ... ... ... ісі, ақылы,
өнері, адамгершілігі хандар мен байлардан әлдеқайда ... деп ... біз ... ... ... ішінде әрі көркем, әрі терең идеялы
«Аяз биден» көреміз.
«Аяз би» — ... ... ... ... ... ... ертегінің
бірі. Ертегінің негізгі идеясы — шаруа адамының ісі мен ақылын ардақтау.
Бұл ертегіден ... нені ... ... нені ... ... ... ... өмірінің шындығынан алынады да, оны қоғамдық
мәні зор тартыстардың төңірегіне құрады. Қанаушы мен ... ... ... таптық қарым-қатынастар, алыс-тартыс ... Бұл ... ... атынан белсене араласатын, халықтың
сарқылмас ақыл-ой даналығын көрсететін Аяз би болады. Қанаушы ... ... ... ... ... мен ... жауыздығын, елдің еңсесін
түсіріп езгендігін халық ертегісі өзінің сүйікті кейіпкері Аяз би ... ... ... ... ел ... әділетсіз, залым хандардың, билер
мен уәзірлердің орнына еңбекші бұқараның өкілдері ... елді ...... ... ... ... жойылмақ, халықтан шығып
«хан ... ... ... ... үстем етпек; әділ, турашыл
болмақ. Бұл ретте халық ертегісі еңбекші бүқараға ... ... ... адам ... ... ... мен ... топастығын әшкере ете
отырып, оларға қарама-қарсы өз адамын ... ... ... ... ... мүдірмей өткен, ақылы мен адамгершілігі ханнан да,
оның күншіл уәзірлерінен де асып ... Аяз биді ... ... адал еңбегімен кәсіп еткен шаруа адамын ардақтау
идеясынан ... ... ... ... ... осы идеяға бағындырыла
дамиды.
Қазақтың тұрмыс-салт ертегілері қарапайьш шаруа адамын ... ... ету ... аса ... бөледі. «Жатып ішер жалқау болма,
ерінбей еңбек ет, ... де, өрге ... ... ... ... ойы ертегіге
қосылады. Бұл ретте халық ертегісі ... ... ... және ... жолына енді түсе бастаған жастарға ... ... ... еңбек
арқылы тәрбиелеп, қоғамға керекті ер-азамат етіп шығару жайын қарастырады.
Мұндай ертегілерде халықтың ғасырлар бойына ... өмір ... ... ... ... да айтылады. Соның бәрін ертегіге
айналдырып, жастарға үлгі боларлықтай ... ... ... ... М. Әуезов айтқандай, адамға пайда
келтіретін ақыл-өсиет түрінде ... Оны ... ... ... ... тәжірибесі мол кәрия немесе қарт әке болады.
Жоғарыда мысалға алған ертегіде жастарға ... ... ... ... енді бір ертегілерде оны бөгде адам айтқан болады. Мұны «Үш ауыз
сөз» дейтін ертегіден ... Бұл ... ... делінеді: баяғыда бір
байдың жалғыз баласы болады, ол жылқышы ... Бір күні ол ... ... шал ... де: «Үш ауыз сөз ... ... ақысына бір айғырдың
үйірін бересің» — дейді. Жігіт келіседі. Шалдың үш ауыз сөзі ... ... ... қастық қылма, таңертеңгі асты тастама, оң колың ... сол ... ... ... ... ... ... келген соң болған
оқиғаны әкесіне айтады. Баласының бұл ісіне қарт әке қатты ... ... деп ... ... қуып ... Жігіт қаңғып кете барады.
Ол көп жыл ... ... ... талай қиыншылықтарды басынан кешіреді.
Кейбір ауыр халдерден оны баяғы ... ... үш ауыз сөзі алып ... ... ... ... қайтып келіп, мұратына жетеді.
Оқиғасы тұрмыс-тіршіліктен ... ... ... ескі ... бұл ... ерте ... ... білдіретін бірнеше мәселе
көтеріледі. Жігітке үш ауыз сөз үйреткен кәрияның әрбір сөзі мол ... ... ... ... және ... тұрмыста кездесетін
оқиғалармен дәлелдейді. Жақсы тұрмыс, ынтымағы жарасқан жанұя құру ... ... ... ... деп ... ... ... ертегінің
кейіпкері жас жігіттің басынан кешірген халдерін суреттеу арқылы ... жаңа түсе ... ... ақыл ... ... ... ... алғанда, қазақтын, тұрмыс-салт ертегілері ақылды жігіт
пен ақылды қыз ... ... ... ... М. Әуезов. — Бұлай деудің реті
бар. Өйткені, қай халықты алсақ та, ол ... көп үміт ... ... ... жеке ... болсын жастардың атқаратын ... ... ... зор ... ... Ел ... ... да,
жойқын еңбек етіп шаруашылықты ретке келтіруші де, ... ... да, ... ... ... де — ... Халықтың «Асыл тастан, ақыл
жастан шығады» дейтіні осыдан. Солай ... ... ... олар ... ... ... ... отыра алмайды.
Сондай-ақ, кейбір ертегілерде қыздар мен ... ... ... достық, махаббат сыры суреттеледі. Бұл ретте ақылды жігіт, жақсы
қыз бір-біріне ғашық болып қосылады, ... ... ... ... ... ... ... қыз ұнатқан жігітіне көбінесе қосыла алмайтын ... ... сол ескі ... ... ... қарсылық білдіреді,
жастар теңіне қосылуы керек деген идеяны таратады.
Осы ... ... ... ... ... «Жақсы әйел», «Қарт пен
тапқыр жігіт», «Ханның кесір қызы мен тазша», «Жалайдархан мен Сағат», ... ... ... ... ... халықтың діни ұғымы, нанымы мен түсінігі де
орын алады. Аталған тақырыптағы ертегілерде қараңғы ... ... әр ... мифке байланысты көзқарастары да айталады. Сонымен қатар,
бұл ... ... ... ащы ... өткір әжуа, мазақ-күлкі
түрінде келеді. Ондай ертегілерде дін иелері ... діни ... ... ... сын ... олардың шындығына шүбәланады және ... та ... Мұны біз ... ... «Қыдыр, бақ, ақыл», «Бақа»
дейтін ертегілерден көреміз. Бұларда, бір ... дін ... ... ... әжуа-мазақ ету, бекерге шығару ... ... ... ... ... ... шат ... құру еңбекке, адамның
ақыл-ойына байланысты деп түсінушілік ... ... ... ... ... табиғатты, хайуандарды, адамды, т. б.
жаратушы құдай деп үгіт айтатын және олар кұдайдың барлығына шек келтірмей,
әр ... ... ... ... ... тырысатын. ... ... ... ... біреудің аз, біреудің көп жасауы қүдай
тағаланың әміріне байланысты дейтін. Қысқасы, өмірде ... сан ... ... олар бір ... ... деп дәлелдейтін.
Тұрмыс салттан туған ертегілердің тағы бір ...... ... пен ... ұры мен ... ... ... келеді. Бұларды
ертегіге айналдырған халық өзінің кандай көзқарасы барлығын айқын ... та ... Үй іші, ... ... ... ... ... көздейтіні
татулық болады. Жарасқан ынтымақ, тәтті татулық бар ... ... ... ... жоғы ... ... ... дейді. Ал үй ішінде, жанұяда
мұндай жағдай ... ұрыс ... ырыс ... қайғы-қасірет
көбейеді, бүтіні бөлінеді деп түйіндейді. Халықтың осы ойы «Жігіт пен
сиқыршы ... ... ... секілді ертегілерден көрінеді. ... ... ... ... қиял-ғажайып әңгімелер де
араласады. Бірақ ... ... ... ... ... ... пен жамандық, қиянат псн зұлымдық, қомағайлық пен сараңдық
жайларына да қазақ ертегілері көңіл ... ... ... ... сезіммен суреттейді. Адамды ... ... ... ... және де ... ... ... мағынасы терең, мазмұны көп
екендігі, сан алуандаған ертегілерде дәлелденеді. Мұны біз «Жақсылық пен
жамандық», «Хан мен ... ... ... ... ертегілерден көреміз. Бүл
ертегілерде суреттелетін ... ... ... пен ... пен сараңдық, жамандық пен қастық қаншама ... ... ... жақсылық жеңіп, жазалап отырады.
Осы ретте халық ертегілерінде алдампаз ... мен ... ... мен ... ... ... жазаға бұйырады, ел
алдында абыройын төгіп мазақ етеді. Мұны ... мен жеті ... ... ... «Үш ұры» ... ... көреміз.
Тұрмыс-салт ертегілерінің оқиғасы, құрылысы жағынан өзіндік ерекшелігі
бар түрі — күлдіргі ертегілер. Бұл ... ... - ... ... — үлкенге де, ... де ... ... ... күлкіге,
қызықты жеңіл түйіндерге құрылған әңгімелер. Алдымен ... ... ... ... өзі ... ... ... келеді. Ертегілердің
«Қаңбақ шал», «Ұр тоқпақ», «Ши бұт, қағанақ бас, қыл ... ... бір ... т. б. ... аталуының өзі-ақ күлкілі жайларды
аңғартады. Бұлармен қатар, бұл ... ... ... арналады,
олардың тамаша күлкілі істерін сүйсіне әңгіме ... ... ... ...... шындық өмірден ала
отырып, тапқырлыққа құруында және оқиғаға киыннан қиыстырып, ... етіп ... ... шебер түрде қосуында. Сонда «Күлкі
оқыстан туған, келте кайрылған тар жердің ... ... ... ... М. ... оқиғалы, тартысы күлкі болғандай, ойда жоқ күлкі
хал көп қимыл әрекеттер туғыза келіп, бірінің үстіне бірі ... ... ... ... күлкі әңгіме жетісе түсіп, күлкісі, қызығы
үдей ... ... ... оқиғалы, қырғын күлкілі ертегілердің ... адам ... ... адам ... ... және қоғам өмірінде
кездесетін әр алуан жағымсыз қылықтары, ... ... және ... ... ... ... бәрі ... түрде күлкілі оқиғаға
құрылады. Мұнымен қатар, қиянат пен зорлықты, жаманшылықты ... жою ... ... ... ... ... ... алынған қарапайым адамдар
арқылы аңғарылады. Мұндай оқиғаларды «Қанбақ шал» ертегісінен де байқаймыз.
Күлдіргі ертегілердің кейбіреулері ... ... ойда жоқ ... ... ... суреттеуге кқрылады. Бұл алуандас ертегілер
көбінесе балаларға арналған. Мұның мысалын «Ұр тоқпақ», «Піс қазан» секілді
ертегілерден ... ... ... бір ... шалдың тұзағына түсіп
қалған қаз жайы айтылады. Қазды шал босатып жібереді, сонысы үшін қаз оған
бірнеше сыйлық ... ... бірі — ұр ... Қаз берген сыйлықтарын шал
жолшыбай ұрлатып алады. ... ұр ... ... ... жасап,
оларды шалға тауып береді.
Аңыз-әңгімелер
Оқиғасын реалистік болмыстан, шындық өмірден алып ауызша шығарған
қазақ халқының ... ... ... бір ...... алғашқы үлгілері халық үшін қызмет еткен және тарихта
болған адамдардың ісін, ... ... ... ... ... ... ... болып, халық намысын корғағаны, бұл жолда жасаған
әр алуан істері ел аузында аңыз-әңгімеге айналып, ұрпақтан-ұрпаққа жеткен.
Олардың аты, ісі ерте ... ... ... ... хатқа түспеген,
тек халықтың аңыз-әңгімелерінде сақталған.
Сондықтан да әуел басында тарихи шындыққа, ... ... ... ... кейіннен халықтың ауызша айтатын аңыздарына
айналған. Бұл әңгімелер бертін келе әр ... ... ... халық
тілегіне сәйкес өзгеріп, жаңара берген, оған бергі заманның өмір ... жаңа ... ... ... ... бәрінде жаңағы
адамдардың аттарын айнытпай сақтай отырып, соңғы ... ... ... да ... ... ... ... жайындағы қазақ аңыздарын
алсақ, оларда әр заманның ізі ... ... Онда ... ... да, ... мен ... әкімдік еткен дәуірдің де елестері бар.
Бұдан, бір жағынан, Алдар Көсеге байланысты ... ерте ... ... екіншіден, бергі кездің де жай-жапсары суреттелгенін
көреміз. Ел қиялы ... ... ... ... ... алып келгенде,
бұрынғы аңыздардың кейіпкерлері арқылы соңғы кездің суретін ... ... ... ... әңгімесі тарихта болып өткен адамдар жайынан ... біз ... ... ... Өйткені қазақтың аңыздарында аталатын
Алдар Көсе, Асан ... ... ... ... ... гөрі аңыз-
әңгімелер көп. Олардың қай ғасырда жасағанын да ... айту ... ... адамдар тарихта болуы мүмкін. Ерте кезде жазу-сызуы болмаған халық
жаңағы адамдар жайында тек аңыздар ... онда ... ... ... ... етіп ... арасында туған аңыз-әқгімелердің бірсыпырасы Алдар Көсе жайында
айтылады. Бұлардың бәрінде ол ... ... ұлы, ... сай, ер ... өжет ... ... ... Қөсеге байланысты аңыз-әңгімелер тек қазақта емес, ағайындас
қырғыз, өзбек, қарақалпақ, түрікмен елдерінде де бар. Осы ... ... ... ... Көсе ... ұлы, ... атынан күреске шыкқан,
қанаушы тап адамдарымен алысып ... ... ... ... ... Алдар Көсе де сондай ер жігіт. ... ... ... да ... ... ... ... мысқыл, ащы
әжуаға құрады, олардың ... ... Көсе ... өкілі ретінде белсене
араласып жүреді. Халықтың әңгіме-аңыздарының сүйікті кейіпкері болған Алдар
Көсе сараң байды, елді ... жеп ... ... әр түрлі діндар
адамдарды мазақтап, күлкі етеді, олардың жағымсыз қылықтарын жұрт ... етіп ... ... сәйкес аңыз-әңгімелерде халықтық тұрғыдан
оның жағымды образы жасалады; Алдар Көсені қалың көпшілік ортасынан шыққан
және сол ... ... үшін ... адам ... ... Ертегілердің композициясы
Ертегіде сюжет жұмыр болады. Оның мәнісі — ертегі әңгімелеп айтуға
негізделген эпикалық жанрдың ... ... Ауыз ... ... ... ... эпос, ал лиро-эпостық үлгілерге ғашықтық жырлары
жатады. Ертегі образдары мифтік, ... ... мен ... ... ... ... ... жоқ. Образдары өзгермейтін бір ... ... ... туа батыр, біреу туа жауыз, біреу туа қу.
Олардың ... жас ... де ... Бұл ... ... да
байқалады. Мысалы, Аналық алпыста, Тоқтарбай тоқсанда болып қалады.
Ауыз ... ... ... ... жазба әдебиеттен өзгешелеу.
Онда да байланыс, кульминация, шешу элементтері болады. Бірақ оқиғаның аяғы
кейіпкерлердің мұрат-мақсатына жетумен көмкеріледі. ... жер ... ... Ер ... пен ... ... тіріліп, өзінің сүйген жары
Кенжекеймен қосылады. Мұны ертегідегі оптимизм дейміз. Горький бір сөзінде:
«Ертегі енбек процесінде ... сол үшін ауыз ... ... - ... ... қаншама қиыншылық көрсе де жеңіп шығады.
Ертегі сюжетінде ... ... ... Оның ... ... ... рухы ... Кейіпкерлері мұңаю, шаршап-жалығу
дегенді білмейді, ... аяғы ... ... ... Осы жарқындық
әрекетшілдік — ертегі, аңыздың, эпостық жырлардың басты бір ... ... ... ... онда ... сарын басым. Алдар,
Нұржанның үш баласы, Аязби, Жиренше деген есімдерді ғана ... ... ... ат жоқ. Оған ... ... ... ... жігіт, қыз, шал, кемпір, бай, молда, хан, ұры деп ... ... ... болудың бір себебі — оның кейіпкерлерінде коллективизм
сарыны ... Жеке аты ... ауыз ... ... ... сөйлейді, көп санасын білдіреді. Хан, бай, молда деген ұғымда
жалпылау ... ... мен ... ... алынып, тұтас жіктеледі. Шыншыл
ертегілер тұсында әлеуметтік мінездерге үңілу байқалады. Мұны типтендіруге
(реализмге) ... ... ... ... ... Жазба әдебиетте
даралау басым болса, ауыз ... ... ... ... ... ... ... әдебиет авторларында кездесіп қалады. Ондай жерде
образдар «өкіл» бай, «кедей» дейтін атаудан ары ... ... ... ... ... берері жоқ.
Қазақ ертегілерінің тілінде, образдарында түрлі заман, ел, орта
әсерінен ... ... жоқ ... ... де ... (хан, бай,
молда, би, шешен, қу). Алайда ондағы сөз қоры, синтаксис — халықтық.
Эпостық жырлар тілімен салыстырғанда, ... ... ... ... гөрі ... ... үлгілері басым. Мотив, образ,
фантазияның ... ... ... оның алуан тақырыптылығы, жанр байлығы
— адам кешіп өте алмайтын теңіз сияқты. Сол үшін ауыз ... ... ... ... Оның ... көркемдік, танымдық қуаты төтенше. Ертегіні кеп
оқып, содан тәлім-тәрбие, өнеге ... бала ел ... оның сан ... ... ... ... ... соған өзі қандай үлес қосуға
тиіс екенін түсіне алмайды. Поэзияның сиқыры тіл мен ... ... ... жас буын ... ойы мен ... оңай ... алмайды. Бүкіл
ауыз әдебиеті ішінде ертегіге тең келерлік өнер кем. ... өзі ... ... болып саналады.
Ертегінің кейде арнаулы бастамасы, аяқтамасы болады. Кейбір балаларға
арналған ертегілерде айтушылар кара сөзге поэзия ... ... ... ... ... ... ... ертек, ерте екен,
Ешкі жүні бөрте екен.
Қырғауылы қызыл екен,
Құйрығы оның ұзын екен.
Мұзға келіп қонған екен,
Аяғы оның сынған екен, ... ... ... не ұғылады? Қең ұғымда алсақ, адам ... ... ... ... жоқ ... қонып түк өндірмейді. Атадан білгенің, анадан
көргенің ... ... бос ... өз ... тарихьн, өнерін біліп,
заман батырлары, ... ... ... ... аңғартпақ. Ертегі
кейіпкерлері көп жайда жетім бала болып өседі. Бірақ олар өмір ... тез ... ... кейіпкерлерінің көпшілігі — жастар. ... «Бар ... жоқ ... бір шал мен ... ... ... ... ғана.
Ертегінің аяқтамасы: «Сөйтіп, мұрат-мақсатына жетіпті» деп келеді. Бұл
ертегіні тыңдаушыға берілген сабақ, ғибрат, ... Енді ... ... ... «Ертегім ұтылды, ойға қарай кұтылды», — дейді. Расында ешбір
ертегінің ұтылған жері жоқ, оның ... әр ... ұтып ... ... өмір ... толы. Сол сртегілерден үйрену қажет. «Өнер алды —
кызыл тіл» дейтін сөзді халык ең алдымен ертегіге қолданған. Ол от ... ... ... ... тілінде ескі өрнектер көмескіленген.
2 ҚАЗАҚ ЕРТЕГІЛЕРІНІҢ ЛЕКСИКА-МОРФОЛОГИЯЛЫҚ ҚҰРЫЛЫМЫНА ... ... ... ... ... ... ... прогресс, электронды-есептеу техникасының дамуы,
нақты әдіс-тәсілдердің ... ... ... ... ... ... соның ішінде түркітануға да өз ықпалын тигізді.
Өткен ғасырдың ... ... тіл ... кең тараған
статистикалық әдіс түркітануда, соның ішінде ... ... тек XX ... бастап жүйелі және ғылыми тұрғыда қолданыла бастады. ... ... да ... әдіс ... қолданыс тауып, тілдің әр деңгейіндегі
бірліктердің сандық және пайыздық арасалмағын анықтаумен шектеліп ... ... ... ... ... ... - бұл ... табиғатына, яғни аглютинативті құрылымына негізделеді. Мамандардың
пайымдауынша, кітаби және сөйлеу тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... мұндай тәсіл тілдің құрылымдық-
грамматикалық, кейде стильдік-семантикалық ... ... ... осы ... тән ... анықтауға мүмкіндік жасайды. Сонымен
бірге грамматикалық категорияларды сандық ... ... ... тілдің
барлық аясындағы функционалдық салмағын көрсетуде де маңызды [4,123].
Белгілі филолог-статист Р.Г.Пиотровский түркі тілдерін сандық деңгейде
зерттеудің ... ... ішкі ... ... тән ... айта
келе, бұл тілдерге үндіеуропа тіліне тән ... ... ... және осы ... қасиеттер жат екенін баса көрсетеді. ... ... ... жай ... қиындық туғызатын кейбір тұстарын
математикалық әдіспен ... мен ... аса ... деп ... ... ... математикалық әдісті интуитивті түрде
тұжырымдалған, сол сияқты толық шешімі жоқ ... ... ... және ... ... бар бір ... ... математикалық есептермен ауыстыру деп ұғыну ... ... ... ... жолмен шешу - лингвистикалық нысанның
математикалық моделіне (үлгісіне) көшуді ... ... ... аса ... сан ... параметрлі көп қабатты жүйе екенін ескерсек, онда
ықтималдық теория, математикалық ... ... ... және ... ... ... ... мүмкіндігі кең екені байқалады.
Әсіресе, бұл әдістер сөйлеу тәжірибесінде (жазба не ... жиі ... бір ... ... ... тілдік кездейсоқтық құбылыс
заңдылықтарын қарастырғанда аса ыңғайлы. Тіл ... ... ... ережелеріне бағына бермейтін тұстары баршылық. Сондықтан осындай
күрделі нысан ретіндегі тіл саласына ... ... мен ... ... ... ең ... ... бірнеше шектеулер қою қажет.
Мәселен, толығымен ... ... ... табиғатына жүйелілік
сипат тән тілді көптеген зерттеуші «ашық жүйе» ... ... ... ... Осы ... ... ... қойылатын бірінші шектеу
бойынша, белгілі бір кезде тілдік жүйеде өзгермелілік сипат болмайды ... ... ... ... санау (модельдеу) ұйғарылды [5,67].
Екінші шектеу - тілдің ауызша және жазбаша түрлерінің ... ... ... оны ... ... құрастырылған белгілер жүйесі немесе
жазба тіл деп қарастыру. Мұндай ... ... көру ... қабылдауға
негізделген сипаттау грамматикасын құруға жеткілікті негіз бола алады.
Статистикалық зерттеу кезінде нақты мәтінді ... ... ... ... келеді деп ұйғару негізінде оның үлгісі ... ... ... Әрине, бұл жағдайда мәтін қасиеттері ... ... және ... ... бір-біріне тәуелсіз дискретті
бірліктердің тізбегі ретінде танылады.
Тілге қойылатын келесі шектеудің туындау себебі: ... қай ... ... ... ... қызметінің әр алуандығын ... ... ... ... ... ... алынған мәтінге қатысты
мәліметтер тек сол мөтіндік стильге ғана тән болады. ... ... типі мен оның ... ... ... таңдай білу зерттеу арқылы
байқалған заңдылықтың ... ... ... ... деп ... әдіс ... математикалық әдістерге қарағанда тіл зерттеу
ісіне бұрынырақ және тұрақты сипатта енді ... ... Бұл ... ... ол ... жағдайда тілшілер арасында айтарлықтай күмән
туғызбайды.
Белгілі орыс ғалымы Б.Н.Головин әуелден-ақ сандық ... ... мен оның ... объективті түрде тән болуынан, сонымен
бірге сапалық және сандық сипаттарырдың өзара қатынастылығы тілдің қатынас
құралы ... ... мен даму ... ... ... тұрғыда зерттеу қажеттілігі туындады деп түсіндіреді. Мысалы,
морфемдік ... ... ... әсер ... сияқты морфологиялық
деңгейдегі сандық құбылыстар оның ... ... ... ... ... ... ... әр қалам иесінің стилі де тек өзіне ғана тән
тұрақты бірліктерінің қатынастары арқылы ерекшеленеді.
Заңдылықтарды тәжірибелік ... мен оның ... ... ... ... анықтау тілдік жүйені танып-білудегі лингвистикалық
статистикадағы әрі табиғи, әрі ғылыми ... ... ... Нәтиженің
дәлдігіне, жасалатын тұжырымдардың объективті ... ... - ... ... тән жағдай. Ал қоғамдық ... ... ... ... ... ... саласы — лингвистика деуге болады.
Статистикалық әдістің тіл саласындағы қолданылу ... сөз ... ... ... ... ... белгілі математик-ғалымы
В.Я.Буняковскийдің (1804-1889) атын атамай кетуге болмайды. ... ... да ірі ... тілді зерттеуде сандық деректерге ... ... ... көптеп келтіруге болады (И.А.Бодуэн
де Куртенэ, А.М.Пешковский, М.Н.Петерсон, Е.Д.Поливанов, ... ... тіл ... ... В.В. ... ... ... сөйлеу
түрлерінде және көркем әдебиет стилінің әр жанрларында ... ... ... ... айта ... оларды анықтау үшін ... ... ... ... ... ... зерттеулер
түрлі стильдердің құрылымдық-грамматикалық, ... ... ... ... ... ... категорияларына
статистикалық талдау жүргізілген әр әдеби стильдің қатынастық-функционалдық
салмағын айқындауға ... ... ... өзінің бір еңбегінде: «Ғылымның ... ... ол - әлі ... ... ашу ... соның ашылуына ықпал жасау,
сол арқылы қоғамға қызмет ету. Алға ... ... ... әр түрлі жолмен
жетуге болады. Соның ішінде зертгеудің дәлдігі мен ... ... ... ғана ең ... ... ... пен ... - қазіргі ғылымның туы. Бұл тіл біліміне де қатысты», - деп жазса,
В.Н.Головин тіл ... ... ... тән ... ... тілші-
ғалымдардың көпшілігінің тілдік деректерді сипаттағанда сандық ұғымдарға
жүгінетінін айтады.
Тілдік фактілерді сандық ұғымдарға жүгініп баяндау - қазақ тіл ... ... да тән. ... қай ... болмасын қазақ тілі жайлы
зерттеулердің бәрінде дерлік аз, көп, ... жиі, ... ... мол, ... тең, шамалас, көп рет т.б. шама, мөлшерді көрсететін
сөздер кездесіп отырады және ... ... ... ... ... ... да бар. ... қолданбалы тіл білімінің бүгінде
«Статистикалық лингвистика» деп аталып ... жаңа ... ... мен ... міне осылардан басталады. Ал қазақ тіл біліміндегі
бұл саланың ... ... ... ... ... ... Мұны
белгілі тілші-статист ғалымдар - Қ.Б.Бектаев, ... т.б. ... ... ... ... мен ... атап көрсеткен.
Мәселен, С.Мырзабеков «Қазақ тілін зерттеуде санды ... ... ... ... тіл ... негізін қалаушылардың бірі, совет
дәуірінде ... ... ... рет ... ... ... маман-лингвист
Қ.Жұбанов ретіне қарай сандық деректерді де ... - ... ... ... ... ... элементтерді - сандық
деректер мен мәліметтерді, оны пайдалану нәтижесіндегі кейбір пікірлер ... біз ... ... еңбектерінен жиі кездестіреміз», -
дейді. Ғалымның сол ... ... тіл ... ... ... ... ерекше ден қойғаны байқалады.
Профессор Қ.Қ.Жұбановтың «Қазақ тілі жөніндегі зерттеулерінде» бұл
жайлардан басқа да мәселелер, ... сөз ... ... сөйлем
мүшелерінің орын тәртібі, буындар және ондағы дыбыс саны, буындарды оқыту
әдістемесі т.б. мәселелер сөз ... ... ... ... ... мен мәліметтер келтірілген..
Шын мәніндегі статистикалық ізденістерді Қ.Жүбанов қазақ орфографиясын
ғылыми негізде құру ... ... Ол ... құрамына енуге тиісті
әріптердің санын қазак тіліндегі ... бір ... іс ... оған ... ... қолданыс жиілігіне бағындыра
белгілеуді мақсат тұтқан.
Қазақ тілінің нормативті курсын жүйелеу ... ... ... ... ... ... ... М.Б.Балақаев,
А.Ы.Ысқақов және т.б. ғалымдар атсалысты. Бастауыш және жоғары сыныптарға
және педучилищелерге ... ... тілі ... ... тілдің
буындық құрылымын, дыбыс физиологиясын, тілдің акценттік және ... ... ... қатысты зертгеулерінде сан мен сапаны бөлмей бірге
қарастырады. ... ... ... ... буын ... қазақ тіліндегі синтаксистік сөз ... ... ... ... мәтіндік материалдарды сандық қатынастар көмегімен
қарастырған. Арнайы ... ... ... Ғ.Мұсабаевтың
зерттеулерінен де ... ... ... ... ... яғни сандық қатынасқа көңіл бөлуі саналы түрдегі ықыластан
гөрі тілдің ішкі табиғатына ... ... ... деп ... ортадағы элементтер арасындағы қайталану сипатының ... ... мен ... ... атты ... салаларында
тілдік бірліктердің статистикалық заңдылықтары қалыптасады. Зерттеуге
алынған бірліктің (единица, элемент) ... ... ... не ... үшін ... ортаның аумағы (мәселен мәтін көлемі) барынша ... жөн. ... ... бір ... ... ... мен оның жүз
бетінде кездесетін сөздердің қайталану сипаты әр түрлі ... ... жоқ. Ал ... ... үшін, кітаптың бір бетіндегі
мәліметтен гөрі оның ... ... ... ... ... ... болатындығы белгілі.
Тілге тән заңдылықтарды статистика тәсілімен анықтау негіздемесі
мынада:
1) ... ... ... тіл ... әуелден-ақ тән болуы;
2) тіл құрылымындағы сандық және сапалық сипаттардың өзара ... ... әр ... ... ... ағымында статистикалық
заңдылықтардың ең болмағанда біреуіне бағынуы тиіс деп ... ... ... ... болып ажыратылатынын ескере отырып,
негізінен алғанда, статистикалық әдіс индуктивті әдіс ... ал ... ... ... ... үшін қолданылатын логика-математикалық әдістер -
дедуктивті әдіс арқылы жүзеге асады.
Тілдің ықтималды-статистикалық моделін жасауға ... ... ... ... ... белгілі бір тілдік ... ... ... ал екіншіден, тілдің логика-математикалық моделі сол тілдің толық
жүйесін айқындай алады.
Сөйлесу арқылы қатынас ... ... ... ... ... ... связи) не байланыс жолы деп есептеуге болады. Ал мұндай ... ... ... ақпарат әріп, дыбыс, морфема және т.б.
лингвистикалық ... ... іске ... Бұл ... ... ... бір «кодтың» символдары ретінде есептеледі. Байланыс
өзегіндегі хабарлаушы мен ... яғни ... мен ... өзара
бірдей «кодты» пайдаланулары шарт болуы қажет.
Тіл зерттеу тәжірибесінде статистиканың араласуы бұрыннан да ... ... әдіс тек ... зерттеушілердің ізденістерінде ғана
кездессе, қазір статистикалық ... жеке ... ... ... ... отыр. Осымен байланысты статистикалық лингвистика саласының қазақ
тіліне ... ... тән алға ... ... және ... мақсаты мен
міндеті әлі де айқындалуда.
Қай ғылым саласын алсаңыз да онда қарастырылатын ... дәл ... ... шарт, ал қоғамдық ғылымдар ішіндегі осындай дәлдікті
көбірек қажет ететін сала – лингвистика.
Тіл ... ... ... ... ең ... ... ... көрнекті математигі В.Я.Буняковский 1847 жылдың ... ... ... аса бір ... ... ол ... ... болуы үшін филологтар мен ... ... ... ... ... ... саласындағы кез келген статистикалық зерттеуде мынадай үш
мәселенің басын ашып ... ... ... қай бірлігін, нені санау (есептеу) керек?
2) Таңдалып алынған бірліктерді неге ... ... ... ... бірліктерді қалай санау (есептеу) керек?
Яғни зерттеушінің: «нені?», «неге?», «қалай?» деген үш сұраққа жауабы
әр уақытга дайын болғаны жөн.
Бірінші ... ... ... алға ... ... ... Ең алдымен есептелуге тиісті тілдік бірлік анықталуы қажет және
оның тілдегі сапалық сипаты, яғни ол жайлы ... ... ... ... ... Саналуға тиісті әрбір бірліктің толық анықтамасы ... ... ... ... етіледі. Мәселен, мәтін бойынан: сөйлем, сөзтіркес,
сөзқолданыс, сөзформа, сөз, буын, әріп, тыныс белгілер және «бос ... ... ... ішінен қайсысы таңдалып алынса, солардың айырым
белгілері, анықтамасы алдын ала белгілі болуы шарт.
Екінші сұрақтың маңыздылығы бірінші ... кем ... ... белгілі тілдік элементтердің бәріне бірдей ... беру ... бе, яғни олар ... ... ие ме, жоқ па
деген сұрақтар туындайды. ... неге ... ... ... дұрыс жауап
іздеу үшін біз болашақ ... ... ... ... ... ... ... ала ескерілуі керек.
Әрине, неге санаймыз деген сұраққа әр кезде бірдей жауап беру көбінесе
алға қойған мақсатқа байланысты, сондықтан әр ... ... тән ... ... болады.
Ал енді «Қалай санау» сұрағына жауап беру үшін біз алдымен ... ... еске ... ... ықтималдық теориясы және
математикалық статистика атты ... ... ... ... керек. Себебі, тілдегі бөліктердің жазба не сөйлеу тілінде аз
немесе көп ... ... ... ... Ал ... да ... ... ескерсек, ол заңдылықты ... пән ... ... 2 Жиілік сөздіктердің түрлері және олардың қолданылуы
Мәтін бірліктері және ... ... ... ... - ... ... ... сөзі немесе соның бір үзіндісі, бөлігі. Мәтіндегі ой-
пікірлер тек сөйлем түрінде ғана айтылғанда түсінікті бола ... Ал ... ... ... ... ... ... амалы. Сондықтан да мәтінді
синтаксистік бірлік деп ұйғаруға болады.
Мәтіннің ... ... (не ... ... жай ... ... ой-пікірлерді білдіру. Бұл жағдайлардың бәрі де сөйлемдер
тобы арқылы жүзеге асады. Олай болса, сөйлем - ... ... ... пікір алмасуын, қарым-қатынас жасауын қамтамасыз ететін ... ... ... атау ... ... мағына-мәндерін бірыңғай ашып
алу - тілді зертгеу жұмысының ғылыми және сапалы болуының куәсі. ... ... ... ... нәтижелер мен топшылаулар, тілдік
зандылықтар тиянақты да тұжырымды ... деп ... ... ... ... ... бәрін бірдей қарастыру қиындық туғызады. Сондықтан
көптеген зерттеу жұмыстарында қолданылатын лингвистикалық атаулардың -сөз,
сөзтұлға (сөзформа), ... ... сөз және оның ... ... ... ... ... белгі-қасиетін алдын ала білген
жөн. Бұл атаулар мәтіннің (жазба не ... не ... ... ... ... сөздіктер және олардың түрлері мен сипаттамаларына қыскаша
тоқталайық.
«Сөз» деген атауды ақиқат шындықтағы зат пен құбылыстың атауы, ... ... мен ... ... және ... жағынан
ақиқат шындыктың элементі деп түсінген жөн. ... ... ... ... жаңа ... бола ... да, соңғы кезде қазақ тіл білімі жаңа
арнаға ... ... ... алып келеді. Біздің топшылауымызша, ... - ... ... ... ... ... ... тұлғасы мен
оған жалғанған тұлға тудырушы ... сан ... ... ... ... ... тұлғаның) өзі де, оған сөз түрлендіруші грамматикалық
формантгардың үстелуінен пайда болған ... да сол ... әр ... ... ... негізгі және туынды тұрпатының, цифрлар мен әр ... және т.б. ... ... ... да, ... та
қолданылуы сөзқолданыс деп аталады.
«Сөз», «сөзтұлга», «негізгі тұлға» және «сөзқолданыс» деген атаулардың
(терминдердің) лексикалық мағына ... ... ... ... ... тығыз байланыста болатын әр түрлі тілдік бірліктер.
Сонымен, сөз бен оның ... және ... ... ... - ... ... бірлік - екі ашық жер (пробел) арасындағы
мәтіннің бөлігі (тыныс белгілерін ... ... ... ... ... қана сөз және оның ... ғана емес, сонымен бірге цифрлар (сандық
белгі) мен неше түрлі басқа да ... ... ... ... ... де ... ... сөзқолданыс деп аталады да, ... ... ... табуы зерттеу мақсатына қатысты болады.
Тіддің стильдік салаларының ... ... ... ... ... зерттеу мақсатымен жиілік сөздіктердің бірнеше
түрін түзу (жасау) қажет болады. ... ... көп ... ... әліпби-жиілік сөздік;
2) жиілік сөздік;
3) кері әліпби-жиілік сөздік;
4) сөзнұсқағыш әліпби-жиілік ... ... ... ... ... ... Жиілік сөздіктің бұл түрінде зерттеу мақсатына
сай таңдалып алынған мәтіндердегі ... ... ... ... және олар ... ... әрқайсысының қолдану саны
анықталады. Осындай сандық көрсеткіш сөздің (сөзтұлғаның) ... ... ... деп немесе сөздің «абсолютті жиілігі» деп аталады.
Әліпбилі-жиілік сөздікте көрініс табатын ең ... ...... ... ... ... – мәтіннен бөлініп алынған әр түрлі
сөздің (сөзтұлғаның) қатаң ... ... ... тұлғасы және үшінші
- сөздің абсолютгі жиілігі.
Жиілік сөздіктердің толық түрінде осы аталғандардан басқа: «жиынтық
абсолютгі жиілік», ... ... ... ... ... және
сонымен бірге бір топ сөздердің мәтінді қамтуының ... ... ... ... жасау (түзу) арнайы компьютерлік бағдарламалар
көмегімен іске асады. Сөздіктерді жасау ... ... ... ... ... келтірілмеген жиілікті сөзтізбе түрінде
алынады.
Осыдан кейін ... ... ... ... ... да ... түрлері түзіледі. Мәселен, әліпбилік сұрыптау
арқылы ... ... ... ... ... ... ... сөздің (оның туынды
тұлғаларының да) қолдану дәрежесін, яғни оның ... ... ... ... лексикасының әліпбилік құрамының статистикасын анықтау
үшін аса маңызды. Сондықтан, оны ... ... ... ... ... деп те ... ... сөздік сөздіктің нормативті түріне ... ... ... оның ... сөздердің (сөзтұлғалардың)
әдеби нормаға не орфографиялық жазылу нормасына ... ... ... ... Оның ... сөздікте көрініс тапқан сөздер (не
сөзтұлғалар), ... ... ... ... не сол ... ... жауапты адамның (редактордың) тіл игеру дәрежесіне ... ... ... ... «жиілік сөздік» түрі әліпби-жиілік
сөздіктен басқаша, дәлірек айтқанда, әр сөздің (сөзтұлғаның) қолдану
жиілігінің дәрежесіне қарай орналасады: ең бірінші ретте орналасатын
мәтіндегі ең жиі ... сөз (не ... ... үшінші ретте
орналасатын сөздер -кездесу жиіліктері бірте-бірте кеміп отыратын сөздер
(сөзтұлғалар). Егер бірнеше сөздің (не сөзтұлғаның) жиіліктері тұрақтылық
сипатта болса, яғни біріне-бірі тең ... ... онда ол ... ... ... ... ... реттеледі.
Зерттеуші (мұғалім, оқушы) әліпби-жиілік сөздік ... ... ... ... ... ... немесе керісінше,
алдын ала «қызықтыратын» жиілік шамасының қандай сөздерге тән екендігін
анықтай алады.
Жиілік ... ... ... ... әр ... ... (сөз, ... сөзтіркес т.б.) бойынша жасалуы мүмкін. Біздің
баяндауымызда ... ... ... ... не ... келетіндіктен, «сөздің жиілік сөздігі» не ... ... ... сөз тіркестер жиі-жиі кездесуі мүмкін. Ал бұл ... ... аты - ... ... ... немесе басқа да туыстас (не туыстас емес) тілдердің әр
стильдік мәтіндеріне қатысты жасалған жиілік ... сол ... ... ... ... лексиканың жалпы функционалдық
стильге ортақ бөлігін ажыратуда септігі ... ... ... ... ... ... мен терминдердің,
неологизмдердің және басқа ... ... ... ... ... ... орны жөнінде де жиілік сөздік бойынша көптеген саңдық және
сапалық мәліметгер алуға болады. Сөздердің саны мен ... ... ... ... мен ... ... ... Мұндай
сөздіктерден зертгеуші жаңа сөзжасам жүйесіне қатысты да бағалы деректер
ала алады. Сонымен бірге, ... ... ... ... ... туыстас
түркі тілдері және туыс емес тілдермен ...... ... де аса ... екенін атап өткен жөн.
Жиілік сөздіктер күнделікті қолданбалы сипатгағы міндеттерді шешуде де
маңызды. Мәселен, әр түрлі типтегі ... ... ... және ... ... ... ... мен оқытуға қажетгі статистикалық әдістерді
қолдануда да қажетгі. Сонымен бірге жиілік сөздіктердің тілдік және ... ... мен оқу ... ... ... ... ... түрде орналастыруда және әр қилы лексикалық топтар мен
грамматикалық категорияларды орынды ... ... ... де таптырмас
тілдік құрал рөлін атқара алады.
Жиілік сөздіктер материалдарының тіл білімін ... ... ... ... Л.Н.Засорина мынадай пікір ... ... ... ... ... ценны и для собственно
лингвистических исследований. Они оказывают влияние на судьбы ... Ими ... в ... основной проблемы общей
лексикологии - ... ... ... ... и ... они ... и при изучении вопросов стилистики, семантики и
литературной нормы языка».
Жиілік сөздік өзге ... ... ... және басқа да
лексикографиялық мәселелерді ... ... ... ... ... одан да көп ... ... сөздік пен түсіндірме сөздік жасаушылар
бұл сөздіктен қажетгі деректер таба алады.
Жиілік сөздіктер телефон мен телеграф байланыстарын жетілдіру үшін ... мен ... ... үшін де пайдаланылады.
Сайып келгенде, жалпы түркі тілдерінің, соның ішінде қазақ тілінің
жиілік сөздіктерін жасау ... деп ... ... олар ... ... ... әдістерді қолданып зерттеуге
мүмкіндік туғызады.
Қазақ тілінің сөз ... яғни ... ... ... ... жалпы
лексикасын түгел қамтитын жиілік сөздік әлі ... ... жоқ. ... құрастырылуы мен жарық көруі -жуық болашақтың ісі.
Кері әліпби-жиілік сөздік. Сөздіктердің басым көшпілігінде сөздер
алдыңғы дыбыстар бойынша әліпби тәртібімен орналасса, кері ... ... сөз бен ... ... әріп-дыбысынан басталып әліпби
тәртібіне келтіріледі және сөздердің соңғы жағынан тегістеліп беріледі.
Сөздіктің бұл түрі «Кері әліпби-сөздік» немесе тек «Кері сөздік» деп аталып
жүр. Егер ... бір ... ... ... ... ... әр сөздің
мәтіндегі қолдану жиіліктері де ескерілетін болса, ондай сөздікті «Кері
әліпби-жиілік сөздік» деп атайды. ... ... ... ... мұндай
сөздіктер де бірте-бірте қолданыс тауып келеді.
«Кері сөздіктің» алғашқы үлгісі осыдан бір ғасырдай ... (1873 ... шыға ... ... ... ... заманымызда бұл сөздіктерге
қызығушылық тек XX ғасырдың 80-жылдарынан ғана басталды ... ... 1904 жылы ... тілі мен ескі иран ... кері сөздіктері
жарияланды. 1944 жылы ескі грек тілінің кері сөздігі пайда болды. 1955 жылы
ескі ... ... ал 1957 жылы ... ... ... кері ... ... 1935-1957 жылдары чех тілінің 9 томды ... ... кері ... кішігірім кітапшалар түрінде басылып шықты.
Кері сөздіктердің рөлі, әсіресе, агглютинативті тілдер үшін ерекше
екенін еске сала ... ... саны әлі де ... ... Осындай
сөздіктердің алғашқылары ретіңде: Қ.Бектаевтың «Қазақ ... ... ... ... 1971), Р.Кунгуров, А.Тихонов «Обратный словарь
узбекского языка» ... ... ... және т.б. ... ... ... еді. Аталған сөздіктер мәтінге тікелей қатыссыз,
яғни бұрын ... ... ... ... және т.б. ... ... оларда сөздердің қолдану жиілігі көрсетілмеген.
Ал белгілі бір мәтінге байланысты жасалған кері сөздіктер ... ... ... ... ... ... айқын.
Жиілік сөздіктің кері әліпби түрінде реестрлік сөзге (сөзтұлғаға)
қосылған біркелкі жалғаулар мен жаңа сөз ... ... сөз ... бір ... ... берілуі тілді зертгеушілер үшін аса құнды
тілдік мәліметтер деп ... Кері ... ... ... ... ... де және сөз тудырушы, сөз түрлендіруші
морфемалардың құнарлы не құнарсыз екендігін анықтау үшін де, ... ... ... ... ... ... қосымшалардың құрылымын талдауда
да аса бағалы. Осы айтылғандармен қатар, тіл зертгеушіге қажетгі ... ... әрі ... әрі тез түрде тауып алу үшін кері әліпби-
жиілік сөздік тілдік қазына ... ... ... ... ... ... И.Штиндлова
өзінің мынадай ой-пікірімен білдіреді: «...Обратные словари могут быть
использованы не ... в ... ... для ... вопросов
словообразования, не только как словари рифм или как ... ... ... ... но они ... в первую очередь, при
сравнительном ... ... ... были бы интересны и для другого типа, например для ... или для ... ... [97].
Кері әліпби-жиілік сөздіктің әрбір жұрнақ пен жалғаудың (олардың
варианттарымен) және әрбір сөз табының белгілі бір ... ... ... ... мол.
2.3 Қазақ ертегілері тіліндегі етістік сөздердің статистикалық құрылымын
анықтау
Ертегінің ... ... ... ... белгілі. Ал бұл дәстүрлі
желілер барлық ертегілерде дерлік бұзылмай, қайталанып келіп ...... ... ... ... ... жетуіне» дейінгі
әрекетін жүйелі тізбекке кұрып айтады [27,76]. «Эпостық әңгіме күні бұрын
негізгі кезеңдерге орналастырылған ... ... ... ... әрі ... эпостың эпизодтары мен негізгі түйінді
оқиғаларына айнала, қалыптаса алады» [28,89]. Бұл шарттылық ... ... ... ... ... сюжет желісінің тақырып тізбегінің ... ... ... ... тән осы ... ... ... тіліне де өзінің таңбасын түсірген. Яғни ертегінің әрбір желісіне
лайық өзіндік стандартты баяндау тәсілдсрі, тілдік модельдер жасалған.
Сондай ... ... бірі — ... ... ... ... сөздердің қайталап келуі бастау бөлімдерде немесе
жеке-жеке сюжеттің ... ... бір ... ... келсе, кейіп-кердің
әрекеті айтылатын тұстарда өзгеше беріледі. Басқаша айтқанда етістік ... ... өз ... бір ... ... қана ... әрі ... қатысы бар болып та келеді. Сондықтан бұл ... ... ... ... ... тәсіліне қарай бірнеше түрге бөлінеді.
Бірінші сөйлемнің аяғындағы етістік сөздің ... ... ...... ... тән ... ерекшелік.
Құрмалас сөйлем жігінде келетін бұл етістік қайталаулар, біріншіден,
әрекеттің жалғастығын, ары қарай дамытылатынын ... «Со ... ... бір ... өлең айтысады» (Еркем Айдар, 277. Радлов, З)
[29,94] Екіншіден, ол соңгы сөйлемдегі ... ... ... ... ... яғни ... ... деген сөзге сипаттама (келіп...
өлең айтысады) береді. Қайталаудың бұл ... ... бір ... ... ... бірнеше топқа бөліп қарастыруға болады.
«А». Көсемше формалы қайталаулар. Екі сөйлем жігінде келетін көсемше
формалы ... ... ... өте актив қолданылатын тілдік
тәсіл. Мұның өзі бірнеше түрге бөлінеді:
1. Жеке сөз түрінде ... ... бұл ... ... ... (немесе баяндауыш сөз) ашық рай формасында тұрады да, ол келесі
сейлемнің басында ... ... ... ... ... үш ... ... сөйлесті» (Ежігелді, 279, Радлов, 3). «Бір ... ... ... ... ... ... 293, ... З) «Жігіт енді үшінші
үйге келеді, келіп сөйлес қылып еді» (Лютш. №2) [32,234].
2. Жеке сөз ... сөз) — ... сөз ... сөз) ... ... бұл түрінде егер ... ... сөз ашық ... жеке ... ... сөйлем басында ол сөз көсемше формасында
болады да, одан соң өзге бір ... сөз ... ... ... ... ... ... түлкүнү кудұ, қуп жетіп ыстап алды» (Түлкүнің
алдағаны, 308, ... 3.). ... ... алыпты, алып тұруы жеріне кетіпті»
(Үш ұл, Радлов, 3). «Жан-жақтан жүгіріп құба ізгенді ... ... деп, ... ... (Ер Төстік, 35, Қазақ әдебиеті) [33,25].
3. Ал екінші бір жағдайда осы тілдік модель керісінше келеді. ... ... ... ... етістік сөз бен ... ... ... ... да, екінші сөйлемде көсемше формалы сөз жеке тұрып
қайталайды: «Түлкү жүгіріп кетті, жүгіріп бағанағы шелектегі майға ... ... 307, ... 3). «Бағанағы Еркем Айдардың күрең
аты Еркем Айдардың өлтүргенін білгеннен соң қашып кетті, қашып ол ... ... ... ... ... 276, ... ... Күрделі етістік түрінде қайталау. Қайталаудын. бұл түрінде бірінші
сөйлемнің баяндауышы көсемше формалы етістік пен ашық ... ... ... келеді де, екінші сөйлемнің басында бұл екі сөз де көсемше формада
тұрып ... «Бір ... қуып ... қуып ... ... ... алып
жерге соқты» (Еркем Айдар). «Бөдене жүрүп ... ... ... түлкүнү ертіп
жетектеп келе жатыр» (Түлкүнің алдағаны, 309, ... ... ... бұл ... сөз ... ... өзгеріп келетін
варианты бар. Мұнда негізгі етістік сөз өзгермей ... да ... ... ... ... ... алып ... жүре беріпті, жүрүп
келе жатып, қанга келіпті» (Алтын Айдар. ... ...... ... қайталау. Қайталаудың бұл
түрінде бірінші сөйлемнің баяндауышы есім-етістік сөзді тіркес болып келеді
де, екінші сөйлемнің басында бұл ... ... ... ... ... сод ... қыз буаз болдұ, буаз болып жүрді» (Дудар қыз, 315, ... «Қыз бір ... ауру ... ауру болуп дөңбекшіді» (Еркем Айдар,
271, Радлов, 3.). .«Бір ... бір ... бір ... үшөү ... жолдас болұп үшөү келе жатқан»... (Түлкүнүң алдағаны, 306, ... ... ... сөз ... ... ... ... бұл
түрі тәсіл жағынан алдынғылардан бөлек емес. ... ... ... келетін етістік сөз өзінің ... ... ... ... ... қүрады және сөйлем толық аяқталған ... ... ... ... ... ... «Түлкүнің қарап жүрген ат
басындай алтынды алды. Ат басындай алтынды алып, мың қойды ... ... ... ... ... 288. Радлов, 3).
8. Қиылыса байланысқан сөз тіркесі түрінде қайталау. Мұнда ... ... ... бастауыш — баяндауыш түріндегі сөз ... ... ... кесемше формада тұрып кайталайды: «Мерген ... ... ... салам берді» (Қара Мерген... Пантусов). «Жолбарыс «Маңғыт ... аша ... ... ... ... шыға ... Түлкү шығып қашып
кетті» (Түлкүнің алдағаны, 308, Радлов, 3).
Модель бойынша соңғы тіркес ... шыға ... ... кетті» түрінде
болуы керек еді. Бұл жерде айтушы ертегі ... тән ... ... ... рай формалы қайталау. Бұл формула да ... орны ... ... «А» ... формулаларға жакын. Мұнда да ... ... ... сөз ашық рай ... ... да, ... ... бұл етістік сөз үнемі шартты рай формасында келеді. Бұл формула да
құрамына қарай бірнеше ... ... Жеке сөз ... ... ... бұл ... бірінші
сөйлемнін, баяндауыш позициясында тұрған сөз ашық рай ... ... ... ... ол ... рай ... тұрып кайталайды: «Дудар
қызды алып үшеуі бірге кетті, батсаға келді. Келсе қанша ... ... ... ... (Дудар қыз, 314, Радлов, 3). «Сол даусынан оянады. Оянса
сол дауыс байтеректің басында ... (Қан ... «Көп ... ... егеу ... ... ... Келсе егеудін қасында бір кемпір отыр»
(Ер Тарғын, 23, Қазақ әдебиеті. Хрестоматия).
2. Жеке сөз – күрделі сөз ... ... ... ... ... ... атқарып тұрған ашық рай формалы ... сөз ... ... ... ... ... ... Бірақ бұл көсемше
формалы етістік шартты рай формасында келеді: «Ежігелді... ... ... ... бір екі кісі келе жатыр» (Ежігелді, 283. Радлов, 3). «Бағанағы
үйге қайтты. Қайтып келсе Ежігелді ... ... ... ... 284).
2 а. Бұл формуланың өзге варианты да ... ... ... ... сөз ... ... болып келмей, көмекші етістік
міндетін атқарады: «Еркем Айдар үлкен ... ... ... ... ... ... ону білед екен» (Еркем Айдар, 272. ... 3). ... бір ... ... ... ... әкесі шешесі мүлде қартайып кеткен»
(Қап Шентай, 270, Радлов,, 3).
3. Күрделі етістік – ... ... ... ... Мұнда бірінші
сөйлемнің баяндауышы позициясында тұрған көсемше формалы етістік ... ... ... ... ... Ал бұл сөз ... көмекші
сөзі шартты рай формасында болады: «(Ол) Қосайға кайтып келді: ... ... ... ... (Ер ... 100. ... 3). ... жігіт еніп 'келді. Еніп келсе бір жігіт, бір ұрғашы отыр ... ... ... 298, Радлов, 3).
4. Меңгеріле байланысқан сөз ... ... ... ... келетін етістік сөз өзінін алдында септік формада ... ... ... ... аяқтайды, екінші сөйлемнің басында шартты
рай формасыыда қайталайды: «Ташшаның үйүне келді, үйүне келсе ... ... ... екен» (Қанның қызы. 295, Радлов, 3). «Бір шәрге келді, шәрге
келсе бір ... ... ... ... (Түс ... ... 297. Радлов,
3).
«В». Есімше формалы қайталау. Қайталаудың бұл турінде ... ... ... ... ... ... сөз кандай формада түрғанына
қарамай, екінші сөйлемнің басында есімше формада тұрып қайталайды. ... да ... ... ... түрге бөлінеді.
1. Жеке сөз түрінде қайталау. Мұнда бірінші сөйлемнің баяндауышы
қызметіндегі етістік ашық рай ... ... де, осы ... сөйлемнің басында үнемі жатыс септікті есімше формада тұрып
қайталайды: ... күн ... ... Өз ... жер ... ... 106, ... 3), «Бірнеші уақыт соң шықты оттан, шыққанда аттық
төрт аяғы күйіп түсті» (Қан Шентай, Радлов, 3). ... ... ... ... ... ... кетіпті» (Алибек, Васильев). Қейбір есімше
формалы қайталаулардың сөйлемнің ішкі ... ... ... гөрі,
көсемше формамен келуі қисынды көрінеді. ... ... ... ... ... ... (ыстап қараса), Дудар қыздың қолында
пышағы бар екен» (Дудар қыз, 317. Радлов, 3). ... бұл ... Б № ... ... түрі ... керек.
2. Қазақ ертегілерінде анық актив кұбылыс болмағанмен, бірінші сөйлем
аяғында және екінші сөйлемнің басында түрып қайталаған екі сөз де ... ... ... ... ... түйесү ауған ауғанда / сені
шақырған, шақырғанда сенің... атыңды... атап шақырған» ... кыз, ... 3). ... ол ... ... келе ... ... (Түс сатқан
ташша, 229. Радлов, 3). «Сол ... мен ... ... ... үстүмде
саған салқын жел болар» (Қан Шентай, 259— 260. Радлов, 3).
3. Жеке сөз — күрделі етістік түрінде ... ... ... аяғындағы сөз көбіне көсемшенің ауыспалы шақ формасында келеді, ... ... ... осы ... ... - п/ ... ... Бірақ бұдан соң В № 2 формуладағы сияқгы есімше формалы (-ған,
-да) күрделі етістік түрінде аяқтап ... ... ... келетін
етістік сөз кейде күрделі етістік құрамында тұрады: «Тоғайдың ішін аралады.
Аралап жүргенде екі байтерек ... ... ... ... ... 228. Радлов, 3). «Сөйтіп, Ер Төстік жылап Бапы ханға қайтады.
Қайтып келе ... ... ... ... бәрі де ... ... ... (Ер Төстік, 30. Қаз. әдебиеті).
4. Жеке сөз — «соң» шылаулы есімше сөз түрінде ... ... ... ... сөз ... жедел өткен шақ не ауыспалы ... ... да, ал ... сөйлемнің басында осы сөз «соң»
шылауы тіркескен есімше формасында ... ... күн, үш түн ... соң ... ат» ... қыз, 318. ... 3). «Мың ... қырыпты.
Қырып болған соң ұйқтап қалыпты» (Ер Домбай, Лютш).
5. Күрделі етістік ... сөз ... ... ... бұл ... ... ... «Бұйұғып ұйқтап жата берді. Жатқанда көк огүзді бір
қара бүркүт көтеріп алып кетеді» (№ ]5, ... ... ... ... Салғанда әлгі тай қүнан болұптұ» (Алибек. Васильев),
6. Күрделі етістік — күрделі етістік түрінде қайталау. Бұл ... ... ... қайталап келетін күрделі етістікте бір ізділік
жоқ. Қүрделі етістіктің. ... сөз ... ... ... ... келе береді. Сондықтан да бұларды бір формуланың
варианттары ... ... ... қарастырған мақұл.
6а. «Екеуі Жақсылықтық азығын жеп жүрүптү. Жеп ... ... ... ... ... жолдас болған, 287. Радлов, 3). Бүл
формуланың қайталаған сьңары В № 3 формулаға ұқсас.
6б. «Аларды тастап Қан ... озұп ... Озұп ... соң... ойұнда
бар екен...» (Қан Шентай, 266. Радлов, ... ... қырк ... атып алып ... Баласы кулан кіик атып
келгеннеи сунг кек біенің ... ... ... батыр, 65. Лютш);
6г. «Қотұр күрең тайды барып ұстап алады. Ұстаған екен құнан болады»
(Еркем Айдар, 270—271, ... ... ... ... ... ... келді, тамырын ыстап көрдү. Ыстаған
соң айтты» (Ежелгі, 283. ... 3); «Осу ... ... ... ... ... адам ... бастады» (Айдағар, 71. Лютш). Бұл ... ... 6 д ... ... ... тиіс ... ... қатыстырылмаған.
6е. «Қасқыр тап берді. Тап ... ... жарқ ... ... ... 308. ... 3).
7. Есім — етістік тіркесті кайталау. Мұнда бірінші сөйлемде етістік
сөз (баяндауыш) бен есім сөз ... ... ... ... Ал ... ... сөз шартты түрде өзгеріссіз ... ... ... ... да, форма жағынан да тұрақты бола бер-мейді.
7 а. «(атты) ... ... ... салды. Базарға салып тұрғанда
баяғы молда саудалады» (Оқыған бала. Васильев).
7 б. «Нише кюк жол жюрип, ... ... ... ... суң ... ... ... «(Қөк кошқар, Лютш). «Сонан соң хан үш кілемін
бермек болдұ. Кілемін берген соң алпыс ... ... ... (Қан Шентай,
265. Радлов, 3).
7 в. «Бір жігіт бұрұнғү заманда суға кармақ салып жүредү. Қармақ салып
жүргөнүндө ... бір ... ... түспейді» (Қармақ салған жігіт,
327, Радлов, 3).
8. Сөйлем түрінде қайталау. ... ... ... ... ... ... ... Бірақ бірінші сөйлемде баяндауыш позидиясында
тұрған сөз немесе онымен ... ... ... сөз ... не ... формасында түрып екінші сөйлемде күрделі түрлаусыз мүше мүше кызметін
атқарады.
8 а. «Ол / ... екі ... ... ... ... ... ... болуы жатканда... үлкен арбаға алтын ат ... ... ... 6. ... ... ... келіп кіршті. Киіктер ханның қора-сына
кірген мезгілде хан да ... ... ... ... «Енді Ақша
хан... жұртына қайтпақ болдұ. Ақша хан ... ... ... ... ... ... кірген» (Ер Тарғьтн, 120—121, Рад-лов, 3).
«Г». Ашық рай формалы етістік қайталау. Бұл формула, ... ... ... ... ... екіншіден, қайталап келген етістік сез не
сез тіркесі соңғы ... ... ... ашық рай ... ... ... құрамы жағынан бірнеше вариантқа ие.
1. Жеке сөз түрінде ... ... ... сөйлемнің ашық рай
формалы етістік баяндауышы екінші сөйлемнің басында өзгеріссіз кайталап
келеді. Бірақ ... ... ... сөздері тіркесіп, бірінші сөйлемдегі
әрекет пен екінші сөйлемдегі әрекеттің ... ... ... ... ... ... дағы уәзірдің сөзүн айтты» (Қаракөз сұлу, 234, Рад.,
3). «Жылаған Нөрмен Беттің даусұн баласы естіп ... ... де «Хан ием, ... ... ... 102. ... В.). Бұл ... эпостық
жырлардың проза бөлімінде де, жыр үлгісінде де кездесе береді: «Тарғын ... ... ... қыта ... деп ... ... ... да толғайды» (Ер
Тар-ғып, 135, Рад., 3).
2. Жеке сөз-—күрделі сөз ... ... ... бір ... бұл ... өзіндік екІ ерекшелігі бар. ... ... ... сөз ... сөйлемнің баяндауышымен ... ... ... де, ... баяндауыш іспетті болып тұрады:
«Қуалық» деді... құдұ. Қуып ... ... алды ... 280. ... 3).
«Амандасып бала жөнөлдү. Жөнөлүп кетті» (Қан Шентай, 258. Рад-лов, 3).
Екіншіден, қайталап ... сөз, я ... сөз ... ... ... ... Бірақ ол екінші сөйлемнің баяндауышы қызметін
атқарады; «Ханына қылмысты болұп қашыпты. Қашып ... кырқ сан ... (Ер ... ... ... ... қүдү. Қуп жетті балаға» (Ежігелді.).
3. Күрделі сөз — жеке сөз түрінде қайталау. ... ... ... ... ... түрған күрделі етістіктің ... ... ... ... қыз ... ... ... атқа мінді»
(Дудар қыз, 313. Радлов, ... ... ... ... Бұл ... ... ... соңғы
сөйлемде ықшамдалып барып қайталанады. Қейде бастауыш пен баяндауышы түгел
қайталайды, кейде «баяндауыш сөйлем» ... ... ... ... ... ... қаршыға салды» (Ер Көкшү, 100. Радлов, 3). ... ... ... Ертең тұрды, көп бай болды» (Қармақ салған жігіт,
330. Радлов, 3).
Қазақ ертегілеріндегі етістік сөздердің ... ... ... ... ... табылады. Әрине, бұл ертегілердің бәрінде бірдей
сақталып қалмаған. Осынау тілдік үлгі ... ... ... ... та, көп ертегілер бұл тілдік үлгі — мо-дельді жоғалтып алғаң немесе
олардың іздері, калдықтары ғана қалып қойған. Мысалы:
«Уәделері бойынша Жаманның ... ... ... Тақсыр, шынында ол әйел сізге лайық ... — деп ... ... ... ... барып өз көзімен әйелді, оның тәрбиесін көрген соң, шьшында
да маған лайық әйел екен деп ... ... ... ... кырық уәзірге
кеңеседі» (Аяз би, 11). Осы аз ғана текстегі ... ... ... ... көп ... бар. ... олар «әдеби тіл» өңдеуіне түсіп
кеткендей көрінеді.
Ал ... ... ... текст мына сипатта болуға тиіс еді:
Уәделері бойынша Жаманның катынын ханға ... ... ... ол ... ... сізге лайық (қатын), ... деп ... Хан ... өз көзімен көреді. Көрген соң: «Шынында, маған лайық
қатын екен», — деп ойлайды (ойлап) үйіне ... ... ... ... ... көне мифтер мен батырлық ертегілердің өзінде де бұл дәстүрлі
тілдік үлгі-модельдің өз қатарын біртіндеп азайтып бара ... ... ... Бұл, сөз жоқ, ... ертегі тіліндегі дәстүрлілікті берік
сақтамауынан болып жүр. ... ... ... ... ... ... көңіл бөлмеген және олар ертегі айтуды ... ... ... ... ... шығып жүрген ертегілер «әдеби»
редакцияланған. Ал, ... ...... сөйлеу үлгісінде
қалыптасқан таза ауызекі тілі. Оны «жөндеу» ғылым үшін үлкен қиянат.
Қазіргі кезеңде қазақ ертегілерінің ... ... ... ... ... негізгі сөз таптарының, соның ішінде ... ... ... анықтау үшін компьютер ... ... ... ... ... өте ... компьютер көмегімен құрастырылған сөздік бойынша қазақ
ертегілерінің мәтіндерін негізге ала ... ... ... ... жиілік сөздігінің статистикалық мәліметтерінің ... ... тілі сөз ... ... ... сөз болып, тереңірек
зерттелгені – етістік. Бұл сөз ... ... ... де ерте ... ... лексикалық мол байлығын, алуан түрлі грамматикалық
категориялары мен формаларын, синтаксистік қызметін айрықша айтады: «Қазақ
тілі сөз ... ... ... орын ... ...... қарағанда етістіктердің лексикалық-грамматикалық мағыналары да,
тұлғалары да әр алуан, сөйлемде ... ... ... ...... мол, ең ... сөз табы», «Етістік сөз таптарының ішіндегі ең ... ... ... табылады» деген сияқты пікірлер көп. Қ. Жұбанов, Н.
Сауранбаев, А. ... т.б ... тілі ... танып білуге үлкен үлес
қосты. Етістік басқа сөз ... ... сан ... сөз ... ... 50 ж. және 70 ж. БСО мәтіндеріндегі
етістіктер қолданылуы ... 2 ... тұр. ... ... ... бұрын соларға ... ... ... ... ... ... анықтап алу қажет, өйткені, кейінірек
көрсетілгендей, етістік түбірдің түрленуінде, сөйлемде қолданылуында басқа
сөз таптарынан ... бар: ... ... ... де, сол
күйінде сөйлемде қолданыла алмайды, тікелей жіктелмейді т.б.
Қазіргі қазақ тілінде ... — ең ... сөз ... ... Бұл оның
лексика-семантикалық ерекшелігінен, түбір тұлғасы мен оған ... ... ... және ... арақатынасынан,
грамматикалық категорияларының әр түрлілігінен, жаңа сөз жасау жүйесінен,
қолданылу ... ... ... ... қызметінен т.б. лексика-
грамматикалық қасиеттерінен байқалады. Етістіктің зат есім ... көне ... ... басқа сөз таптарын жасауға негіз болатындығы, яғни тарихи-
генеалогиялық ерекшеліктері өз ... бір ... ... ... ... жағынан ана тілімізде қимылды,
процесті, әр түрлі өзгеріс, құбылысты білдіретін сөздер болып табылады.
Қазіргі ... ... ... ... түрлену жүйесі, синтаксистік қызметі сияқты үш түрлі
принципінің белгілері етістік деп ... ... ... өн ... ... да, ... негізінде етістіктің жеке сөз табы болып бөлінуі
ешбір күмән тудырмайды.
Олар басқа да мағыналы сөз ... ... ... ... де, ... әр ... ... түлғаларда да қолданылады деп асығыс айтып
жүрміз. Бірақ етістіктің ... ... ... ... ... ... бермейтін ерекшеліктер бар екенін көрсеткен жөн. Ең
алдымен, ол ерекшелік етістіктің ... ... ... ... ... қазақ әдеби тілінде етістіктің ... ... ... ... ... түбір болсын) сырт ... ... ... ... ... атап
айтқанда, ... ... ... 2-жақ ... түлғасымен сәйкес келеді.
Құрастырылған сөздігімізде біз осы ... ... ... ... ескеретін
жайт — егер бұйрық райдың (2-жақ) формасы бірінші және ... ... ... ... ... ... онда ол 2-жақ бұл ... жүйесіне
кірмеу керек, яғни бір грамматикалық түрлену жүйесінің ... ... ... ... ... ... сияқты өзіндік
ерекшеліктері арқылы ажырайтын, екінші жағынан бір-бірінен тең дәрежедегі
тілдік құбылыс болып саналады.
Олай ... бір ... яғни ... ... бір ... ... және оны білдіретін грамматикалық формасын бірде —
етістіктің ... ... деп, ... ... — бүйрық райдың жекеше, анайы
екінші жақ түлғасы деп, екі түрлі ... ... ... ... ... бір ғана грамматикалық құбылыс болса, оны бір-ақ түрінде ғана атау
керек. Екіншіден, бұйрқтық, жақтық (екінші, ... ... ... ... ... ... онда ол тұлға етістіктің белгілі бір грамматикалық
категориясының (райының) бір ... ... ... ... ... ... еді. ... түбірі білдіретін жалпы грамматикалық мағына
етістіктің ... ... ... ... ... ... ... да, ал 2-жақтық, бұйырықтық мағына — етістіктің белгілі сөздерімен
( сен деген бастауыш пен) сөйлемде белгілі (жақтық, ... ... ... және ... негізінде белгілі тұлғада жұмсалудың
нәтижесінде пайда болатын ... ... ... ... ... ... ... ертегілерде
5000 түрлі сөз форма қолданылған. Оның 2745-сі – етістік сөз ... ... ... ... форма негізінде жасалған. Мұның 678-і – негізгі
түбір де, 1128-і – туынды түбір. Қалғандары біріккен және қос сөз ... ... ... ... кездесетін 80,3% - туынды
етістіктер. Жалпы ... ... ... ... ... қазақ
тіліндегі саны 200-ге жуық.
Етістіктердің қолдану жиілігі мен жалғанатын аффикстердіің түрлерін
көрсету ... ... ... ... құрастыру принципіне
сүйендік. Қалған графада сөздің саны, олардың қайталану жиілігі берілді.
1. Зат ... ... ... аффикстер.
Барлық тюркологиялық, сондай-ақ қазақ тілі жайлы зерттеулерде ... ... ... –ла/-ле/ аффикстері бірінші қатарға шығады.
Алты түрлі фонетикалық вариантта айтылатын бұл ... ... ... ... ертегілерінде 2865 рет қайталанған.
2. Сын есімнен ... ... ... –ла/-ле/ және оның ... ... ... жоғары. 6 аффикс-вариант 78 сын есім сөзді етістікке айналдырып,
567 рет қайталанса, қалған 40-қа жуық ... ... ... рет ... Сан ... ... жасалуы. Алынған мәтінде екеу-ле, мың-ғыр,
бір-ле, бір-ік деген сияқты сөздерден жасалады.
4. Үстеу сөздерден ... ... ... мүмкіндігі. Ертегілерде 24
үстеу сөз ... ... ... қабылдап, 215 рет ... ... ... ... ... негізінен –ла/-ле/ және
оның фонетикалық варианттары.
5. ... ... ... ... етістік жасауға қатысатын сөз
таптарының ішінде зат есім мен сын есімнің кейінгі орында тұр. 29 ... 98 ... ... ... етістікке айналдырады. Мұнда да
сөз белсенділігі жағынан –ла/-ле/ аффикс варианттары ерекше орын алады. 112
сөздің 78-і осы ... ... ... ... туынды етістіктердің аз жасалатыны белгілі болды. 7
аффикс варианттың 13-ақ туынды етістік жасауы осыны танытады.
7. Ертегілерде аз, көп, бар, жоқ ... ... 12 ... түбір
етістік бар. Соның ішінде барла, жоғал, ... азай ... ... ... ... ... Олар 456 cөзге қосылып, 7112 рет
қайталанады.
8. Етістіктен етістік ... ... Төрт ... ... (-ңқыра/-ңкіре/-ыңқыра/-іңкіре/) кездесетін бұл аффикстің маңызы
өте зор. Ертегілерден алынған мәтінде 58-ақ ... ... ... ... қазақ тіліндегі туынды түбір етістіктердің дені ... ... ... Бір ғана –т ... 302 рет ... ... ... БОЙЫНША
ТҮЗІЛГЕН ЕТІСТІК СӨЗДЕРДІҢ ЖИІЛІК ... |СӨЗ ... ... ... |
| | | ... ... ... |
| | | | | ... |
|1 ... |1 |1148 ... ... |
|2 |тұрғандарға-ет |1 |1149 ... ... |
|3 ... | 1 |1150 ... ... |
|4 |қылуға-ет |1 |1151 ... ... |
|5 ... |1 |1152 ... |0,237183 |
|6 ... |1 |1153 ... ... |
|7 ... |2 |1155 ... |0,237801 |
|8 |алмағанда-ет |2 |1157 ... ... |
|9 ... |1 |1158 ... ... |
|10 |сұрағанда-ет |1 |1159 ... ... ... ... |1 |1160 |0,000206 ... ... ... |2 |1162 ... ... |
|13 ... |1 |1163 ... ... ... ... |1 |1164 |0,000206 ... ... ... |1 |1165 ... ... ... ... |6 |1171 ... ... ... ... |1 |1172 ... ... ... ... |1 |1173 ... |0,241507 |
|19 ... |1 |1174 ... ... ... ... |1 |1175 ... |0,241919 ... ... |1 |1176 ... ... |
|22 |бола-ет |2 |1178 ... ... ... ... |1 |1179 ... |0,242742 |
|24 |барма-ет |1 |1180 ... ... ... ... |1 |1181 ... |0,243154 |
|26 ... |1 |1182 ... ... ... ... |2 |1184 ... ... |
|28 |бара-ет |4 |1188 ... ... ... ... |1 |1189 ... ... |
|30 |тұра-ет |1 |1190 ... ... ... ... |1 |1191 ... ... |
|32 |қайыра-ет |1 |1192 ... ... ... ... |1 |1193 ... ... ... |болмаса-ет |4 |1197 ... ... ... ... |1 |1198 ... |0,246654 |
|36 ... |1 |1199 ... ... |
|37 |қараса-ет |3 |1202 ... ... ... ... |2 |1204 ... ... ... ... |1 |1205 ... |0,248096 |
|40 ... |9 |1214 ... ... ... ... |1 |1215 ... ... |
|42 |тапса-ет |1 |1216 ... ... ... ... |1 |1217 ... |0,250566 |
|44 |отырса-ет |1 |1218 ... ... ... ... |8 |1226 ... ... ... |айтса-ет |1 |1227 ... ... ... ... |2 |1229 ... ... ... |тарта-ет |1 |1230 ... ... ... ... |1 |1231 ... |0,253449 |
|50 |ұша-ет |4 |1235 ... ... ... ... |1 |1236 ... ... ... ... |1 |1237 ... |0,254684 |
|53 |іздеуге-ет |6 |1243 ... ... ... ... |1 |1244 |0,000206 ... ... ... |2 |1246 ... ... ... ... |2 |1248 ... ... ... ... |1 |1249 ... ... |
|58 ... |1 |1250 ... ... ... ... |1 |1251 ... |0,257566 |
|60 ... |1 |1252 ... ... |
|61 |дегенде-ет |4 |1256 ... ... ... ... |1 |1257 ... ... ... ... |1 |1258 ... ... |
|64 |бергенде-ет |2 |1260 ... ... ... ... |1 |1261 ... |0,259625 ... ... |1 |1262 ... ... ... |естігенде-ет |1 |1263 ... ... ... |түскенде-ет |1 |1264 ... ... ... ... |1 |1265 |0,000206 ... ... ... |19 |1284 ... ... ... ... |1 |1285 ... |0,264567 ... ... |2 |1287 ... ... |
|73 |біле-ет |2 |1289 ... ... ... ... |1 |1290 ... |0,265596 |
|75 |тексере-ет |1 |1291 ... ... ... ... |2 |1293 ... ... ... |көре-ет |2 |1295 ... ... ... ... |3 |1298 ... ... |
|79 |жүре-жүре-ет |2 |1300 ... ... ... ... |1 |1301 ... ... ... ... |2 |1303 ... |0,268273 |
|82 |десе-ет |6 |1309 ... ... ... ... |1 |1310 ... ... ... |ексе-ет |1 |1311 ... ... ... |келсе-ет |6 |1317 ... ... ... ... |1 |1318 ... ... ... ... |1 |1319 ... ... |
|88 |берсе-ет |1 |1320 ... ... ... ... |1 |1321 ... ... |
|90 |көрсе-ет |3 |1324 ... ... ... ... |1 |1325 ... ... ... |түсе-ет |1 |1326 ... ... ... ... |1 |1327 ... |0,273214 |
|94 |кете-ет |2 |1329 ... ... ... |істе-ет |1 |1330 ... ... ... ... |1 |1331 ... ... ... |соққыз-ет |1 |1332 ... ... ... ... |1 |1333 ... ... ... |сайлаңыз-ет |1 |1334 ... ... ... |қосыңыз-ет |1 |1335 ... ... ... ... |1 |1336 ... |0,275067 |
|102 |береміз-ет |1 |1337 ... ... ... |кетеміз-ет |1 |1338 ... ... ... ... |1 |1339 ... ... ... ... |2 |1341 ... |0,276096 |
|106 |жасағандай-ет |1 |1342 ... ... ... ... |1 |1343 ... ... ... |айтқанындай-ет |1 |1344 ... ... ... ... |1 |1345 ... |0,276920 |
|110 |зулай-ет |1 |1346 ... ... ... ... |1 |1347 ... ... |
|112 |ұйықтамай-ет |1 |1348 ... ... ... ... |5 |1353 ... |0,278567 |
|114 |бармай-ет |1 |1354 ... ... ... ... |1 |1355 ... ... ... |қалдырмай-ет |1 |1356 ... ... ... ... |1 |1357 ... ... ... |аямай-ет |1 |1358 ... ... ... ... |1 |1359 ... |0,279802 |
|120 |мадақтай-ет |1 |1360 ... ... ... |ұстай-ет |1 |1361 ... ... ... ... |1 |1362 ... ... ... |сөйлей-ет |1 |1363 ... ... ... ... |2 |1365 ... ... ... |тимей-ет |1 |1366 ... ... ... ... |2 |1368 ... |0,281655 |
|127 |көрмей-ет |2 |1370 ... ... ... ... |1 |1371 ... |0,282273 |
|129 |ғой-ет |1 |1372 ... ... ... ... |2 |1374 ... ... ... |едік-ет |1 |1375 ... ... ... ... |1 |1376 ... ... ... |өтелік-ет |1 |1377 ... ... ... ... |2 |1379 ... |0,283920 |
|135 |айтқанындай-ақ-ет |1 |1380 ... ... ... ... |1 |1381 ... ... ... ... |1 |1382 ... ... |
|138 |қылайық-ет |1 |1383 ... ... ... ... |1 |1384 ... ... |
|140 |ал-ет |4 |1388 ... ... ... ... |3 |1391 ... ... |
|142 |сал-ет |1 |1392 ... ... ... ... |1 |1393 ... ... ... |бол-ет |2 |1395 ... ... ... |қыл-ет |2 |1397 ... ... ... ... |1 |1398 ... |0,287832 ... ... |5 |1403 ... |0,288861 |
|148 ... |1 |1404 ... ... ... ... |1 |1405 ... ... ... ... |1 |1406 ... ... |
|151 |болсам-ет |1 |1407 ... ... ... ... |1 |1408 ... ... |
|153 |ем-ет |4 |1412 ... ... ... ... |1 |1413 ... ... ... |берсем-ет |1 |1414 ... ... ... ... |2 |1416 ... ... ... ... |1 |1417 ... ... ... |таппадым-ет |1 |1418 ... ... ... ... |1 |1419 ... ... |
|160 |болдым-ет |1 |1420 ... ... ... |едім-ет |4 |1424 ... ... ... ... |2 |1426 ... ... ... |бердім-ет |1 |1427 ... ... ... ... |1 |1428 ... ... ... |көргенім-ет |1 |1429 ... ... ... ... |1 |1430 ... |0,294420 ... ... |1 |1431 ... |0,294626 |
|168 |шаршаған-ет |1 |1432 ... ... ... ... |1 |1433 ... |0,295038 ... ... |9 |1442 ... ... |
|171 |жиналған-ет |1 |1443 ... ... ... ... |1 |1444 ... |0,297303 |
|173 |болған-ет |3 |1447 ... ... ... ... |2 |1449 ... ... ... ... |1 |1450 ... ... ... ... |1 |1451 ... ... ... ... |1 |1452 |0,000206 ... ... ... |1 |1453 ... ... ... ... |2 |1455 ... ... ... ... |1 |1456 ... ... |
|181 |жарған-ет |1 |1457 ... ... ... ... |3 |1460 ... ... |
|183 |ысқырған-ет |1 |1461 ... ... ... ... |2 |1463 ... |0,301215 |
|185 ... |1 |1464 ... ... ... ... |1 |1465 ... ... ... ... |1 |1466 ... ... ... |тыныққан-ет |1 |1467 ... ... ... |шыққан-ет |3 |1470 ... ... ... ... |1 |1471 ... ... ... |асқан-ет |3 |1474 ... ... ... ... |1 |1475 ... |0,303685 ... ... |6 |1481 ... ... ... |айтқан-ет |1 |1482 ... ... ... ... |1 |1483 ... ... ... |жұтқан-ет |1 |1484 ... ... ... ... |1 |1485 ... ... |
|198 |ұшқан-ет |2 |1487 ... ... ... ... |1 |1488 ... ... |
|200 ... |2 |1490 ... ... ... ... |2 |1492 ... |0,307186 |
|202 |деген-ет |9 |1501 ... ... ... ... |1 |1502 ... |0,309244 |
|204 |істеген-ет |3 |1505 ... ... ... ... |1 |1506 ... ... |
|206 ... |2 |1508 ... ... ... ... |3 |1511 ... ... ... |жөнелген-ет |1 |1512 ... ... ... |тесілген-ет |1 |1513 ... ... ... |мінген-ет |1 |1514 ... ... ... ... |6 |1520 ... |0,312950 |
|212 |жіберген-ет |3 |1523 ... ... ... ... |1 |1524 ... ... ... |жүрген-ет |5 |1529 ... ... ... ... |1 |1530 ... ... ... ... |1 |1531 ... |0,315215 |
|217 ... |1 |1532 ... ... ... ... |49 |1581 ... ... ... ... |1 |1582 ... ... ... |әкеткен-ет |1 |1583 ... ... ... ... |1 |1584 ... ... ... |біткен-ет |1 |1585 ... ... ... ... |1 |1586 ... |0,326539 |
|224 |таласқанмен-ет |1 |1587 ... ... ... ... |2 |1589 ... |0,327157 |
|226 |білместен-ет |1 |1590 ... ... ... ... |1 |1591 ... ... ... |кірместен-ет |1 |1592 ... ... ... ... |1 |1593 ... ... ... ... |1 |1594 ... ... |
|231 |бауыздайын-ет |1 |1595 ... ... ... ... |2 |1597 ... |0,328804 |
|233 ... |3 |1600 ... ... ... ... |3 |1603 ... |0,330039 ... ... |1 |1604 ... ... ... ... |1 |1605 ... ... ... ... |1 |1606 ... ... |
|238 |жұтайын-ет |1 |1607 ... ... ... |боламын-ет |3 |1610 ... ... ... ... |5 |1615 ... ... |
|241 ... |2 |1617 ... ... ... ... |1 |1618 ... ... |
|243 |жұтамын-ет |1 |1619 ... ... ... |сұрамаймын-ет |1 |1620 ... ... ... ... |1 |1621 ... ... ... |бармаймынет |1 |1622 ... ... ... ... |1 |1623 ... ... ... ... |1 |1624 ... |0,334363 |
|249 |жатырмын-ет |2 |1626 ... ... ... ... |1 |1627 ... ... ... |қылғанын-ет |1 |1628 ... ... ... ... |2 |1630 ... ... ... |туғанын-ет |1 |1631 ... ... ... ... |2 |1633 ... |0,336216 |
|255 ... |3 |1636 ... ... ... ... |1 |1637 ... ... |
|257 |айтарын-ет |1 |1638 ... ... ... |бармасын-ет |1 |1639 ... ... ... ... |1 |1640 ... ... ... |болсын-ет |4 |1644 ... ... ... ... |1 |1645 ... ... ... |тұрсын-ет |1 |1646 ... ... ... ... |1 |1647 ... ... |
|264 |тұратын-ет |1 |1648 ... ... ... |адасатын-ет |1 |1649 ... ... ... ... |1 |1650 ... |0,339716 |
|267 |алмайтын-ет |2 |1652 ... ... ... ... |1 |1653 ... ... |
|269 |қоятын-ет |1 |1654 ... ... ... ... |1 |1655 ... |0,340745 |
|271 ... |1 |1656 ... ... ... ... |1 |1657 ... |0,341157 |
|273 |ерейін-ет |1 |1658 ... ... ... ... |1 |1659 ... |0,341569 |
|275 ... |2 |1661 ... ... ... ... |1 |1662 ... ... |
|277 |бітірейін-ет |2 |1664 ... ... ... ... |1 |1665 ... ... ... |өтейін-ет |1 |1666 ... ... ... ... |1 |1667 ... |0,343216 |
|281 ... |1 |1668 ... ... ... ... |1 |1669 ... ... |
|283 |білгемін-ет |1 |1670 ... ... ... ... |1 |1671 ... ... ... ... |2 |1673 ... ... |
|286 |жіберемін-ет |1 |1674 ... ... ... ... |1 |1675 ... ... ... ... |1 |1676 ... ... ... |білмеймін-ет |1 |1677 ... ... ... ... |2 |1679 ... ... ... ... |1 |1680 ... ... ... |істегенін-ет |1 |1681 ... ... ... ... |1 |1682 ... ... |
|294 |екенін-ет |4 |1686 ... ... ... |істесін-ет |1 |1687 ... ... ... ... |1 |1688 ... |0,347540 |
|297 ... |1 |1689 ... ... ... ... |1 |1690 ... |0,347951 |
|299 ... |1 |1691 ... ... ... |тексеретін-ет |1 |1692 |0,000206 ... ... ... |2 |1694 ... |0,348775 |
|302 ... |1 |1695 ... ... |
|303 |болсаң-ет |1 |1696 ... ... ... ... |1 |1697 ... |0,349393 ... ... |1 |1698 ... ... ... ... |1 |1699 ... ... ... ... |3 |1702 ... ... ... ... |1 |1703 ... ... ... |бітірсең-ет |1 |1704 ... ... ... |болдың-ет |1 |1705 ... ... ... ... |1 |1706 ... ... |
|312 |татқанның-ет |1 |1707 ... ... ... ... |1 |1708 ... ... ... |қыласың-ет |1 |1709 ... ... ... ... |3 |1712 ... ... ... |қарасың-ет |1 |1713 ... ... ... ... |1 |1714 ... ... |
|318 |асайсың-ет |1 |1715 ... ... ... |қаларсың-ет |1 |1716 ... ... ... ... |1 |1717 ... |0,353510 ... ... |1 |1718 ... ... ... |тарттың-ет |1 |1719 ... ... ... ... |1 |1720 ... ... ... |келдің-ет |1 |1721 ... ... ... ... |2 |1723 ... ... ... |деушілердің-ет |1 |1724 ... ... ... |өркешінің-ет |1 |1725 ... ... ... ... |1 |1726 ... ... ... |еткілерің-ет |1 |1727 ... ... ... ... |1 |1728 ... ... ... ... |3 |1731 ... ... ... ... |1 |1732 ... ... ... ... |1 |1733 ... |0,356805 |
|334 ... |1 |1734 ... ... ... ... |2 |1736 ... |0,357422 |
|336 |ызылдап-ет |1 |1737 ... ... ... ... |1 |1738 ... ... |
|338 |ыңылдап-ет |1 |1739 ... ... ... |жарымдап-ет |1 |1740 ... ... ... ... |1 |1741 ... ... ... |ызыңдап-ет |1 |1742 ... ... ... ... |1 |1743 ... |0,358863 ... ... |1 |1744 ... ... ... ... |2 |1746 ... |0,359481 ... ... |1 |1747 ... ... ... ... |1 |1748 ... ... ... ... |1 |1749 ... ... ... ... |1 |1750 ... ... ... |талап-ет |1 |1751 ... ... ... ... |3 |1754 ... ... |
|351 |ойлап-ет |4 |1758 ... ... ... ... |1 |1759 ... |0,362158 |
|353 |бауырлап-ет |1 |1760 ... ... ... |шулап-ет |1 |1761 ... ... ... ... |1 |1762 ... ... |
|356 |жылап-ет |1 |1763 ... ... ... ... |1 |1764 ... ... ... |жайнап-ет |1 |1765 ... ... ... ... |1 |1766 ... |0,363599 |
|360 |қарап-ет |2 |1768 ... ... ... |тарап-ет |1 |1769 ... ... ... |сайрап-ет |1 |1770 ... ... ... ... |2 |1772 ... |0,364834 |
|364 |сұрап-ет |4 |1776 ... ... ... ... |1 |1777 ... |0,365864 ... ... |1 |1778 ... ... ... ... |5 |1783 ... ... ... ... |2 |1785 ... |0,367511 |
|369 |тастап-ет |2 |1787 ... ... ... ... |1 |1788 ... ... ... ... |4 |1792 ... ... ... |жауап-ет |5 |1797 ... ... ... ... |1 |1798 ... ... ... |деп-ет |47 |1845 ... ... ... |-деп-ет |5 |1850 ... ... ... ... |8 |1858 ... ... ... |-ет-деп-ет |1 |1859 ... ... ... ... |1 |1860 ... |0,382952 |
|379 ... |1 |1861 ... ... ... |жеп-ет |4 |1865 ... ... ... ... |2 |1867 ... ... ... ... |1 |1868 ... ... ... ... |1 |1869 ... |0,384805 ... ... |1 |1870 ... |0,385011 |
|385 |жетектеп-ет |3 |1873 ... ... ... |істеп-ет |2 |1875 ... ... ... |тістеп-ет |1 |1876 ... ... ... ... |1 |1877 ... |0,386453 |
|389 |бағып-ет |3 |1880 ... ... ... ... |2 |1882 ... |0,387482 |
|391 |тағып-ет |2 |1884 ... ... ... ... |1 |1885 ... ... ... |жолығып-ет |1 |1886 ... ... ... |шығып-ет |11 |1897 ... ... ... |озып-ет |1 |1898 ... ... ... ... |2 |1900 ... |0,391188 ... ... |2 |1902 ... |0,391600 ... ... |1 |1903 ... ... ... |қарайып-ет |1 |1904 ... ... ... ... |1 |1905 ... ... ... |сойып-ет |4 |1909 ... ... ... |оқып-ет |1 |1910 ... ... ... |қорқып-ет |4 |1914 ... ... ... ... |44 |1958 ... ... ... |қалып-ет |5 |1963 ... ... ... ... |1 |1964 ... ... ... |айналып-ет |1 |1965 ... ... ... |оралып-ет |2 |1967 ... ... ... ... |4 |1971 ... ... ... |болып-ет |29 |2000 ... ... ... ... |4 |2004 ... ... |
|412 |тығылып-ет |2 |2006 ... ... ... |жазылып-ет |2 |2008 ... ... ... ... |1 |2009 ... ... ... |жайылып-ет |1 |2010 ... ... ... |кылып-ет |1 |2011 ... ... ... ... |4 |2015 ... |0,414865 |
|418 ... |1 |2016 ... ... |
|419 |таусылып-ет |2 |2018 ... ... ... ... |1 |2019 ... |0,415689 |
|421 |атылып-ет |1 |2020 ... ... ... ... |1 |2021 ... ... ... |құтылып-ет |1 |2022 ... ... ... |жанданып-ет |1 |2023 ... ... ... ... |1 |2024 ... ... ... |танып-ет |3 |2027 ... ... ... ... |1 |2028 ... |0,417542 |
|428 |қуанып-ет |1 |2029 ... ... ... |қонып-ет |3 |2032 ... ... ... ... |1 |2033 ... ... |
|431 |сынып-ет |1 |2034 ... ... ... |оянып-ет |2 |2036 ... ... ... ... |10 |2046 ... ... ... ... |2 |2048 ... ... ... |құтқарып-ет |1 |2049 ... ... ... ... |3 |2052 ... |0,422483 |
|437 |қуарып-ет |1 |2053 ... ... ... ... |1 |2054 ... |0,422895 ... ... |1 |2055 ... ... ... ... |10 |2065 ... |0,425160 |
|441 |қария-зттұрып-ет |1 |2066 ... ... ... ... |1 |2067 ... ... ... ... |1 |2068 ... ... ... ... |1 |2069 ... ... ... |шақырып-ет |5 |2074 ... ... ... ... |1 |2075 ... ... ... |тапсырып-ет |1 |2076 ... ... ... |бақтырып-ет |1 |2077 ... ... ... |отырып-ет |4 |2081 ... ... ... ... |1 |2082 ... ... ... |соғыстырып-ет |2 |2084 ... ... ... |басып-ет |2 |2086 ... ... ... ... |1 |2087 ... ... ... |жайласып-ет |1 |2088 ... ... ... ... |1 |2089 ... |0,430101 |
|456 |сұрасып-ет |1 |2090 ... ... ... |қосып-ет |2 |2092 ... ... ... ... |1 |2093 ... ... |
|459 ... |1 |2094 ... ... ... ... |1 |2095 ... |0,431336 |
|461 |айтысып-ет |2 |2097 ... ... ... ... |2 |2099 ... |0,432160 |
|463 |жұбатып-ет |1 |2100 ... ... ... ... |10 |2110 ... ... |
|465 |сорғалатып-ет |1 |2111 ... ... ... ... |1 |2112 ... |0,434836 |
|467 |жинатып-ет |2 |2114 ... ... ... ... |3 |2117 ... ... |
|469 |босатып-ет |1 |2118 ... ... ... |татып-ет |1 |2119 ... ... ... ... |2 |2121 ... ... ... |айтып-ет |5 |2126 ... ... ... ... |1 |2127 ... |0,437925 |
|474 |тартып-ет |1 |2128 ... ... ... |жұтып-ет |2 |2130 ... ... ... ... |1 |2131 ... ... |
|477 |оятып-ет |1 |2132 ... ... ... |тауып-ет |7 |2139 ... ... ... ... |3 |2142 ... ... ... ... |1 |2143 ... ... ... ... |1 |2144 ... ... ... |кашып-ет |1 |2145 ... ... ... ... |2 |2147 ... |0,442042 |
|484 |арып-ашып-ет |1 |2148 ... ... ... ... |5 |2153 ... ... |
|486 |құшып-ет |1 |2154 ... ... ... ... |1 |2155 ... ... |
|488 |сүңгіп-ет |1 |2156 ... ... ... ... |1 |2157 ... ... ... ... |1 |2158 ... ... ... ... |1 |2159 ... ... ... ... |1 |2160 ... |0,444719 |
|493 |киіп-ет |1 |2161 ... ... ... ... |30 |2191 ... ... ... |әкеліп-ет |7 |2198 ... ... ... |келіп-келіп-ет |1 |2199 ... ... ... ... |1 |2200 ... |0,452954 ... ... |3 |2203 ... ... |
|499 |бөліп-ет |1 |2204 ... ... ... ... |2 |2206 ... ... |
|501 |біліп-ет |6 |2212 ... ... ... |сеніп-ет |2 |2214 ... ... ... ... |2 |2216 ... ... |
|504 |желпіп-ет |1 |2217 ... ... ... |еріп-ет |1 |2218 ... ... ... ... |8 |2226 ... ... |
|507 |жіберіп-ет |3 |2229 ... ... ... ... |2 |2231 ... ... ... ... |2 |2233 ... ... ... ... |1 |2234 ... ... ... |көтеріп-ет |8 |2242 ... ... ... ... |11 |2253 ... |0,463867 |
|513 |үріп-ет |1 |2254 ... ... ... ... |11 |2265 ... ... |
|515 |жүгіріп-ет |1 |2266 ... ... ... |білдіріп-ет |1 |2267 ... ... ... |кіріп-ет |5 |2272 ... ... ... ... |1 |2273 ... ... ... |өлтіріп-ет |1 |2274 ... ... ... ... |2 |2276 ... ... ... |десіп-ет |1 |2277 ... ... ... ... |1 |2278 ... ... |
|523 |кесіп-ет |2 |2280 ... ... ... ... |2 |2282 ... ... |
|525 |тесіп-ет |1 |2283 ... ... ... |түсіп-ет |11 |2294 ... ... ... |кетісіп-ет |1 |2295 ... ... ... ... |7 |2302 ... ... ... |кетіп-ет |4 |2306 ... ... ... ... |1 |2307 ... |0,474985 |
|531 |шілтитіп-ет |1 |2308 ... ... ... ... |1 |2309 ... ... ... |өтіп-ет |5 |2314 ... ... ... ... |7 |2321 ... ... ... ... |2 |2323 ... |0,478279 |
|536 |сеуіп-ет |1 |2324 ... ... ... ... |1 |2325 ... |0,478691 ... ... |1 |2326 ... ... |
|539 |бар-ет |9 |2335 ... ... ... ... |1 |2336 ... ... ... |тапсаңдар-ет |1 |2337 ... ... ... ... |2 |2339 ... ... ... ... |1 |2340 ... |0,481779 |
|544 |шығарыңдар-ет |1 |2341 ... ... ... ... |1 |2342 ... ... ... ... |1 |2343 ... ... ... ... |1 |2344 ... |0,482602 |
|548 |ұмтылар-ет |1 |2345 ... ... ... |тұрар-ет |1 |2346 ... ... ... ... |1 |2347 ... ... |
|551 |жатар-ет |1 |2348 ... ... ... ... |1 |2349 ... ... ... ... |5 |2354 ... ... |
|554 |жібер-ет |2 |2356 ... ... ... ... |1 |2357 ... ... |
|556 |едіндер-ет |2 |2359 ... ... ... ... |1 |2360 ... ... |
|558 |жемесеңдер-ет |1 |2361 ... ... ... ... |2 |2363 ... ... ... ... |1 |2364 ... ... ... |кетпейсіңдер-ет |1 |2365 ... ... ... |етіңдер-ет |1 |2366 ... ... ... ... |1 |2367 ... ... ... |өлер-ет |3 |2370 ... ... ... ... |1 |2371 ... |0,488161 |
|566 |түсіндірер-ет |1 |2372 ... ... ... ... |1 |2373 ... ... ... ... |6 |2379 ... ... ... |жүр-ет |2 |2381 ... ... ... |жатыр-ет |10 |2391 ... ... ... ... |3 |2394 ... ... ... |өлтір-ет |1 |2395 ... ... ... ... |1 |2396 ... ... ... |емес-ет |6 |2402 ... ... ... ... |2 |2404 ... ... ... |сат-ет |4 |2408 ... ... ... ... |1 |2409 ... |0,495985 |
|578 |боламынет-ет |1 |2410 ... ... ... ... |1 |2411 ... |0,496397 ... ... |1 |2412 ... ... ... ... |1 |2413 ... |0,496809 ... ... |1 |2414 ... ... |
|583 |тарту-ет |1 |2415 ... ... ... ... |2 |2417 ... ... ... |табады-ет |2 |2419 ... ... ... ... |5 |2424 ... ... ... |алады-ет |6 |2430 ... ... ... ... |13 |2443 ... ... ... |салады-ет |1 |2444 ... ... ... ... |2 |2446 ... ... |
|591 |болады-ет |17 |2463 ... ... ... |соғылады-ет |1 |2464 ... ... ... ... |2 |2466 ... ... ... |жұмады-ет |1 |2467 ... ... ... ... |2 |2469 ... |0,508338 ... ... |1 |2470 ... |0,508544 |
|597 |оянады-ет |1 |2471 ... ... ... ... |1 |2472 ... ... |
|599 |барады-ет |3 |2475 ... ... ... |шығарады-ет |1 |2476 ... ... ... ... |4 |2480 ... ... ... ... |2 |2482 ... |0,511015 ... ... |1 |2483 ... ... ... ... |1 |2484 ... |0,511427 |
|605 |ысқырады-ет |1 |2485 ... ... ... ... |1 |2486 ... ... ... |отырады-ет |1 |2487 ... ... ... ... |1 |2488 ... ... ... |жасады-ет |1 |2489 ... ... ... ... |1 |2490 ... ... ... ... |1 |2491 ... ... ... |жатады-ет |4 |2495 ... ... ... |айтады-ет |13 |2508 ... ... ... |қайтады-ет |2 |2510 ... ... ... ... |2 |2512 ... ... ... |қашады-ет |1 |2513 ... ... ... ... |5 |2518 ... ... |
|618 |жаздайды-ет |1 |2519 ... ... ... ... |1 |2520 ... |0,518839 ... ... |1 |2521 ... ... ... |сайлайды-ет |2 |2523 ... ... ... |ойлайды-ет |2 |2525 ... ... ... ... |2 |2527 ... ... ... ... |3 |2530 ... ... |
|625 |болмайды-ет |2 |2532 ... ... ... ... |2 |2534 ... ... ... ... |1 |2535 ... ... ... ... |4 |2539 ... |0,522751 |
|629 |ұшырайды-ет |1 |2540 ... ... ... ... |1 |2541 ... ... ... ... |1 |2542 ... |0,523368 ... ... |1 |2543 ... ... ... ... |2 |2545 ... ... ... ... |1 |2546 ... ... ... ... |6 |2552 ... ... ... |соғылды-ет |1 |2553 ... ... ... ... |1 |2554 ... ... ... |қылды-ет |1 |2555 ... ... ... ... |1 |2556 ... ... ... ... |1 |2557 ... ... |
|641 |қоярымды-ет |1 |2558 ... ... ... ... |1 |2559 ... |0,526868 ... ... |1 |2560 ... ... ... |алатындарды-ет |1 |2561 |0,000206 ... ... ... |4 |2565 ... |0,528104 |
|646 |қайырды-ет |1 |2566 ... ... ... ... |1 |2567 ... |0,528516 |
|648 |қарағаны-ет |1 |2568 ... ... ... ... |1 |2569 ... |0,528927 |
|650 ... |1 |2570 ... ... ... |ойлағандары-ет |1 |2571 |0,000206 ... ... ... |1 |2572 ... ... ... ... |1 |2573 ... ... |
|654 |айтқысы-ет |1 |2574 ... ... ... ... |2 |2576 ... ... |
|656 |шықты-ет |2 |2578 ... ... ... ... |1 |2579 ... ... ... |болмапты-ет |3 |2582 ... ... ... |ұшырапты-ет |1 |2583 ... ... ... |шығыпты-ет |2 |2585 ... ... ... ... |3 |2588 ... |0,532839 ... ... |1 |2589 ... ... ... |калыпты-ет |1 |2590 ... ... ... |қалыпты-ет |1 |2591 ... ... ... ... |8 |2599 ... |0,535104 |
|666 ... |1 |2600 ... ... ... ... |1 |2601 ... |0,535516 ... ... |2 |2603 ... |0,535928 |
|669 |барыпты-ет |1 |2604 ... ... ... ... |2 |2606 ... ... ... |отырыпты-ет |1 |2607 ... ... ... ... |1 |2608 |0,000206 ... ... ... |1 |2609 ... ... |
|674 |айтыпты-ет |2 |2611 ... ... ... ... |1 |2612 ... |0,537781 |
|676 |қуыпты-ет |3 |2615 ... ... ... ... |2 |2617 ... ... |
|678 |шашыпты-ет |1 |2618 ... ... ... ... |1 |2619 ... ... ... ... |1 |2620 ... ... ... |атты-ет |1 |2621 ... ... ... ... |1 |2622 ... ... ... |жатты-ет |2 |2624 ... ... ... ... |13 |2637 ... ... ... ... |1 |2638 ... |0,543134 ... ... |1 |2639 ... |0,543340 |
|687 |айтуы-ет |1 |2640 ... ... ... ... |1 |2641 ... ... ... ... |1 |2642 ... ... |
|690 |айтшы-ет |1 |2643 ... ... ... ... |1 |2644 ... |0,544369 ... ... |15 |2659 ... ... ... |егеді-ет |1 |2660 ... ... ... ... |1 |2661 ... |0,547869 |
|695 |деді-ет |2 |2663 ... ... ... |-деді-ет |6 |2669 ... ... ... ... |2 |2671 ... ... ... |деді-ет |1 |2672 ... ... ... ... |1 |2673 ... ... ... ... |1 |2674 ... ... ... |сүйеді-ет |1 |2675 ... ... ... ... |1 |2676 ... ... |
|703 |келеді-ет |11 |2687 ... ... ... ... |3 |2690 ... ... |
|705 |жүгінеді-ет |1 |2691 ... ... ... ... |1 |2692 ... |0,554252 |
|707 |көрінеді-ет |1 |2693 ... ... ... |береді-ет |13 |2706 ... ... ... ... |5 |2711 ... ... ... |көреді-ет |9 |2720 ... ... ... ... |3 |2723 ... ... |
|712 |кіреді-ет |1 |2724 ... ... ... ... |1 |2725 ... ... ... |еседі-ет |1 |2726 ... ... ... |кездеседі-ет |1 |2727 ... ... ... ... |3 |2730 ... ... |
|717 |тиіседі-ет |1 |2731 ... ... ... ... |1 |2732 ... ... ... |етеді-ет |3 |2735 ... ... ... |жетеді-ет |3 |2738 ... ... ... ... |7 |2745 ... |0,565164 |
|722 |естіртеді-ет |1 |2746 ... ... ... |ішеді-ет |2 |2748 ... ... ... ... |1 |2749 ... ... |
|725 |өткізді-ет |1 |2750 ... ... ... |естиді-ет |1 |2751 ... ... ... ... |1 |2752 ... ... ... ... |45 |2797 ... ... ... ... |15 |2812 ... |0,578958 ... ... |1 |2813 ... ... ... |сөйлейді-ет |1 |2814 ... ... ... ... |1 |2815 ... ... ... |істейді-ет |4 |2819 ... ... ... ... |1 |2820 ... ... ... |құрметтейді-ет |1 |2821 ... ... ... ... |4 |2825 ... |0,581635 |
|737 |жөнелді-ет |3 |2828 ... ... ... ... |1 |2829 ... |0,582458 ... ... |1 |2830 ... ... ... ... |1 |2831 ... ... ... |кірді-ет |1 |2832 ... ... ... ... |1 |2833 ... ... |
|743 |тимегені-ет |1 |2834 ... ... ... ... |1 |2835 ... |0,583694 |
|745 ... |12 |2847 ... ... ... ... |1 |2848 ... ... ... ... |1 |2849 ... ... |
|748 |келіпті-ет |3 |2852 ... ... ... ... |5 |2857 ... ... |
|750 |жіберіпті-ет |5 |2862 ... ... ... ... |2 |2864 ... ... ... ... |1 |2865 |0,000206 ... ... ... |2 |2867 ... ... |
|754 |жетіпті-ет |4 |2871 ... ... ... ... |7 |2878 ... ... |
|756 |әкетіпті-ет |1 |2879 ... ... ... ... |1 |2880 ... |0,592959 |
|758 |естіпті-ет |1 |2881 ... ... ... ... |2 |2883 ... ... |
|760 |түсті-ет |1 |2884 ... ... ... ... |2 |2886 ... ... ... ... |1 |2887 ... ... ... |кетті-ет |4 |2891 ... ... ... ... |1 |2892 ... ... |
|765 |көрсетіңізші-ет |1 |2893 ... ... ... ... |1 |2894 ... ... |
|767 ... |1 |2895 ... ... ... |қоя-ет |2 |2897 ... ... ... ... ... қиял ... ... да, қоғам өмірінің
көптеген мәселелерін қамтиды. Оларды халық тілегі, ... ... ... ... ... әңгімелердің қайсысына болса
да халық өзінше қорытынды жасап, әділ ... ... ... нені
ұнататындығын, қандай қасиеттерден жирену керектігін суреттейді.
Ертегіден халықтың әр кездегі тұрмыс-тіршілігі, қоғамдық ... ... ... ... мен ... ... ... Ертегілер әлемі
дүниенің құпияларына толы әлем. Оның сыр-қырын ашудың негізінде ... ... ... ... ... келе ... мен ... тәжірибесінің берілу процесіндегі баланың
танымдық қызметі мен ұлттық сана-сезімінің қалыптастыруында ... ... ... ... де, ... ой-санасын қалыптастыруда көркем
әдебиеттің алатын орны аса құнды.
Өмірдің мәңгілік құндылықтардың сырын ашудың ... ... ... ... ... бойы ... ... саласының даму
процесінде жаңалықтарды ашуға ұмтылған.
Ғылыми-техникалық прогресс, электронды-есептеу ... ... ... ... білімдер салаларында қолданыс табуы тіл
біліміне, соның ішінде түркітануға да өз ықпалын ... ... ... ... жеке ... пәнге, тіпті
ғылыми бағытқа айналып отыр.
Түркі тіліндегі мәтіндерді статистикалық тәсілмен зерттеу - бұл тілдің
ішкі ... яғни ... ... ... ... ... және сөйлеу тіліндегі түрлі типті сөздердің әр
ыңғайдағы қолдану жиілігін ... ... ... тілдің құрылымдық-
грамматикалық, кейде стильдік-семантикалық айырым белгілерін ажырата
отырып, осы стильдерге тән ... ... ... жасайды. Сонымен
бірге грамматикалық категорияларды сандық тәсілмен талдау әдеби ... ... ... ... ... де ... маңызы зор.
Қазіргі тіл білімінің даму ... ... ... оның ... математикалық лингвистика, ... ... ... ... ... жиілік сөздіктерін компьютер
көмегімен құрастыру және сол ... ... ... ... ... ... ... жасау тілдің түрлі топтарының
лексикасы мен морфологиясын салыстыруға және оның ... ... ... Бұл ... ... бастауыш сынып оқушыларының оқып қабылдайтын
әдеби тілін тілдің басқа түрлі салаларымен салыстыруға және квантитативтік
әдіс арқылы алынған ... сөз ... ... ... ... ... ... ана тілді меңгертудің тиімді әдіс-
тәсілдерін қолданудың маңызы зор.
Осымен байланысты статистикалық лингвистика ... ... ... ... ... үлесі зор, өзіне тән алға қойған теориялық және
практикалық мақсаты мен міндеті әлі де айқындалуда.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Қазақ ... ... ...... Жазушы, 1988. 1-150- бб.
2. Қазақ халық әдебиеті. Ертегілер. – Алматы: Жазушы, 1989. 45-90- бб.
3. Қазақ ертегілері: Алматы – ... ... 2003. 223-445- ... ... тілінің статистикасы. – Алматы: Қазақ СССР Ғылым Академиясы,
1973. Жұбанов А.Қ. ... ... ... ... – Алматы, Қазақ Университеті, 2004. 222-227-бб.
5. ... ... ... етістік қайталаулар // Қазақ СССР
Ғылым Академиясының Хабарлары. Филология ... 1988, ... ... ... и ... ... лингвистических
текстов. - Минск: Минский Государственный Педагогический Институт
Иностранных языков, 1968. ... ... А. А. ... психология. М. – Просвещение, 1971
9. Негневицкая Е.И., Шахнарович А.М. Язык и дети. – М.: ... ... ... А.Р. ... психология//Сборник статей памяти ... – М.: ... ... ... 1982. ... Бутон Ш. Развитие речи // Психолингвистика. – М.: ... ... ... В.И. Развитие речи от трех до пяти лет (о ... в речи ... – М.: ... 1966. 34-бет.
13. Бауэр Т. Психическое развитие младенца. – М.: Прогресс, 1979. 25-
67-бб.
14. Выготский Л.С. ... и речь // ... Соч. в 6-ти ...... 1982
15. Гвоздев А.Н. Вопросы изучения детской речи. – М.: Изд-во АПН
РСФСР, 1961. 43-б.
16. М. ... ... ... – М., 1954. ... А. Н. Афанасьев. Народные русские сказки. – М., 1855. ... Н.Е. ... ... ... – М., 1908. ... М.Е. ... Русская сказка. – М., 1938. 42-89-бб.
20. Ю.М. ... ... ...... 1938. ... Л. ... Казахские народные сказки – Алматы, 1940. 13-67бб.
22. Е. Исмайылов№ Қазақ ертектері туралы журналы, №1, 1940. ... ... ... ... (Оқулық). – Алматы, 1949. 45-б.
24. Қазақ әдебиетәнәң тарихы, І том, 1948, 1960. 12-б.
25. «Әдебиет және искусство» журналы, № 2, 3. - ... 1956. ... Э.В. ... ... Русское народное поэтическое творчество,
под. ред. проф. П.Г. Богатырева. – М., 1954. 23-б.
27. Әуезов М.О. Ертегілер // ... ... 1969. ... ... П.А. Древнеиндийский эпос. – М., 1974. 34-б.
29. Радлов В.В. Образцы народной литературы тюркских племен. СПб. ... ... ... М. ... ... халқының ауыз әдебиеті. – Алматы,
1974. 23-56-бб.
31. Лютш. Я.Я. Киргизская хрестоматия. – Ташкент 1883. 45-б.
32. Қалыбеков Б.Е. 50 ... ... ... оқулықтарының
лексикалық жүйесі мен морфологиялық құрылымының статистикасы. Дисс.
жұм. – ... 2004. ... ... ... Хрестоматия. – Алматы, 1944. 45-б.
34. Абдықадыров Қ. Ертегілер. – Алматы 1953.
35. Частотные ... и ... ... ...... 1968.
36. Белботаев А.Б. Лингвостатистические характеристики частей ... ... ...... 1992. 76 ... ... С. Статистико-лингвистический анализ структуры глагола
современного казахского языка. – Алматы, 1973. 89 б.
38. ... Қ. ... о ... и ... ... ... 56-78-бб.
39. Ш.Ш. Сарыбаев. Қазақ тіл білімі әдебиетінің ...... 1965. ... К. ... Тіл ... ... – Алматы, 1965. 45-б.
41. И.Е. Маманов. Қазіргі қазақ тілі. Етістік. – ... 1966. ... ... ... ... ... – 1966.
43. А. Хасенов. Етістіктің лексика-грамматикалық ...... ... ... С. Ертегінің ішкі жанрлары мен поэтикасы // Қазақтың
халық прозасы. – Алматы, 1984 ... ... ... тілі. – Алматы, 1954. 45-78-бб.
-----------------------

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
VСT шаблон негізінде «Компьютерлік желілер» пәні бойынша электронды оқулық құрастыру»73 бет
«Абди компани» ақ-ның қызметіне сипаттама32 бет
Жоғары мектеп жасындағы оқушылардың оқу жетістіктерін бағалауда компьютерлік оқыту және бақылау бағдарламаларының рөлін анықтау50 бет
Компания капиталы25 бет
Компанияның ақшалай қаражаттарын басқарудың мәні мен оңтайландыру әдістері31 бет
Компанияның инвестициялық портфелін қалыптастыру тетігі28 бет
Компьютер туралы12 бет
Компьютер ұғымы10 бет
Компьютерлік неологизмдер83 бет
Мақал-мәтелдер құрамындағы сан есімдердің этнолингвистикалық сипаты103 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь