Қазақстандағы суармалы егіншілік және оның тиімділігі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4
1 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ СУАРМАЛЫ ЕГІНШІЛІКТІҢ ДАМУ ЖАҒДАЙЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.1 Қазақстан жерінің топырақ . климаттық жағдайлары ... ... ... ... ... ... ..5
1.2Суарамалы егіншіліктің Қазақстанда дамуы және оның алғашқы нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
1.3 Қазақстанның басқа облыстарындағы суармалы егіншілік жайы ... ... ...14

2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУЛИКАСЫНЫҢ СУАРМАЛЫ ЕГІНШІЛІГІ ЖӘНЕ ТОПЫРАҚТЫ МЕЛИОРАЦИЯЛАУ МӘСЕЛЕЛЕРІ ... ... ... ...17
2.1 Қазақстан топырақтарын мелиорациялау мәселелері мен суармалы егіншілігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..17
2.2 Егіншліктің ауыспалы жүйесін қолдану және топырақгы эрозиясы ... ...27
2.3 Топырақты тыңайту мәселелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .33
2.4 Суармалы жерлеріміздің мелиоратив тікжағдайлары және оны жақсарту шаралары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...36

3.СУ РЕСУРСТАРЫН ТИІМДІ ПАЙДАЛАНУ ЖӘНЕ СУАРМАЛЫ ЕГІНШІЛІКТІҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТИІМДІЛІГІ ... ... ... ... ... ... ...39
3.1 Оңтүстік облыстарымыздағы суармалы егістіктерге пайдаланылатын топырақтарды бағалау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 39
3.2 Жер суарудың зкономикалық тиімділігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .44
3.3 Су ресурстарын тиімді пайлану және қазіргі жағдайы ... ... ... ... .48

ҚОРТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..53
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 55
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
География факультеті
Эконмикалық әлеуметтік және география ... ... ... ... ЖӘНЕ ОНЫҢ ... курс студенті ... . ... ... Г.Ғ.Д Е . ... ... Аға ... Ғабдолла
О.Ж
Қорғауға жіберілді
«_____»___________
Кафдра меңгерушісі
г.ғ.д., профессор ... ... ... ... ... мен оның ... туралы жазылған бұл бітіру жұмысы 55 беттен, 2 суреттен, 1
кестеден,3 бөлімнен 10 тараудан ... ... ... саны 16.
бірінші бөлімінде суармалы егіншіліктің Қазақстанда пайда болуы,таралуы
және дамуы,суармалы егіншіліктің жалпы ... ... ... ... егіншілік үшін жарамды топырақ ресурсы оны дұрыс,өнімді,тиімді
түрде ... мен ... ... ... қарастырылған.
Ал,үшінші бөлімінде суармалы егіншіліктің экономикалық тиімділігі және
еліміздегі су көздері мен су ... ... ... ... ... ... суармалы егіншілік
Жұмыстың мақсаты Қазақстандағы суармалы егіншілік пен оның экономикалық
тиімділігін зерттеу.
Қазақстанның ... ... шөл және ... ... басым
болғандықтан бұл өңірлерде егіншілікті қолдан суармайынша даму ... ... ... ... көпшілігі (85 проценттен
астамы) жер, су жағдайлары қолайлы ... төрт ... ... ... ... ... орналасқан. Бұл облыстарда
техникалык дақылдардан мақта, қант қызылшасы, темекі, дәнді дақылдардан ... ... ... ... ... жемісті дақылдар мен бақша дақылдары
өседі.ал,қазіргі көлемі ... ... алып ... ол ... ... болатын.
Мелиорация, топырақты тыңайту, егіншіліктің ауыспалы жүйесін қолдану ,су
эрозиясы, мелиоративтік алқап, суару мелиорациясы, құрғату мелиорациясы.
парлы-астықты ... ... ... ... ... ... ... СУАРМАЛЫ ... ... ... ... ... - климаттық жағдайлары…………………… ..5
1.2Суарамалы егіншіліктің ... ... және оның ... ... ... ... ... егіншілік жайы………..14
2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУЛИКАСЫНЫҢ СУАРМАЛЫ ЕГІНШІЛІГІ ЖӘНЕ ТОПЫРАҚТЫ МЕЛИОРАЦИЯЛАУ
МӘСЕЛЕЛЕРІ…………...17
2.1 Қазақстан топырақтарын мелиорациялау ... мен ... ... ... жүйесін қолдану және топырақгы эрозиясы…….27
2.3 Топырақты тыңайту мәселелер……………………………………………..33
2.4 Суармалы жерлеріміздің мелиоратив тікжағдайлары және оны ... ... ... ... ЖӘНЕ СУАРМАЛЫ ЕГІНШІЛІКТІҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ
ТИІМДІЛІГІ……………………...39
3.1 Оңтүстік облыстарымыздағы суармалы ... ... ... Жер ... ... тиімділігі…………………………………..44
3.3 Су ресурстарын тиімді пайлану және қазіргі жағдайы……………..48
ҚОРТЫНДЫ……………………………………………………………………53
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР…………………………………………….55
КІРІСПЕ
Адам қоғамы табиғаттың бір ... ... ... бола тұрып, табиғат
қорынсыз тіпті өмір сүре алмайды. Мысалы, адам ... ... ... 2-5 ... ... 4-5 тәулік, ал тамақсыз 30-35 тәулік өмір сүреді екен
. Адам өміріне аса қажетті табиғаттың осы үш ... (ауа, су және ... осы ... ... етіп ... ... орын алып, түзіліп,
өндіріледі. Сондықтан адам баласы, көне заманнан-ақ ...... деп өте ... ... Сонымен қатар жер қабаты тек адам қауымы
емес, бүкіл тіршіліктің тірегі, әрі мекені, әрі асыраушысы. Міне ... ... ... ... байлығы – Қазақстандағы суармалы
егіншілік пен ... оны ... және ... тиімділігі, тиімді
пайдалану мен қорғау мәселелері ... сөз ... ... ... ... Қазақстан респуликасында, суармалы
егіншілік қорларының ... ... ... ... ... оны ... ... пайдалануға деген дұрыс
көзқарас ХХ-ғасырдың екінші жартысына дейін болмағаны ... ... ... ... ... ... ... баяндалады.
Негізгі мәселе Қазақстан мысалында қаралғанымен, әрнәрсе салыстырмалы
жағдайда жақсы көрінетіндіктен, бітіру жұмысының ... ... ... одақтың жер қорлары және оны бағалау мен ... ... ... ... де ... ... ... ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ СУАРМАЛЫ ЕГІНШІЛІКТІҢ ДАМУ ЖАҒДАЙЫ
1.1 Қазақстан жерінің топырақ - климаттық жағдайлары
Қазақ жері – кеңбайтақ. Халқының саны ... ... 80-ші ... ... ... жер ... ... 9-шы орында.
Атыраудан Алтайға шейін 3000шақырымдай болса, Батыс Сібірден Алатауға
шейін 1600шақырымдай ... ... ға ... алып ... геогарфиялық орналасуы жағынан ... ... ... ... ең ... ... ... қазақстан
аумағындағы ауа райының басты ерекшелігі –құрғақшылдық.
1. ... ең ... ... Батыс Сібір ойпатымен шектесіп
далалы қара топырақты зона 25,4 млн га,қазақстан жерінің 9,8% ... ... ... ... ... ... ... жылдарлың 10-25%болады.
2. Бұл зонаның оңтүстігіндегі кең алқапты қара-қоңыр топырақты ... мен шөл дала ... алып ... көлемі 90,4млн га,қазақстан
жерінің 33,2%.Аудан түсетін ылғал жылына ... ғана ... ... азая береді, құрғақшылық жылдардың 25-75%түзеді.
Сондқытан бүл зонада ... ... ... ... ... Дегенмен тың игеру кезінде асығыстық, асыра сілтеушілік
жағдайда бұл зонада жиі болатын құрғақшылықтан жөнді өнім бермейтін
13-14мм га ... ... ... ... ... ... ... егістіктен шығарылды. Бұл зонаның тек ... ... ... ... зонашасындағы астық
егісінің біршамасы қалды да,оралық бөлігіндегі жай ... ... ... ашық ... ... ... түгелдей егістіктен шығарылды. Бұл жағдай да еліміздің
тәуелсіздік алғанының жемісі екендігі ... Бұл ... ... ... ... ... Құрғақ дала мен шөлді дала зонасының оңтүстігінде кең алқапты құба
және сұр-құба топырақты шөл ... алып ... ... ... га,
Қазақстан жерінің 43,7%Ауадан түстені ылғал мөлшері бар ... ... ... аз ... ... ... уақ мал мен
түйенің жыл бойы ... кең ... ... тек ... ... болады,бірақ оған су көздері жетісе бермейді.Суармалы
кгіншілік тек Сырдария, Іле, Шу т.б ... ... ... ... ... және ... биік таулу
аймақтарында күрделі климаттық топырақ зоналары,(биіктік білдеулік)
орын алады. Майдарақ зонащаларды ... ... ... ... екі ... ... болады.
4. Таулардың төменгі етектеріндегі шөлді дала зонасы, топырақтары сүр
және ашық ... ... ... ... егіншілікке ,біршама
жерлері суарылмайтын Егіншілікке,ал жалпы басым жерлері мол ... ... ... ... бұл зона ... 250-400мм жетеді. Біраз жерлерінде жчдек жемісті ... ... ... 18,9млн га республика жерінің 6,9%-ы.
5. Таулардың ... ... мен тау ... ... ... және ... зоналар,топырақтары
күңгірт қара-қоңыр, қаратопырақтар мен таулы орманның сұр және таулы
шалғынды топырақтар. ... ... ... ... 450-850мм.
Негізінен мал шаруашылығы үшін жоғарғы ... ... ... суарылмайтын егіншілік,жемісті
ағаштар.Көлемі 18,2млн га республика аумағының 6,7%- ы.
Міне жоғарғы келтірілген ... ... ... ... ... ... бесым бөлігі құрғақ шөлейт және ... ... ... көріп отырмыз.орташа есеппен ... ... ... ... ылғал тек солтүстік облыстар ... ... ... ... ... оңтүстік шығыстағы
таулы аймақтардың біршама етектерінде егіген егістерді ... ... грте ... ... жеріндегі егіншілік шамалы орын ... ... ... ... оңтүстік аймақтарда түратын ... ... ... ... ... қазақ халқы атам
заманнан негізінен мал шаруашылығымен айналысып,тігуі де,жығуы да оңай ... ... ... ... ... жүрді.Ескеретін
мәселе,қазіргі сәнге айналған «экология» мамандығы ... ол ... ... ... ... ... болмаса да,көп жылдық тәжірибелеріне
сүйеніп,жайылымдарды экологиялық бұзылулардан сақтап ... ... ... xx ғасырдың алғашқы жылдарына дейін жалғасты.Мысалы,1913
жылы Қазақстан халқының 90%-ы тек осы мал ... ... ... ... дейін бүкіл Қазақстан бойынша суармалы жер көлемі шамамен
500мың га еді. Басым түрде бүл ... ... ... . Ал аса
қажетті техникалық дақылдар(мақта,қант қызылшасы) қымбатты астық дақылы
күріш ... қасы ... ... ... Қазақстанда дамуы және оның алғашқы нәтижелері
Мойындауымыз керек, Қазақстанда суармалы егіншіліктің өріс алуы қазан
төңкерісінен кейінгі ... ... ... Оның ... ... ... егіншілікпен айналысу оңай шаруа емес,ол ... ... ... ... үшін ... ... қатарынан
жарай бермейді. Ол үшін міндетті түрде топырақтың майда уақталған қабаты
жеткілікті, зиянды тұздар аса мол болмай,жер беті бір ... ... ... және жер астының да бір баңытқа қарай еңісті ... ... ... ... көп ... қолдан жасауға тура келеді. Міне ... ... ... ... жоқ, ... ... үлкен
масштабта айналысудан ешқандай тәжірибесі жоқ жергілікті халық жүргізуге
шамасы келмейтін еді. Кейін әлемде ең жер ... ... ... де ... мемлекеті орнап , оның құрамына ... ... ... ... жоғарыдан бекітілген бесжылдық жоспарлар бойынша
халық шаруашылығымыздың барлық салалары өрістей ... ... ... қол ... ... декртерттің бірі – жер ... ... ... ... ... жекеменшік жойылып, оның ... ... ... ... ... Одақ ... ... аймақтарда
кеңшарлармен (совхоздар) ұжымшарлар(колхоздар) ұйымдастырылып барлық жерлер
солардың иеліктеріне берілді. Негізінен мал ... ... ... ... ... мемлекет меншігіне тәркіленіп,бүкіл
халық бұрынғы көшіп-қону орнына,тұрақты отырықшылыққа айналып,кеңшармен
ұжымшарларда жұмыс ... ... ... ... ... ... түрде ғылыми-негізделген жүйемен суармалы егішілік
өрістей ... ... ... ... келе жатқан дақылдармен қатар
көптеген жаңа дақылдар ... олар ... ... жаңа ... ... ... басым көпшілігі(85пайыздан
астамы)жер,су,күн райының қолайлы жағдайларына ... ... төрт ... ... ... ... ... осы облыстардағы суарамалы егіншілік
жайларына біршама тақталайық. Дегенмен бұл ... ... ... егіншілік тіпті жоқ деуге болмайды. Мысалы Қызылорда облысымен
шектесіп жатқан Ақтөбе ... ойлы ... ... аты ... ... атасы атанған даңқты Шығанақ Берсевтің тарының суармалы гектарынан
өнімді 200 центнерге дейін жеткізіп, ... ... ... айтсақ та
жеткілікті.
Жоғарыда айтылған төрт облыста суармалы егіншіліктің даму ... ... ... ... барлық егіншілік тек суармалы
жағдайда мүмкін,яғни егіншілік 100% ... ... ... ... ... ... ... асады,ал Жамбыл мен Алматы облыстарында
суармалы егіншіліктің үлестері бүкіл егіншіліктің 70-80% түзеді. Біршама
егістіктер тау ... ... ... Сонымен қатар әр
облыстарда егілетін ... ... ... ... ... ... Енді осы мәселелерге шамалы шолу жасайық.
Қызылорда облысы ежелден-ақ біршама суармалы егіншілікпен айналысып ... ... . ... кезіндегі мол сулы Сырдария өзеніңің облыс орталығын
басып өтетіні көп септігін ... ... ... ... ... ... тәтті қауындары,көкөністер,малазықтық шөптер
болған. Кеңес үкіметі ... бұл ... ... ... болып күріш егіліп ,
бұл өңірде ол ... ... ... ... . ... ... ... Кеңес
үкіметінде өндірілетін күріштің25-30% өндірілетін。Жалпы өнім жөнінен ғана
емес, әр гектардан алынатын өнім жөнінде облыс ... ... ... аты
шығып екі рет ие болған Ыбырай Жақаев күріш егісінің әр гектарынан 1947
жылы 171 центнерге дейін өнім алып ,дүниежүзлік ... ... ... ұлғайғанына қарамастан 1960-1970жылдарға дейін кетпені қолынан
түспей өзі басқаратын звеносында күріш дақылының ... ... ... төмен түсірмей, көптеген шәкірттер тәрбиелеп Қызылорда өңірін
күрішті-ырысты аймаққа айналдыруда өлшеусіз үлес ... ... ... ... жер ... ... ... 250-300 мың гектарға
жеткенімен,кейінгі Арал ... ... ... ... ... ... ... күріш егуге мүмкіндік бар. Күріштен ... ... өнім ... жалпы облыс бойынша орта есеппен
гектарынан 35-40 центнерден өнім ... ... ... ... ... ... көлемдері
Сырдария өзенінің көне дәуірде ағып өткен өзен (алювиалды) ... ... және ... ... өте ... жазықтар. Мұдай
жағдайларда егістіктерді суарған кезде ,әсіресе күріш сияқты суды өте мол
пайдаланатын дақылдарды ... ... ... ... ... ыза су ... ... вода)пайда болып,оның деңгейі жылдан-жылға
жер бетіне жақындай түседі. Міне осы ... ... ыза ... осы аймақтардың топырақтарының мелиоративтік жағдайларын
нашарлататын басты фактор, кейбір өңірлерде суармалы жерлерді батпақтануға
әкеп соқса ... ... ... сорлануына (тұздануына)себеп
болады.оның себебі бұл ағынсыз шөлді аймақтарда топырақ және ... ... суда ... тұздардың біршама қорлары болады. Осы
тұздар ыза суларда еріп, жер бетіне жақындаған ... оның ... ... .жер ... ... ... ... кезде олардың құрамындағы
тұздар топыраққа қонып,суармалы жерлерді сорландыруда. Ал ... ... ... көп ... көп ... тіпті жоқ етеді.
Сондықтан бұл аймақтарда жерасты ыза суларының деңгейлерін ... ... ... тура келеді . бұл аса күрделі қымбатқа түсетін инженерлік
құрылыстар. Яғни ... ... ... ... ыза суларының
деңгейлерін қолдан қазылған терең су қабаты арқылы реттеу. Депутат мырзарың
келтірген мәліметтеріне қарағанда облыс егін ... ... ... бас және ... ірі су ... қоса жалпы ұзындығы
10,5мың шақырым ішкі су ... ... ... ... ... ... жағдай әрі қарай төзуге болмайтын
мәселе.суармалы ... ... оны ... ... ... ... ... тез іске қосу керек.
Оңтүстік Қазақстан облысы –республикамыздағы суармалы егістігі мол
облыстардың ... ... жер ... 511.7 мың гектар,оның 392 мың гектарында
мақта шаруашылығы. Сонымен бұл ... ... аса ... ... ... өсіретін жалғыз облыс. Кеңес өкіметі кезінде
тоқыма ... ... ... ету үшін Өзбекстан мен Қазақстан
шекарасында орналасқан 《Мырзашөл》аймағын мақта өсіруге игеру ... ... суын осы ... бұру үшін ірі ... ... ... ... Мырзашөл өңіріндегі алғашқы
мақта шаруашылығы ... 1924 жылы ... ... ... аса үлкен рол атқарды. Осы ... ... ... жөнінен тәжірибе станциясы болып, мұнда аса алдыңғы осы
саладағы ... ... ... ... шаруашылықтарға үлгі болды.
Бұл шаруашылықта мақта өнімінен әлемдік реқордтық өнім алынбағанымен аса
жоғары ... ... . ... ... ... 1947 жылы ... ... мақта егісінің әр гектарынан ... өнім ... ... ... осы мырзашөлдегі мақтаарал ауданында өсірілгенімен,
облыстың Шардара,Сарыағаш, Түркістан ... ... ... айтсақ жылына 400-450мың тонна тапсыруда.
Мақтамен қатар облыс жерінде біршама күріш ... ... ... дәрі ... малазықтық шөптер,көкөністердің көп
түрлері өсіп ... ... ... ... ... бұл ... суармалы
жерлерінде соңғы 15-20жылдарда ... ... көп ... ... ... ... аз емес. Депутат ... ... ... ... ... ... ... салынған
(бұрғыланып) 1903дана тік дренаждық (суқашыртқыларының)1846 данасы жұмыс
істемейді, 4743шақырым тазаланғандықтан жөнді жұмыс істемеді.Бұл ... ... алып ... ... ... мәселе.
Жамбыл облысы. Суармалы жер көлемі облыста 230-250мың гектардай. Бұл
жерлерге егілетің негізгі дақыл аса ... қант ... ... ... ... бұл ... кеңестік уақытта бұл аймақта екінші
отанын тапты. Сонымен қызылша өнім жөнінен Жамбыл облысы республикамыздың
кезіндегі кеңестік ... ... ... болған. 1940-1950 жылдары даңқы
қызылша өсіруші звено жетекшілері ... ... ... С.Оңғарбаев.
Д.Жантоқова. әр гектардан алынған қызылша өнімдерін 700-800центнерге
жеткізген. Одан ... ... осы ... ... сияқты қызылшашылар әр гектардан алынған өнімді
жыл сайын 600-700центнерге жеткізіп жүрді.
Ренішке орай, соңғы жылдары бұл көрсеткіштер төмендеп ... ... ... көп ... ... ... ... жақсарта түсу міндеті
тұр. Себебі қантқа деген сұраныс жылдан ... ... ... ... ... ... ... мал азықтық щөптер,бау-бақшалар,
көкөністер,дәнді-дақылдар т.б. өсіріледі. Ескеретін жағдай, суармалы жерлер
бұл облыста негізінен тау ... ... ... ... ... ... орналасқандықтан топырақтың екінші сорлануы, ... ... ... ... ... ... көлемі облысқа 470-500 мың
гектар шамасында. Негізгі дақылдар қант қызылшасы, ... ... ... ... мен ... ауыспалы егіс жүйесіндегі шөптанақты мал
азықтық шөптер және көкөністі ... ... ... қант ... тек екінші отанын тауып ғана қоймай мұнда ... ... ... ... ... ... ері атағына екі рет ие болған
Н.Алдабергенов өзі басқарғандықтан ... ... ... 10 ... әр ... ... ... 834 центнерге жеткізсе, даңқты звено
жетекшісі О.Гонаженко өзінің звеносындағы біршама ... ... ... 1500-1600 центнерге жеткізіп, әлемдік рекордтың өнім ... ... ... 400-500 ... жеткізген бригадалар мен звено
жетекшілері кезінде аз болмаған.
1930 жылдары егіле ... ... ... ... өзінің нағыз отанын
тапты деуге болады. Қырым облысында ... ... 12 ... ... ... ... темекі кеңшарында өнімді гектарына 35-40центнерге
жеткізген .Әлемдік деңгейдегі ең мол ... ... ... ... ... ... ... Филип Морис мекемесін ашу тегін болмаса
керек . ... ... ... еңбек ерін екі рет алған
«Октябрьдің 40 жылдығы» ұжымшарын көп жыл ... ... ... ... ... 100 мың центнерден астам қымбатты жүгері ... ... Ал жеке ... ... ... Т.Ушуров сияқтылар
суармалы жердегі жүгері дәні өнімін гектарына 95-100 ... ... ... көк ... 500-600 ... шейін өнім алған .
Жоғарғы келтірілген ... ... ... ... ... ... ... алтын қорымыз, мұнда басқа
өңірлерде өсе бермейтін ылғал мен күн ... мол ... аса ... ... астықты дақылдар: күріш, жүгері, тары , техникалық дақылдар:
мақта қант қызылшасы мен темекі т.б жақсы өсіп ... ... ... ... ... ... ... дәлел. Ренішке орай, кейінгі жылдары
еліміздегі кезінде көлемі 2,5 млн гектарға жуықтаған және ... де ... ... көлемі 1 млн гектарға шейін төмендеп, көптеген
суармалы жерлеріміздің ... ... ... істен шығып кетті
. Кеңестік кезеңде бүкіл одақ бойынша және әрбір республикаларда ... ... ... ... , отыратын арнайы мелиорация және ... ... ... облыстық,аудандық, тіпті әр шаруашылықтар
өкілдері болатын . қазіргі кезде бұл мәселелермен айналысатын жоқ ... ... бұл аса ... мәселе .
1.3 Қазақстанның басқа облыстарындағы суармалы епншілік жайы
Жоғарыда оңтүстіктегі төрт облыстың суармалы жерлері мен оның ... сөз ... ... ... ... ... ... облыстарында
да бар. Төменде осы облыстардағы суармалы егіншіліктің жәйі туралы қыскаша
шолу жасап өтеміз.
Орал ... ... ... 15 мың ... жуьгқ суармалы жер бар. Бұл
жерлер негізінен Орал-Көшім суару жүйесінің ... Онда ... ...... пен картоп. Келешекте Орал-Көшім ... ... жер ... 25 мың ... ... ирригациялық ірі инженерлік құрылыс Волга — Орал каналы болмақ.
Бұл канал іске қосылған кезде облыстагы суармалы жер көлемі 500 мың гектар-
га ... ... ... топырағы негізінен шөл даланың ашық қара қоңыр
топырағы мен шөлдің қоңыр топырағы. Бұл ... ... ... ... карсы күресу үшін ол жерлерде коллектарлы керізді жүпе жасау қажет.
Егуге жарамсыз болып ... ... ... ... ... керісінше, ылғалдың жетіспеушілігінен пайдаға аспай бос жатыр.
Осы орайда ... ... ... ... бұл ... ... ... жерді мелиорациялап, егістікке тиісті мөлшерде
сумен тыңайтқыш беріп өңдегенде, жерден жыл ... мол әрі ... ... ... кең ... ... егін түсімін арттырудағы
негізгі бағыт.
Жерді ... екі түрі бар: ... ... және ... ... ... басым көпшілігі ылғал жетіспейтін ... ... тек ... ... ... ал құрғату
мелиорациясы республика жерінде мүлде ... қасы ... ... Н. А. ... ... ауыл ... ... төзімді сортын шығарғанымен және агротехникалық тәсілдердің
қаншалықты жақсарғанымен, ... ... ... ... ... ... ... суару болып табылады.
Республикамыздағы суармалы егістің ... ... (85 ... жер, су жағдайлары қолайлы оңтүстіктегі төрт облыста, (Алматы,
Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан, ... ... Бұл ... ... ... қант қызылшасы, темекі, дәнді дақылдардан —
бидай, күріш, ... ... ... ... ... мен бақша
дақылдарынын, басым көпшілігі егіліп, жақсы өнім беріп келеді.
Бұл бітіру ... ... ... ... климат жағдайларына
байланысты суармалы егістің жайы, суармалы егісте ... ... ... ... мен ... туралы, Қазақстандағы басқа ... ... ... орыны, егін суарудың түрлері мен
әдістері, суармалы аймақтардьщ мелиоративтік жағдаилары мен оны ... ... ... ... ... ... ... ЕГІНШІЛІГІ ЖӘНЕ ТОПЫРАҚТЫ МЕЛИОРАЦИЯЛАУ
МӘСЕЛЕЛЕРІ
2.1 Қазақстан топырақтарын ... ... мен ... ... сөз түбірі латын тілінен алынған, жақсарту деген сөз.
Көпшілік жағдайда жерді, ... ... ... ... ... жер ... т.б. әр ... табиғи орналасу
жағдайларына байланысты топырақты мелиорациялау (жақсарту) түрлері әрқалай.
Мысалы, ТМД елдерінің батыс бөлігіндегі және ... бойы ... ... ... мол да, күн ... жылуы жеткіліксіз. Яғни сулану
басым, ал булану азырақ. Соған байланысты бұл ... ... ... орын ... Ауыл шаруашылығына тиімді пайдалану үшін бұларды қолдан
құрғату мелиорацияларын ... ... ТМД ... оңтүстік шығыстағы орналасқан мемлекеттерінде керісінше
ауадан түсетін ылғалдар тапшы, булану өте көп. Орта ... ... ... ... ... ... негізінен құрғақ дала, шөл дала және
шөл зоналары орын алады. Бұл өңірлерде топырақты ауыл шаруашылығына тиімді
пайдалану үшін ... ... ... ... ... күні ыстық аудандарында егіншілікпен
шұғылдану үшін егістіктерді қолдан ... ... ... бұл
аймақта егіншілікпен айналысу атам заманнан бері ... ... ... ... ... ... бұл өлкеде суармалы егіншілік онша
дамымады. Себебі жерді көп көлемде суару – оңай іс ... Ол үшін ... ... салу ... ... Ал ол кездегі ... ... ... не ... не ... не ... болмаы.
Сондықтан ол кездегі егісіктер тек қолдан ... ... ... ... ... тарапынан суармалы егіншілікті дамытып, өрістетуге ешқандай
көмек болмады. ... ... мен оның ... шабармандары бұл мәселеге
ешқандай көңіл бөлмей, қаржы босатпады.
Мысалы, 1909 жылы қазақ пен өзбек жерінде орналасқан ... ... ... оның ... ... ... ... керек екендігін дәлелдеп,
Түркістан өлкесінің бастығынан қаржы ... ... ... ... Түркістан губернаторы – “Топырақтану ғылымы әлі өз
аяғына жөнді тұрған ғылым емес” деген бұрыштама ... ... ... ... жерімен ағатын суы мол Шу өзенінің бойын инженер В.А.Васильев
толық зерттеп, осы өзеннің суы арқылы ... Шу ... ... жасайды да, оны ... ... ... ... ... ... ... бастығы Р.И.Мосальский бұл жобаға:
“Архивке. Әлде бір қырғыздар қоныстанған, Шу бойын ... ... ... деп қол ... ... ... көзқарастан патшалық Ресейдің өзіне
қарайтын шет аймақтарға ... ... ... көрініп-ақ тұр.
Қазан төңкерісінен кейін жағдай ... ... ... ... және шөл ... ... ... ғана өсетін мақта егісінің
көлемін, өнімін арттырып, шет ... ... ... ... ... алға ... жылы 17 мамырда Лениннің қолы ... ... 50 млн сом ... бөлу жөнінде бұл жұмыстарды ұйымдастыру туралы
” деген ... ... ... 1. Орыс ... ... мақтамен
қамтамасыз етуді арттыру жөніндегі жұмыстардың жоспары бекітлсін, бұл
жоспар мынадай: а) ... ... ... уезіндегі Бетпақ даланың 500
мың десятина жерін суландыру, Бетпақ далаға қарама-қарсы, ... ... ... ... ... 40 мың ... жерін қамтитын
ирригациялық жүйенің ... ... ... ету; б) ... ... даласының 10 мың десятина жерін суландыру; в) Заравшан
өзенінің арнасын реттеу жолымен ... ... ... 100 ... жерді
босату үшін Дупилин көпірі алдынан су ... ... г) Шу ... ... мың деятина жерді суландыру үшін салынатын ирригациялық жүйелердің
құрылысын аяқтау ... В.И., 1918 ... ... кең бағдарламаны жүзеге асыру үшін Түркістанда
(Ташентте) арнайы ирригациялық жұмыстар ... ... оған ... 50 млн сом ... ... ... түркімен, өзбек, тәжік, қырғыз және қазақ халықтарының ғасырлар
бойғы арманын іске асыру үшін жер ... ... ... ... жерлер көлемін молайтуға шешуші ... ... ... ... пен инженер-ирригатор Васильевтің көздеген ойлары
шешімін тапты. Ленин бұл ... қол ... ақша ... қатар, осы
декреттің өмірде жүзеге асуы үшін көптеген ... ... ... 1918
жылдың тамызында Лениннің қолы қойылған хатта: ... ... ... ... ... ... ... мен
қызметкерлер басқа жұмыстарға жіберілмесін, оларға тұрғын ... ... ... тез ... ... Ленин осы күні ... ... ... ... ... соғып,
Петроградтан Түркістанның ирригациялық басқармаына жөнелтілетін жүктердің
тоқтаусыз ... ... ... ... ... Лениннің
инициативасымен қолға алынып, бекітілген белгілі ... ... да ... жоқ. Бұл ... ... ауыл ... ... қатар жерді мелиорациялау, яғни жерді суару мен құрғату
кең ... ... ... ... ... да жерді суарудың ауыл ... ... ... ... ... аударылып отырды. 1921 ... ... ... ... ... және тау халықтары республикаларының
еңбекшілеріне жазған хатында Ленин: “Егіншілік пен мал ... ... да ... үшін ... ... ерекше маңызды。 Суару бәрінен де ... және ... гөрі ... ... құрады, оны жандандырады, ескіні
келмеске жібереді, жаңа өмірге өтуді нығайтады” деп ирригация ... ... ... Шу ... бойында игерілген жер көлемі жоғарыдағы декретте көрсетілген
көлемнен бірнеше есе асып, қазір туысқан қырғыз, ... ... өзен ... суарылатын егістік 500 мың гектарға жетті (негізінен қант
қызылшасы егіледі). Таяу болашақта ... жер ... ... ... ... өсіп келе жатқан халқымыздың әл-ауқатын жақсарту, күнделікті
талғам-талабын қамтамасыз ету үшін ауыл шаруашылық дақылдарының өнімін де,
көлемін де ... түсу ... ... ... ... – ауыл
шаруашылығымызды өркендетудің негізгі бір қайнар бұлағы, байлық көзі.
Сондықтан бұл саланы ... ... ... ... жөн. ... ... ... соңғы жылдары қатты шұғылданып келеді. Таяу жылдары
еліміздің суармалы жер көлемі үдемелеп артып келешекте ... ... ... ... табиғи жағдайда ылғалмен қамтамасыз
етілген, жыртуға жарамды жерлері түгелімен егістікке игерілген, ал ... ... ... игеру үшін оларды міндетті түрде қолдан суару
қажет.
Қазақстанның суармалы жер көлемі ... 2,4 млн ... ... оңғы
жылдары көп төмендеп 1,0-1,2 гектардай. Олар негізінен ... ... ... ... және ... ... Болашақта осы
облыстардағы мол сулы өзендер – Іле, Шу, ... және ... ... суларын тиімді пайдалану арқылы Оңтүстік Қазақстандағы суармалы
жер көлемін 2-2,2 млн. ... ... ... Біраз жерлерді
республикамыздың батысындағы Жайық өзені, ал ... ... ... ... Есіл, Тобыл өзендері арқылы суғарылмақ.
Мелиорацияны кең көлемде дамыту әр елдің техникалық және экономиалық
мүмкіншіліктеріне тікелей байланысты.
Соңғы ... ... ... мен ... ... ... өрістеді. Ертеректе ғалымдар мелиорацияны ХХ ғасырдың резерві деп
болжаған. Шындығында ... ... ХХ ... ... суармалы жер
көлемі 40 млн гектар болса, қазір ол алты еседей көбейіп, 235 млн ... ... ... суармалы жер көлемі 235 млн га, яғни ... ... ... алты ... аз. Соған қарамастан бұл
жерлерден бүкіл азық-түлік өнімдерінің жартысы өндіріледі, ... бір ... жер ... ... ... алты гектар суарылмайтын жерге
теңеседі екен. Бұл жағдай Қазақстанға да тән.
Ауыл ... ... ... ... ... химияландырудың және мелиорациялаудың маңызы ерекше.
Қазақстан жері негізінен құрғақшыл аймақ, мұнда ... жер ... ... ... ... ... ... көп көңіл бөлінді. Қазір
Қазақстанда суармалы егіншілік көлемі 1,2 млн. ... ... ... ... ТМД елдер ішінде Өзбекстан мен Ресейден кейінгі үшінші
орында, демек ... ... ... болашағы зор. Онда суаруға
жарамды жер көлемі 30-40 млн. гектар. Оның ... ... ... ... Достастық елдеріне қарағанда едәуір жоғары. Мысалы,
белгілі агроклиматологтар ... мен ... ... ... ... жерді суарудың тиімділігін
анықтайтын коэффициент ... ... Бұл ... бойынша суарудан
алынатын қосымша молырақ өнім Қазақстанда және Орта Азия ... ... . Бұл ... іс ... ... ... ... өнімдер: күріштен гектарынан 171 центнер (Ыбырай Жақаев), тарыдан
201 центнер (Ш.Берсиев), қант ... 1600 ... ... 35-40 ... (П.Томоровский), Қазақстанның суармалы жерлерінен
алынды.
Жерді мелиорациялау мәселелерін негіздеу мақсаттарымен Сырдария, Жайық,
Шу, Талас, Іле, ... ... ... ... Арыс ... ... ... Маңғыстау түбегі жан-жақты зерттелді, ... ... ... ... ... ... Топырақтану институты
республикадағы күріш егуге жарамды жерлерінің барлығына ... ... ... Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда және Талдықорған
облыстарында күріш егуге жарамды жерлер анықталды. Алматы ... ... ... Іле өзенінің бойы мен сағалары болмақ. Зерттеу ... 500 мың ... ... ... жарамды жерлер белгілі болды,
оның су ... ... –300 мың ... ... оның ... су жетпейді. Кезінде Ақдала алқабында ‘’Бақбақты’’, ‘’Октябрьдің 50
жылдығы’’, ‘’Ақдала’’, ‘’Жеңіс’’, ‘’Тыңның 25 ... ... ... ... ... ақ маржанды дән тапсырған болатын.
Ескеретін жай: бұл аймақ еліміздегі күріш ... ең ... ... ... ... ... пісіп жетілуіне кейбір жылдары вегетациялық
уақыттың жетіспеуі байқалады. Бұған қоса Балқаш ... ... ... ... бұл өңірде бұдан ... ... ... ... ... ... ... облысында соңғы жылдары суармалы егіншіліктің дамуына Д.А.Қонаев
атындағы Үлкен Алматы каналы зор үлес ... ... ... ... ... ауданындағы Сырдария өзенінің ескі
жағалауларында да ... ... ... көп. ... ... және ... 1 млн. ... астам суаруға жарамды жерлер зерттелді, оның
500 мың гектардай жері су келуге ыңғайлы. ... оның ... ... су ... жетіспейді. Қазіргі кезде Сыр бойының теріскей
жағалауындағы аймақ ... ... ... ... ... кезеңінде күріш шаруашылықтары игерілген. Қазір мұнда көлемі 40 мың
гетардан астамсуармалы жерде егістіктер ... ... ... ... ... тақыртүстес топырақтар, оны ... ... ... ... 40-50 ... ақ ... ... кезеңі соңғы жылдары басталған бұл алқаптың екінші кезеңінде 60
Кесте 1 - Бұрынғы КСРО-ның кейбір аудандарындағы жер суарудың тиімділігі
(Ф.Ф.Давитая мен ... ... | ... ... ... арқылы |
| | ... ... ... |
| | | ... ... |
|1 ... қара ... |34 |50 |16 |
|2 ... қара топырақтар |40 |51 |11 |
|3 ... ... қара ... |30 |43 |13 |
|4 ... ... қара |15 |32 |17 |
| ... | | | |
|5 ... Қазақстан, |10 |37 |27 |
| ... ... | | | |
|6 |О ... ... ашық |0 |45 |45 |
| ... ... топырақтар | | | |
|7 ... ... құба |0 |52 |52 |
| ... | | | |
|8 ... ... сұр |0 |67 |67 |
| ... ... | | | |
| ... | | | |
|9 ... сұр және |0 |72 |72 |
| ... ... | | | ... сұр-құба және|0 |85 |85 |
| ... ... | | | ... ... ... жер іске ... ... кезектегі игерілген
Оңтүстіктегі жерлердегі шаруашылықтардың негізгі ... ... ... Осы ... мамандандырылған ‘’Ақ алтын’’, ‘’Достық’’
атты мақта шаруашылықтары ‘’ақ алтын’’ өнімін ... ... ... ... дамуын тежеп отырған нәрсе – су көздерінің жетіспеуі.
Қазақстанның негізгі күрішті ... ... ... ... ... ... ауыспалы егіншілік жүйесі ... ... ... жерлер облыста 5 млн. гектардан астам, оның 24 млн. гектары күрделі
мелиорациялауды қажет етпейді. Дегенмен республикадағы су тапшылығын ... ... жер ... бұл аймақта 150 мың гектарға жеткізіп, оның 70-
80 мың гектардан астамына тек күріш егілмек.
Қазіргі уақытта Қызылорда облысындағы таза күріш егісі 60 мың ... ... ... ... тапшылығына қарамастан, егістің әрбір гектарынан
орта есеппен 30-40 центнер ... ... ... Ал Жалағаш ауданының
еңбеккерлері 1,5 мың гектарға жуық күріш егісінің әр гектарынан ... өнім ... ... саны ... ... Сыр суын ... ... облысында мақта, күріш, ал Қызылорда облысында негізінен
күрішке пайдалану жайын сөз еткенде, қазіргі апатқа ... ... ... ... ... ... ... жай: Сыр суын Өзбекстанда, өз
республикамызда тиімді пайдаланбаудың нәтижесінде Арал ... ... ... ары ... шиелендіре түспеу үшін Сырдың жоғарғы және рта
бойындағы суды мол ... ... ... ... қажет.
Жайық өзенінің бойы – суармалы егіс үшін мүмкіншілігі мол ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі
мелиорациялау жұмыстарын қажет ететін жер көлемі 8-10 млн. ... ... ... ... ... мұндай жер көлемі 2,0 ... ... Бұл ... ... бөлігін суаруға мұндағы су көздері
жетіспейді. Дегенмен ... ... ... ... бар. ... зерттеу жұмыстары жүргізілуде.
Қазақстанның терістік және орталық аудандарының ... өте ... ... ... ... топырақты алдын-ала жақсартуды қажет
етпейді. Оның үстіне бұл аудандарда суару мөлшері аз. ... ... ... ... егіледі. Сондытан осы дақылдарды ауадан ылғал аз
түсетін көктемнің соңғы, жаздың басқы айларында ... рет ... ... ... ... 30-40 ... жетеді. Бұл жерлерді суару
кейбір ... ... ... ... ... ‘’Степногор’’
совхозының тәжірибе учаскелерінде тыңайтқыш енгізіп, жаңбырлатқыш ... рет ... ... (гектарына 650 м3 су бергенде) ‘’Саратовская-29’’
тәлімі бидайдың ... әр ... 40-42 ... ... Бұл ... суару үшін мол сулы Ертіс өзенінің суы ... ... ... ... көкөністер Ертіс-Қарағанды каналы бойында өріс
алған.
Қазақстанда таяу жылдары суармалы жерлер Еділ-Жайық өңірі мен ... ... ... көшеді. Суармалы егіспен тек оңтүстіктегі
аудандар ғана емес, терістік, орталық, батыс аймақтар да ... ... ... ... күтпеген жағдайларға соқтыруы мүмкін.
Соншалықты көп ... ... ... ... ... ... Ең ... жағдайы әртүрлі аудандарда егісті суландыратын тәжірибе станцияларын
ашу ... ... ... ... ... ... ... танысу
қажет. Бұл учаскелерде суарудың әдісі, топырақтың ... ... ... ... ... ... мәселелері,
тыңайтқыштар енгізу, дақылдардың әртүрлі сорттарын сынау т.б. мәселелер
атқарылуға тиіс. Бұл ... шешу үшін ... ... 2-3 ... ... учаскелерін ұйымдастырған дұрыс.
Қазақстанның көп жерінің климаты құрғақ, шөл дала, шөл, оның ... ... ... ... су ... яғни ... мәселе суға келіп
тіреле береді. Қазақстанның құрғақ шөлді ... жер асты ... қоры бар. ... ... ... ... Социалистік еңбек ері
У.Ахметсафиннің көп жыл жүргізген ... ... ... ... табылды. Дегенмен мұны егісті ... кең ... ... ойдағыдай жүзеге асырылмай келеді.
Ескеретін жай суармалы жерлерді игеру арзанға түспейді. Каналдар ... ... ... ... аз қаржы жұмсалмайды. Алайда
мұндай шығындар ол ... ... ... бірнеше жылдарда-ақ өтелетіні
сөзсіз. Қазақстан жағдайында мақта егу үшін жұмсалған қаржы 3 ... ... егу үшін ... ... 4-5 ... ... егуге жұмсалған қаржы
5-7 жылда, ал көкөніс пен мал азықтық егістерге жұмсалған қаржы 2-3 жылда
өтеледі екен ... ... тағы бір ... бір ... екі өнім ... мүмкіндік
береді. Мәселен, тез пісетн астық дақылдарынан кейін немесе жазда ... ... ... ... ... ... Алматы облысында 70-80
күн, ал ... ... ... 90-110 күнге дейін созылады. Бұл уақыт
ішінде аңыздыққа тез пісетін тары немесе сүрлем ... ... ... ... ... ... суармалы егістіктердің ... мол. ... ... өнім ... ... ... шөлді жерлер суарылса, ол табиғаттың қолайсыз құбылыстарына
тәуелсіз болып, тұрақты әрі мол өнім береді, ... ... көп ... қайтарылады. Екіншіден, суармалы егіншілік ... ... мол ... ... ... ... өте керек техникалық
дақылдар – мақта, қант қызылшасы, темекі, ... ... ... өсіп, мол өнімдер береді.
Сондықтан мемлекетіміз бұрынғы Одақ ... ... кең ... ... алды. Қазір бұл бағыттағы жұмыстар ... ... ... рас. ... ... бұл жұмысты жандандыру керек. Жерді
суарғанда жер бедеріне, топырақтың құрамы мен физикалық ... ... ... мен жер асты ... ... мен ... ... қолданатын арнайы ережелер, шаралар бар. Бұл шараларды дұрыс
қолданбайынша, көп ... ... ... ... тез ... ... батпақтанып, істен шығып қалуы ... ... ...... ... деген сөз, жақсартамыз деп жүріп істен шығарып
алғанымыз кешірілмес қате болмақ. Суармалы ... ... ... академик В.М.Бровский бойынша келтірілген.
2.2 Егіншліктің ауыспалы жүйесін қолдану және топырақ эрозиясы
Топырақтану ғылыми-зерттеу ... ... ... ... жері ... кең болғанымен, оның
егіншілікке жарамдысы мен ... ... ... ... екенін
дәлелдеп отыр. Сондықтан ... ... ... ... ... ... пайдалану - бүгінгі күннің басты міндеті. Егістік жерді
тиімді пайдалану - оның әр гектарынан мүмкіндігінше мол өнім алу ... ... мол өнім алу үшін ... ... ... ... егіншіліктің
ауыспалы жүйесін енгізумен қатар, егіншілікке барынша аудандастырылған
дақыл сорттарын егіп, озат ... ... ... тәжірибе республиканың негізінен жаздық ... ... ... ... ... ... жүйесі
тиімді екенін көрсетті. Бұл құрғақ аудандарда парға егілген дәнді дақылдар
жыл ... ... ... ... ... ... 5-7 ... артық
өнім береді. Себебі танапты бір жылдай қара пар етіп өңдеп, "тынықтырса",
арамшөптерден арылып, ылғалдың қажетті қоры ... да, ... ... ... ... ... ... азотты заттар),
бұдан кейінгі үш-төрт жыл бойы дәнді дақылдардың дұрыс өнім беруіне себеп
болады.
Солтүстік облыстардың ... ... ... ... ... жыртылған жерлердің жиі әрі қатты тұратын желдердің күшімен
үрленіп, шаңданып, тозаңданып, құнары азаяды, ал ... ... ... ... ... ... жойылып кетеді.
Эрозияның халық шаруашылығына тигізетін әсерін жеткізу қиын. Мәселен, жел
эрозиясына ұшыраған бір гектар егістік жер 600 кг ... ... 36 ... ... 108 кг жылжымалы фосфорды, 105 кг калийді жоғалтады. Ал
су эрозиясының ... ... ... ... жердің әрбір гектары екі
тоннаға дейін жалпы азотты, 120 кг жылжымалы азотты, 280 кг ... мен ... ... ... екен . ... солтүстігінде тың игеру
жұмыстарын жаппай жүргізген кезде жыртуға жарамды жер таңдауда ... ... ... ... жыртылып, жел эрозиясына қатты
ұшырағаны баршаға белгілі. Мұндай ... тек ... ... 805 ... ... ... Солтүстік Қазақстан және Акмола облыстарында
көптеген алқаптар жел эрозиясынан ... ... ... ... ... ... ... жел эрозиясына ұшыраған
1,5 млн гектар егістікке жарамай, ол жерлерге әр түрлі көп ... ... ... бұл ... күресуде Шортанды астық шаруашылығы
институтының ... ... ... ... ... ... ...
Институт ғалымдары егіншілікті топырақ эрозиясынан қорғап, ауадан түсетін
ылғалды топырақ ... ... мен арам ... ... ... ... ... Топырақты кәдімгі соқамен (плугпен) қайырмалы етіп
жырту орнына, оны арнайы соқамен қопсытып, егілген егіс ... ... үшін ... және ... ... ... Танаптарға қар
тоқтатып, жел күшін бәсеңдету үшін парды белдеу-белдеу етіп ... пар ... ... биік ... ... ... егеді.
Егіншіліктің қысқа ротациялы - парлы-астықты ... ... ... үш жыл ... егіп, төртінші жылы пар жыртады. Егіншіліктің осы
жүйесін топырақ эрозиясына ... ... ... және ... ... ... қолданған кезде эрозия тоқталып, астықты дақылдар
тұрақты өнім бере ... ... ... ... ... тың ... тыңдағы
егіншілікпен тығыз байланысты болғанымен, егіншіліктің бұл ... ... ... ... кең. Сібір, Орал, Еділ ... ... ... ... де ... бүл ... өздерінің
топырақ-климаттық ерекшеліктеріне сәйкестендіріп қолдануда.
Егіншіліктің терістік облыстарда негізінн қолданып келе жатқан парлы-
астықты ... ... жоқ ... ... ... ... ... егістік жүйесіне жатқызу күмәнді. Бұл егістік жүйесінде жерді
органикалық тыңайтқыштармен толықтыратын шөп ... егіс ... ... ... ... да ... ... Парлы танапты да тиімді
пайдалану қажет сияқты. Міне осы бағыттарда ... ... ... ... ... ... ... бұрынғы директоры М.Сүлейменовтың жетекшілігімен жүргізілген
кезіндегі зерттеулер жақсы нәтижеге меңзейді.
Қазақстанның оңтүстігіндегі суармалы облыстарда ... ... ... құнарлығын, әсіресе топырақтағы азотты арттыратын ... беде ... ... қатар беде өте құнды белокты азықтық ... бұл ... ... беделі-мақталы, беделі-қызылшалы
ауыспалы егістер нәтижелі егіліп келеді. Топырақтың ... ... ... ... ... ... ... алатын орны әр түрлі (әдетте, 30%-дан 50%-ға дейін).
1961-1962 жылдары академик ... шөп ... ... ... ... "шабуылы" басталған аймақтарда, оның ішінде біздің
оңтүстік облыстарымыз да беде ... ... ... тасталды, соның
салдарынан беденің тұқымы әлі күнге дейін көп ... ... ... ... негізгі құнды дақылдардан мол өнім алу ... егіс ... ... ... ... оның ... беде ... орнын алуы қажет.
Егер республикамыздың солтүстік облыстарында топырақтың жел эрозиясы
басым болса, оңтүстіктің суармалы ... су ... орын ... су ... деп аққан су күшімен топырақтың жоғарғы құнарлы
қабатының, кейбір кезде тіпті төменгі қабатының жуылып-шайылып, жыралар мен
сай-салалардың ... ... ... ... құбылыстарды айтады. Топырақтың су
эрозиясы суармалы егіншілік дамыған Алматы, Жамбыл, ... ... тау ... ... орын ... Оған бұл ... еңістігі, төменгі қабаттарының су ... өте ... ... ... ... ... ... тигізеді.
Су эрозиясының негізінен екі түрі болады: топырақ ... ... ... ... ... ... ... суарғанда судың мөлшерден артық
жіберілуінен топырақтың беткі қабаттары ... ... ... ... ... ... ... жыралар пайда болады. Бұл жерлер жер
жыртылған кезде егістің аралығы ... ... ... ... де, ... ... жөнді байқалмайды. Бұл жағдай жыл
сайын қайталанған ретте, топырақтың құнарлы қабатының ... ... ... ... Мұны шайылу эрозиясы деп атайды.
Ал көлбеу тігірек, құлама беткейлерде әуелі жіңішке болып ... ... ... ... ... екпінімен тез ойылып, ірі жыраларға,
сайларға ... ... ... ... су жүретін ірілі-ұсақты арықтар
бойында көп кездеседі. Оңтүстіктегі облыстардың кейбір жерлерінде осындай
арықтардың табаны бірте-бірте шайылып, жер ... ... ... ... судың өз ағысымен айналадағы жерді суару мүмкін болмай қалады.
Су эрозиясының бұл түрін жыралық ... деп ... ... ... үш түрлі жолы бар.
Агротехникалық шаралар: еңісі мол баурайларды су ағысының бағытына
көлденең жырту, топырақты ... ... ... қар ... ... ағыс екпінін кеміту үшін ... ... ... ... ... ... ... шаралар: жыралар мен сайлар жағалауына, өзендер
айналасына, суару жүйелерінің бойына ... ... ... бұталар
отырғызу.
Гидротехникалық шаралар: жыраларды бекітетін инженерлік құрылыстар салу,
ирригациялық эрозия болмас үшін арықтар мен каналдардың табаны мен ... су ... ... ... латоктар, полиэтилен т.б.)
қаптау.
Осы шараларды ұқыпты қолданған жағдайда топырақтың су эрозиясына ұшырауы
жойылады. Қазақстандағы жел ... ... жер ... ... ... 70 млн ... асады, яғни республика территориясының
26%-ті топырақ эрозиясына, оның 52 млн гектардан астамы жел ... ... 18 млн га ... су ... ұшыраған. Олардың жартысына
жуығы егістікке жарамды жерлер. Су эрозиясы бұл ... жер ... қана ... ... ... жылына 2,5 млн тоннаға жуық азот,
фосфор, калийді ағызып әкетеді .
Сел тасқындары да су ... аса бір ... ... түрі ... ... ... ... осы сел тасқындарын болдырмау үшін Кіші
және Үлкен Алматы өзен ... ... ... ... ... ... аласа таулар мен Ақсай ... ... тас ... тау ... ... ... арқылы бау-
бақша отырғызып, қала халқының демалыс аймақтарына айналдырып, ... ... ... ... үшін ... беру өте ... ... қатар бұл жағдай қала халқының қосалқы ... ... ... ... ... ... көкөніспен қамтамасыз етуде көп
септігін тигізеді. Дәл ... ... тау ... ... ... да облыстарда кездеседі. Жоғарыда көрсетілген әдіспен
бұл жерлерді де тиімді пайдалану ... ... ... ... ... ... құнарын арттырумен қатар
ауыл шаруашылығының ... ... - мал ... ... ... мол ... - ... гектар жайылым мен шабындық
жерлерді де тиімді пайдалану керек. Қазақстанда 180 млн гектардай ... бар, олар ... ТМД ... ... жерлердің жартысынан астамы.
Өкінішке орай, соншалықгы мол байлық бүгінге ... ... ... Оның ... себебі бұл шөлейтті және шөлді аймақта орналасқан
жайылымдар осы күнге дейін жақсы суландырылмай ... жер асты ... жер ... ... ... ... бұл кең алқапты суландыру - кезек күттірмейтін іс. ... ... ... ... ... ... ... бұл түрі
малды бір жергекөп орын алады.қайталап жая бергеннен, шөптердің сиреуінен
және мал тұяқтарымен беткі қабаттарының ... ... ... Мұндай
"тұяқтесті" жайылымдар республикамызда миллиондаған гектарды алып ... ... "мал ... ... емес, тұяғымен жейді" дегені тегін
болмаса ... ... ... ... ... ... ... елді
мекендер мен малды суаратын аймақтарда
2.3 Топырақты тыңайту мәселелері
Егілген егіннен мол өнім алу үшін ... ... ... және ... ... ... ... шарт. Әдетте топырақтың
қай жерде орналасуына және басқа табиғи жағдайларға қарай оның ... ... ... ... ... қоры ... ... олар
жыл сайын егілетін өсімдіктердің ... ... ... ... ... ... кеміп отырады.
Егістіктердің топырақ құрамынан қаншалықты мөлшерде қоректік заттар
алатынын мына мысалдан анық ... ... ... ... ... ... көк балауса жинау үшін өсімдік өсіп жетілу дәуірінде жерден 150
кг азот, 70 кг ... 200 кг ... ... алады. Ал қант қызылшасының әр
гектарынан 400 центнер тәтті ... алу үшін ... ... ... бойына орта есеппен 160 кг азот, 60 кг ... 260 кг ... екен . Өнім ... ... ... жағдайда өсімдіктердің жерден
алатын қоректік заттарының мөлшері де арта түседі. Егер ... ... әрі ... өнім ... ... онда ... тыңайтқыштар енгізу
қажет. Егістікке тыңайтқыштарды топырақтағы минералдық және органикалық
заттардың мөлшеріне, егілген егіндердің физиологиялық ерекшеліктеріне ... ... ... барлық облыстарында жүмыс ... ... ... ... Бұл ... облыстардағы барлық ... егіс ... ... ... әрбір шаруашылық басшыларына қай жерге
қандай тыңайтқыш және қандай мөлшерде енгізу туралы ұсыныстар береді.
Республикамыздың білім министрлігі - ... ... ... Топырақтану институты қызметкерлерінің көп ... ... ... ... мынаны көрсетеді:
1. Қазақстанның барлық топырақтары табиғи жағдайдың өзінде калиймен жақсы
қамтамасыз етілген. Калий тыңайтқышын тек ... пен ... үшін ... ... ... ... фосфорлы тыңайтқыштарды керек етеді.
Сондықтан оны барлық егістіктер үшін тиімді пайдаланған жөн. ... ... ... тыңайтқыштар ауадай қажет.
3. Қазақстанның топырақтары азотты тыңайтқыштарды да көп ... олар ... ... ... ... дақылдар мен суармалы
жерлерде өсірілетін басқа дақылдар үшін өте қажет.
4. ... ... ... жылжымалы бормен ... ... ... ... бордың Каспий маңы ойпатында
мөлшерден артық екендігі анықталды. ... мен ... ... тапшы болса,
мыс орта мөлшерде кездеседі. Кобальт Қазақстанның ... ... аз. ... көрсеткендей, егістікке тек қана ... ... ғана ... ... ... микротыңайтқыштарды
да қажетті мөлшерде енгізу егістіктің өнімін едәуір арттырады, ... ... әсер ... тыңайтқыштар, әсіресе фосфор тыңайтқыштарын өндіруде республика
ТМД-да алдағы орында. Бұған Жамбыл облысының Қаратау аймағындағы шикізат
негізінде ... ... ... суперфосфат зауыты, Шымкент фосфорлы тұздар
зауытының үлесі мол. Сондай-ақ ... ... ... ... қоса ... ... ... зауыттар соңғы жылдары Маңғыстауда,
Степногорскіде іске қосылды.
Минералды тыңайтқыштарды сөз ... ... үш ... ... ... ... ... тіршілігіне өте аз мөлшерде болса да,
қажетті микротыңайтқыштар туралы да айта кету қажет. Қазақстан ... ... ... ... молибден, кобальт
екендігі анықталып ... Осы ... ... ... жайылымдық жерлерге қолдан енгізген жағдайда, ... ... ... малдың қоңдылығы жоғары болады. Қазақстан ... ... әлі де ... ... жоғарыда тек минералды тыңайтқыштар туралы сөз еттік. Ал ... ... тек ... тыңайтқыштар емес, сонымен қатар
тыңайтқыштардың басқа ... де көп әсер ... Бұл ... ... ... бір түрі жасыл тыңайтқыштар және бактериялы
тыңайтқыштар болып бөлінеді. ... ... көп ... ... ... көң ... құс ... шымтезек, компосталған
жасыл шөптер.
Органикалық тыңайтқыштарды күрделі немесе кешенді тыңайтқыштар деп ... ... ... оның ... ... заттардан басқа азды-көпті
минералды заттар да бар. Органикалық тыңайтқыштардың бір түрі - жоғарыда
айтылғандай, жасыл тыңайтқыштар. Жасыл ... ... ... деп,
еккен кезде топырақ құнарын көп талап етпей, өніп-өсіп ... өнім ... не ... ... ... ... ... тамырымен қоса
жыртып тастауды айтады. ... бұл түрі ... және ... заттарға кедей, құрамы жеңіл топырақтарды (құмдақ)
органикалық заттармен байыту үшін қолданылады. ... ... ... ... болғандай, тірі бактериялардан тұрады. ... ... ... ... түзу ... оның
құнарлылығына микроорганизмдердің, оның ... ... өте ... Тіпті кейбір бактериялар түрлері бұршақ тұқымдас
өсімдіктер ... ... ... (клубни) болып өсіп ауадан бос
азотты өз денесіне жинап, топырақтың тыңаюына көп ... ... ... ... заттарды да ыдыратып, оны ... ... ... ... ... да осы микроорганизмдер.
Табиғи жағдайда көбінде топырақ микроорганизмдері топырақта өзінше өсе
бермейді. Осы ... ... үшін ... ... ... ... ... мен фосфорбактерин т.б. енгізеді.
Сонымен егістік жерлерге тыңайтқыштар енгізу мөселесі оңай шаруа ... ... пен ... ... ... осыларды ескере отырып,
үкіметіміз ... ... ... ... ... үшін ... аудандарда арнайы химияландыру басқармаларын ұйымдастырған.
Мәселе осылардың қолқабысын тиімді пайдалану.
2.4 Суармалы жерлеріміздің мелиоративтік жағдайлары және оны ... ... ... ... су ... былай
қойғанда, республикамыздың ішкі су қорларын пайдаланып, суармады егіншілік
көлемін ... ... ... ... ... ... бұл ... жер бедері-пе, топырақтыц
қүрамы мен физикалық қасиеттеріне, топырактың астындағы қабаттардың қүрамы
мен қа-сиеттеріпе жонс жер асты ... бар, ... ... ... ... бар. Міне осы ... мен ... дұрыс қолданылмаған
жағдайда, көп қаржы жұмсалып нгерілген жерлер пайдаға аспай, ... ... ... мысал келтірейік:
Талдықорған облысындағы Қаратал суару алқабы (көлемі 16 мыц ... ... ... егін ... ... Алғашқы жылдарда алынған өнім айта
қаларлықтай болғап. Амал ие, ... ... ... 5—6 ... ... сорланып, батпақтанып, егін салуға
жарамай қалды Ол жерлер осы ... 20 ... ... ... бос ... Тек
соцгы жылдары мелиоративтік жағдайы жақсартылып, қайтадаи егін салу шарасы
жүргізілуде.
Қазалы суару жүйесінде Қазақ ... ... ... ...... жұмыстарын жүргізуде.
Жоғарыда. аталғандардан басқа, облыста бұрыннан сорланып, батпақтанып
қалған ... ... ол ... ... ... ... ... алынуда. Таяу жылдарда Жаңақорған плоти-насын салуда
көзделуде. Сонымен үстіміздегі -бесжыл-дықта облыстағы суармалы жер ... мың ... ... Ал ... ... ... ... облыста суаруға жарамды жер көлемі шамамен 12—14 млн. гектарға
жуықтайды. Егер облыстардағы ... бар су қоры ... ... ... ... ... суландыруға жетеді.
Болашақта Қазақстанның, Орта Азияның егістік алқаптарын сумен қамтамасыз
етіп, Арал, Каспий теңізде-рінің деңгейін қазіргі қалпында ... ... ... ... ... суын бүру да ... Бұл туралы кейбір жобалар
мен пікірлер айтылып жүр.
Бірақ бұл істің жүзеге асуы үшін көп ... көп ... ... қажет.
Оңтүстік облыстарымыздың жерін суаруға ... үлес ... ... ... су ... бар. Олар, біріншіден, жер астындағы
сулар. Белгілі ғалым, Социалистік ... Ері У. М. ... ... ... ... аймағында су көлемі 4,6 триллион текше
метрге ... 15 ... ... бар. Бұл су ... жағынан Балхаш
көлінен 35 есе мол. Бір ғажабы, бұл судьщ көбі шөлді аймақтардың ... де, ... өте ... келеді. Бұл жер асты ... ... ... ... жер бетіндегі суды пайдаланғанға
қарағанда 10 есе-дей арзанға түседі. Өкінішке орай, жер асты суымен ... ісі ... кең өpic ала ... ... ... ... ... үшін пайдалануға болатын су көзінің
бірі — тазаланбай қала төңірегіне немесе өзендерге құйылатын канализациялық
ақпа су. Ол су қала ... ... ... және балық
шаруашылығына көп зиян келтіреді. Егер ... ... ... ... ... және басқа дақылдарды суарса, ол сулар көп пайда
келтірер еді. Ғылми мекемелердің мәліметі ... 4—6 мың ... метр ... ... ... кг азот, 40—60 кг фосфорлы тыңайтқыш, 100—150 кг
калийлі тыңайтқыш болады.
Қанализациялык ақпа су ... ... ... өте ... ... Берлин, Лейпциг қалаларының төңірегінде ондаған мың гектар жер ... ақпа ... ғана ... ақпа суды ... ... біздің елімізде тек
Россиянин, орталық аудандары мен Украииада кең ... ... суды ... ... ... Бұл әдісті суы тапшы, шөлді жерлердегі қалалар теңірегінде ... ... ... ... ... жер осындай сумен
суарылады. Үстіміздегі жылдарда мұндай сумен суарылатын жер ... 10 ... ... ... мүмкіндік бар. Мұндай мүмкіндіктер республнкамыздың
оңтүстігіпдегі қалаларда да бар.
3. СУ РЕСУРСТАРЫН ТИІМДІ ПАЙДАЛАНУ ЖӘНЕ СУАРМАЛЫ ЕГІНШІЛІКТІҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ
ТИІМДІЛІГІ
3.1 Оңтүстік ... ... ... ... ... ... көпшілік жерлері құрғақ, тіпті шөл-дала және шөл
зоналарында орналасқан. Бұл ... ... ... ... үшін
оларды қолдан суармайынша болмайды. Республикамыздың оңтүстік алқаптарында,
негізінен бұрыннан суармалы егіншілікпен айналысатын туысқан өзбек, ... ... ... ... ... суармалы егістікпен
айналысу көптен-ақ бар. Дегенмен оңтүстік ... ... ... ... ... дәуірде болғанын мойындауымыз керек. Ол кезеңде
Қазақстан суармалы егіншілік жөнінен ҚСРО-да Ресей мен ... ... ... ... ... егіншілік көлемі 2,5 млн. гектарға ... тағы бір ... ... егіс ... ... көрші елдерге қарағанда көп жоғары. Бұл жағдай практика түрінде де
көптен ... жүр. ... ... ... ... ... 171 центнер, (Ы.Жақаев, Қызылорда), тарыдан - 201 ... ... ... қант ... - 1600 центнер (О.Гоноженко,
Талдықорған) Қазақстанның ... ... ... әлемге әйгілі. Міне
сондықтанда Қазақстандағы суарылмалы егістікті дамыту мәселелерін негіздеу
мақсатымен республикамыздың сумен қамтамасыз етілген оңтүстік ... ... ... ... ... бағаланды.
Бұл жұмыстар Ұлы Отан соғысы жылдары тағдырдың тәлкегімен Қызылордаға ... ... ... ... аса ірі ... ... тікелей байланысты. 1930 жылдардың ... ... ... ... ... ... үздік бітірген В.М.Боровский Қызылордада алғашқы жылдарды
облыстық су шаруашылық жүйесінде, сонымен ... ... ... ... ... ... ортасынан бастап, облыс жер жағдайларымен біршама танысқан
В.М. Боровский Сырдария бойында ... ... ... ... үшін ... ... жұмыстармен айналысады. Осы
жылдары жаңа ашылған Қазақ ғылым академиясының Қызылордадағы ... В.М. ... ... ғылыми жұмыстарды Сыр бойының топырақ-
мелиоративтік жағдайларын зерттеп, бұл ... ... ... ... тағы да ... дақылдарды өрістетуге бағытталды. Бұл ғылыми ... ... В.М. ... ... 1940 ... аяқ ... ғылымының кандидаты, ал 1950 ... ... ... ... ... жемісті қорғады. Бұл мәселелер
жөнінде көптеген ғылыми мақалалар мен қатар В.М. ... мен ... екі ... ... 1950 ... аяқ ... ... жарық көрді. Бұл еңбектерде Сыр бойының топырақ-мелиоративтік
жағдайлары толық сипатталып, бағаланып, оларды егіншілікке игеру ... ... ... ... бойы ... ... ... соң, мұндай топырақ-мелиоративтік
зерттеудер Іле, Шу, Жайық сияқты ірі ... ... мен ... ... ... ... ... Арыс т.б. майда өзендер бойларында да
жүргізіледі. Бұл ... ... ... ... оның шәкірттерімен, ал біршама ... су ... ... ... ... Бұл ... ... зерттелген аймақтардың топырақ-мелиоративтік жағдайлары, оларды суармалы
егіншілікке игерген кезде қолдануға қажетті ... ... ... ... осы ... ... оңтүстік суармалы егіншілік
өрістеген аймақтар өздерінің мелиоративтік жағдайларына қарай ... (13) ... үш ... ... ... ... мен бөктерлеріндегі көлбеу тегістіктер, топырақ қабаттары
сарысазды, майда ұнтақталған жыныстардан тұрады. Ал ... ... ірі ... ... құмдардан тұрады. Таудан алыстаған сайын
топырақ астындағы ... тау ... ... ... ... ұнтақталған жыныстарға айналады. Топырақ астындағы ыза сулар ірі
кесекті ... ... ... тез ағып кететіндіктен, бұл алқапта
олар ... ... ... ... жоқ. ... олар топырақ түзілу
процестерінде ... әсер ... ... ... сұр және ... ... ... құрамында тұздар жоқ есебі, суару кезінде сорлану
және батпақтану қаупі жоқ. ... ... ... суды ... ... ... мен ... бойларында, сонымен
қатар суарылмайтын жер алқаптарында су жерастына көп ... ... ... ... бұл ... ... ... негізгі шара-судың жер
астына сіңіп, көп шығын болуымен күресу. Канал ... ... су ... ... , ... қаптап, егістік жерлерге
суды топырақтардың тек беткі қабатының суды өзінде ұстай алатын ... беру т.б. ... ... ... ... ... ... тау етегіндегі жерасты ыза
сулары топырақ бетіне жақын жатқан сазды жерлер. Бұл ... ... тау ... да ... ... ... ... тұрады. Дегенмен бұл алқап ... ... ... ... ... жыныстар ірі қиыршық тастар орнына майда
ұнтақталған, су өткізгіштігі нашар ... ... Оның ... бұл
алқаптың жер беті және жерасты еңкейісі де аз ... ... ... Міне ... ... ... ... жер астына сіңген сулар
жер бетіне жақындайды. Тіпті кей жерлерде су көздері майда бұлақтар болып
жер бетіне ... ... ... ... ... оны ... ... те атайды. Сулары негізінен тұщы, топырақтары жерасты ыза суларының
жақындығына байланысты шалғынды-сұр, шалғынды-сазды, ... ... ... ... ... ... ... Бұл алқаптың жерлерін
жыртып игерген кезде жерасты ыза суының жақындығын ескеріп, ... ... ... ... ... ... ыза ... егістіктер біршама
пайдаланады.
3)Жоғарғы сазды алқаптан ... ... кең ... - шөлді зона.
Негізінен көне кездегі, кейбір жерлері қазіргі өзен бойлары мен атыраулары,
еңісі өте нашар, кей ... ... ... жоқ ... - ... ... ... тақыртүстес топырақтары. Алқаптың көп жерлерін
құмды және таза тақырлы аумақтар да алып ... ... ... ... ... ... ал ... қабаттары сазды, құмды болып
келеді. Жерасты ыза сулары ... ... ... ... мен
қасиеттеріне ешқандай әсер етпейді. Бұл алқапты суарған кезде ... өте ... ... ыза суы пайда болып, ол тез көтеріледі ... ... ... ... ... ... бұл топырақтар мол
сорланған, ал пайда болып ... ... ыза ... құрамында да тұздар
мол. Топырақтарды сорланудан сақтау үшін бұл ... ... ... ... ... ... ... қазылған қашыртқы су керіздері
арқылы бұл учаскелерден алыстатып жіберу ... Бұл ... ... ... В.М.Боровский бойынша 6-суретте берілді.
Сонымен қатар, оңтүстік ... ... ... жерлердің
мелиоративтік жағдайларын бағалау үшін, жоғарғы айтылған ... ... ... ... жер ... жер асты ... ... жер асты ыза сулары деңгейі т.б.) қатар топырақ жайғасқан
аумақтардағы ... пен ... асты ... және жер асты ... тұздар құрамы да үлкен роль ... Міне осы ... ... ... өзі ... етіп, көпжылдық жүргізген
ғылыми-зерттеу жұмыстарының нәтижесіне сүйене отырып, Қазақстанның оңтүстік
суармалы егістік дамыған бөлігінде 3 ... ... (14). ... ... бұл 3 ... - ... ... тиісті су бассейндерінің ағымдарының барып құятын
түпкі нүктелері: ... Арал ... ... ... негізделген.
Бұлардың барлығына бірдей заңдылық - бассейндердің топырақ қабаттарының да,
жерасты суларының тұздылығы да ... ... ... ... ... нүктелеріне жақындаған сайын арта түседі. Сонымен бұл ... ... ... ... ... ... бассейнінің хлорлы топырақ - геохимиялық провинциясы.
Топырақта да, ... ... да ... ... өскен сайын тұздар
құрамында хлордың үлесі өсе ... ... ... ... қатар
бор тұздарының да мөлшері өседі.
2) Арал теңізі бассейн ағынының хлоролы-сульфатты провинциясы. Жер асты
суының тұзы ... ... онда ... ... (негізінен хлорлы-натрий)
өседі, ал топырақтағы тұздар көбейген сайын сульфат үлесі (негізінен натрий
сульфаты) өседі.
3) Балқаш көлі ... ... ... хлор мен ... Арал ... ... ... мұнда топырақтың сорлануына сода
тұзының әжептәуір үлесі бар, ал оған қоса ... бор тұзы да ... осы 3 ... провинцияларды тұз құрамдарының сапаларын
салыстыру суармалы егіншілік үшін ең ыңғайлысы хлорлы-сульфатты ... ... ... Бұл ... нақтылы мәліметтер жоғарыда тұздардың
құрамдары және ... ... ... ... ... ... ... келтірген кестелерде толық берілген.
Ескеретін жағдай, В.М.Боровсикйдің бұл келтірген материалдарында тікелей
суармалы егістіктегі ... ... жер ... жасау үшін
пайдалана алмаймыз. Бұл материалдар жалпы жер кадастрын жасаудың зоналық
масштабында ... ... ... ... Ал ... ... ... мен
шаруашылықтардың жер кадастрын жасау үшін, тек сол топырақ түрі мен
шаруашылықтың ... ... ... ... ... Жер ... ... тиімділігі
«Сулы жер — нулы», «сусыз жердің шөбі аясыз»— деп тетін ... ... ... ... шындық. Академик Л. И. ... ... ... ... ... 13 проценті ғана суармалы жерге
орналаскаи. Осы 13 процент, жерден алынған өнім калған 87 ... ... ... ... ... тең, яғни ... ... суарылатын
жердің бір гектары суарылмайтын жердің жеті гектарына бара-бар деген еді.
Қазақстанда ... жср 1300 мың ... ... Бұл ... республикадағы
жалпы егіс көлемінің 3,5 проценттейі. Осы жерлерден алынған өнімді ақшаға
шақканда республика ... ... ... ... 20 ... тең ... Яки, бір ... суармалы егістіктің өнімі алты ,гектар тәлімі егістің
өніміне тең деген сөз.
Міне бұл оңтүстік ... ... ... ... жердегі егіске
Карағанда анағұрлым өнімді екендігін көрсетеді. Мұның себебі не? Баршаға
мәлім, ... ... ... ... тек құнарлы болуы
жеткіліксіз. «күн егіннің әкесі болса, су шешесі».деп Үнді халхы ... ... ... нұрлы сәулесін, жеткілікті мөлшерде суды қажет
етеді.
Бірақ ... ... ... ... ылғал өте аз, ал күн сәулесі
барынша мол, сондықтан егінді колдан суару ... ... ... ... күн ... мен ылғалға қаныққан өсімдік өнімді едәуір мол
береді. Суды уақытылы, әрі ... ... егін ... ... ... тәуелді болмай, одан еселеген өнім алынады. Суармалы
жерлерде агротемикалық тәсілдерді дұрыс ... ... ... ... ... есе арта түседі. Қызылордалық атақты курішші
Ыбырай Жақаев күріштің ... І71 ... ... ... ... Ш. Берсиевтің өзі суарған жердің әр гектарынан 201 центнерден ... ... ... ... Ольга Гоноженконың әр гектардан
өпімді 1500 центнерге жеткізгені — бұған ... ... бола ... бүл ... көлемі шағын ... ... ... ... жерлердің жалпы көлемінің әр гектарынан дәл осындай
табыстарға жету өте ... ... ... егісті батыл енгізіп, оның
бабын таба ... ... ... ... ... ... ... егіншіліктің экономикалық тиімділігін сөз еткенде цифрларға
жүгінбеуге, оларды өзара салыстырмауға болмайды. ... ... ... ... ... ... ... әр гектарынан алынған өнімнің құны орта есеппен 150
сомнан аспайды екен. Ал ... ... қант ... 750 сом, ... 1300 сом ... кіргізсе, күріш егісінің гектары одан да мол ... ... ... 80 ... (Іле ауданының «Алматы» колхозы),
жүгеріден 80— 90 центнерге ... ... ... «Октябрьдің 40
жылдығы» атындағы колхозы) өнім алған шаруашы-лықтар аз емес. Бұл суармалы
егістің берекелілігін, ... ... ... Бұл ретте Ленин орденді
Алматы темекі совхозының жетістіктері назар аударуға әбден тұрарлық. Бұл
совхозда орта ... эр ... ... ... 6197 сом ... берсе, кейбір
озат бригадаларда темекінің гектары 8694 сомға дейін таза пайда келтірген.
Рас, суармалы жерлерді игеру арзанға ... ... ... су ... ... ... жақсарту үшін аз қаржы жұмсалмайды. Алайда
мұндай шығындар ол жерлерді игергеннен кейінгі алғашқы жылдардың ... де, ... көп ... рентабельді бола бастайды. Д.
Сарықұлыовтың мәліметі бойынша Қазақстан жағдайында мақта егу ... ... 3 ... қант қызылшасын егу үшін жұмсалғап ... ... ... ... ... ... 5—7 ... ал көкөніс және мал азығындық
егістерге жұмсалған қаржы 2— 3 жылда өтеледі ... Мұны көп ... ... ... егістің тағы бір артықшылығы — бір жылда екі рет өнім
алу мүмкіндігіпіц барлығы. ... тез ... ... ... ... ... алғаннан кейінгі вегетативтік уақыт Алматы облысында ... ал ... ... 90—110 ... ... ... мерзімнің ішінде аңызға екінші бір дақыл егіп, одан да жақсы өнім алуға
болады. Бұл — ... ... ... экономикалық тиімділігін
арттыра түседі.
Оңтүстік Қазақстан облысындағы Сарыағаш ... Қарл ... ... көптен бері ерте пісетін арпа, бидай сорттарынан кейін, ... мал ... ... егіп жүр. ... егісінің әр гектарынан 30
центнер, аңызға себілгеп жүгерінің гектарыпан 600—650 центнерге ... ... ... ... баска күнбағыс, сұлы, сорго т. б. мал азыгындық ... де ... ... ... ... жоме ... ... шаруашылықтарында жақсы нәтиже беріп келеді.
Республнкамыздың суармалы жерлерін тиімді пайдалану жәйін әңгіме ... ... ... ... егy, оның ... бидай егy мәселесіне
тоқталайық. Астық өндіру — ауылшаруашылығының жетекші саласының бірі. Солай
бола тұрса да, ... ... ... ... ... ... ... егіп, түсімін арттыруға жете көңіл бөлінбей келді. Суармалы
жерлердегі аз көлемді бидай ... өзін ... ... ... қолдаиу, жердің мелиоративтік жағдайын жақсарту, сортты тұқымдар себу
сияқты шараларга көп мән берілмеді.Негізгі күш ... ... ... Осының салдарынан 1964—1965 жылдары республикамызда
суармалы дәнді дақылдардың әр гектарынан алынған өнім орта есеппен 11 ... ... оның ... ... ... 9— 10 ... болды.
жерлерде астық ендіруге, оның ішінде бидайды кебірек егуге ... ... ... 1967 жылы ... ... ... жердегі егіс көлемі
500 мыц гектардан асты. Әр гектардан алынған астық өнімі де арта түсті.
Есептеп қарағанда, суармалы ... ... ... ... үшін ... ... ... 20 цептнерден кем болмауы керек. Мұндай көрсеткіштерге
қазір көп шаруашылықтар жетті.
Суармалы жерлерден астық өндіруде Оңтүстік Қазақстан облысындағы Түлкібас
ауданының ... де ... ... ... 1968 жылы бұл ... дәнді дақылдар егісінің келемі 3 мың гектарға жетті. Безостая 1
күздік бидайынан алынған астық өнімі гектарынан 30 ... ... ... ... ... алған өнім бұдан да қомақты.
Мәселен, «Победа» колхозының звено жетекшісі Ж. ... 80 ... ... осы ... әр ... 59,1 ... енім жинаса, Куйбышев
атындағы колхоздың сушысы Б. Дөңбаев 125 ... әр ... ... өнім ... ... дақылдар, оның ішінде бидайдың Безостая 1 сорты ... ... ... тау ... ... егіле бастады. Бұған
«Алматы» колхозы диқандарының (Іле ауданы) жеткен табыстары айқын ... ... ... ... ... Л. С. ... мәліметі
бойынша, 1968 жылы колхоздағы суармалы дәнді ... ... ... ... ... оның әр гектарынан алынған өнім 45 центнерден ... ... ... бидай егісі шаруашылықта егілген барлық дәнді
дақылдардың оннан біріндей бола тұрып, одан ... өнім ... ... ... өнімнің жартысындай болды. Звено же-текшісі М. Клюев тәжірибе
участогындағы 30 гектар суармалы егістің (безостая 1 сорты) әр ... ... ал ... ... 120 ... ... жерден 56
центнерден өнім жинады. Мұнда әр центнер өнімнің ... құны 1 сом ... ... ... ... ... төрт ... алатын орны өзгеше.
Қызылорда облысында суармалы егістіктен түскен өнімнің ... ... ... өнім ... тең, яғни бұл ... тәлімі егіншілік
тіпті жок деген сөз. Шымкент ... ... ... құны ... 93'проценті, Алматы облысында 80 лроценті, ал Жамбыл облысында
бұл көрсеткіш 70 ... ... Ал ... ... ... бұл облыстарда арта бермек. Ол туралы төменде сөз етеміз.
Жоғарыда ... ... ... келіп, суармалы егіншіліктің
экономикалық тиімділігін былай тұжырымдауға болады:
1) Суарылмаған ... ... өнім ... ... ... болып та
жарытпайтын шөлді жерлерді суландырса, ол табиғаттың қолайсыз кұбылыстарына
тәуслсіз ... ... және мол өнім ... ... ... аз ... ... қайтарады.
2) Суармалы егіншілік аймақтарында республиканыц ... ... ... ... ... өсіп-өнбейтін, күн шұғыласының мол, жылы
уақыттың ұзақ болуын ... ... ... ... өте қажет
техникалық дақылдар (мақта, қант қызылшасы, темскі т. б.) мен күріш, бау-
бақшалар жақсы өсіп, көп енім ... Жылы ... ... бір жерден екі
рет өнім алуға мүмкіндік туғызады. Сөйтіп, суармалы жердің тиімділігін
арттыра түседі.
3) Америка ... Firman Е. ... ... бойынша, құрғақшылық
аудандардағы суармалы ... ... ... ... өзініц азықтық
сапасы жағынан жауын-піашын мол ... ... ... ... анағұрлым тиімді болады.
Бұл ... ... ... ... өте ... аса ... ... мелиорация мәселесі жөніндегі шешімдерін жүзеге асыру
суармалы егіншілікті бұдан да берекелі, пайдалы етеді.
3.3 Су ресурстарын ... ... және ... жағдайы
Еліміздегі ірі сулы өзендердің көздері көрші елдерден бастау алатындықтан
көрші ... суды ... ... салаларының қарыштап
дамуы,табиғи су ... ... су ... ... ... ... ... қоймайды.халықтың өскелең қажеттілігін
өтеу экономиканың барлық салаларының дамуына ... ... ... ... ... ... 10 текше метр, 1 t. Қағазға 250 текше метр су ... ... ... 1 t.бидай алу үшін -500 текше метр,ал
күрішке 5000 текше метр су ... ... ... мен ... ... су шаруашылығы жүйелерімен әрі су
тұтыну ... ... ... ... ... 1900 ... 2005 ... суды пайдалану орта есеппен 40 есеге дейін, ал Қазақстанда 30 есеге
дейін жоға-рылады. Сол мерзімде бұрынғы КСРО ... ... ... ... 100 еседен жоғары есті. Су тұтыну мөлшерінің ... ... ... ... кебеюуіне алып келеді. Мысалы, Іле езені суынын
Қазакстан шекарасындағы ластану дәрежесі 20-25 еседей ... Шу, ... ... ... 5-10 ... асып ... ... ластануымен қатар, суды тұтыну деңгейінің өсуі ... ... ... ... ... ... өзен ... жағында орналасқан аумақтар үшін бүл қауіпті жағдай. Жалпы су
ресурстарынын ... ... өзен ... тән. ... ... ... ... Казақстан аумағындағы барлык ішкі көлдер ... де ... ... ... ... ... де осы су тазалығымен тығыз ... Шу, ... ... ... экологиялық ахуал Арал теңізі аймағындағы ... ... ... ... ... ... да су ... боп отырғаны белгілі. Өзендердің төменгі жағына су ресурстарының
жеткілікті ... ... сол ... өмір ... халықтың әл-ахуалдарына
теріс әсер етеді. Мысалы, шалғындықтар ... су ... ала ... ... оның ... төмендейді. Мүндайда мал жайылымдарының
өнімділігі де ... Олар ... ... өзен ... ... ... ... жоғарғы жағына жылжи бастайды.
Сөйтіп, мүндай ахуал мал шаруашылығының өсіп-өркендеуіне ... ... ... ... ... нашарлауына да кесірін тигізеді.
Халыкгың тұракты өмір сүруіне теріс ыкпал етеді.
Су ресурстарын тиімді пайдалану — өте ... ... Ол үшін ... ... ... ... су ресурстарынын сапасын жақсартып,
қалпына келтіру ... ... ... су ... ... ... ... жолға қойған жөн, бұған коса өзеннің орта
жене төменгі сағалары арасында да суды ... бөлу ... ... ... ... Сонымен қатар коршаған ортаның ... ... ... ... су ... ... пен ... әлемін, тіпті
суаттарды таза қалпында сактау, табиғи байлыкты ұдайы өндіру жене ... ... ... ... ...... және ... мүддесі үшін колға алынатын шаруа.
Қазакстан Республикасының су ресурстары 1960 жылдары 114,96 текше шакырым
деп есептелген болса, 2000 жылдары бар ... 100,5 ... ... ... ... ... бойынша, 2010 жыддары — 86 текше шакырым, ал ... өз ... 75 ... ... ... деп ... (трансшекаралык
езендердің су ресурстарын ... ... ... өз жерінде құралатын су ресурстары - 60,37 текше шақырым.
Есептеу нәтижелерінің дәлдігі өзгермесе, ... ... ... су ... ... Баска түзетулер климаттың жаһаңцык
өзгерісі аркылы, ия болмаса су ресурстарынын жоғары деңгейде ... де ... ... Ал ... ... басқа
мемлекеттерден келетін су ресурстары өте көп ... ... ... ... ... ... келетін су ресурстарынын мөлшері
адамзат коғамының өркендеуіне байланысты уакыт озған ... ... ... ... су ... мемлекеттер арасында
тиімді белістіру мәселелері қазіргі кезенде өте өзекті болып отыр.
Су ресурстарын кершілес мемлекеттер ... ... ... ... ... ... Республикасы ғалымдарынын әдістемелерінде өзеннің
төменгі жағында ... ... ... кешендерін корғау
мәселелері есепке алынбайды. Су ресурстарының негізгі бөлігі Қырғызстанда
құралады екен, ... сол су ... иесі ... ... керек деп
есептейді. Ал трансшекаралык өзеннін су ресурстарына тек кана ... ғана ... ... мен ... ... да ... бар ... Олардың есебі бойынша, Қырғызстан аумағынан жіберілген әрбір
текше метр су ресурсына төменгі жақга орналаскан ... акы ... ... өз ... ... ... ғимараттарды
төменгі жақтың сұранысын орындау үшін арнайы баскару керек, ... ол ... ... осы ақы ... енуі ... ... ... ақы кұрамына
әрбір жіберілген текше метр судың бағасы жене сол текше метр су ... ... ... ... мөлшері де енеді.
Жалпы алғанда, «әрбір текшеметр су мөлшеріне акы төлеу керек» деген
пікірмен ... ... Онда да ... табиғи су жүргісінен ... ... ... ... ... ... ... өзеннің табиғи жағдайдағы
су жүргісінен артык су мөлшерін талап ететін болса, акы төлеттіруге ... ... ... ... су ... 400 ... ... ал Қазакстан
500 текше метр/с су мөлшеріне тапсырыс берсе, онда ... 100 ... су ... ақы ... керек. Баска жағдайларда, келісілген ... ... ия кем ... ... ... есеп-кисап
жүргізуге болады. Ал егер жоғарыда орналаскан мемлекет ... ... ... су жүргісінен) артық немесе кем мөлшерде
жіберетін болса, онда теменгі сағаларда ... ... ... су ... ... ... ... тиіс.
Жұртшылық бүгінде «ғасырға салмақ боларлық ғаламат жоба» ретінде атап
жүрген Көкарал бөгеті құрлысының бітуі өңір ... ... ... ... ... ... ... сайын айқындалып келеді. Толайым бөгеттің
тұрғызылуы Арал теңізінің теріскей бөлегін түстігінен ... ... ... ... ... ... ... арқылы аймақтың
экономикалық,экологиялық ахуалы біртіндеп ... ... Сыр ... ... ... ірі ... ... суға толып,жағалары
жайқалған жасыл желек жамылды.өңірдегі суармалы егіншіліктің дамуына,
халықтың жағдайының жақсаруына ... ... ... топырақ климаттық сипаттамасынан қазақ жерінің бесым
бөлігі құрғақ шөлейт және ... шөл ... ... ... есеппен
мүндай аймақтар Қазақстан жерінің80%жуық.ауадан түсетін ылғал тек ... мен ... ... ... шеткі бөліктерімен оңтүстік
шығыстағы таулы аймақтардың біршама етектерінде егіген егістерді қамтамасыз
етеді. Сонымен ерте заманнан-ақ ... ... ... ... орын
алды,ал оның сурамалы егіншілікпен айналысу ... ... ... украин,өзбек,ұйғыр халықтарының үлесіне тиді.
Мойындауымыз керек, Қазақстанда суармалы егіншіліктің өріс алуы ... ... ... ... ... Оның ... де
түсінікті. Суармалы егіншілікпен айналысу оңай шаруа емес,ол күрделі
инженерлік құрылыс жүйесі.суармалы ... үшін ... ... ... бермейді. Ол үшін міндетті түрде топырақтың майда ... ... ... ... аса мол болмай,жер беті бір бағытқа еңісті ... және жер ... да бір ... ... ... ... ... айтылған төрт облыста суармалы егіншіліктің даму жағдайлары
бірдей емес. Мәселен,Қызылорда облысында ... ... тек ... ... ... 100% ... Оңтүстік Қазақстан облысында
суармалы егішіліктің үлесі 90%-дан асады,ал Жамбыл мен Алматы облыстарында
суармалы егіншіліктің үлестері ... ... 70-80% ... ... тау ... суармайтын егістіктер.
Жоғарғы келтірілген мәліметтерді қортындылай келіп ... ... ... ... ... қорымыз, мұнда басқа
өңірлерде өсе бермейтін ылғал мен күн ... мол ... аса ... ... ... ... ... жүгері, тары , техникалық дақылдар:
мақта қант қызылшасы мен темекі т.б жақсы өсіп тамаша ... ... ... ... мысалдар толық дәлел. Ренішке орай, кейінгі ... ... ... 2,5 млн гектарға жуықтаған және ... де ... ... ... 1 млн ... шейін төмендеп, көптеген
суармалы жерлеріміздің мелиоративтік жағдайлары нашарлап, істен шығып кетті
. Кеңестік кезеңде бүкіл одақ бойынша және ... ... ... ... ... ... ... арнайы мелиорация және су
шаруашылығы министерлігі, олардың ... ... әр ... ... ... ... бұл ... айналысатын жоқ сияқты.
Біздің ойымызша бұл аса қажетті мәселе .
Қорыта келгенде, Қазақстанда суармалы егіншілікті ... ... ... ... ... ... ... күннен күнге артып
отырған қажетін,арзанда экологиялық таза өніммен қамдау және жаңа ... ... ... ... ... ... ... егіншілікті
дамыту біз үшін, жалпы кластырлық жүйені жолға қойып отырған еліміз ... ... ... ... Ө., ... Е. Құнарлы жер - құтты мекен. ... ... ... топырақ ... мен жер ... ... ... Жамалбеков.Е, 2005,Қазақ
университеті.
3. Мемлекет арасында суды дұрыс бөлу қажет. Әуелбек Зәуірбек, Жас ... жыл 8 ... ... ... - ... ... ... Егемен қазақстан,2006
жыл 25 қараша.
5. Көкарал бөгеті. Серік Пірназар, Егемен қазақстан, 2006.06.12
6. Сұңғат Әліпбай. Жер ... ... ... ... ... 2004. 27 ... Әліпбай Сұңғат. Қуаң жерлер қайта қалпына келе ме? ... ... 24 ... ... К. ... ... ... жүйесі. Алматы. Қайнар. .
9. Смаилов К. Қазақстан, ХХІ ғасыр. Егемен Қазақстан. 25.05.1996.
10. Давлятшин И.Д. Принципы и ... ... ... ... ... Алма-Ата. 1991 .
11. Абуталипов Ж.А. Казахстан в мировой экономике. КазНИИНИ. Алма-Ата,
1992.
12. Тихов Г.А. ... ... ... ... М., ... ... М., Әлиев Ж. Дербестігіміз - демографияда. Алматы. Жеті ... ... В.М. ... ... почв Казахстана. Изд. ''Наука'' ... ... Р.Д. ... и ... почв ... ... ... Прошляков В.П. Использование и охрана земель. М.Колос. 1979.
-----------------------
1-Сурет Оңтүстік Қазақстанның қазіргі ... ... ... ... ... ... ... суарылатын массивтер
Бірінші мелиоративтік алқап
2-сурет. Оңтүстік Қазақстанның мелиоративтік алқаптары.
Үшінші мелиортивтік алқап
Екінші мелиоративтік алқап
Таулы аймақтар

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Коммерциялық банктегі сервистің дамуының теоретикалық негіздері71 бет
Шағын және орта бизнеске несие беру65 бет
Экономикалық ұғымдар168 бет
Қазіргі Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынастар және ақпараттық қауіпсіздік мәселесі91 бет
Қазақстан тарихындағы Ислам діні67 бет
Қазақстандағы шағын және орта бизнеске несие беруді талдау60 бет
Қазақстанның табиғат жағдайы56 бет
Қр-да жинақтаушы зейнетақы қорының қаржылық ресурстарын басқару66 бет
Егіншілік түсінігі, жүйесі, мәдениеті12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь