Қазақстандағы экономикалық өсудің негізін қалаған экономикалық реформалардың талдауы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

МОНЕТАРЛЫҚ ҚҰРАЛДАРДЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ӨСУГЕ ӘСЕРІНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ.МЕТОДОЛОГИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ
Экономикалық өсудің теориялық аспектілері ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Экономикалық өсу түсінігі мен өлшемі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Экономикалық өсуге әсер ететін факторлар ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Экономикалық өсуді көздейтін экономикалық даму стратегиялары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Монетарлық құралдардың экономикалық өсуге әсерінің методологиялық аспектілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Мемлекеттің ақша.несие саясатының теориялық негіздері ... ... ... .
Орталық банктің экономикадағы ақша ұсынысына
әсер ету механизмдері мен құралдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ӨСУДІҢ НЕГІЗІН ҚАЛАҒАН ЭКОНОМИКАЛЫҚ РЕФОРМАЛАРДЫҢ ТАЛДАУЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Қазақстандағы экономиканы реформалаудың бірінші кезеңі (1991.1995жж) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Қазақстандағы экономикалық реформалардың екінші кезеңі (1996.1999жж) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Қазақстандағы монетаризм. Рыноктық қайта құрулардың үшінші кезеңі (2000.2004жж.) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
АҚША.НЕСИЕ САЯСАТЫ МЕН ТРАНСМИССИЯЛЫҚ МЕХАНИЗМНІҢ ҚАЗАҚСТАНДА ҚОЛДАНЫЛУ ЖОЛДАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
        
        Мазмұны:
бет
|Кіріспе..............................................................|4 |
|................................................. | ... ... ... ЭКОНОМИКАЛЫҚ ӨСУГЕ ӘСЕРІНІҢ | |
| ... ... |7 ... ... ... ... |7 ... |7 ... өсу ... мен |9 ... | |
| ... ... әсер ... |10 ... ... | |
| ... ... көздейтін экономикалық даму |16 ... ... | |
| ... ... ... ... ... |23 ... ... | |
| ... | |
| ... |29 ... ... ... ... теориялық | |
| ... |30 ... ... ... ... ақша ұсынысына | |
| ... ету ... мен |44 ... |құралдары............................................... | |
| ... ... ... НЕГІЗІН ҚАЛАҒАН ЭКОНОМИКАЛЫҚ|59 |
|3. |РЕФОРМАЛАРДЫҢ | |
| ... |
| ... |66 |
| ... ... ... ... ... | |
| ... |
| ... | |
| ... ... реформалардың екінші кезеңі | |
| ... |
| ... | |
| ... монетаризм. Рыноктық қайта құрулардың үшінші | |
| ... | |
| ... |
| ... | |
| ... ... МЕН ... МЕХАНИЗМНІҢ ҚАЗАҚСТАНДА | |
| |ҚОЛДАНЫЛУ | |
| ... |
| ... | ... ... |95 ... | ... |
|.................. | ... ... әлем ... арасында интеграция мен ғаламдану үрдістері
жүріп жатқанда бәсекелестік пен еңбек бөлінісінің одан ... ... ... даму ... мен ... артуы орын алып отыр. Ал
оның ... ... ... өсу және ... даму ... ... қарастырылады.
Кез-келген елдің экономикалық ... ... ... ... даму деңгейіне байланыссыз белгілі бір мақсаттар жиынын
шешуге бағытталады. Ең ... ... ... ... өсу ... ... ету, ... әлеуметтік тыныштықты сақтау,
макроэкономикалық көрсеткіштердің тұрақтылығына қол жеткізу болып табылады.
Экономикалық даму әрбір ... ... бір ... ... әр ел ... тек қана ... ... жету үшін ғасырлар бойы түрлі
стратегиялар мен ... ... ... ... оңды және ... ... бірінің қателіктерінде бірі ... ... ... да қол жеткізгілері келетіндер тура сондай даму
жолдарын таңдап алады, соның нәтижесінде өз ... өз ... ... әлеуметтік және саяси тұрақтылыққа жеткізуге, экономикалық өрлеу
мен жаңа даму сапасына негізделген бәсекеге қабілетті ел болуға ... ... ... ... ... да келе ... ... еліміз қандай
мақсат таңдаса, сондай экономикалық даму стратегиясын да таңдайды, ... ... де ие ... ... ұзақ ... ... өндірістік мүмкіндіктермен,
жинақтау деңгейімен, елдің ғылыми-техникалық әлуетімен анықталады. Қысқа
мерзімде ... ... ... әсер ... ... дұрыс таңдау
жолымен жетуге болады. Экономиканы реттеудің ең ... ... ... ... оның ... ... мен ... нақты
жағдайлармен, сонымен қатар үкімет белгілеген міндеттермен анықталады.
Макроэкономикалық жағдайдың өзгеруіне ... ... беру ... ... ... ролі аса маңызды болып есептеледі, сол ... ... ... ... және ... ... дұрыс пайдалануды
зерттеу Қазақстан үшін өнегелі іс.
Қазіргі уақытта экономикалық өсуді көздейтін экономикалық дамудың
стратегиялары теория жүзінде анық ... ... ... ... ... ... ... көп кездеседі. Олардың
қатарында Дж. Сакс мен Д. Линдсей, Р. Дорнбуш пен С. Фишер, О. ... ... ... ... К. ... ... бар. Дегенмен де, бұл тек қана
теория ... ал ... ... ... стратегиялары
қолданылады. Кейде бірнеше стратегиялар қатар ... де ... және ... ... ... ... ... экономикалық даму стратегиясын нақты
айқындады және сол бағыт бойынша ... келе ... ... ... бағдарламасында әлемде белгілі негізгі стратегиялардың, атап
айтқанда өндірістік даму ... ... ... ашық ... ... қатар әлеуметтік даму стратегиясы да біріктірілген.
Осылардың ішінен дипломдық жұмыста қарастырылатын стратегия – ... ... ... ... мен олардың отандық экономикаға әсер
ету жолдары, ... ... ... ... ... терең экономикалық реформалар өткізіліп,
макроэкономикалық тұрақтану мен экономикалық өсуге қол ... ... ҚР ... үкімет алдына халық шаруашылығын экономикалық өсу
және даму жағдайына ... ... ... жаңа ... мен ... бұл ... зерттеудің
өзектілігін жоғарылатады.
Берілген жұмыста біз ... ... ... ... тұрақтандыру мен өсуден айырмашылығын анықтап көрсеткіміз
келеді. Оның түрлі стратегияларын ... ... ... аштық. Соның
ішінде монетарлық құралдар мен механизмдерді, олардың ... ... ... және де ... әкелетін нәтижелерін егжей-тегжейлі
талдауға тырыстық.
Қарастырылып отырған ... ...... ... оң
және теріс әсер ететін мәселелерді анықтау және олардың пайда болуын талдау
арқылы ұлттық экономиканың өсуіне тосқауыл ... ... ... ... қарастыру, сонымен бірге болашаққа болжам жасау. Бұл
құралдардың ... ... ... ... эффекттер (неоклассикалық,
кейнсиандық ақша трансмиссия механизмі, ... ... т.б.), ... ... қарастырылған.
Берілген дипломдық жұмыс кіріспе, негізгі бөлім мен ... ... ... ... ... үш ... тұрады. Бірінші тарауда монетарлық
құралдардың ... ... ... теориялық методологиялық
аспектілері қарастырылып өткен, екінші тарау ... ... ... қалаған экономикалық реформалардың талдауы берілген, ... ... ... ... мен ... механизмнің Қазақстанда
қолданылу жолдарын егжей-тегжейлі талдайды.
Бұл жұмысты жазу барысында белгілі шетел экономист-ғалымдарының ... ... ... Д., Гриффин К. мен ... В. ... ... даму ... мен монетарлық құралдар мен механизмдердің
экономикалық өсуге әсер етудің теориялық және эмпирикалық ... ... ... Бұл ... ... даму ... жіктелуі,
олардың қызметтері мен түрлері, монетарлық даму ... ... ақша ... ... ... мен көрсеткіштері және жүзеге
асырылу механизмдері туралы толық көлемді, нақты мәліметтер берілген.
Қазақстандық авторлардан экономикалық өсу мен ... ... ... ... ... ... ... құралдардың
экономикалық өсуге әсері жайлы және осылардың Қазақстан ... ... ... Я.А., ... К.Е., ... И.А., Сайденов
А.Г., Кулекеев Ж.А., Баймуратов У.Б., Кошебаева Г.К. және ... ... ... зерттеу және статистика департаменті
Стратегия және талдау басқармасының бастықтың орынбасары ... ... ... ... ... ... ... қазіргі кездегі Қазақстанда
монетарлық саясатының экономикаға әсері, даму ... ... ... пайда болып жатқан проблемаларды және оларды шешу ерекшеліктерін
ашып көрсетуде отандық “Банки Казахстана”, Қазақстан Республикасының ... 2005 ... ... ... ... ... ... Банкінің
инфляциялық шолу, экономикалық шолу сияқты мерзімдік басылымдары, Қазақстан
Республикасының Ұлттық Банкінің ақша-кредит ... ... ... ... бағыттары елеулі көмек берді.
Сонымен қатар, экономикалық талдау жүргізу үшін ... ... ... ... ... ... бюллетеньдері және шет елдермен салыстырмалы талдау жүргізу
үшін Халықаралық Валюталық қордың “Халықаралық қаржылық статистикасы”, OECD
Economic Outlook 76 ... National Accounts of OECD ... ... жұмыс Қазақстан Республикасындағы экономикалық дамуды қамтымасыз
етудегі монетаризм стратегиясының жалпы ... ... және ... ... ... ... Ұсынылған жұмыста автор Қазақстандағы болған
экономикалық дамудың монетарлық стратегиясының ... ... ... ... болған жалпы экономикаға жүргізілген
реформалардың әсерін зерттеді. ... ... ... ... сұрақтары қарастырылып, бұл мәселелерді шешу жолдары ... ... ... ... ... реттеу шаралары мен
қолдау механизмдерінің экономикалық өсу мен дамуға қол ... ... ... ... ҚҰРАЛДАРДЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ӨСУГЕ ӘСЕРІНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ-
МЕТОДОЛОГИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ
1. Экономикалық өсудің теориялық аспектілері
1.1.1. Экономикалық өсу ... мен ... ... ... ... экономикалық өсуге әсер ететін
монетарлық құралдардың мәнін ашып көрсетуден бұрын, ... ... ... ... ... керек. Себебі ол берілген жұмыстың мазмұны
мен түп ... ... ... ұғым ... ... Экономикалық
әдебиеттерде қазіргі кездегі экономикалық жағдайды сипаттау мен ... ... ... “экономикалық тұрақтандыру” мен “экономикалық
өсу” түсініктері жиі кездеседі және олар пара-пар ұғымдар ... ... ... сәл ... түсініктер ретінде де қолданылады. Бірақ
шын мәнінде, экономикалық тұрақтандыру – бұл нақты ЖҰӨ-нің оның потенциалды
деңгейіне сәйкес ... ... бір ... ... ел ... алдында
тұрған мақсаттар мен ... ... ... ... оңтайлы жағдайға сай болуы, яғни бұл ... ... екі ... ... ... ... бірнәрсеге
сәйкестігін меңзейді. Ал экономикалық өсу – тұрақтандырудың ішкі мәні болып
табылады. Экономикалық өсу – экономикалық ... ... ... ... бағалар деңгейі, табыстар деңгейі мен тұтыну, сұраныс
пен ұсыныс) сандық сипаттамасы болып ... Өсу тек қана бір ... ... оң ... ... Ол ... ішкі өнім, не
болмаса жалпы ұлттық өнімнің өсуін көрсетеді, ал бұл көрсеткіштер халықтың
нақты өмір сүру деңгейін ... ... өсу ... ... ... болып табылады. Экономикалық даму ... ... кең ... ... ... және ... ... тек
өсуді ғана қамтымай, құлдырау мен стагнация кезеңдері бар құбылыс. /1, 3-
6б./
Экономикалық өсу категориясы кез ... ... ... өндірістің маңызды сипаттамасы болып табылады. Экономикалық өсу –
белгілі бір уақыт ... ... ... ... ... және ... яғни жалпы алғанда өндіріс нәтижелері мен оның факторларының
(оның өнімділігінің) сандық және ... ... ... өсім ... ... ... ... беріледі:
жиынтық ЖҰӨ және жан басына шаққандағы ЖҰӨ. Бұл екі ... ... жеке ... ... ... және ... экономика
масштабындағы тұрақты және едәуір экономикалық өсім қарқыны туралы білуге
болады. Осыған байланысты ... ... ... бірден-бір
көрсеткіш пайызбен алынған ЖҰӨ-нің жылдық өсу қарқыны болып ... даму ... ... ... ... ... макроэкономикада көбінесе экономикалық өсуді талдайды. Дегенмен
де ... өсу ... ... бір ... ... Қарқынды,
немесе нолдік, сондай-ақ теріс экономикалық өсу әрқашан да қарқынды
экономикалық ... бір ... ... ... я болмаса экономикалық
деградацияға меңземейді.
Экономикалық өсу нақты мағынада да (физикалық өсу), құндық мағынада
да ... өсу) ... ... ... ... ... себебі ол
инфляцияның әсерінен құтылуға мүмкіндік береді, ... ... ... (экономикалық өсу қарқынын есептегенде әртүрлі бұымдарды өндіру
үшін жалпы көрсеткішті шығару қиындығы ... ... ... ... тәсіл
қолданылады, дегенмен оны инфляциядан толығымен “тазарту” әрқашан да ... ... ... ... ... үшін өсу, өсу ... ... қарқыны коэффициенттері пайдаланылады. x өсу коэффициенті келесі
формула ... ... ... Y1, Y0 – ... ... және ... кезеңдердегі
көрсеткіштер. Өсу қарқыны өсу коэффициентін 100-ге көбейткенге тең. ... өсу ... 100 алып ... тең. ... тәжірибеде өсу
қарқыны ретінде өсім қарқынын түсінеді.
1-кесте. Жан ... ... ... ЖҰӨ ... ... ... өсім қарқыны[1]
| |Жан ... ... ... ... ... |
| ... ... қарқыны,|шаққандағы |жылдық өсім |
| ... ... ... ... |
| |АҚШ долл. | |АҚШ ... |2004ж. ... |1370 |2,6 |6800 |1.7 ... |4400 |7,0 |2300 |1.6 ... |5350 |2,9 |19500 |0.8 ... |14610 |2,0 |29000 |1.5 ... |17820 |2,3 |27800 |4.2 ... |20440 |2,4 |26300 |-12 ... |20910 |1,6 |37600 |1.5 ... |23810 |4,3 |28000 |1.6 ... |29880 |4,6 |30400 |-4.8 ... ... ... отырғандай елдер бойынша экономикалық
өсім қарқынының айырмашылығы келелі. Жан басына шаққандағы ЖҰӨ-нің ... өсім ... ... ... АҚШ-та 1,6%-бен Оңтүстік
Кореядағы 7% ... ... ... ... өсім қарқынындағы
айырмашылық аз болып көрінгенімен ... өте ... олар жан ... ... ... өзгеруіне елеулі әсер етуі мүмкін. Жылдық 1%
өсім қарқыны кезінде жан ... ... ... екі ... үшін ... қажет, бірақ егер өсім жылына 3% құрса, онда жан басына шаққандағы
табыстың екі ... 24 жыл ғана ... Бұл ... ... ... ... Экономикалық өсудің бұл ерекшелігін он бес ... ... ... ... ... көруге болады. /4,
457б./
1.1.2. Экономикалық өсуге әсер ететін факторлар
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей тек қана өспелі экономика ... ... өсіп бара ... ... ... ... ... артуы сұраныс факторының өсуін тудыратын объективті
құбылыс болып табылады. Бұл өз ... ... ... ... ... Ал ... экономикалық өсіммен байланысты. ... өсу – ... ЖҰӨ ... бір ... өсуін көрсетеді.
Нақты ЖҰӨ - жан басына шаққандағы, бір адам ... ... ... ... ... ... артуы өсіп жатқан халықтың жұмысбастылығының
жоғарылауымен қамтымасыз етілуі ... ... ... ... өсу – ... ... ... толық жұмысбатылығы кезіндегі
өндірістік қуаттардың артуы жолымен ... ішкі ... ... ... ... ... ... өсудегі трендтер” атты
еңбегінде экономикалық өсуге әсер ететін факторларды құрылымдау жөнінде
(АҚШ 1929-1989жж. материалдары ... ... ... келтіреді. Бұл
мәліметтер негізінде экономикалық ... ... ... ... ... отырып, нақты өнімнің жоғарылауына ең көп әсерін
тигізетін еңбек өнімділігінің өсуі мен ... ... ... ... өсуіне әсер ететін факторлардың ішінде техникалық прогресс пен
инвестициялардың ықпалы аса ... ... ... ... өсуді білім
мен кәсіби даярлық, ... ... ... ... және ... факторлар анықтайды.
2-кесте. Экономикалық өсуге әсер ететін факторлардың ранжирленуі.[2]
|Өсу факторлары ... ... ... өсуі |1 ... ... ... |2 ... ... |3 ... ... |4 ... мен кәсіби даярлық |5 ... ... ... үнемдеу |6 ... және ... ... |7 ... ... азюы |8 ... өсуді қамтамасыз етудегі мемлекет факторының әсері,
соның ішінде мемлекеттің монетарлық саясат құралдарының экономикалық өсуге
тигізетін ... ... ... ... ... болып табылады. Іс
жүзінде бұл саясатты жүргізетін құзіретті орган Орталық (Ұлттық) Банк ... Бұл ... ... ... ... ... құрамдас
бөлігі болып табылатынын есепке ала отырып, алдымен ... ... ... стратегиясы жалпы алғанда қалай әсер ететінін қарастыру
керек.
1.1.3. Экономикалық өсуді көздейтін экономикалық даму стратегиялары
Қалыпты жағдайда экономикалық ... ... ... ... ... және ол ... ел дамуының ажырамас бөлігі, бірақ әр ел бұл
дамудың тек қана позитивті ... жету үшін ... бойы ... мен тактикаларды ойлап тауып, қолданып, оңды және ... ... ... ... бірі ... ... ... да қол жеткізгілері келетіндер тура сондай даму
жолдарын таңдап алған. Осындай жолда қазіргі кезде Қазақстан да келе ... ... ... ... таңдаса, сондай экономикалық даму стратегиясын
да таңдайды, соған сәйкес нәтижеге де ие ... ... ... ... ... теория жүзінде
анық ерекшеленеді, бұндай ерекшелеу ... ... ... көп ... ... де, бұл тек қана ... жүзінде, ал
тәжірибеде дамудың синтезделген стратегиялары қолданылады. Кейде бірнеше
стратегиялар қатар жүруі де ... және бұл ... ... ... ... ... экономикалық даму стратегиясын нақты
айқындады және сол бағыт бойынша жүріп келе ... ... ... ... ... ... негізгі стратегиялар, атап
айтқанда өндірістік даму стратегиясы, монетарлық стратегия, ашық ... ... ... ... даму ... да ... ішінен біздің жұмыста толығымен қарастырылатын ... ... даму ... мен оның ... ... ... ... әсері.
Мемлекеттің даму саясаттары мен бағдарламалары талдаудың мақсатына
байланысты ... ... ... Бұл ... ... ... американдық ғалым Кейт Гриффин ... ... ... ... атты ... ... ... стратегиялардың жіктелуі келесідей үш критерийге негізделеді:
1) Стратегия дамудың тек қана бір астарларын немесе бір саласын ғана
қамтымай, жалпылама дамуды ... ... Сырт ... ... ... ... бір ... бөлігі, не болмаса ерекше секторы ... ... ... ... сауда не ауыл шаруашылығы, бірақ олар басты
даму стратегиясы ... ... ... анық ерекшеленген қызмет,
стратегияны қолдаушылардың ... ... ... ... ... ... бұл өз ... жалпы алғанда экономиканы дамудың одан да
жылдам траекториясына көшуге мүмкіндік береді;
2) Стратегиялар ең болмағанда орталық айнымалыларды анықтау мен ... ... ... ... ... ... етіп ... Анықтаманың өзі кешендік сұрақтарға сирек жауап бере ... бұл ... ... ... ... келуі мен мәнділігі
үшін маңызды, яғни ... ... ... ... болуы
керек. Содай-ақ, әрине, логикалық талдау не ... ... ... ... ... ... қамтымасыз ету үшін маңызды.
Ал ең жақсы жағдайда бұл стратегия теория, фактілер мен ... ... ... тұруы керек;
3) Стратегиялар Үшінші Әлем мен ЭЫДҰ (OECD) ... ... және жиі ... ... ... ... күні ... 6 даму стратегияларын ерекшелейді. Олар
Монетаристтік стратегия, Ашық Экономика, Индустриализация, Жасыл ... ... бөлу ... және ең ... ... Социалистік
стратегиясы болып жіктеледі. Осылардың ішінен бізге маңызды болып табылатын
стратегия Монетарлық стратегия деп ... Оның ... ... тиімділігін арттыру арқылы ресурстарды ... ... Іс ... стратегия дағдарыстық кезеңдер уақыты келгенде жиі
еңгізіледі, яғни экономикалық тұрақтандыру мен күшті ... ... ... ие ... ... ендеше бұдан шығатыны салыстырмалы
бағаларды жақсарту шаралары әдетте басты ... ... ... ... ... ... жүреді. Екпін монетарлық және
қаржылық ... ... ... ... реформаларға қойылады. Шын
мәнінде біз ... ... бұл ... ... ... қосамыз. Кейбір кездері, монетарлық стратегия инфляцияның
қысқаруы мен макроэкономикалық балансты ... ... ... ... ... ... ... қолданыладын стратегия деп есептеледі, содан
соң ұзақ ... ... ... мүмкін болады. Мұндай әдістер
қабылданған жерлерде осыған сәйкес көптеген ... ... ... жоқ, ... жалпы мағынада монетаризм жақтаушыларының сенімін жете
түсінбеу деген сөз. ... ... ... тиімділігі мен ұзақ
мерзімділігін шешетін келесідей микроэкономикалық сұрақтармен ...... ... ... ... оның ... тұстарын
жөндеу және түзетілген салыстырмалы бағалар жиынтығын бекіту. Стратегия
микроэкономикалық ... ... да, ... ... ... ... оның ... бағдарына сай
келеді, яғни жеке бизнес секторы жұмыс істейтін молшылықты жерді табыстау.
Экономикалық жағынан ілгері келе ... ... Әлем ... стратегия
жеке меншік өндірістің жоғарғы ролін көрсетеді, алайда ауыл шаруашылығының
еркін өсуі тежелмейді. Дегенмен, стратегияның басты екпіні – бұл ... күші ... ... жеке ... ол ... ... экономиканың қалыс
қалған және прогрессивті буындарының ... ... ... ... ... Ал ... ролі ... келтірілген және идеалды
жағдайда жеке меншік сектор ... ... ... ... ... ... етумен ғана шектеледі. Осыдан ... ... ... ... ... шығады. Тұрақтандыру
саясатын қолдана отырып, мемлекет экономиканың тербелістерін мүмкіндігінше
азайтуға тырысады, сөйтіп жеке секторға сенімді экономикалық ... ... ... ... ... көмек береді. Мемлекет меншігіндегі
кәсіпорындарды ... мен ... ... ... мен ... жеке ... ... шығаруды болдырмау
үшін), сондай-ақ кәсіподақтардың құқықтарын ... ... ... ... стратегияның бір бөлігі ретінде болуы мүмкін. Экстремалды жағдайда
монетаристік стратегия laissez faire ... ... ... болы ... ... ... ... мен жақсы жұмыс істейтін
рыноктарды құру;
Екіншіден, ресурстарды бөлуді жақсарту арқылы өнімдер мен табыстардың
шығарылым ... ... және өмір сүру ... ... ... ... ... жоғарылату үшін жинақтаудың
жоғарғы деңгейіне жету;
Төртіншіден, жинақтаудың кез келген ... ... өнім ... ... ... болатындай етіп капиталды тиімдірек
қолдануды қамтымасыз ету.
Стратегия ... мәні ... ... ... ... ... алға ... жеке бастамашылық пен кәсіпкерлікке
негізделеді. Жиынтық табысты бөлу туралы рыноктық шешімді ... ... мен ... ... ... деп саналады, бұлар өз
кезегінде ең соңында тұрмысы төмен халық үшін зиянды.
Екінші ерекшеленген ... ... ... ... Кейт Гриффин оны Ашық Экономика деп атады. Ашық ... ... ... белгілеріне ие. Ол да ресурстарды бөлу
кезінде рыноктық күштерге ... ... ... жеке ... ... рольді мойындайды, дегенмен де ол монетаризмнен сыртқы саудаға әсер
ете алатын саясаттарға баса көңіл аударатын тұста ... ... ... ... ... ... ... квоталар мен тарифтік
емес саясаттар, және де шетел ... мен ... ... ... ... ... шетелдік жеке меншікті тура инвестициялармен жиі
толықтырылады, және де бұл ... сала ... ... ... болып
саналады. Әсіресе кіші ашық ... үшін ... ... ... көзі ... ... Экспортқа бағытталған стратегиялар
халықаралық кеңістікте ... ... ... ие болатын
мүмкіндіктерін іздеу арқылы ресурстарды пайдалануда тиімділікке жетуді
көздейді. ... ... ... жандандырады деп есептеледі,
себебі ол өндірушілерге төмен бағаларды ұстауға, капитал мен еңбекті тиімді
қолдануға, инновацияларды ендіруге, ... ... ... ... ... ынта ... ашық экономика салыстырмалы артықшылықтың нақты пайдасына
ғана негізделмейді. Сыртқа бағытталған даму ... тек қана ... қана ... ... ... жинақтар деңгейін де, жинақтар қарқынын
да өсіруі мүмкін. Бұл өз кезегінде ... ... ... ... ... жедел өсуге де қол жеткізіледі.
Ашық экономика тек сыртқы ... ғана ашық ... ... ... мен еңбек) халықаралық қозғалыстары үшін де ... ... ... ... ... банктердің коммерциялық
займдары және шетелдік көмек – осының бәрі ... ... бір, ... ... ойнайды. Халықаралық капиталдың трасферті ғана ... ... және ... жаңа дағдылары Үшінші Әлем елдеріндегі
өнімділікті арттыратын факторлар.
Үшінші стратегия Өндірістік стратегия. Бұл ... ... ... сияқты өсуге қойылады, бірақ өсуге жету құралы ретінде өндірістік
сектордың ... ... ... ... мәні ... ... үшін қолданылатын құрал ретінде ... ... ... ... ... ... ол қысқа мерзімде ресурстарды
тиімді бөлумен тікелей үйлеспейді, бірақ Жалпы Ішкі Өнімнің жиынтық өсу
қойылымын ... ... ... ... өндірістік стратегияның 3
жолының бірімен қол жеткізіледі:
1) негізінен ішкі ... үшін ... ... ... ... ... ... қамалын тұрғызу жолымен;
2) әдетте мемлекеттің жетекшілігімен капитал товарларының өндірісін
дамытуға негізделу жолымен;
3) әдетте ... ... ... субсидиялау арқылы және индикативті
жоспарлаудың кейбір комбинациялары ... ... ... ... ... ... ... өндірістік стратегиялар капитал құру деңгейінің өсуіне,
қазіргі ... ... ... ... ... ... ... болып келеді) және саны аз ірі метрополиялардың ... ... ... ... ... яғни ... ... мен өндірістік
стратегия бірге жүреді. Өз мүдделерін қуалау үшін ... ... ... ... ... ... табылады, дегенмен ол қабылданған стратегияның
үш вариантының біріне байланысты әртүрлі нысанда ... ... ... ... faire стратегияның бір бөлігі болып танылмайды. Шыныменен, қол
сұғушылық ақталады және қолдау ... ... бұл ... өсумен
аяқталады. Сондай-ақ шығындардың статикалық тиімсіздікке байланысты пайда
болуы мойындалады, бірақ бұл ... ... ... ... ... ... ... уақытша және тез арада қарқынды өсудің ... ... ... ... ақталады.
Басқа сөзбен айтқанда, интервенция тиімділікті бөлу үшін емес, не
болмаса табысы төмен топтар жағына қарай байлық пен ... ... ... ... ... ... ... тұтады. Және керісінше, бөлуге араласу
кейбір кездері ... ... ... жинақтар жасайтын топ деп
аталатынар пайдасына қарастырылуы ... Бұл ... ... ... үй ... ... деңгейінің өспелі функциясы
ретінде қарастырылады, яғни теңсіздік деңгейі неғұрлым көп болса, соғұрлым
жиынтық жинақ деңгейі ... ... ... бұл ... ... бөлу ... шарт ... есептеледі және оның мақсаты жинақтарға
жоғарғы шекті бейімділігі бар топтардың пайдасына табысты ... ... ... ... ... ... болумен өсудің
қарқыны жоғарылайды деп дәлелденеді. Ал ... бұл ... ... ... ... ... ... қарай сіңген кезде көре алады.
Төртінші стратегия бұл Жасыл ... ... Бұл ... ... ... ... жиынтық қарқынына
негізделмейді, ол ауыл шаруашылығының өсуіне баса ... ... Олай ... ... ... ... ... әсіресе ең маңызды және
табысы мол өнім ... ... ... ... Астықтың мөлшерден тыс
ұсынысы өнімнің салыстырмалы бағасын төмендетіп жіберуі мүмкін, ал бұл өз
кезегінде ... ... ... одан ... ... ... ... төмендетілген құны ауыл ... тыс ... ... ... жоғарылатады, және де бұл жинақтардың артуына,
инвестиицялардың өсуіне, сөйтіп жалпыға арналған өсуге алып ... ... ... ... – өндіріске тікелей көмек беру, әсіресе ... ... ... Ол материалдармен (мысалы, текстиль
мен тамақ өнеркәсібі үшін) қамтымасыз ету арқылы, ауыл ... ... мен ... товарларға (тыңайтқыштар, ирригациялық
насостар, құрылыс ... ... ... ... ... ... жиі ... қарапайым тұтынушылық товарлардың (велосипед,
радио қабылдағыштар) кең ауқымды рыногын құру арқылы ... ... ... ... өндірістік стратегия арқылы жылжытылатын өндірістерге
қарағанда, еңбек сыйымдылығы жоғары өнеркәсіптердің ашылуына алып келеді,
сонымен қатар ... және ... ... ... ... ... жұмысбастылықты арттыру мүмкіндіктері пайда болады.
Бесінші даму стратегиясы Қайта бөлу стратегиясы, ол ... ... ... ... ... және ... пен байлықты қайта бөлумен
айналысады. Стратегия табысы төмен топтарға пайдалы ... ... ... ... шешуге көңіл аударады. Қайта бөлу стратегиясына анық
нысан беретін үш стандартты ерекшелейді:
Біріншіден, жұмысбастылықты, атап айтқанда ... ... ... ... ... жасалады.
Екіншіден, стратегия өсу кезінде пайда болатын жалпы ... бір ... ... ... ... бөлуге жақтасады. Ол
тұтынушылық трансферт немесе кедейлерге ... ... ... болуы мүмкін.
Үшіншіден, негізгі қажеттіліктерді қанағаттандыруға жоғарғы басымдық
берілуі керек. Оған тамақ, киім және ... ... ... ... денсаулық сақтау бойынша бірінші ретті бағдарламалар және бірінші,
екінші деңгейлі білім беру кіреді. Осы үш ... ... ... үлкен экономикалық және саяси билік бар екендігі даусыз. Бұл жерде
жиі-жиі естілетін жеке ... ... ... ... ... ... жер реформаларын өткізу ұйғарылады. Кедейлердің
қолындағы билікті күшейтуге мемлекеттік басқаруды орталықсыздандыру ... ... ... ... әсер ете ... институттарда
олардың белсенді араласуын жылжыту арқылы, ... ... ... ... ... беру арқылы және жергілікті ресурстарды шоғырландыру
үшін ... ... ... ... ... ... ... есеп беруге мәжбүрлеу.
Соңғы стратегия бұл Социалистік даму стратегиясы. Бұл ... ... ... жеке ... ... ... аз
мағынаға ие болуы. Өндірістің барлық ірі дерлік кәсіпорындары ... ... ал орта және ... ... бірлескен
нысандарда ұйымдастырылуы мүмкін; аз ғана адам жұмыс істейтін және кейбір
қызметтермен ғана, немесе шағын дүкендермен ғана ... жеке ... ... оған ... ... ... Ауыл шаруашылығында
мемлекеттік фермалар, ұжымдық, кооперативтік және коммуналдық ... ... ... ... елдер басқа елдерден ерекшеленеді ... ... ... социалистік режимдер қабылданған экономикалық
дамуға төрт түрлі көзқарасты ерекшелеуге болады:
1) классикалық Кеңестік (Сталиндік) модель, мұнда ауыл ... ... және ... ... өндірістерін тез дамытуды
қаржыландыру үшін екпін түсірілді;
2) жұмысшылардың өзін-өзі ... ... ... ... ... деңгейімен сипатталады;
3) Қытай (немесе Маоистік) моделі, бұл жерде коммуналдық құрылымдар
шеңберіндегі ауыл шаруашылығына екпін түсіріледі;
4) Солтүстік Кореяның ... ... ... ... ... қарамастан дамудың социалистік стратегиясы
капитал құрылуының жоғары деңгейімен сипатталады. Инвестицияларға Ішкі
Өнімнің 30% не одан да көп ... және бұл ... үшін ... ... іс ... ... тиімділігі кей кездері салыстырмалы
төмен болса да, өсудің қарқыны жеделдейді. /6, 34-31б./
1.2. Монетарлық құралдардың экономикалық ... ... ... ... ... саясатының теориялық неіздері
Монетарлық саясаттың негізгі әдісі ол ақша-несие саясаты. Монетарлық
саясат (Monetary policy) – бұл құрал арқылы ... ақша ... ... азайту арқылы макроэкономикалық жағдайларға әсер етуге тырысады.
Монетарлық саясат – ақша-несие жүйесінің ақша ... ... ... ... ... ... мен нақты ЖІӨ-ге әсер ету
қабілеттігіне неізделетін төрт негізгі макроэкономикалық құралдардың бірі.
Монетарлық саясаттың үш ... ... ... жаңа ... ... ақша ... ақша массасын тікелей бақылау;
3) ашық рыноктағы операциялар. /7/
Бұл құраушылар үш түрлі теориялық көзқарастарда алатын ... ... ... ... негізінде ақша мен ... ... ... ... жағдайына әсерін зерттейтін ақша
теориясы жатыр. Сондықтан ақша-несие саясаты экономиканы жанама ... ... бірі ... ... Ол танымал ғалым-экономистердің
экономикадағы ақша ролі мен олардың макроэкономикалық параметрлерге ... өсу, ... ... ... ... ... ... макроэкономикалық дамудағы ролі мәселесінде үш теориялық
көзқарасты ажыратады:
Неоклассикалық мектептің рыноктық экономика өз-өзін реттейтін, ... ... ... ... мемлекеттің экономикалық процестерді
реттеу қажеттігін мойындамады, ал ақша ЖҰӨ, ... ... ... ... номиналды көрінісі үшін ғана қажетті сыртқы қабыршақ
ретінде қабылданды. Ал олардың қарқыны мен ... ... ол әсер ... ... ... өндірістің нақты көлемі экономикада бар өндірістік
ресурстарға байланысты. Экономикадағы ақша санының өзгеруі тек қана ... ... ... ете ... Бұл ... И.Фишердің теориясында өте
анық көрінеді. Ол атаулы ақша көлемінің пропорционлы өзгеруі абсолютті ... ... ... алып ... ... ... И.Фишердің айырбас теңдеуі атты ... ... және ... ... теориясы деп те аталды:
MV=PQ ...... ақша ... ... ақша ... ... айналыс жылдамдығы;
P– бағалар мен товарлардың орташа бағасы;
Q– бір жыл ішінде ұлттық экономика шеңберінде өндірілген товарлар мен
қызметтер саны.
Сондықтан неоклассиктер ақша саясатының ... ... ... ең ... ... ... бюджет пен балансталған төлем
балансына баса көңіл аударылуы керек деген пікірде болды.
1929-1933жж. Ұлы депрессия бұл ... ... ... ... атап ... ... экономикадағы дағдарыстар мен мәжбүрлі
жұмыссыздықтың жоққа шығарылу туралы ұстанымы. Ақшаның сандық теориясы
дағдарыстар кезінде ... ... ... шешуге қабілетсіз екендігін
білдірді. Экономиканы реттейтін бірқатар ... ... ... ... ... оның ішінде ақша регуляторларын пайдаланатын
шаралар да болды.
Кейнсиандық ... ... ... ... ... бен ... ... теориясы” (1936ж.) атты кітабы шыққаннан кейін
жалпы макроэкономикалық саясатқа, оның ... ақша ... ... ... революция болды. Дж.Кейнстің пікірінше экономикадағы
жиынтық сұранысты өзгерту үшін ақша-несие және ... ... ... ... ... экономикалық белсенділік жағдайына
ықпал етуін қажеттілік деп санады. Кейнсиандықтар ... ... ... ... ... де ... ... теңдік деп
аталады:
Y=C+G+I+Nx ... ... ... көлемі;
C– тұтыну шығындары;
G– товарлар мен қызметтерді сатып алу мемлекеттік шығындары;
I– инвестициялар көлемі;
Nx=Ex-Im, таза ... яғни ... пен ... ... /8, ... ... ... инвестициялардың көлеміне тікелей ықпал
етеді, сол себепті экономикалық өсуді анықтай ... ... күші ......... ... Бұл жерде инвестициялардың функциясы пайыз қойылым (r)
болып табылады, ал инвестицияларға ... ... ... ... ... ... Инвестицияларды салудың шарты күтілетін пайда ... ... ... ... ... қабылдау кезінде, шын
мәнінде, ақша капиталының (пайыз ... ... мен ... ... жобаның) “бағасы” салыстырылады. ... ... ... ... ... ... арқылы экономикалық
өсуді қамтымасыз ету үшін пайыздық қойылымды төмендету негізінде ... ... және ... ... ... ... саясаты қолданылады.
/5, 48б./
Бұл жерде инвестициялық сұранысқа шешуші ... ... ... ... ... ... ... тербеліс өндіріс пен
жұмысбастылықтағы үлкен өзгерістерге алып ... Ал ... ... пайыздық мөлшерлемеге байланысты, оның өсуі инвестициялар
деңгейін азйтады, сондықтан ... ... мен ... ... ал ... керісінше өндіріс пен жұмысбастылықты
ынталандырады ... /8, 88б./ ... ... ... rate; Loan ...... бір уақыт кезеңіне: жыл, ай және
т.б. ... ... ... ... үшін ... түрдегі төлем. Пайыздық
қойылымдар айналыстағы ақша көлеміне, қарыздық қаражаттарға ... ... ... ... бағасына, займды қайтармау тәуекеліне,
қарыз кезеңіне және ұлттық валюта курсына тәуелді.
Ұзақ ... орта ... ... ... ... және ... пайыздық қойылымдар ажыратылады. /7/
Өз кезегінде пайыз қөйылым (r) ақша массасы (М) деңгейімен ... М↑, r↓, I↑ және ... M↓, r↑, I↓. ... ... ... ақша ... шарттары жалпы экономикаға қатты әсер ететінін
білдіреді. Себеп-салдарлы байланыс ... ... ақша ... өсуі
пайыздық мөлшерлеменің төмендеуіне алып келеді, ал бұл ивестициялардың
өсуімен жалғасып, табыс пен ... ... ... – M↑, r↓, ...... ақша ... ... әсері деп аталады және ... ... өсуі ... өсу ... ... ... ... ал
M↑,Y↑,C↑ – “Пигу әсері” болып табылады, ол ... ... ... ... арқылы жүзеге асырылатынын көрсетеді. /8, 88б./
Яғни, бір сөзбен айтқанда ақша ... ... ... ... банк ... дамуына белсенді түрде ықпал ете алады.
Монетарлық саясатта ... ... ... бар ... Оның ... ... ... істеу сапасынан, жалпы алғанда,
саясаттың тиімділігі тәуелді болады.
Ақша-несие саясатының трансмиссия механизмінің 4 ... ... ... Банк ... бір ... ... ... нақты ақша
ұсынысының көлемін өзгерту;
2) Ақша рыногындағы пайыз мөлшерлемесін өзгерту;
3) ... ... ... ... шығындардың (әсіресе
инвестициялық шығындардың) реакциясы;
4) Жиынтық сұраныстың (жиынтық шығындардың) өзгеруіне қарай шығарылым
көлемінің өзгеруі.
Ақша ... ... мен ... ұсыныстың реакциясы арасында
тағы да екі аралық буындар бар. Бұл екі буыннан өту ... ... ... ... ... 1).
Ақша саясатының өткізу механизмі.
|1 |2 |3 |4 ... ... ... ... ... ... |мөлшерлемесінің |мөлшерлемесінің |өзгеруіне ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... | ... ... |
| | ... | ... ашық | r | r | P ... | | |AD2 AS ... тік| | |AD1 ... |r1 |r1 | ... сатып |L |ID | ... |r2 |r2 | |
| | | |Y |
| | | |Y1 Y2 |
| | M/P |I1 I2 | |
| | |I | |
| | | | ... ... мөлшерлемесінің өзгеруі (2) экономикалық агенттердің
портефеліндегі активтер құрылымының өзгеруі арқылы ... ... ... ... ... саясатының нәтижесінде олардың қолында қажетті
ақшадан артық ақша қалды. Сөйтіп, басқа ... ... ... алу ... ... яғни ...... мөлшерлемесінің төмендеуі орын
алады. (2а-суреті)
| | | |
|R L1S L2S |R L1S L2S |R L1S L2S |
| | | |
| | | |
| | |ΔR ... |ΔR | ... |LD |LD |
| | | ... |M/P |M/P ... ... ақша ... ... ... сұраныстың сипатына
байланысты, демек LD ... ... ... Егер ... ... ... ... сезімтал болса (LD жатық болады), онда
ақша массасының өсуінің ... ... ... аз ғана ... Ал кері ... егер ... ... пайыз мөлшерлемесіне деген
сезімталдығы төмен болса (LD қисығы тіктеу), онда ақша ... ... ... едәуір төмендеуіне алып келеді. (сур. 2ә, 2б.)
Келесі қадам, пайыз мөлшерлемесінің ... ... ... ... ... реттеу болып табылады. Пайыз мөлшерлемесінің
қарқыны көбінесе инвестициялық шығындарға әсер ... деп ... ... егер ақша ... ... ... ... өзгерісі болды деп
ұйғарсақ, сонда пайыз қойылымның қарқынына инвестициялық сұраныстың ... ... ... ... ... ... ... мәселе
пайда болады. Басқа жағдайлар тең болғанда, осыдан ... ... өсу ... ... болады.
Сонымен бірге, жиынтық ұсыныстың жиынтық сұраныс өзгеріс реакциясының
деңгейі де есепке алынуы керек.
Трансмиссия механизмінің кез-келген буынындағы ... ... ... ... ... ... ... алып келуі
мүмкін екендігі анық. /9, 170-173б./
Макроэкономиканық тепе-теңдіктің Кейнсиан ... ... ... ... Ұлттық Өнім дамуына ықпалы ең ақырында пайыздық мөлшер
арқылы жүзеге асады, оның ... ... ... саясатымен анықталады. Ең
бірінші кезекте инвестициялық шығындарға әсер ете отырып, ... ... ... көлемін, содан кейін Жалпы ... ... ... өзгертеді. Кейнсиан түсініктемесі бойынша несие саясатының ...... ... ал ... конъюнктура көтерілген кезеңде
қымбат ақшаға бағытталуы ... ... ақша ... ... құлдырау кезінде жүргізіледі. Мұндай кезде Ұлттық банк ақша
ұсынысын реттеу үшін өзінің құралдарының ... ... ақша ... мақсатын көздейді:
1) ашық рынокта мемлекеттің бағалы қағаздарын сатып алу ... ... ... ... ... ... ... резервтер нормасын азайтады.
Осының нәтижесінде экономикадағы ақша ... ... ... ... ... белсенділік артып, инвестицияларды салу
жоғарылайды, жұмыссыздық қысқарады.
Ал қымбат ақша саясаты жоғарғы инфляция ... ... ... Ұлттық банк мемлекеттің бағалы қағаздарын сатады, міндетті ... ... ... ... есеп ... жоғарылатады.
Осындай қатаң саясаттың нәтижесінде келесі қорытынды күтіледі:
1) экономикада ақша ұсынысы қысқарады;
2) пайыз мөлшерлемесі ... ... ... ... ... ... төмендеп, инфляция азяды. /10, 104-106 бет/
Ақшаға сұраныс (Demand for money) – адамдар ... ... ... ... өтімді активтер саны. Ақшаға сұраныс пайыз
қойылыммен тікелей байланысты, ... ... ... көлемі мен бұл
табыстарды иеленгенде пайда болатын баламалы шығындарға байланысты. ... ... ... екі ... ... ретінде қарастырды –
атаулы ұлттық табыс пен пайыз қойылым, себебі ақшаға сұраныс екі ... деп ... ... ... немесе келісім-шарттар үшін ақшаға сұраныс,
ол жоспарланған шығындар үшін ақша керек ... ... ... ... ... сұраныс номиналды ұлттық табыс деңгейіне
байланысты: оның деңгейі ... ... ... шығындар деңгейі соғұрлым
жоғары болады және келісім-шарттар бойынша көбірек ақша қажет болады.
2) делдалдық сұраныс бағалы қағаздарды ... ... ... сұраныстың бар болуы адамдардың әрбір нақты ... ... ... бөлігін тұтынуға, ал қай бөлігін жинақтауға жіберу туралы ... ... ... қандай нысанда сақтау керек екендігіне байланысты болып
келеді. Бағалы қағаздар табыс әкелсе де, ... ... ... қағаздар бағамының өзгеруіне алып келетіндіктен, олардың белгілі бір
тәуекелі бар: пайыз қойылым жоғарылаған сайын (r↑), ... ... ... жағдайларда жалпылама өтімділікті таңдау ынтасы пайда ... ... ... ... ... ... ... сұраныс пен пайыздық
мөлшерлеме арасында кері байланысты қалыптастырады.
Ақша-несиелік реттеу ... ... ... ... әсер ете алады, бұл арқылы инвестицияларды өзгертіп, толық
жұмыбастылықты қолдай отырып, ... ... ... ... ақшаның сандық теориясы. ХХ ғасырдың 60-жылдары
кейнсиандық ... ... анық ... бастады, ашып айтқанда
инфляциялық процестер қауіпін жете ... ... ... шығындар мен
бюджет механизмдерінің ролі асыра көрсету, дефицитті қаржыландырудың нақты
әсерін артығынан бағалау. Бұл ... ... ... ... әкеліп,
монетаристік теорияларға қайтып келуге жол ашты. Экономикалық теорияда
монетаристер ретінде танымал Милтон ... мен оның ... ... ақшаның сандық теориясын жасап шығарды. Бұл теорияның ... ... ... жүйе өзін-өзі реттеу негізінде, автоматты түрде өз-өзін тепе-
теңдікке әкелуге қабілетті. Экономикада ... ... ... ... ... және ... қате әрекеттерінің нәтижесі болып
табылады. Рыноктық экономиканың өзінде жеке шаруашылықтың ... ... ... қоры ... үкімет рыноктан ақылды бола ... ... ... арласуын шектеп отыру керек. Оның бірнеше себептері
бар: а) мемлекеттік ... ... ... ... ... регуляторлардың әрекетіне бөгет етеді; ә) ол ... ... ... ал ... ... жатқан қиыншылықтарды шешу үшін ұзақ
уақыт қажет, бұл тек қана рыноктың күшінде; б) ... ... оны ... ... (мемлекеттік шығындар, қарыздар, салықтар
т.б. арқылы), бірақ ол товар ұсынысын үлкейте алмайды.
Зерттеулер мен тәжірибелік кеңестер салмағының ... ... Ақша ... көп ... ... процестердің стихиялық
регуляторы болуы мүмкін. Бұл жерде ақша массасына, оның ... ... мен ... ... ... баса назар аударылады.
Монетаристтердің пікірінше ақша массасы өсу қарқынының өзгеруі мен
атаулы және жалпы ... өсу ... ... тығыз өзара байланыс бар.
Бір іскерлік циклда айналыстағы ақша ... өсу ... ... соң
атаулы ЖҰӨ-нің өсу қарқынында өзгерістерге алып келеді, соған сәйкес ... де ... ... ... осының бәрі жұмыссыздықтың қысқаруымен
бірге жүреді. Кейіннен нақты өндірістің өсу қарқынындағы ... ... өсу ... өзгеруіне байланысты ақшаның экономикаға әсерінің
көп бөлігін ... өсуі ... ... ... Осы ... шығарылған
қорытынды, мемлекеттің экономикадағы ролін шектеу керек, ... ... ... ... бөлу мен ... ... қатысуын
қысқартуға бағыттау қажет. Ал реттеудің басты, кейнсиандықтар санағандай,
объектісі ... ... ... ақша ... өсу ... ғана ... ... “ақша ережесіне” сәйкес, мемлекеттің Орталық банкісі
конъюнктура мен циклдық ... ... ақша ... ... ... ... ұдайы жүзеге асыру керек. Бұл нақты өндірістің өсуін
де, тым қатты инфляциялық процестерді қоздырмауды да қамтымасыз етеді.
Бүгінгі ... ақша ... ... теорияның, монетаризмнің,
ұсыныс экономикасының неоклассикалық теориясының элементтерін қосатын
синтетикалық нысандағы модельдер ретінде ... таба ... /8, ... Орталық банктің экономикадағы ақша ұсынысына әсер ету механизмдері
мен құралдары
Ақша-несие саясатының маңызды тұсы сәйкес саясатты жүргізу ... ... ақша ... ... ... мүмкіндігі. Ол үшін
Орталық банк өз механизмдерін пайдаланады. /8, ... ақша ... ... ... ақша ... ... ... Ал тәжірибеде оны Ұлттық банк (Орталық банк) жүзеге
асырады. Ақша ... ... үшін ақша ... ... Әрбір
экономикаларда ақша агрегаттары әртүрлі болады. Мысалы АҚШ-да 4 агрегатпен
өлшенсе, Францияда – 2, Ұлыбританияда – 5, Германияда – 3 ... ... ... (Stock of money) – ... мен ... айналысын
қамтымасыз ететін, мемлекет, институционалды меншік иелері мен ... ... бар және ... жоқ ... алу және ... ... ... ақша массасы – экономикадағы жалпы ... ... ... ақша ... (М) = айналымдағы қолма-қол ақша (С) ... (D) ... және олар ... ... ... өз ... бір бөлігін резервтер ретінде ұстағандықтан, ал
басқа бөлігін ... ... ... төлем қаражаттарының сомасы
берілген несиелер (K) сомасына үлкейеді, яғни M=C+D+K.
Басқа қаржылық институттарға қарағанда банктер ақша ... ... ие ... ... ... ... – коммерциялық
банктер жүйесі шеңберіндегі төлем қаражаттарын эмиссиялау ... ... ... ... ... мен резервтер мөлшерінен тәуелді
екендігі белгілі. Барлық басқа жағдайлары тең болғанда резерв нормасы ... ... ... ақша ... (M) көбее береді. Резерв нормасы – резервтер
сомасының (R) депозиттер ... (D) ... ... ... Ақша ... өзгертудің бір әдісі резерв нормасын rr↑ арқылы,
М↓ болады, және керісінше rr↓, М↑.
Коммерциялық банктер жүйесінің қолма-қолсыз есеп ... ... ... бір ... ... несие беруі көбейту эффектісін береді
және айналыстағы ақша массасының ұлғаюына ... Ақша ... ... келесідей болып келеді. Несие бере ... ... ... ... ... Несиелерді фирмалармен қатар, үй
шаруашылықтары да алады. Бұл ... ... ... ... ... ... чектерді беру арқылы, қарыз алушылар осы банктердің
депозиттік әлеуеті мен ... ... ... Онда ... ... түрде келесідей суреттеуге болады:
Бастапқы салым = 100000 тең болсын делік.
А банкісінің ссудасы = ... ... ... = ... 2*100000=81000.
В банкісінің ссудасы = (1-0.1)[(1-0.1) 2*100000] = (1-0.1)3* 100000=72900.
…………………_______________________
Жиынтық ақша ұсынысы келесіге тең болады:
100000*[1+(1-0.1)+(1-0.1) ... ... ... ішінде бөлімі (1-0,1) тең, яғни ол бірден кем, ... ... ... ... ... ... ... банкінің | |А банкінің| |Б ... | |Б ... ... | ... | ... | |чектік |
|100 мың | ... | ... (90 | ... (81 ... (10%-| |(90 мың | |мың ... –9| |мың доллар) ... | ... | |мың ... | | ... | | | ... | | |
| | | | | | | ... банкінің | |В банкінің| |Г банкінің | | ... | ... | ... | | ... (81 | ... | |артады (72,9 | ... ... ... ... | |(72,9 мың | |мың ... | | ... мың | ... | |–7,3 мың | | ... | | | ... | | ... | | | ... | | ... ... әр ... ... болады, мысалы rr=10% болса,
бұл он пайыз көлеміндегі ақша кепілдік нормасы деп аталады.
Әрине ... бәрі ... ... ... ... ... ... ғой, ал чектер әртүрлі банктерге келіп түседі, бірақ жалпы
алғанда, тек қана ... ... ... ... ғана ... ... өсіру, айналыстағы ақша массасының артуы. Ол әдетте
коммерциялық банктер ... ... ... көп есе артып түседі.
Банктер ақша ұсынысын қанша есеге арттыратынын көрсететін коэффициент
– банк мультипликаторы деп ... ... ол ... бір ... ақша ... ... ... көрсетеді:
m=1/rr; ... ... ... ақша ... ... келесі
формуламен өрнектеуге болады:
(5) немесе ... ... ... ... ... ақша массасының көлемі Орталық банк
бекітетін міндетті резервтер нормасымен, беретін ... ... ... халықтың іс-әрекетіне және оның банк ... ... ... іс-әрекетін қолда бар қолма-қол ақшалардың депозиттер
сомасына қатынасымен анықталады:
d=c/D; ... ... ақша ... коммерциялық банктердің міндетті
резервтер нормасын ... ... ... ... нәтижесінде
өзгереді, ал коммерциялық банктер өз кезегінде берілетін несиелер көлемін
анықтайды, және де банктік емес ... ... ... ... ... ... әсер ... резервтер мөлшері мен
депозиттерден ақшаның бір бөлігі қолма-қол ... ... ... ... ... ақша ... деп аталады және төменде
келтірілген формула ... ... ... (m*) ақша ... (MS) ақша ... ... ... Ал біз білетініміздей қолдағы ақша ... ... ... MS=C+D; ал ақша ... ... ақша массасы мен жалпы
резерв көлемдерінен тұрады MB=C+R, ... ... ... ... Ақша
базасы – айналысқа шығарылған ақша сомасы мен Орталық банкте депозиттерде
сақталып тұрған коммерциялық банктердің ... ... адам ... ақша ... қандай ақша көлемі резерв түрінде Орталық банкке беріледі,
яғни салымдардың қай ... ... ... Орталық банктің ақша ұсынысы
көлеміне әсер ету механизмі, яғни жалпы ақша ... ... MS, бұл ... ақша ... ... ақша ... мен
ақша базасы арасындағы байланысты көрсетеді. Егер ақша базасы 1 бірлікке
өзгерсе, онда ақша ... ... ... ... ... ... қорытынды Ұлттық Банк ақша ұсынысына келесідей екі
жолмен ықпал етеді:
1) ақша базасын (MB) өзгерту;
2) резервтік ... ... ... (rr), ол ... (m*) ... ... /8, 90-92б.; 9, 150-152б./
Ақша-несие саясатының мақсаттарын келесідей топтауға болады:
Түпкі мақсаттар:
1) экономикалық өсу;
2) толық жұмысбастылық;
3) бағалардың тұрақтылығы;
4) тұрақты төлем балансы.
Аралық мақсатты ... ақша ... ... мөлшерлемесі;
3) айырбас бағамы.
Түпкі мақсаттар экономикалық саясаттың бір бағыты ретінде ... ... ... фискалдық, валюталық, сыртқы сауда, құрылымдық
және басқа да түрлі саясаттармен жүзеге асырылады. Аралық мақсаттар ... ... ... ... және де ... экономикада негізінен
жанама құралдар көмегімен жүргізіледі. /9, 163б./
Бұл ... қол ... үшін ... ... ... ... ... ақша ұсынысын реттеу құралдары (Tools of monetary ... Бұл ... ... ... банк ... ақша ... немесе қысқарта алады. Монетарлық саясаттың классикалық, ... ... ... ... ... талаптар деңгейін өзгерту;
2) есептік қойылымды реттеу;
3) ашық ... ... ... ... ... ... ... ақша массасы көлемін
реттеу мен экономиканың өсуі үшін ... ... ... ... ... қолданылады. Олар тікелей (директивті) және ... ... ... ҚР ... ... қазіргі кезде жанама құралдарды пайдаланады –
ол беретін несиелер бойынша ресми сыйақы мөлшерлемесі, резервтік ... ... ... ... ... ... ... есепке алу бойынша ресми есептік (дисконттық) мөлшерлемелер. /11/
Орталық банк ақша ... ... ... ... ... банктер артылған (избыточные) резервтердің көлемін
(ол R-дің құрамына кіреді) ... ... Бұл rr ... және де
мультипликаторға әсер етеді;
2) Орталық банк коммерциялық банктерге берілетін несие көлемін нақты
болжай алмайды;
3) cr ... ... ... мен әр ... да Орталық банктің
іс-әрекеттеріне тәуелді емес өзге де факторларға байланысты болады. /9, 153
–154б./
Дегенмен, Орталық банктің ... ... ақша ... әсер ... ... әрі ... күшке. Мұндағы құралдың бірі – резервтік
талаптар деңгейін өзгерту.
Резервтік ... ... ... ... ... ... банктер Орталық банктің арнайы ... ... ... ... бір бөлігі және олар активті операцияларды ... үшін ... ... Бұл ақша-несиені реттеудің ең мықты құралы
және оны несиелік ақша массасын тез қысқарту немесе көбейту ... ... Бұл ... екі ... іске ... олар ... депозиттерді қайтару бойынша төлем міндеттерін
үздіксіз орындау үшін және басқа банктермен есеп ... ... ... ... қажетті өтімділік деңгейін қамтымасыз етеді;
2) олар Орталық банктің ақша массасын реттеу құралы болып табылады.
Міндетті ... ... ... ... ... ... әлеуетіне тікелей әсер етеді және ақша ... ... ақша ... ... ... етеді. Сондықтан міндетті
резервтер нормасын жиі өзгертуге болмайды, себебі бұл банктер мен ... ... ... арасындағы тепе-теңдік бәсекелестікті бұзады. /8, ... Банк ... ... нормасын неғұрлым жоғары орнатса,
соғұрлым аз қаражат ... ... ... ... ... алады. Резервтер нормасының (rr) артуы ақша ... және ақша ... ... алып ... ... міндетті
резервтер нормасын өзгерте отырып, Орталық Банк ақша ... ... ете ... ... ... ... қайта қаржыландыру мөлшерлемесі) –
өтімді қаражаттардағы (ақшалардағы) қысқа мерзімді ... жабу ... ... банктерге Орталық банкпен берілетін (“соңғы инстанциядағы
несие беруші” ретінде) несиелер бойынша пайыз мөлшерлемесі. Бұл ... ... ... ... және ... белсенділігін басқару үшін
қолданылады. Қайта қаржыландыру мөлшерлемесі ҚР Ұлттық банкісінің ... ... ақша ... ... пен ... ... ... құралы
ретінде пайдаланылады және қаржылық рыноктың негізгі қатысушылары үшін
болашақ кезеңде күтілетін ... ... ... ... қарастырылады. Басқа сөзбен айтқанда, Ұлттық банк ... ... ... ... банктердің несиелері мен
депозиттерінің мөлшерлемелеріне индикативті әсер ете ... ... және ... ... ... ... Қайта
қаржыландыру мөлшерлемесі реттеу функциясын орындау үшін, ол ... ... ... ... яғни ... ... жоғары болуға тиісті
(әдетте, инфляция деңгейінен 1,5%-дан кем емес). /11/
Есептік қойылымның өсуі ... ... ... ... білдіреді және олардың көлемінің қысқаруына, салдары ретінде
коммерциялық банктердің ссудалық ... ... алып ... ... ... де, өз ... ... бойынша қойылымды өсіріп,
енді несиелерге қол жеткізу ... ақша ... ... ... ... ... ... керісінше айналымдағы ақша массасының
артуына түрткі болады.
Әдетте қысқа мерзімді ссудалар коммерциялық банктердің резервтерін
толықтыру үшін беріледі. ... ... орта ... және ұзақ ... арнайы мұқтаждықтарға (маусымдық қажеттіліктерге) немесе ауыр
қаржылық жағдайдан шығу үшін ... ... ... ... ...... ... мен несиелер көлеміне әсер ету мақсатымен орталық ... ... сату және ... алу. Бұл ақша ... бақылаудың ең
икемді әдісі, дегенмен бұл әдіс дамыған құнды қағаздар рыногы бар елдерде
қолданылады. Әдетте ... ... ... ... ... ... ... алулар арқылы (ақша экспансиясы) экономикалық жүйеге
қаражаттарды салу артады, ... ... ... ... ... эмиссия механизмі қосылып, мультипликатор арқылы ақша ... Ал сату ... ... ... кері эффект байқалады. /7; 10,
105бет/
Көп жағдайда ... Банк ... ... кері сатып алу келісім-
шарты нысанында жүргізеді (РЕПО).
Мемлекеттің ... әсер ... ең кең ... құралы валюталық
интервенция болып табылады, яғни ұлттық ақшаның құндылығын қолдап ... ... ... ... ... шет ел валютасын сату,
сонымен ... ... ... құны тым ... ... ... оны ... керісінше шет ел валютасын сатып алу. /5, 49бет/
Демек, бұл ... ... ... ... экономикалық дамуға жол
бере алады.
2. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ӨСУДІҢ НЕГІЗІН ҚАЛАҒАН ЭКОНОМИКАЛЫҚ
РЕФОРМАЛАРДЫҢ ТАЛДАУЫ
Қазақстан 14 жыл арасында ... жж.) ... ... ... Бұл ... жету үшін ... ... экономикалық даму
стратегиясын қолданды? Осы сұрақтың ... жету үшін бұл ... ... ... 1993 ... 15 ... айында ұлттық валютаны еңгізгеннен
бастап қаржылық секторды кең ... ... ... ... ... ... бастапқы кезінен ақ ... ... ... Қазақстанның қаржылық жүйесінің жоғары ... қол ... ... ... Қазіргі уақытта Қазақстанның қаржы
рыногы ТМД елдеріндегі жете ... ашық және ... ... ... ... ... секторы экономиканың қарқынды
дамып жатқан салаларының бірі ... ... және оның ... құрылымдық реформалар жүргізіді деп айтуға болады.
Қазақстаннның банк ... банк ... ... ... сай ... елімізде дамыған инфрақұрылымы бар қаржылық
рыноктар жұмыс істеп жатыр. Посткеңестік кеңістікте еліміздің зейнеткерлік
және ... ... ... ... ... табылады. Қаржылық жүйеге алдыңғы
қатарлы ақпараттық технологиялар ... /12, ... ... ... ... мен ... ... қаржылық рыногын
негізгі рыноктык механизм ретінде маңыздылығы мен қызмет ету ... ... ... ... ... ... бөлу арқылы экономиканың
дамуын, экономика салаларының және субъектілерінің сұранысы мен ... ... ... ... Себебі қаржылық сектор ұлттық жинақтар мен
инвестициялардың, ... ... ... ... ... ақша ... қозғаушы күші болып
табылады. Сонымен ... ол ... ... және ішкі ... ... мен салалардың арасында ресурстарды бөлу жүйесі мен
трансмиссия механизмі ретінде көрінеді.
Демек, ұлттық валюта еңгізілгенннен бастап қазіргі уақытқа дейін, ... ... ... ... ... ... нәтижеге қол жеткізді. Бұл
себептен біз ең алдымен қазіргі уақыттағы ақша-несие ... ... ... ... ... ... ... құрамдас бөлігі ретінде
монетарлық стратегиясын қарастырып өткен жөн.
2.1. Қазақстандағы экономиканы реформалаудың ... ... ... 1991 жылға дейін орталықтандырылған тоталитарлық-әкімшілдік
жүйеде өмір сүрді, ... ... ... ... ғана ... сол
себептен елдің экономикасында көп жылдар бойы монополистік ... ... Бұл ... ... ... және де олар
шығарылымның 90% өндірді.
Қазақстан егемендік алған ... оның ... ... ... Оның ... бір себебі өткен ғасырдың 70-жылдарында
бұрыңғы Кеңестер Одағында ... ... ... ... ... ... белең алуы. 1990 жылы жалпы қоғамдық өнім 2,6%-ға,
өнеркәсіптік өндірістің көлемі 2,3%, ал ... ... ... 1,5%-ға
төмендеді. 1991 жылдан 1995 жылға дейін елдің жалпы ішкі ... ... осы ... өндірістің құлдырауы 52%, ауыл шаруашылығының 23%-
ды құрады. 1992 жылы республикадағы тұтынушылық товарлардың ... ... асып ... ... бір ... ... ... өткізу қажеттілігі
туындады. Бұл жылдары Қазақстан көбінесе Ресей ... ... және ... ... ... ... болды. Атап
айтқанда, ақша-несие мен бюджеттік саясат бірдей валютаның бар ... РФ ... ... ... ... егемендік алғаннан кейін бұрыңғы Кеңестік елдермен, ең
алдымен Ресеймен, барлық ... ... ... ... товарлары сұраныс таппады. Ал елімізде өңдеуші кәсіпорындар
шамалы болғандықтан, шикізат өндірушілердің товарлары ... қор ... ... Оның үстіне, сол жылдары ... ... ... экспорттық өнімдеріне бағалар өте төмен деңгейде ... 1992 ... ... ... және ... ... болған Қазақстан үшін
Ресей Федерациясының парламентінің ... ... ... эмиссиялау
нәтижесінде әсіре инфляция пайда ... ... ... отандық
кәсіпорындарды терең дағдарысқа ұшыратты, кейінгі бес жыл ішінде 1991-1996
жж. жалпы ішкі өнім ... ... ... ... зиянды жұмыс істеді және мемлекеттік
сектордың жинақтары ... мән ... Жеке ... ... ... бағдарламасының үшінші кезеңінде 1996 жылы ғана ... ... ... ... ... мен ... жеке
сектор да, түсінікті себептермен, ұсына алған жоқ. Ұзақ ... ...... ... тоқтап қалды. Шын мәнінде ел өз капиталын
тұтынуға жұмсады. Сонымен бірге бағалар күрт өсіп кетті. Инфляцияның ... 1991 жылы ... ... жылы 3061%-ға дейін шарықтап кетті.
Экономика ары қарай бұл бағытта жүре алмайтындығы анық болды. Сол ... ... ... ... ... ... ... болды.
Енді Қазақстанның жаңа экономикалық саясаты төрт негізгі қағиданы
ұстана бастады:
1) әлеуметтік бағытталған ... ... ... Ол ... ... өзін-өзі реттеуіне мен экономикалық дамудың негізгі
параметрлерін мемлекеттік макроэкономикалық реттеуге негізделеді;
2) материалдық игіліктерді ... ... жеке ... ... басымдық бере отырып, барлық нысандағы ұлттық кәсіпкерлікті
қолдау;
3) Өндірісті құрылымдық қайта ... ... ... өсу стратегиясын” жүзеге асыру;
4) мемлекет аралық ... ... ... әріптестерді
таңдаудағы прагматизм.
Дегенмен, елдің саяси билігі жаңа жағдайларда ... ... ... ... ... Оның ... сыртқы экономикалық
байланыстарды орнату, рынок жағдайында ақша-несие, валюталық, бюджет-салық
және басқа да ... ... ... ... тәжірибенің жоқ болуы Ел
басына және ... ... ... ... ... тәуелсіздік
алғаннан кейінгі екінші жылдан бастап экономикалық реформалар еңгізілді (4-
кесте – басты ... ... ... 1992 ... ... ... тұтыну товарларына
бағаларды ырықтандыру туралы Президент Жарлығы қабылданған ... ... ... ... ... ... ... жасай бастады.
Сөйтіп экономиканы күрделі реформалау еңгізілді. Бұның нәтижесінде ... ... ... ... әсерімен құрылды. Дегенмен, бірнеше
валюта бағамдарының болуы, ... және ... ... ... алу ... ... процестерді күшейтті.
1992 ж. қараша айында шұғыл дағдарысқа қарсы шаралар мен ... ... ... ... ... ... ... дағдарыстан шығу Бағдарламасының негізгі мақсаты
ретінде рыноктық ... мен ... ... ... салаларында
бәсекелестік ортаны құру қажеттігін айқындаған. /13, ... 1992 ... ... ... ... ... ... үшін қолайлы кез болмады. Атап айтқанда: елдің саяси
билігі жаңа ... ... ... жөніндегі тәжірибесінің
жеткіліксіздігі, себебі бұл Қазақстанның егеменді ел ... ... ... ... ... ... ... басшылығы қажетті мемлекеттік басқару
институттарын құру және ұлттық қауіпсіздікті қамтымасыз ету керек еді.
Алдыменен, жеке ... ... ... ... бекіту,
дипломатиялық корпус пен басқа да институттарды құру қажеттігі ... бәрі ... ... ... ... ... ... мемлекеттік бюджет
дефициті 1991 жылы 23%-ды құрады.
4-кесте. Қазақстандағы басты ... ... ... ... салу мен ... мен банк ісі ... сауда мен капитал|Жеке меншік |
| ... ... | ... | ... ... 43 ... 16 |1992-1993 жылдардағы |Тұтыну ... ... мен |
| ... ... 10 |рубльдің едәуір ... ... ... ... ... ... 17 |девальвациясынан кейін |Сыртқы товар айналымы |ұлттық бағдарламасы. |
| ... ... мен ... орын ... ... |Сауда, ... ... |
| ... Мемлекеттік | ... үш есе ... кіші және ... ... ... 5% | ... ... 50% |
| ... ... | | |(6198 ... |
| ... ... | | ... |
| ... | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | ... ... ... бюджет |Теңгенің еңгізілуі. |– ... ... |
| ... орын ... |Қатаң ақша-несие | ... кіші және |
| ... шет ел ... Екі ... | ... жеке ... |
| ... бастады (556,6 |банк жүйесі. | ... ... |
| |млн. АҚШ ... ... | ... |
| | ... ... | | |
| | ... ... | | |
| | ... ... ақша | | |
| | ... ... | | ... ... түсімдердің |Бірінші мемлекеттік |– |– |
| ... ... ... ... | | |
| ... 3045 ... ... | |
| ... ... ... төмендеуі, | | |
| ... ... ... | | |
| | ... | | ... ... Салық Кодексі. |Банк жүйесін ... ... |– |
| ... 11 ... ... ... мөлшерлемесін| |
| ... ... жаңа заң ... ... ... ... | |
| ... ... ... |Ақша массасының |алымдарды алып ... | |
| |4% ... ... ... ... | | |
| ... ... ... | | |
| | ... 60%. ... | | |
| | ... және | | |
| | ... деп ... | | ... бірыңғай рубльдік зонада жұмыс істегендіктен бюджет
дефицитін қаржыландырудың ... ... ... ... ... ... ... қосымша ақша эмиссиясы есебінен өтелді, бұл өз
кезегінде товар-ақша қатынастарының ... алып ... ... товарланбаған үлкен ақша массасы жинақтала бастады. Ол ... ... ... ... ... ... және
көптеген товарлар мен қызметтерге бағалардың өсуіне бастап ... ... ... Сонымен қатар, тәуелсіздіктің бірінші
жылдарында еліміздің сыртқы экономикалық қызметті ... ... ... жоқ, ... ... сыртқы рыноктарға жылжытуда
көмек көрсететін қажетті инфрақұрылым да болмады. Соның ... ... ... айналымы 1992 жылы 1991 жылмен салыстырғанда үш
есе төмендеді. Нақты айтқанда импорт 13 ... АҚШ ... 4,5 ... ... ... ал ... ... 3,5 млрд. долларға дейін
төмендеді.
Тек қана 1995 жылы ... ... ... ... 10-11 ... ... деңгейінде тұрақталды. Дегенмен де ... ... ... ... 0,5 ... АҚШ долларын құрады. Қорытындылап ... ... ... 1995 жылы 1991 жылдың деңгейімен
салыстырғанда 40%-ға қысқрды.
Заңнамалық және ... ... ... ... ... толығымен жіберілмеуі, сыртқы сауданы рыноктық емес реттеу
Үкіметтің сыртқы экономикалық әлуетін ... ... ... ... ... пен ... ... кенеттен қысқаруы экономиканың көптеген
салаларының ауыр жағдайын қиындатты, тұтынушылық товарлар ... ... ... бәрі ... процестерді ушықтыруға жол
берді. Бағалардың ай ... өсуі 25-30% ... ел ... кез ... 1992 ... ішінде бағалар 30-60%-ға өсті. Дегенмен
де, тыянақты ақша-несие мен бюджет саясатының нәтижесінде инфляция деңгейі
1992 жылы ... 1995 жылы ... ... ... ... 1993 жылы ... деңгейі жылдық 2000%-ға жуық
мәнді құрады, мемлекеттік ... ... –5,4% ... қалыптасты,
бағаны бақылау біртіндеп алып тастау үрдісі жүріп жатты, ал көлеңкелі рынок
кең қанат ... ... ... ... әсері инфляцияның
төмендеуіне емес, керісінше бағалардың кенет көтерілуіне алып келді. Жалпы
алғанда бір жыл ішіндегі инфляция ... тым ... ... – 3061%. ... ... дефициті ЖІӨ-нің –20,7%-дан 1992 жылы –2,1%-ға ... ал ... ... ... –5,4% және ... ... Жалпы сұраныстың айтарлықтай қысқаруына қарамастан, ... ... ... ... ... қала ... ... бағаларының индексінің динамикасы (кезең соңына %-
бен).
3-сурет.
Гиперинфляция кезінде қоғамның байлықтары тез арада қайта бөлінетіні
белгілі. Бұл ... ... бір ... немесе өзгермейтін
(фиксацияланған) табыстары бар қоғам бөлігі ... ... ... ең алдымен, фиксацияланған табыстары бар ... ... ... ... ... ... алынған өнімді
сатудан түскен бір ретті табыс алатын ауыл ... ... ... ... нашарлады.
Жоғары инфляция жылдары халыққа қызмет көрсететін кәсіпкерлердің,
қаржы және сауда салаларында операциялардың ренабельдігі ... ... 5-6 есе ... ... бұл ... өкілдері ұтысты
жағдайда қалды. Сонымен, еңбек және ... ... ... ... ... салаларына қайта бөлінді. Осының нәтижесінде қызмет
көрсету саласы тез қарқынмен дамып, ал ... ауыл ... ... ... сектордағы жағдай тез арада нашарлай бастады.
Жоғары инфляцияның есебінен жұмыскерлердің нақты табысы төмендеу
себебінен, ... ... ... ақысы бар жұмыстарға қызығушылық
танытпады. Бұл жағдай экономиканың ... ... ... ... одан ... ... сол ... олар бірінен
соң бірі тоқтауға мәжбүр болды. Елде ... ... мен ... ... ... ... стратегияның тұрақтандыру фазасы өзінің
жоғары нүктесіне жетті. 1994 жылы инфляция 1258%-дан 1995 жылы ... ... ал ... бюджет дефициті сәйкесінше -11%-дан -4%-ға, ал
1996 жылы өзінің ең төменгі деңгейіне –2,6%-ға жетті. ... ... күрт ... ... ... мемлекеттік бюджет есебінен
қаржыландыру тоқтатылды. Қысқартулардың ... ... ... ... 7%-н құрады, дегенмен экономиканың ... ... ... Бұл уақытта монетарлық доктринаға сай ... ... көзі – ... ... ... арқасында пайда
болған ақша ұсынысының кеңеюі тоқтатылды. Сол себептен 1995 жылдың соңына
қарай ... ... ... ... ... ... бола ... бюджет. 1992-1993 жылдары мемлекеттік бюджет дефициті 5%
шеңберінен шықпағанына қарамастан, қаржыландырудың ... ... ... Ол ... ... банктің несиелері арқылы
қаржыландырылды. Инфляциямен күресу үшін ... ... ... ... ... ... ету, ... бірге барлық қаржылық
жүйенің қызметін реформалау қажеттігі туындады.
1992 жылы ақша массасын азайту әрекеттері тиімсіз ... ... ... ... ... шешіміне сәйкес рубльдің эмиссиясы
жүргізіліп, кәсіпорындарға несие беру ... ... Ал ... зонадағы
елдер үшін бұл жағдай кері әсер етті. 1992-1993 жылдардағы рубльдің едәуір
девальвациясынан кейін гиперинфляция орын алды. ... ... ... ... 1992-1994 жылдары алдыңғы жылдарға қарағанда 14-20
есе ... /14, ... және ... саясаттар. 1994ж. шілде айында тағы бір
дағдарысқа қарсы бағдарлама қабылданды, оның ... ... 1995 ... ... ... тұрақтылық пен жүйелік институционалдық
қайта ... ... ету еді. Бұл ... ... ... ақша-несие
мен бюджеттік саясатты жүргізу жағынан ... әрі ... ... /13, ... жылы 15 ... ... ... ұлттық валютасы
еңгізілді. Бұл жылдың соңына дейін Қазақстан Үкіметінің қолында өз күшімен
инфляциялық процестерді басуда нақты ешқандай ... ... жоқ. ... ... ... ... жеке ақша-несие саясатын, жеке
валюталық саясатты жүргізуге, инфляцияға қарсы күресуге нақты мүмкіндікке
ие болды. Алтын ... ... ... ... ... теңгені
қолдау үшін реттелетін құбылмалы айырбас бағам режимі таңдап алынды. Ұлттық
Банкке бағамның ... ... ... ... ... ... ... тура келді. 1993 жылы валюта бағамдарын құруды реттейтін
және ішкі валюталық рыноктың жұмыс істеп ... ... ... Банк аралық Валюталық Биржа құрылды.
1994-1995 жылдары теңгенің АҚШ долларына қатысты бағамы 8,6 есеге
күрт ... ал ... өсу ... 1158,3% ... ... мен өндірістің 12,6% құлдыруы салдарынан, импорттық товарларға
деген қанағаттанбаған сұраныстың елеулі ... мен ... ... Қазақстанға импорттық товарлардың ... ... ... Импорттың экспорттан 1 389 000 АҚШ долларына артып кетуі шет ел
валютасына сұранысты көбейтіп, аыйрбас ... ... алып ... жылы ... ... ... ... қалыптасуына
инфляция деңгейінің 60%-ға дейін кенет төмендеуі, табыстылығы ... ... ... еңгізілуі арқасында қолма-қол және қолма-қолсыз шет ел
валютасына ... ... ... ... ... ... себепкер болды. АҚШ долларына қатысты теңге бағамы 1994 жылы ... 1995 жылы ... ... Бұл ... Ұлттық банк экспортер
кәсіпорындардың экспорттық түсімдерін банк ... ... ... ... ... бұл шара ішкі ... ... ... және ұлттық валютаның біршама тұрақталуына әкелді. /15, ... ... ... ... ... арқылы дебиторлық және
кредиторлық қарыздарды өзара есептесуді жүзеге асыру мәселелерін шешуге
бағытталған белгілі бір ... ... ... оның арты ... ушығуымен ұласты.
1994 жылы мұндай әрекеттердің қоғамға қаншалықты зиян келтіретінін
бағалай отырып, Үкімет ақша-несие саясатының ... ... ... процестерді басуға бағытталған күрделі реформаларды бастады.
Бұл шараларға келесілер ... ... ... ... ... емес ... ... Бұл мақсатпен елдің ішкі рыногында
мемлекеттік бағалы қағаздар орналастырылды. Бірақ ... ... ... ... өсуі бұл ... ... ... субъекттердің тарапынан сенімсіздік ... ... ... ... қағаздар рыногының нақты қатысушыларының саны аз, қаржылық
рынок ... ел ... жеке ... ... ... жылы ... Қазақстанға шет ел несиелерін тарта бастады. 556,6
млн. АҚШ ... ... ... ... ... кепілдігімен Қаржы
Министрлігі арқылы өндірістің технологияларын жаңарту үшін және тұтынушылық
товарлар мен ... ... алу үшін ... Соның есебінен
қазақстандық рынок импорттық азық-түлік пен товарлармен толықты, ақша-товар
айналымы жанданды және ... ... ауыр ... ... ел ... ... ... бұл валюталық ағымдардың әсері
кейінгі жылдары сыртқы ... ... кері ... ... Ал ... ... ... оны қайтып бере алмады.
Экономиканың нақты секторын инвестициялау процесі тоқтап қалды. Бұл
технологиялық дамуға ғана теріс ықпал етіп ... ... ... ... ... ... ... процестерді бәсеңдетусіз экономиканың дамуына аса сенім
артуға болмайды. Сондықтан бұл ... ... ... ... ... ... ақша ... қысқартуға тірелді.
Ақша массасының қысқаруы инфляциялық процестерге оң әсер ... ... ... ... ... қайта өндіру процестерінің жаңғыруын тежеді.
Қысқа уақыттың ішінде көптеген өндірушілер – ... ... ... экономикадағы ақша тапшылығын сезінді. Ендігі жолы
басқа проблемалар туындады:
1) төлемдер дағдарысы;
2) дебиторлық және ... ... ... ... ақы бойынша
қарыздың күрт өсіп кетуі;
3) экономикадағы бартерлік келісім-шарттардың көбеюі;
4) бюджетке салықтық ... күрт ... және тағы ... ... деңгейінің төмендеуі шаруашылық жүргізуші
субъекттердің айналым қаражаттарының қысқаруына ... Сол ... ... ... өндірістің құлдырауы орын алды.
1995 жылы айналымдағы ақша массасының күрт қысқаруының нәтижесінде ел
экономикасының даму қарқыны бір ... ... 13%-ға жуық ... өндірістің құлдырауы 28% құрады. Реформалардың жүргізілу
жылдарында экономиканың мұндай жығылып ... ... емес еді. ... ... ... ... ... Бұған қарамастан ақша
массасының қысқаруы 1995 жылы да ... ... ... ... ... ... 1995 жылы Үкімет инфляция деңгейін 60%-ға дейін
төмендете алды.
Қаржылық және ... ... ... ... ... ... реформалар. Мемлекеттік қаржылар
саласындағы реформаларды жандандыру керек ... 1991 жылы ... ... ... ... тән ... ... жүйесін мұраға
алды. 1991-1994 жылдары мемлекеттік бюджетті жасау 1990 жылы қабылданған
Қазақ ССР-нің ... ... Бұл ... ... 1994 ... ... 3 045 ... бюджет, оның ішінде 2 500 елді-мекендік,
поселкелік және ауылдық бюджеттер ... ... ... 1994 жылы ... жылы бюджет туралы жаңа заң жобасы ... Ол ... ... бюджеттерден айыра отырып, мемлекеттік ... ... ... ... ... ... қаржыландыру қағидаларын
анықтады. Нәтижесінде республиканың бюджеттік жүйесі 1995 ... ... 324 ... ... ... оның ... ... 19
облыстық, 84 қалалық және 220 аудандық пен поселкелік бюджеттер кірді.
Бюджеттік ... екі ... ... ... – 1) ... ... Заң; 2) “Жергілікті атқарушы және өкілетті билік органдары”
туралы Заң.
Екінші заңда ... ... ... ... мен ... қоса ... шаруашылығының әрбір иерархиялық ... пен есеп беру ... ... еді. ... автономия
жергілікті бюджеттерге қалалық және облыстық бюджеттер көлемін анықтау үшін
қолданылатын, орталық Үкмет ... ... ... ... ... өз ... ... пайдалану бойынша кең ауқымды
өкілеттіктер ... Бұл ... ... ... ... ... берді, жалпы республика бойынша бюджетті орындау жөнінде
жоспарланған және нақты ақпараттарды ... ... ... ... ... ... бюджеттер санының көптігі
елде жарасымды мемлекеттік бюджеттік саясатты жүргізуге мүмкіндік бермеді.
Мемлекеттік шығыстардың ... не ... не ... ... ... ... салдарынан орталық Үкімет пен жергілікті
атқарушы органдардың әлеуметтік міндеттері жоғарғы ... ... ... ... кредиторлық міндеттемесінің өсуіне түрткі болды.
Үкімет бюджеттің ... ... ... ... ... қажеттігі пайда
болды. 1991 жылы бюджеттің кіріс бөлігіне ... ... ... түскен болса, 1995 жылдың соңына таман бұл қатынас 26%-ға дейін
құлады. Мемлекеттік ... ... ... нақты секторындағы
жағдайдың нашарлауы ... ... атап ... ... ... ... ... олардың салықтарды төлеу
қабілетсіздігі, салықтардың ... ... ... әкімгерлік
мүмкін еместігі.
Салық жүйесі. Айналым қаражаттарының жоқ болуы шаруашылық жүргізуші
субъекттердің арасындағы ... ... ... ... ... толығымен табыстарды алу мүмкін емес еді. Салық қызметі
органдары қоғамның қажеттіліктеріне бейімделуге үлгере ... ... ... ... ... мен ... жаңа ... заңнамасын әзірлеуді және
қабылдауды талап етті. 1992 жылдың басында елде федеративтік ... бар ... тән, әрі ... ... көп үш ... салық жүйесі
қолданылды. Жалпы алғанда, елімізде салықтың 43 түрі болды, соның ішінде 14
жалпы мемлекеттік, 10 жалпыға міндетті салықтар мен ... ... ... ... ... мен ... болды. Заңнаманың тұрақсыздығы мен
жеңілдіктер жүйесін көптеп пайдалану салық ... ... ... ... ... ... заңнамасын реформалау кезеңі келді. Зиянды ... ... ... ... ... ... ... (бюджеттік) дефицитті қысқартуды көздеді, сонымен бірге ... 1995 жылы ... ... ТМД ... ... ең ... салық реформасын іске асырды. Ол ең алдымен салықтар мен төлемдердің
күрт қысқаруын, берілетін салық ... ... ... ... ... ... территориясында салық нормаларын бірдей қолдануды
қамтымасыз етуді қажет ... Бұл ... ... ... салықтар мен
алымдардың 11 түрі еңгізілді, олар ... ... мен ... ... сай топталған болатын. Алынып тасталған салықтардан
түскен түсімдер ... ... ... ... (ҚҚС) ... ... ... тұрақталды.
Жаңа салық кодексі фискалдық саясаттың жаңа тұжырымдамасын еңгізді.
Мысалы үшін тура және ... ... ... ... ... ... салықтарға 20%-дық мөлшерлеме бойынша акциздер мен ҚҚС
жатса, қалған салықтардың ... ... ... ... ... ... ... ретінде табыс салығы танылды, ол заңды ... үшін ... ... ал ... ... ... тіркелген және
жұмыс істейтін заңды және жеке тұлғалар үшін ол 20% деңгейінде тұрақталды.
Сөйтіп ... ... ... ... ... ... жүйесі жаңа
заңнамалық базада жұмыс жасады.
Жаңа салық заңының ... ... ... ... ... ... жақсартты және салықтар мен алымдарды жинауды көтеруге
дем берді. Сонымен ... ... ... шығыстарды қысқару бойынша
қатаң саясат жүргізді. Енді көптеген әлеуметтік бағдарламалар мемлекеттік
бюджет ... ... ... ... ... ... 1995 жылы ... бюджет дефицитін 4% деңгейіне дейін қысқартуға
мүмкіндік алды.
1990-2005 жылдардағы мемлекеттік бюджет дефициті (ЖІӨ-ге ... ... ... ... ... ... ... шығыстарын оңтайландыру, сондай-ақ салық-бюджет жүйесін біртіндеп
реформалау 1995 жылдың соңына қарай инфляциялық процестерді ... және ... ... ... ... болуына мүмкіндік берді.
Дегенмен, экономиканың құлдырау қарқыны едәуір болды. Мемлекеттік пен жеке
сектор сұранысының қысқаруы ... ... алып ... жоқ, ... ... ... өндіріс көлемінің қысқаруы, әсіресе өнеркәсіптік
өндірістің құлдырауы орын алды (5-кесте ... ... ... ... даму көрсеткіштері (алдыңғы жылға
пайызбен).[3]
|жыл |ЖІӨ ... ... ... |
| | ... ... | ... |89 |99,1 |77,4 |88,9 ... |94,7 |82,9 |128,7 |59,5 ... |90,8 |85,2 |93,1 |74,1 ... |87,4 |72,5 |79 |83,8 ... |91,8 |91,8 |75,6 |62 ... |100,5 |100,3 |95 |78,2 ... |101,7 |104 |99,2 |108 ... |98,1 |97,6 |81,1 |115 ... |102,7 |102,7 |128 |108 ... |109,8 |115,5 |95,8 |114 ... |113,5 |113,8 |117,3 |127,4 ... |109,8 |110,5 |103,4 |119,5 ... |109,2 |108,8 |101,4 |109,8 ... |109,4 |110,1 |105,8 |111,2 ... ... ... ... ба, ... ... сұраныс
пен ұсыныс теориясы монетарлық теорияның заңдарына бағынбады. Шын ... ... ... ... 1993 жылы ... ... жылы ... азайды, ал бағалар 1000%-ға жуық төмендеді. /16, ... ... ... ... ... ... ... жылға %-бен).
5-сурет.
Сыртқы сауда. Елдегі жалпы жағдайды жақсарту мақсатында Үкімет түрлі
халықаралық қаржылық институттардан қарыз ала ... Бұл ... ... ... товарларымен толтыру үшін товарлардың импортына жұмсалды.
Бұл әрекеттер уақытша сипат алды және сол ... ... ... ... ... ... ... олар экономиканың құрылымдық
мәселелерін шешуге мұрындық бола алмады.
Ішкі рынокты тұтынушылық товарлармен толтыру үшін ішкі және ... ... ... еді. Ішкі ... ... нәтижесінде
реформалардың бастапқы кезеңінен-ақ Үкімет үлкен жетістіктерге ... ... ... ... бірқатар қиындықтар пайда болды.
Олардың ең ... ... ... ... ... ірі
қатысушылары – мемлекеттік кәсіпорындардың өздерінің ... ... қою ... ... ... ... бойынша, мемлекеттік
органдардың бақылауында болуы. Демек, кәсіпорындардың жұмысы тиімсіз, әрі
бәсекеге ... ... ... ... мен ... ... ... тұтқаларының бар болуы сол жылдары көптеген өнеркәсіптік ... ... ... ... ... ... ... қатар
мемлекеттік құрылымның қызметкерлері арасында кең ауқымды жемқорлықты
туғызды. Сыртқы экономикалық қызметті ... емес ... ... ... ... бақылауды күшейту нәтиже бермеді. Бұл әдістерге
квоталау, ... ... ... ... ... ... рыноктарға қазақстандық товарларды жылжыту жолында көптеген
делдалар пайда болды. Олар тікелей өндірушілердің мүдделеріне зиян келтіре
отырып, делдалдық ... ... ... ие бола ... ... бақылауды күшейту өндірістік кәсіпорындардың жағдайын ... ... ... ... ... де бекіте алмады, оның
үстіне қоғамдағы коррупцияны дамытуға жол ... ... ... сыртқы сауданы бірте-бірте ырықтандыру ... Бұл ... мәні ... ... ... ... ... көптеген әдістерінен бас тарту, импорттық кедендік алымдардың
мөлшерлемесін төмендету, экспорттық ... алып ... еді. ... бұл ... 1995 жылы ... ... ... 1996 жылдан бастап
сыртқы экономикалық қызмет Әлемдік ... ... (ӘСҰ) ... ... сәйкес таза тарифтік әдістермен реттелді. Квоталау, экспорт ... ... ... 1995 жылдың аяғында арнайы товарлардың аз
ғана тізімін қамтыды. Бұл ... ... ... ... ... ... мүмкіндік берді. 1995 жылдың ішінде экспорт 57%-
ға өссе, импорт 1994 жылға ... 28%-ға ... ... Қазақстанның
басқа әлем елдерімен экспорттық-импорттық операциялары жаңғыра бастады.
/14, 46-50б./
Экономика мен ... ... ... жеке ... пайда
болуы мен дамуы ел экономикасының құрылымын айтарлықтай өзгертті. 1990 жылы
ЖІӨ құрылымында өнеркәсіп 20%-дан астам үлес ... 1994 жылы ... ал 2003 жылы 36,13% ... Ал ауыл ... үлесі керісінше
1990 жылы 34%-дан 1995 жылы ... ... ... кетті. Бұл жылдары
қызмет көрсету саласының үлес ... ... ... 51%-ға ... ... ауыл ... мен қызмет көрсетудің ҚР-
дағы ЖІӨ-гі үлесі (ЖІӨ-ге %-бен).
6-сурет.
Банк ісі мен ... Банк ... ... екі ... ... құрумен басталды. Бірінші деңгей – бұл тәуелсіз ақша-несие саясатын
жүргізуші орталық орган ретіндегі Қазақстанның ... ... ... – бұл ... банктер. 1995 жылы банктерді инвестициялық және
жинақтаушы деп бөлетін заңнама қабылданды. Бұл заң банк ... ары ... ... ету, ... ... ... банктерге (ЕДБ)
талаптарды қатаңдату мақсатымен әзірленді.
Реформаларды өткізудің бастапқы кездерінде Ұлттық банк ... ... ... Құқықтық анықсыздық, ЕДБ құру мен
олардың жұмыс істеу тәртібінің реттелмегендігі ... ... ... ... ... жеке банктерді құруға итермеледі.
Бұл Ұлттық банктің арзан несиелік ресурстарын алуға жол ... 1993 ... 200 ... банктер жұмыс істеді. Кейінгі жылдары Ұлттық
банк талаптарды қатаңдату ... ... ... ... ... жолы әлсіз, кіші-гірім банктер мықтырақ банктермен ... ... ... Бұл ... нәтижесінде сенімді
банктер пайда бола бастады.
Жекешелендіру. Мемлекеттік меншікті жекешелендіру 1991 жылдан бастап
ҚР Конституциясы ең ... жеке ... ... ... ... ... 1991
жылдан мемлекетсіздендіру мен жекешелендірудің 1991-1992жж. ... ... ... қабылданып, кіші және орта кәсіпорындардың 50%
түрлендірілді. Барлық банктер Мемлекеттік (Госбанк) банктен ... ... ... ... ... бастапқыда жаппай жекешелендіру
инвестициялық купондары (ЖИК) арқылы түрлендірілуі, егенменді жас ел үшін
ащщы сабақ болды. ... ... ... ... ... ... жаңа ... иесі капитал мен технологияларды ... болу ... еді. ... 1991 және 1999 ... ... ... 6 198 кіші ... екінші кезеңде 47 ... ... ... ... 13 892 ... жекешелендірілді. /10, 21-22б./ Осылай,
мемлекеттік саладан жеке секторға ... ... пен ... ... ... ... 1995 жылдың соңына жақын жеке компаниялардың үлесі 70%
құрады. Ал 1991 жылы мемлекеттік меншіктің үлесі жалпы ... 90% ... ... Жекешелендіру бірнеше кезеңмен жүргізілді.
1) Бірінші кезеңде – шағын жекешелендіру (қызметкерлері 200 адамнан
аспайтын) 1991-1992жж. ... ... ... ... ... яғни ... жұмысшыларына меншікті беру және
инвестициялық ... ... ... ... механизмдер пайдаланылды. Бұл
кезеңде 5000 объект жекешелендірілді, оның ішінде ұжымдық меншікке берілген
470-тен ... ... ... қоғамдық тамақтану, тұрмыстық қызмет көрсету
мен ... ... өзге ... ... ... Бұл кезеңде
жасалған жұмыс кең ауқымды жекешелендіруге көшуге мүмкіндік берді.
2) Жинақталған тәжірибеге сүйене отырып, Әлемдік банк ... ... ... ... кезеңі – жаппай
жекешелендіру (200-500 қызметкерлер) басталды. Ол ҚР ... ... ҚР ... ... ... ... ... арналған Ұлттық бағдарламасы негізінде іске
асырылды. Бұл кезеңнің ... ... ... ... ... бірыңғай жүйесінің құрылуы. Бұл кезде шағын және орта
бизнестің ... ... ... ... шеңберінде Инвестициялық
жекешелендіру қорлары (ИЖҚ) ... ... ... ... ... сату ... ... Бұл акциялар кәсіпорын капиталының
51% құрады, ал қалған бөлігі мемлекеттік инвестициялық ... ... ... жеке ... ... инвестициялық
купондары (ЖИК) арқылы сатылды немесе қолма-қол ақшаға берілді. Одан ... ... ... ... жеке негізде сатуға ұсынылды.
Бұл уақытта қазақстандық кәсіпорындар негізгі және айналым ... ... жаңа ... мен менеджментті, жаңа сату
рыноктары мен өндірістік байланыстарды ... ... ... ... ... ... ... қамтымасыз ете алмады. Осындай жоспар
бойынша кәсіпорындарды мемлекетсіздендіру мен ... ... ... ... орнына акциялардың иелері ЖИК-дарын
алды, ал ИЖҚ-лары ... ... ... ие ... ... ... бұл схемасы нақты меншік иесінің пайда болуына алып
келмеді. /13, 17-18б./ 1992-1993жж. Үкімет ... ... ... ... ... мәжбүр болды, себебі меншікті ақысыз беру
механизмі тиімсіз еді. ... фаза ... ... ... ... объектілер шағын, орта және ірі кәсіпорындар топтарына
бөлінді. Осындай бөлінуге сай шағын жекешелендіру кезінде ... ... ... ... ... кәсіпорындарының 80% жекешелендірілді.
Жалпы алғанда бірқатар кемшіліктердің бар ... ... ... ... ... шаралар қысқа уақыттың ішінде Қазақстанда
жеке меншіктің негізін қалауға мүмкіндік берді.
3) Жекешелендірудің үшінші ... 1995 жылы ... ... ... заң күші бар ... ... 1999 ... дейін
созыды. Ол мемлекеттік меншікті қайта құрылымдау мен жекешелендірудің 1996-
1998 жылдарға арналған үшінші ұлттық бағдарламасы негізінде ... ... ... ... ... ... экономикада жеке сектордың
басымдылығына ... оны ... ... ... /10, ... ... ... реформалардың екінші кезеңі (1996-1999жж.)
Екінші кезеңдегі ел Үкіметінің ... ... ... ... ететін реформаларды тереңдетуге және ... ... ... жаңа экономиканың жұмыс істеуінің
заңнамалық базасын жетілдіруге, ... ... ... кәсіпорынның
демонополизациясын, жекешелендіруді, банкроттыққа ұшырау мен санацияны қоса
алғанда ... ... мен ... ... ... мәселелерін шешуге
бағытталған болатын (6-кестеде екінші кезеңнің негізгі реформаларының
күнтізбесі). Бұл кезеңде ... ... ... және ... ... ... салдарынан пайда болған қиыншылықтарды
бастан кешірді және де ... ... ... ... тұра ... /14, ... алғанда, екінші кезеңнің басында елдің саяси басшылығы дағдарыс
жағдайындағы экономиканы басқарудың қазіргі заманғы құралдарын ... ... ... ... 1996 жылдың бірінші жартысында
реформаларды тереңдету ... ... ... ... ... ... ... Оның басты мақсаты – 1994-1995
жылдарда қол ... ... ... пен құрылымдық-
институционалдық қайта ... ... ... ... ... ... мен өңдеуші салалардағы өндірісті жандандыру, өндірістің
құрылымдық ... құру ... ... ... ... ал ... соң
экономикалық өсу мен халықтың өмір сүру деңгейін көтеру міндеттері қойылды.
Антидағдарыстық басқарудың ... ... ... ... ... инфляцияны 20%-дық деңгейден аспайтындай деңгейге
жеткізуге, ал ... ... ... ... ... ұстап тұруға
мүмкіндік берді. 1996-1997 жылдары экономика бірінші рет оң ... ... ... бұл ел дамуының тарихындағы бетбұрыстық кезеңнің келгенін
көрсетті.
1997 жылы қазан айында Мемлекет басшысы ... ... жаңа ... құжат ұсынды – ол елдің ұзақ мерзімді ... ... ... ... ... ... ... басымды бағыты экономикалық дамудың тиімді
стратегиясын ... ... /13, ... 1997 жылы ... Тайландта басталған экономикалық
дағдарыс пен оның 18 ай ішінде Оңтүстік-Шығыс Азия, ... ... мен ... ... таралуы, Қазақстанның 1996-1997 жылдардағы экономиканың
тұрақталу беталысын бұзды.
Қазақстанда ... ... 1998 ... ... ... ... 1998 ... бірінші жартысында өндіріс көлемінің өсім
қарқынының баяулауы ... 9-10 ... ... бойынша өнім
шығарылымының азаю беталысы орын алды. Қаңтар-қыркүйек айларындағы экспорт
1997 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 10%-ға ... ал ... тез ... өсіп бара жатты. Сауда балансының сальдосы 1 158,1
млн. АҚШ доллары ... ... мән ... Нәтижесінде елдің төлем балансы
нашарлады. /16, 203б./
1991-2005жж. Қазақстан Республикасындағы нақты ... өсім ... ... ... ... ... ... |Салық салу мен |Қаржы мен банк ісі |Сыртқы сауда мен ... ... ... ... |
| |мемлекеттік шығындар| ... ... | | ... ... ... ... ... экспорт |– ... ... ... ... |айырбасталымы. |пен импортты | ... |
| ... ҚҚС ... |Ағымдағы халықаралық|лицензиялау әдістері| ... |
| ... –6,1%, жер ... ... ... | ... |
| ... –1,9%, мүлік |бойынша төлемдер мен|аз ғана тізімін | ... 1997ж. |
| ... –3,3%, ... ... жүзеге |қамтуы. | |– 6777 ... |
| ... ... ... ... | | |1998ж. – 3073, |
| ... ... ... ... | | |1999ж. – 2318, |
| | | | | |2000ж. –1724, ... | | | | |–1056 ... |
| | | | | ... ... |– |– |– |– |– ... ... Министірлігі |Ақша базасы 29%-ға |Сауда балансының ... ... ... |
| |ҰБ ... несие |азайды. Экономиканың|сальдосы 1 158,1 |күтімдер күшейді. ... ... ... бас ... ... деңгейі |млн. АҚШ доллары |Банктердің ... мен |
| ... ... 8%-ға ... |көлемінде теріс мән |активтердегі шет ел |компаниялары құрыла |
| |бюджеттің 89% ғана |кеміп, ... ... ... ... ... |
| ... ... |жетіспеушілігі. ГКО | ... 56%-ға ... |
| ... ... 25-27% | ... | |
| ... |көтерілді. | | | ... ... ... |М3 23%-ға ... |ҚР ... ... ... тұрақты |– |
| ... ... ... ... қайта|7,6млрд.АҚШ долларын|айырбас бағамын | |
| ... ... ... ... ... ... | |
| ... ... ... ... |55,2%. ... ... ету. 5 | |
| ... ... |20% ... ... ... ... |сәуірде Үкімет пен | |
| ... ... ... ... ... ... банк еркін | |
| | ... ... |30-40% тең. ... ... | |
| | ... ... | ... ... ... |
| | ... 13,9% | ... жариялады. | |
| | ... | | | ... ... 1998 жылы халық пен қаржылық құрылымдардың
девальвациялық күтімдері күшейді. Ұлттық ... ... ... ... ақша ... (мысалы АҚШ доллары) айырбасталымдау мақсатында
рыноктың көптеген қатысушылары Ұлттық Банктің ... ... ... ... Бұл ... ... ... тән жағдай еді. Дәлелдеп
айтар болсақ, екінші деңгейдегі банктердің қолма-қол активтердің валюталық
бөлігінің 1998 ... ... ... өсу ... орын ... Соныменен, 1997
жылы қолма-қол активтердегі шет ел валютасының үлесі 47% құраса, 1998 жылы
бүл үлес 56%-ға ... ... ... ... ... валюта жағына
қайта бөлінуі теңгенің опырылуы жағдайында белгілі бір ... табу ... ... Екінші деңгейдегі банктердің шет ел ... ... ... экономикадан ақшаның кетуі, сауда балансы
сальдосының нашарлауы, банктер мен кәсіпорындардың ... ... ... ... үлес ... ... ... тиімсіздігін
көрсетіп, айырбас бағамының саясатын өзгерту ... ... ... ... саясаты қатты валютаға ... ... ... ең ... оның қолма-қол ақша бөлігін шектеу жолымен төмендетуге
бағытталды. 1998 жылдың 9 айы ... ... ... ақша ... ... ... азайып, 1-қазан айында 68,9 млрд. теңге
құрады. ... ақша ... ... ... ... ... ... басымен салыстырғанда 7 пайыздық пунктке, қырқүйекте ... ... ... ... М2 ақша ... 1998 ... ... айындағы мәліметтер
бойынша 172 млрд. теңгеден 147 ... ... ... ... ... ал ақша ... – 115 ... теңгеден 82 млрд. теңгеге немесе 29%-
ға азайды. Осының нәтижесінде экономиканың монетизация деңгейі 10%-дан 8%-
ға дейін кеміп, ... ... ... ... ... сезіне
бастады.
Ашық рыноктағы операциялар. Теңгенің айырбас бағамының тым жоғары
деңгейі мен экономиканың ... ... ... экономиканың
бәсекеге қабілетін түсіріп, экономиканың ... ... ... ... ықпал етті. Сонымен қоса, айналым қорларының
жеткіліксіздігі ... ... ... өсуі ... ... алып ... ... 1998 жылы мемлекеттік бюджетке
286,7 млрд. теңге құрайтын ... мен ... да ... ... ... ал бұл ... ... 89% алды. Елдегі экономикалық дағдарыс
пен бюджет алдындағы жинақталған ... ... ... күрт ... ... ... мемлекеттің әлеуметтік
міндеттемелерін орындау ... ... ... 80 ... ... ... қысқарту туралы шешім қабылданды. ... де ... ... әлеуметтік бағдарламаларды қаржыландыру бойынша
қауырт жағдайды шешпеді, бюджет дефициті ... ... қала ... ... ... ... ... ішкі және сыртқы
рыноктардан қарыз алуға ... ... ... ... механизмдерін қолдану үлкен қиыншылықпен жүргізілді. Оның ... ... ... ... ... ... ... қаржылық дағдарыстан кейін
шет ел инвесторлары ТМД елдерінің құнды қағаздарына қызығушылық танытпады.
Екінші жағынан, валюталық рыноктағы спекуляциялық ... ... ... ... ... ... ... отандық
екінші деңгейлі банктердің жағынан мемлекеттің ... ... ... сұранысты төмендетті. Мемлекеттік бағалы қағаздарға деген
сұранысты ... үшін ... ... МБҚ-дың табыстылығын орта
есеппен 25-27% дейін көтеруге мәжбүр болды.
Депозиттердің төмен мөлшерлемесі кезіндегі МБҚ ... ... ... ... ... ... келісім-шартқа
айналдырды. Мысалы, 1998 жылы жеке тұлғалар үшін депозиттердің орташа
мөлшерлемесі 6% шамасында ... ... ... ... бойынша 10%.
Демек, банктердің құнды қағаздар бойынша операциялардың нақты табыстылық
деңгейі 300% құрады.
Сыртқы рыноктардан қарыз алу ... МБҚ ... ... ... (1998 жылы бұл ... 50 ... теңгені
құрады) қаржыландырудың жалғыз көзі ... ... ... те, ... банктерден қарыз алу тым шығынды болды. /14, 57-58б./
1997 жылы ... үш ... 36 ... ... ... құрайтын
зейнетақы бойынша қарыздарды төлеу кампаниясын ... Бұл ... ... ... ... ... ... жіберді. Мемлекеттік
қарызды өтеу және инфляциялық үрдістерге ... тұру үшін ... ... ... ... (МБҚ) табыстылығын төмендете ... ... ... ... ... ... қаржыландыру
мөлшерлемесі 19,5%-дан 18,5%-ға дейін кемісе де, ... ... ... ... коммерциялық банктер МБҚ бойынша табыстылықтың төмендеуіне
қармастан, өз ... ... ... ... қағаздарға
ақшаларын салды. Осының нәтижесінде МБҚ-дың барлық түрлері бойынша ... асып ... ... бюджет дефицитін толығымен және
инфляциялық емес әдіспен жабу ... ... ... ... ... ... ... өршуіне жол бермеді.
7-кесте. Негізгі монетарлық көрсеткіштер, 1997-2002 ... ... |ТБИ, |М3, млн. ... ... |МБҚ |Ресми |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... % -| |ландыру ... ... ... |
| |бен | ... ... |лық, % |(орташа |
| | | ... ... | ... | | |% |млн. тг | |тг. ... |101,05 |394325 |35 |25540 |35,41 |75,26 ... |101,02 |418315 |24 |26735 |19,21 |75,4 ... |101 |481666 |19,5 |34296 |16,94 |75,54 ... |101,04 |489467 |18,5 |55144 |16,06 |75,55 ... |101,04 |465777 |18,5 |77486 |17,8 |76,31 ... |101 |486226 |18,5 |91354 |18,36 |76,61 ... |100,99 |472077 |20,5 |77286 |25,14 |78,13 ... |101 |439551 |25 |56090 |28,09 |82,16 ... |101 |393771 |25 |50942 |25,96 |85,44 ... |101,11 |464222 |25 |25929 |33,02 |119,97 ... |101,02 |573705 |20 |67764 |44,41 |133,12 ... |101,04 |701349 |18 |67306 |16,64 |139,57 ... |101,03 |777806 |16 |78296 |16,62 |140,01 ... |101,02 |872927 |14 |99791 |13,56 |142,32 ... |101,01 |1049303 |14 |169071 |11,04 |142,69 ... |101,04 |1167716 |14 |159193 |11,45 |143,5 ... |101,03 |1200743 |12,5 |185153 |14,11 |145,25 ... |101,01 |1288654 |12 |163999 |19,8 |145,96 ... |101 |1549166 |11 |181025 |49,02 |147,09 ... |101,03 |1621939 |9 |356932 |158,92 |148,65 ... |101,01 |1632402 |8 |493350 |52,8 |151,67 ... |101,02 |1798045 |8 |444644 |208,7 |152,85 ... |101 |1945665 |8 |508433 |80,79 |154 ... |101,03 |2165393 |7,5 |917831 |113,11 |145,59 ... ... ... мәліметтері бойынша құрастырылған. ... ... ... жағдайларда ақша массасын тікелей реттеуде
маңызды роль ойнайтын құралдардың бірі ... ... ... ... және 2000 жылдар арасында 300%-дан 12,5%-ға дейін төмендеді, яғни ... ... Ал 2002 ... ... 40 ... азайды. Тұтынушылық
бағалар индексінің (ТБИ) орташа айлық өсімі бір пайыз шамасында болуы ... ... ... ... ... ... бұл, жалпы
алғанда, инфляцияның бәсеңдеуі мен елдегі қаржылық тұрқтылыққа ... ... ... ... жасалған келісім-шарттардың өсуі мемлекеттік
бюджет дефицитін инфляциялық емес көздерден қаржыландыру мүмкіндігін
береді.
8-суреттен ... ... ... банк ... ... ... ... экономикадағы ақша массасы мен ЖІӨ-нің
өсуі орын алып ... ... ... М3-пен корреляциялық байланысы
94%. /18, 287-295б.; 19/
1997-2002жж. Қазақстандағы М3 ақша массасы мен қайта қаржыландыру
мөлшерлемесінің өзара байланысы ... ... ... бойынша).
8-сурет.
Зейнетақы реформасы. 1998 жылдың қаңтар айында Қазақстан ТМД мен
Балтия елдерінің ішінде ең ... ... ... ... жүргізді.
Осының нәтижесінде үш деңгейлі – ынтымақты, жинақтаушы және ... ... ... болды. Мұндай жүйе қазіргі кезде ТМД елдері ішінде
де, ... ... де ... ... /13, 28б./ “Қазақстан
Республикасындағы зейнеткерлік қамсыздандыру” Заңы қабылданғаннан кейін
Мемлекеттік жинақтаушы зейнетақы қорымен ... ... ... ... жеке ... жинақтаушы зейнетақы қорлары мен ... ... Бұл ... ... ... ... ... баламалы
көздері пайда бола бастады, бірақ олардың көлемдері ... ... ... әсер ... жеткіліксіз болды. Дегенмен, 1998 жылдың соңына
қарай жаңа ... ... ... ... ... құра ... ... мемлекеттік құнды қағаздар рыногында жағдай ... ... ... бұрды. /14, 58б./
Айырбас бағамы. 1999 жылдың басында ... ... ... ... әрекеттері арқылы теңгенің тұрақты айырбас бағамын
жасанды жолымен ... ... ... саясаты есебінен
еліміздің валюталық рыногындағы ... ... ... ... ... ... алтын-валюталық қоры едәуір қысқарды, елдің төлем
балансы нашарлап, қазақстандық өнімнің экспорты елеулі төмендеді. ... ... пен ... банк теңгенің еркін құбылмалы айырбас бағамы
режиміне көшу туралы шешім қабылдады. Бұл шешім халықаралық ... ... ... ... жағдай мен қазақстандық ... ... ең ... ... деп ... ... 5 сәуір айында Үкімет пен Ұлттық банк еркін құбылмалы
айырбас бағамы режиміне көшу ... ... Бұл ... ... ... ... бағамын тұрақтандыруға, сондай-ақ қаржылық рыноктардың
қалыпты жұмыс істеуін қамтымасыз етуге мүмкіндік берді.
Еркін “құбылмалы” ... ... ... өту ... ... ... шара жүзеге асырылды, олар қысқа уақытта жоғары нәтижеге жетуге түрткі
болды. Ең ... ... ... ... ... істеуіне келесі шешім
себепкер болды – өздерінің ... ... 9 ай ... ... ... жеке тұлғалардың барлығы 1 АҚШ долларына 88,3 теңге ... АҚШ ... ... ... рұқсат етілген болатын; ал 6
айда депозиттерінен ақша алмайтын заңды ... да ... 30%-н ... ... берілді. Бұл шараның арқасында
салымшылар өз жинақтарын шығармады, бұл өз ... ... ... ... ... ... ... жасады.
Қазақстандық қор биржасында жаңа режим еңгізілгеннен кейінгі үшінші
күні теңгенің бағамы тұрақталды. Кәсіпорындардың ... ... ... ... шешім валюталардың ұсынысын икемсіз етіп
жіберді. Бұл ... ... ... ... ... ... белгілі-бір тұрақты валютаның келіп түсуіне кепілдік
берді. Сонымен бірге, валютаға сұраныс ... ... ... күрт төмендеуі сұраныстың қысқаруына әкелді. Рыноктық күштердің
әсерімен валюталық рыноктағы жағдай тез арада тұрақталды.
Жалпы алғанда, 1999 ... ... ... айырбас бағамының саясаты
өзгерген кезде инфляциялық және ... ... ... ... ... сәйкес инфляцияның деңгейі 1998 жылдың ... 17,8%, ал ... ... ... ... ... /14, 59-60б./
Айырбас бағамының саясатын өзгертудің оң нәтижесі ретінде келесідей
жағдайларды айтуға ... 1999 ... 1 ... ... ақша ... ... өсті (жыл басынан М3 23%-ға артты) және 1999 жылдың 17 тамыз
айында Ұлттық Банктің қайта ... ... ... ... ... деңгейде тұрақталды.
Екіншіден, 1999 жылдың сәуір мен қазан айлары арасында Ұлттық Банктің
жалпы халықаралық қорлары 1 603-тен 1 784 млн. АҚШ ... ... ... ... ... жақсарды, ол 1999 жылдың соңында 13,9%
құрады. /16, 476б./
1993-2004 жж. теңге ... АҚШ ... ... ... соңына).
9-сурет.
1998-1999 жылдары коммерциялық банктердің несиелік саясаты нақты
сектордағы инвестициялық жобаларға ... ... Өз ... нақты секторындағы жағдайдың жақсаруы ... ... ... болуына түрткі болды. Экономикадағы оңды үрдістердің
әсерімен монетизация ... өсе ... ... жж. ... ... ... (кезең соңындағы М3
агрегатының ЖІӨ-ге %-бен).
10-сурет.
1998 жылы жинақтаушы зейнетақы қорларының құрылуынан ... ... ... ... ... ... орны ... 1999 жылдың соңына
қарай зейнетақы қорларының активтері 500 млн. АҚШ долларынан ... ... ... ... ... ... түсті. Бұл нақты
сектордың ... ... ... ... ... ... ... келуіне алғы шарттарды ... Бұл ... ... секторының жалпы жағдайын жақсартуға түрткі болатын
бірқатар маңызды заңдар қабылданды, олар – ... банк (ҚҰБ) ... ... банк ... ... және қор рыноктары және өзге де
заңдар.
Қазақстандық банктер рубльдік активтерді өз ... ... ... ... ... ... сол себептен ресейлік қаржылық
дағдарыс Қазақстанның банк жүйесінің тұрақты жұмыс істеуіне ... ... ... ... ... ... фискалдық органдар бұл жылдары
салықтар мен салықтық емес ... ... ... ... ... ете алмады. Осының нәтижесінде әлеуметтік сала ... ... ... шығындар ұлттық қауіпсіздікке қатер
төндіретін деңгейге дейін қысқарды. Атап айтқанда, ауыл ... ... ... жеке салаларын қолдау тоқтатылды деуге болады, ал
мемлекеттік ... ... жыл ... ... ... бюджеттің шығындары уақытылы жүзеге асырылмады және де
жоспарлық көрсеткіштерден ... кем ... ... бұл ... ... бюджеттік заңнаманы бұзуға итермеледі.
Сондықтан ... 2000 ... ... ... ақы мен ... ақыларды төлеу
бойынша қарыз көлемі үлкен болды. Мемлекеттік шығындар бойынша ... ... ... ... ... ... жылға арналған реформалардың өткізілу жолын жоспарлауға мүмкіндік
бермеді. ... ... ... ... ... мен ... реттеу мақсатында бюджеттік ... ... ... ... ... ұйымдардың мемлекеттік бағдарламалар мен
қосымша бағдарламалар түрінде ... ... ... көшу ... ... ... Бюджеттік бағдарламалау
элементтерін еңгізу бюджеттік ... ... ... ... ... ... ... басқару органдарының орны мен ролін
қайта қарауға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... оңтайландыруға ғана емес, сонымен қоса қоғамдағы
бюрократиялық кедергілерді ... ... ... ... ... ... мемлекеттік бюджет дефициті ЖІӨ-нің 4% шеңберінен
шықпады.
Сыртқы ... ... ... ... ... ... ... 1997 жылдың 15маусым айында сыртқы экономикалық қызметтің
халықаралық товар номенклатурасына өту ... ... ... ... тіркеуден бас тартылып, республикадан товарларды экспорттау
тәртібі жеңілдетілді. Товарлардың экспорты мен ... ... ... ... ... мен ... ... бола бастады, негізінен
ол екі жақты ... ... ... Саудадағы техникалық
тосқауылдар минимумға жеткізілді. Ашып қарастырғанда, өмірдің, ... ... ... мен ... ... қауіпсіздігін
қамтымасыз ететін міндетті ... ... ... өзге ... құжаттарға сәйкес екендігіне міндетті сертификациялауға жататын
өнімдердің (жұмыс пен ... ... ... ... ... жаңа Кеден кодексі қабылданды. /14, 62-63б./
1996-1999 жылдары экспорт пен импорттың өсу қарқыны алдыңғы жылдарға
қарағанда жыл сайын арта ... (1998 ... ... /16, ... жж. ... пен импорт динамикасы (млн. АҚШ доллары).
11-сурет.
1996-1998 жылдары импорттың экспорттан артуы 949 млн. АҚШ ... 1999 жылы ... ... ... ... ... ... конъюнктураның елеулі жақсаруы салдарынан, сонымен бірге
теңге бағамын асыра бағалауды алып тастағаннан ... ... ... ... 344 млн. доллар құрады. Экспорттың ЖІӨ-дегі үлесі 34,7% құрады
(16 584,4 млн. доллар). Осылай 1999 жылдың соңына ... ... және ... ... ... ... ары қарай дамуы елді сыртқы сауданы
халықаралық ... мен ... ... ... тез арада көшуге
жетеледі. 1996 жылы Қазақстан Әлемдік сауда ұйымына (ӘСҰ) кіруге ... ... ... Бұл ... ... ... әлемдік сауда жүйесіндегі
толық құқылы мүше болу Қазақстанға басқа елдермен сауда қатынастары ... ... ... дискриминациялық шараларды қолдану мүмкіндігінен
кепілденген қорғаныс ... ... ... Дегенмен, ӘСҰ қосылу еліміздің
заңнамасын әлемдік сауда нормалары мен ... ... ... ... ... процесі аяқталған соң олардың қатаң сақталуы.
1993-2001 жж. сауда балансның сальдосы.
12-сурет.
1998-1999 жылдардағы ... ... ... ... ... ... ... сәйкес ұлттық мүдделерді қорғау құралы ретінде
пайдалануды қажет етті. Бұл мақсатпен азық-түлік ... мен ... ... бар ... ... ... техникалық және
сауда тосқауылдары еңгізілген болатын.
Демпингтік бағалар немесе шет ел мемлекеттерімен ... алып ... ... ... өндірушілерді қорғау шараларын
кеңейту мақсатында қажетті ... база ... ... ... ...... органы құрылды. Сауда режимі біршама
қатаңдағанына қарамастан Қазақстанның ... ... ... ... ғылым мен мәдениет саласында барлық елдермен өзара ... және ... ... еді. ... ... қиянатшыл бәсекелестіктен қорғау әлемдік тәжірибеде
қолданылатын шараларға сай ... ... мен ... ... ... ... тосқауылдар болған жоқ. Осының салдарынан дамыған
елдер тарапынан ... ... ... экономикалық реформалар
саясатына сенім нығайып, еліміздің экономикасы рыноктық ... ... бәрі өз ... ... ... АҚШ пен ... ... кедергілерді (Джексон Вейник түзетілмесі) алып
тастауға мүмкндік берді.
Осылай Қазақстан сегіз жыл ішінде ... ... ашық ... ... ... ... ... бұл экспортер кәсіпорындарды қараусыз,
көмексіз ... ... ... жоқ, ... ... ... ... отандық товар өндірушілерді қорғау және қолдау
құралы ретінде ... ... ... Атап ... ... ... ... Республикасының энергетика, өндіріс және ... ... ... ... ... ... өкілетті
орган құрылды. Ол қазақстандық компаниялардың мүддесін шет ел ... ... ... (товарларды өткізу рыноктарын кеңейту шаралары
шеңберінде АҚШ-та ... ... ... жүргізілген бірқатар
антидемпингтік соттық іс-қараулар жеңіс тапты).
Инвестициялық саясат. Бұл ... ... ... ахуалдың
жақсарғанына қарамастан инвестициялық ресурстардың жеткіліксіздігі
айтарлықтай сезілді. ... ... ... ... ... ... болғандықтан, олар қаражаттардың қайтып келуіне жоғары
кепілдік беретін жобаларға – саудаға, мемлекеттік бағалы қағаздарға ... ... ... ... ... ... ... Халықтың
барлық жинақтары айырбасталымды валютада ... ... ... еңбек ақыны жай әдістен пластикалық карточкаларды қолдану әдісіне
көшу есебінен артты. Сол ... ішкі ... ... ... ... ... ... алмады. /14, 66б./
1996-1998 жылдары экономикалық жүйенің құрылу кезеңінде ... ... ... ... ... сипат алды. Шет ел инвестицияларын тарту
үшін елдің инвестициялық қал-ахуалын жақсарту бойынша белсенді әрекеттерге
бару қажеттігі ... Бұл ... ... ... ...
өңдеуші өнеркәсіп, Астана қаласының объекттері, әлеуметтік сала мен туризм,
ауыл шаруашылығына инвестицияларды тартатын шет ел ... ... мен ... ... ... ... әзірленді. 1996
жылы Мемлекет басшысының Жарлығымен ҚР инвестициялар ... ... ... ... ... ... инвесторлрмен тікелей қарым-
қатынас орнату үшін, сонымен бірге ... ... ... ... тез арада шешу үшін Мемлекет басшысының Жарлығымен 1998
жылы ҚР Президенті жанындағы шет ел ... ... ... ... шаралардың нәтижесінде Қазақстанның экономикасына тартылған
тікелей шет ел инвестицияларының ... он жыл ... ... ... жуық ... /19; 20, ... жж. ЖІӨ мен тікелей шет ел инвестициялары (ТШИ), млн. ... ... ... ... ... өндірісіне,
металлургия мен тамақ өнеркәсібіне салынды. Ал мемлекеттік инвестициялар
көбінесе жаңа қала – ... ... ... ... ... байланысты жобаларды қаржыландыруға бағытталған болатын.
Жалпы еліміз бойынша алатын ... ... ... азаю ... 1996 ... ... ... жүрді. 1990 жылмен
салыстырғанда 1996 жылы негізгі капиталға инвестициялардың көлемі 9 ... ... ... ... инвестициялық үрдіс рыноктық
экономикаға тән барлық механизмдерді пайдаланған жоқ. Корпоративті бағалы
қағаздар рыногы іс ... ... ... үй ... ипотекалық
несиелендіру заңнамалық база әзірлеу кезеңінде ... ал ... ... нақты секторының дамуына өз капиталын салуға бел
бумады. Коммерциялық банктердің капитализация деңгейі төмен ... Шет ... ... ... емес ... капиталды салу әлуетін
көрген жоқ. Шет ел инвестицияларын ауыл ... ... ... үшін
де қажетті заңнамалық база болмады.
Жеке жобалар бойынша жүзеге ... ... ... ірі ... ... шет ел ... ... Мемлекеттік
меншіктегі объекттерді жекешелендірудің бұл әдісін қолдану шет ел ... ... ... ірі ... инновациялық қызметті
кеңейтуге, жаңа технологияларды қолдануға мүмкіндік ... ... ... ірі ... ... ... ... қалпына
келтіре отырып қайтадан жұмыс істеп ... ... ... шел ... ... беру ... өнімдерді өндіру мен оның
айналымын мемлекеттік бақылауды біршама төмендеуіне алып келді.
Бұл жылдары барлық экономикада, сондай-ақ ... ... ... ... бола ... саясаты. Әлеуметтік сұрақтарды мемлекеттік реттеудің осы
кезеңдегі түйткіл мәселесі, ... ... ... әлеуметтік
саланы мемлекеттік қаржыландыру көлемдері мен халыққа ... ... ... ... теңгерімсіздік. Бұған
бюджет дефицитін кез келген әдіспен қысқаруға бағытталған бюджет саясаты
түрткі болды. ... ... ... мен ... ... ... салықтық алымдарды алудың күрделі әкімшілдік
мәселелері пайда ... ... ... өсуі есебінен, бюджет
саясаты бюджеттің шығыс ... ... ... ... ... мен бюджетке алымдарды көбейтуге келіп тірелді.
Бюджет дефицитінің өсуі ... ... ... және ... ... ... құлдырауымен анықталды. Сол
себепті бюджет дефициті мәселесін тек қана ... ... ... ... ... бөлігін қысқарту жолымен шешу тиімді шара ... ... ... ... ... салық салынатын базаның азаюына ... ... ... алып ... ... Демек, бюджет
саясаты экономиканың дамуын ... бұл ... ... ... ... ... ... нәтижесінде бюджет ... ... ... ... ... ... ... бірін орындау мүмкіндігінен айырылды – ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік
бағдарламаларды қаржыландыру қызметінен.
Мемлекет бюджет шығындарының құрылымына үңіліп қарасақ, білімге
кеткен шығындар 1990 жылы ... 6% ... ... ал 1999 жылы бұлкөрсеткіш
небәрі 3,9%-ды көрсетті. Бұл мерзімдегі денсаулық сақтауға ... ... 2%-ға ... ... яғни ... ... жбаларды
қаржыландыру тоқтатылды. Осының есебінен экономиканың бұл салаларындағы
мемлекеттік қызмет көрсетудің сапасы ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық
дамуының деңгейіндегі теңгерімсіздік күшейді, сонымен қатар қала және ... ... ... айырмашылық тым үлкейіп кетті. Бюджеттік
алымдар мен субвенциялар механизмдерін ... ... ... ... ... ... ... билік басшыларының аймақтардағы
бюджеттік өзін-өзі қамсыздандыруға қызығушылығын ... ал ... ... орта мерзімді тұрақты нормативтерінің болмауы бюджет
аралық ... ... ... факторлардың әсерін
күшейтті.
Елде бар ... ... пен ... ... экономиканың
жылдамдатылған дамуы үшін сауда, бюджет-салық, ақша-несие мен тарифтік
саясаттың ... ... ... ... ... ... ... мақсатпен қазақстандық экономиканың бәсеке қабілеттігін арттыруға
бағытталған жаңа ... және ... ... ... ... ... тарифтердің өсуіне қатаң бақылау орнатылды,
бюджеттік жүйе, ішкі рынокты ... ... ... шаралар туралы және
басқа да заңдар қабылданды.
Қаржылық-экономикалық дағдарысқа қарамастан, 1996-1999 ... ... ... ... қала ... ... ... өнеркәсіптік өндірістің 5%-дық өсуін қамтымасыз ... ... ... және өндірістік ... ... ... ... ... ... ... мен мемлекеттік
бюджеттің дефициті бақыланатын деңгейде болды. /14, 68-70б./
2.3. Қазақстандағы монетаризм. Рыноктық қайта құрулардың үшінші кезеңі
(2000-2004жж.)
Қазақстанның экономикалық даму ... ... ие ... ма? ... ... ... инфляция деңгейіне, нақты пайыздық
мөлшерлемеге, жалпы жинақтарға және жалпы инвестицияларға қаншалықты ... ... ... ... ... қажетті мәліметтердің көбісі 8-
кестеде көрсетілген.
Жылдық инфляцияның деңгейі 1998 жылдан 1999 ... ... 9 есе ... ... те, ... бюджетке жету бойынша жүргізілген шаралар
және ақша ... өсу ... ... әрекеттері жұмыс істей бастады.
Инфляция сырғымалы инфляция шеңберінде және реттелетін деңгейде болды.
Қазақстанның ... ... ... ... ... мөлшерлемесін 1996 жылы
35%-дан 1997 жылы 18,5-ға дейін төмендетуі, экономикадағы нақты ... ... ... пайыз мөлшерлемесінен инфляция қойылымын
алып тастағанға тең) 1998-1999 жылдарда ... ... ... ... Осы ... ... өндірісінің даму қарқынын қарасақ 0,3%-
дан ... ... ... ... ... көрініп отырғандай ... ... ... ... ... оң, 1998 жылы ... 2004 жылы 22,5% болды. Сонымен ... шет ел ... ... ... 5,9%-дан 2004 жылы 23,7%-на дейін жетіп отыр, оның орташа
жылдық өсу қарқыны 15,4%. Ал ... ... ... ішкі ... ... кезеңде 15,7-ден 2003 жылы 25,3% құрады. ... ... ... ... шет елдің жинақтарымен қоса отандық жинақтарды
да айтуға ... ... ... ... жинақтары ұзақ мерзімді
экономикалық ... ... ... ... Қазақстанда жинақтар мен
инвестициялардың оң мәнді өсуі қуанышты.
8-кесте. Қазақстандағы 1998-2004 ... ... ... жинақтар мен инвестициялар.[4]
|жыл |Инфляция |Нақты пайыз |Жалпы ... шет ... |
| ... %) |мөлшерле |жинақтар, |ел ... |
| | ... (%) ... % ... | | | |ры, |р, |
| | | | ... % ... % ... |2 |16,4 |15,7 |5,6 |16,5 ... |18 |1,4 |13,3 |11,0 |15,5 ... |10 |8,8 |21,4 |15,2 |17,3 ... |6 |9,3 |25,3 |20,6 |24,4 ... |7 |7,1 |26,8 |16,7 |24,5 ... |6,8 |8,1 |25,3 |14,9 |23,7 ... |6,7 |7 |– |23,7 |22,5 ... экономикалық даму стратегиясының ЖІӨ-нің өсу қарқынына,
жан басына шығарылым деңгейі мен жұмыс ... ... ... әл-ауқат
деңгейіне әсерін қарастырайық.
Инфляцияның төмендеуі жан басына шаққандағы шығарылымның өсу қарқынын
арттырды. 1996-1997 жылдардығы ЖІӨ-нің өсу ... ... ... ... 0,5 және ... ... болды (9-кесте деректері).
Бұл кезең әлеуметтік-экономикалық даму индикаторларының оң үрдісімен
сипатталады. 9-кестенің бірінші бағанындағы ... ... ... кезеңнің соңғы жылындағы жан басына шаққандағы нақты
шығарылым 1995 жылмен салаытырғанда 4,5 есеге артты. Дегенмен де оның ... бір ... ... жоқ. Шын ... жан ... ... ЖІӨ-нің
өсу қарқыны 2000 жылға дейін көбейіп 29,4%-дық деңгейде тұрақталды, ал
кейінгі екі ... ... ... 16,3%-ды кұрады. 2005 жылы бұл
көрсеткіш өзінің сегіз ... ең ... ... (33,4%) ие ... ... циклдық тербелістері тек қана позитивті диапазонда құбылып
тұрғаны өте ... ... ... ... мәні 21,2%. Жан басына нақты
жалпы ішкі өнімді алатын болсақ оның жыл сайынғы орташа мәні 5%-ды ... ... ... өсім ... 4,7%. 1995 жылы ... жан ... ЖІӨ 1049,1 АҚШ долларына тең келсе (бұл ... ... екі ... кем ... ал 2004 жылы ол 2700 ... ... Ресей Федерациясы деңгейінің 80%-не сай келді. Бұл ТМД елдері ішіндегі
екінші орындағы көрсеткіш. Ал 2005 ... ... жан ... шаққандағы
жалпы ішкі өнім үш мың доллардай болды. ҚР Президентінің 2005 ... 2010 жылы 5800 АҚШ ... ... ... яғни ... ... Малайзия сияқты елдердің бүгінгі деңгейіне, ал 2015 жылы
шамамен 9000 АҚШ доллары мөлшеріне жеткізуді көздеп отыр.
9-кесте. ... ... өмір сүру ... ... ... |Жұмыссыздық |Нақты еңбек |
| |нақты ЖІӨ ... ЖІӨ ... (%) |ақ ... |
| |(%) |өсу ... |(%) |
| | |(%) | | ... |-6,3 |-8,2 |11 |– ... |2 |0,5 |13 |– ... |3,3 |1,7 |13 |– ... |-0,2 |-1,9 |13,1 |105,9 ... |3,7 |2,7 |13,5 |113,1 ... |10,2 |9,8 |12,8 |107,1 ... |13,7 |13,5 |10,4 |111,1 ... |9,8 |9,8 |9,3 |110,9 ... |8,9 |9,2 |8,8 |107 ... |– |9,4 |8,4 |114,6 ... жылды 2000 жылмен салыстырғанда нақты еңбек ақы мөлшері ... ... ... –1,9 есеге, ал ең аз зейнетақы көлемі – 1,7 ... ... ... ... ... ... ... деңгейі
жыл сайын кему беталысын көрсетеді. Бұл көрсеткіш 2005 жылы 1998 жылдың
61,8%-н құрады. Жұмыссыздықтың орташа ... ... ... ... болды. Жұмыссыздардың саны 2000 жылы 906 мың адамнан 2004 жылы ... ... ... ... 2004 жылы өмір сүру ... төмен табыс
алатын халық саны 16,1% құрады және 2000 жылмен салыстырғанда 25,7%-ға
төмендеді. 2004 жылы ең ... ... және ең ... ... ... ... арасындағы алшақтық 7,9 есе құрады, ал 2000 жылы сәйкес
көрсеткіш 11,9 есеге тең болды. Бұл ... ... ... ... бар ... жақындап келді. Инфляцияның орташа 8,7%-дық ... ... ... ақы ... ... ... есеппен 110,1%-бен өсім
беріп тұрды. Яғни халықтың орташа айылық жалақысы ... ... ... ... ... нақты еңбек ақы, инфляция
мен ЖІӨ-нің алдыңғы жылға пайызбен алғандағы өсім ... ... ... ... инфляцияның өсу қарқыны 2000 жылға
дейін ЖІӨ-нің өсу ... ... ... ... ... ал сол жылдан
кейінгі кездері ЖІӨ қарқыны 1,5-4,2% ... ... ... ... ... ... ... өсу қарқыны жан басына санағандағы өнімділік деңгейінен
артып кетті, демек экономикаға негізделмеген ақша массасының ... ... 2004 жылы ... ақы ... ... ... артып түсті. Сол
себепті инфляцияның пайда болуы ғажап емес.
Бұл ... ... ... ... оң ... қол ... жылдан бастап елімізде экономикалық дамудың жоғары қарқыны байқалуда.
2000-2004 жылдардағы ЖІӨ-нің орташа өсу қарқыны 10,3% ... 2004 ... ... ... ... 5 542,5 ... теңге деңгейінде болса, ал
өндірілген өніммен есептелген ЖІӨ-нің көлемі 5 842,42 млрд. теңге ... ... ... ... салыстыратын болсақ оның нақты көлемінің
өзгеру қарқыны 9,4%-ға тең. Сонымен ... ... ... ... ... 2004 жылы оның ... ... асып кетті. Оның ішінде тау-кен
өндірісінің орташа өсім қарқыны 14,9%, ал ... ... ... ... көрсеткіші 11,5%-да тұрақталды.
Еліміздегі экономикалық дамудың елеулі оң ... ... ұзақ ... даму Стратегиясының біртіндеп жүзеге асырылуы
есебінен екендігін көріп отырмыз. ... ... ... ... ... жетуге бағытталған елімізде ондаған бағдарламалар,
жоспарлар, ... ... ... ... Қазақстанның
экономикасы индустриалдық-инновациялық бағыттағы дамуға байланысты сапалық
қайта құрулардың жаңа кезеңіне аяқ бастап жатыр. Сол себепті үшінші ... ... ... ары ... ... асыру үшін ҚР Президенті
Н.Ә.Назарбаевтың 4 желтоқсан 2001 жылғы Жарлығымен “Қазақстанның 2030 жылға
дейінгі даму стратегиясын жүзеге асыру ... ... ... ... Республикасының 2010 жылға дейінгі Стратегиялық даму ... Бұл ... ... ... дамыған мемлекеттерінің тәжірибесін
есепке алып жасалған болса да, ұлттық экономиканың күшті және әлсіз жақтары
да есепке ... ... ... ... ... ... ... 15 тамыз 2003ж. №1165 Жарлығымен Қазақстан ... ... ... ... ... Бұл бағдарламада
“Қазақстан-2030” Стратегиясын және Қазақстан Республикасының 2010 ... ... даму ... ... асыру бойынша жұмыстардың негізгі
бағыттары кеңейтіліп, толықтырылды.
Қазақстан экономикасының жоғары даму қарқынын есепке ала отырып
экономикалық ... ... ... ... талдау қажет. Бұл
орайда, Үкіметтің 26 тамыз 2005 жылғы №884 Қаулысына сәйкес ... ... ... орта ... ... жоспары қабылданды. Бұл Жоспар бірінші рет Қазақстан Республикасының
Бюджеттік кодексіне сәйкестендіріліп жасалған.
2003-2005жж. ауыл жылдары болып ... Бұл ... ... мен ... ... үшін маңызды бірқатар мемлекеттік
бағдарламаларды қабылдады. Атап ... ... ... ... ауыл территорияларын дамытудың мемлекеттік бағдарламалары. Бұл кезеңде
экономика ... ... ... ауыл ... сатылап қалпына
келтіру басталды. 2003 жылы ҚР жер ... ... ауыл ... ... үшін ... ... және ... беру арқылы жағдай
жасайтын салықтық салада да заңдар қабылданды. Бұл шаралардың нәтижесінде
ауыл ... өнім ... өсуі орын ... 2004 жылы ... ... өнім көлемі 693 млрд. теңге құрады. Соңғы бес жылдағы
өнімнің ... өсім ... 3,7% ... ... 2000 және 2004 ... ауыл ... ... капиталға салынған инвестициялардың
мөлшері 600 млн. АҚШ ... тең ... Ал ... ... ... ... асыруға 2003 және 2004 жылдарда 90
млрд. теңге бөлінсе, 2004 және 2005 ... 57,9 ... ... ... /13,
22-28, 43-44б.; 23/ Мал шаруашылығын қолдау бойынша мемлекеттік саясатты
іске асыру да жақсы нәтиже көрсетті.
Бюджет-салық саясаты. 2000 жылы ішкі ... ... ... ... өндірістің химиялық, мұнай-химиялық және ағаш өңдеу салалары
үшін жеңіл салықтық режимді қарастыратын ... ... ... ... ... ... ... басталды. Экономиканың
тұрақтануына қол ... ... ... ... ... ... ... 2001ж. ҚҚС мөлшерлемесін 16%-ға ... ...... 21%-ға ... ... ТМД мемлекеттерінің барлығымен
дерлік тұтыну елі әдісі бойынша ҚҚС алу туралы келісім-шартқа қол қойылды.
2004 ... 1 ... ... бастап ҚҚС мөлшерлемесі 15%-ға дейін азайды, ал
әлеуметтік салықты ... ... ... ... ... ... ... дейінгі аумақта.
ҚР Ұлттық қорын құрудың арқасында ... ... ... ... туды. Қазіргі уақытта бұл қорда 5 млрд. АҚШ доллары
шоғырланған. Ұлттық қорды құрудың мақсаттары мен ... ... ол ... ... ... ... ... маңызды
құрал болып есептеледі, оның себебі мұнай мен металлдарға ... ... ... ... ... табыстардың бір бөлігін ішкі
айналымнан шығаруға көмек беруі.
Қаржылық ... ... банк ... әрі ... ... және
халықтың жинақтарын инвестициялық ... ... ... ... ... ... реформалардың нәтижесі
ретінде қазіргі заманғы банк жүйесінің құрылуын, төлем ... ... ... ... ақы жүйесіне көшу және қор
нарығының қалыптасуын айтуға болады.
Қазақстанның ... ... ҚР ... секторында халықаралық
стандарттарды еңгізу саясатын біртіндеп жүргізіп ... ... ... ... есеп ... халықаралық стандарттарына сәйкес
әрекет етіп жатыр. ... ... бұл ... ... ... ... ... қана қоймай, қаржылық дамудың көптеген
параметрлері ... ... ... ... орын алып отыр.
2001 жылдан бастап ақша-несие саясатының бағдарларын ... банк ... ... ... ... ... үш ... анықтап отырады. Бұл елдегі
макроэкономикалық тұрақтанумен байланысты, және де бұл ұзақ ... мен ... ... жағдайды есепке ала отырып болжамдар
мен ... ... ... ... ... ... ... банк жүйесі халықтың жинақтарын арттыруды және несиелік
ресурстардың ... ... ... ... ... қамтымасыз
етеді. /13, 25-26б./
10-кестеде экономиканың салалары бойынша ЕДБ-мен ... ... мен ... ... ... ... көрсетілген. Ел экономикасының
дамуына байланысты үшінші кезеңдегі басты салалар, яғни қаржы саласындағы
экономикалық агенттердің ... ең ... әрі ... ... ... ... ... жылдардағы несиелер ең көп берілген
салалардың ішінде өнеркәсіп пен ... ... ... ... ... ... ... үлес салмағы жыл сайын кеміп жатыр. Оның себебі
ретінде меншікті капиталдың жеткіліктілігі немесе басқа салалардың ... ... ... ... ауыл ... құрылыс, көлік және
коммуникациялар салалары несие тарту бойынша төменгі орындарды алып ... ... ... ... өте ... ... көрініп тұр. Ауыл
шаруашылығын несиелендіру үрдісі оң болғанымен, оның жалпы экономикадағы
несиелендірудегі үлес ... аз. ... ... коммуникациялар мен көлік
салаларындағы несие тарту ... ... ... ... ... ... несиелері (сомаға
пайызбен).[6]
| |12.00 |12.01 |12.02 |12.03 |12.04 ... ... |276218 |498817 |672407 |978128 |1484010 ... ... млн. | | | | | ... | | | | | ... % |30,5 |34,1 |34,3 |28,0 |19,5 ... шаруашылығы, % |9,4 |10,3 |11,4 |12,0 |8,4 ... % |4,3 |4,7 |6,4 |7,7 |10,7 ... % |6,0 |4,3 |3,0 |3,2 |3,8 ... % |2,1 |2,4 |1,9 |0,8 |1,3 ... % |33,3 |30,9 |29,4 |28,3 |26,9 ... % |14,4 |13,3 |13,6 |20,0 |29,4 ... ... млн.|- |737483 |1668634 |2139410 |2010892 |
|KZT | | | | | ... ... |- |3,7 |4,2 |4,2 |3,6 ... ... %-дық | | | | | ... | | | | | ... ... ... ... депозиттердің өсімі берілген, 2004
жылы бұл көрсеткіш 2001 жылмен салыстырғанда 2,7 есеге өсті. Ал ... ... яғни ... ... ... ... шамасы 3,9%-ды құрады.
Толыққанды бағалы қағаздар рыногының құрылуы ... ... ... ... ... ... қорлары түрінде көрінетін
институционалдық инвесторлардың құрылуымен, мемлекеттік бағалы қағаздар
секторының дамуымен байланысты. Сақтандыруды қолдану ... ... ... ... ... ... ... алдағы ілгері дамуына
түрткі болады.
2003 жылдың маусым айында Қазақстан Республикасының қаржы секторының
алдағы жылдарға арналған даму ... ... Бұл ... жылы қаржы рыногының қатысушыларын қадағалау мен реттеу ... ... және ... ... ... да ... қызметін Еуро
Одақ стандарттарына толық жақындатуды ... 2007 жылы ... ... қол ... яғни ... ... ... операциялар
бойынша ғана емес, сонымен ... ... ... байланысты
айырбасталымдығына жету көзделуде.
3. АҚША-НЕСИЕ САЯСАТЫ МЕН ... ... ... ЖОЛДАРЫ
Ақша-несие саясатының (АНС) негізгі құралдарына келесілер жатады:
- бағалы қағаздардың ашық ... ... ... қаржыландыру мен ресми есептік қойылымды орнату;
- минималды резервтік талаптардың нормативін орнату;
- ерекше жағдайларда жекелеген ... ... ... ... ... банктің ақша-несие саясатының құралдары ақша массасы көлемін
реттеу мен экономиканың өсуі үшін оңтайлы инфляция деңгейін ... ... ... ... ... ... ағымдағы
жағдайына байланысты Қазақстанның Ұлттық Банкінің АНС мақсаттары ... ... ... ... ... орталық банктің ақша-несие
саясаты – мемлекеттік макроэкономикалық реттеуінің құрамдас ... ... ... ... ... ... ішкі өнімнің
бірінші рет 1,1%-дық өсуі 1996 жылы ... 1996 ... оң ... ... инфляция деңгейінің 60,3%-дан 1996 жылы 28,7%-ға дейін төмендеуі болып
табылды. 11-кестеде 1995-1999 жылдары қолданылған АНС ... ... ... өсу мен инфляция сияқты макроэкономикалық ... ... ... ... құралдары мен негізгі
макроэкономикалық көрсеткіштер.
|Жыл |Экономи|Орташа |Ақша-несие саясаты |
| |ка лық ... | |
| |өсу, % ... | |
| | |ция, | |
| | |% | |
| | | ... ... ... |
|1 |2 |3 |4 |5 ... |-8,2 |60,3 ... |- қайта қаржыландыру ставкасын|
| | | ... өсу ... 53%-ға ... |
| | | ... ... |
| | | ... |- ... ... |
| | | | ... нормативінің |
| | | | ... ... ... |
| | | | |- ... ... |
| | | | ... |
| | | | |- ашық ... |
|11-кестенің жалғасы |
| | | | ... |
| | | | |- ... ... ... |1,7 |11,2 ... ары |- ... нормативтерді |
| | | ... ... ... |
| | | |мен ... |- ... ... |
| | | ... |ставкасының 35-тен 18,5%-ға |
| | | ... ету ... ... |
| | | | |- ... ... |
| | | | ... ... 10%-ға |
| | | | ... кемуі; |
| | | | |- ашық ... ... |
| | | | ... ҚҰБ ... |
| | | | |- ... ... |
| | | | ... ... |2,7 |17,8 ... |- ... ... |
| | | ... ... |талаптардың 10%-дық деңгейде |
| | | ... тұру ... |
| | | | |- ... ... ... | | | ... |
| | | | |- ашық ... ... |
| | | | |- ... рыноктағы |
| | | | ... |
| | | | ... ... ... ... жылы Ұлттық банк екінші деңгейдегі банктерді ... тек қана ... ... ... ... ... тұру ... асырылды. Сонымен бірге Үкіметті қаржыландыру тәжірибесі де ... Ақша ... мен ... ... ... тығыз байланыс
орнату үшін мақсаттық бағдар ретінде ақша базасы таңдап ... 1998 ... ... ... ... ... бас тартылды және
теңгенің еркін қалқымалы айырбас бағамын (ЕҚАБ-СПОК) еңгізгеннен бастап ол
ақша базасымен ... ... ... ... ... танылды.
2000 жылдан бастап Қазақстан экономикасының қарқыны тұрақты
экономикалық ... ... тұр ... Сол себептен Ұлттық Банктің АНС
мақсатары мен реттеу құралдары да ... ... ... ... ... ... мақсаты бағалардың
тұрақтылығын қамтымасыз ету болып табылады. Оның себебі келесі факторлардың
әсерімен анықталады:
1) сыртқы экономикалық жағдайлардың жақсы әсер ... ... ... ... ... ... экономикалық өсім.
Сондай-ақ 2004 жылдың 1 қаңтарынан бастап орталық банк ... ... ... ... Республикасының қаржы рыногын және
қаржылық ұйымдарды ... мен ... ... (ҚҚА) ... ... ... функцияларын қаржылық қадағалау Агеттігіне беру арқылы,
Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкісі өз ... ... ... ... ... бастады. /25, 15-16б./
12-кесте. 2000-2006 жылдардағы ақша-несие саясатының негізгі
мақсаттары мен ... ... ... |Эконо |Орташа |Ақша-несие саясатының (АНС) мақсаттары ... ... ... дық | |
| |өсу, % ... | |
| | |ция, | |
| | |% | ... |9,8 |9,8 ... ... ... ұстап тұру. |
|2001 |13 |6,4 ... ... ішкі және ... ... |
| | | ... ету. ... |9,5 |6,6 ... валютаның ішкі және сыртқы тұрақтылығын |
| | | ... ету мен ... ... ... |
| | | ... ету. ... |9,2 |6,8 ... төмен қарқынын ұстап тұру. |
|2004 |9,4 |6,7 ... ... ... ету. ... |9,7 |6,3 |Бағалардың тұрақтылығын қамтымасыз ету. ... |8,3% ... |
| ... |% ... ... ... ету. |
2004 жылдың қаңтар айынан бастап Ұлттық ... ... ... ... қамтамасыз ету болып табылады. Инфляцияны тұрақты
деңгейде ұстап тұру Ұлттық Банк тарапынан ... ... ... ... үлес болып саналады. Сондықтан ақша-несие саясатының басқа
мақсаттары (соның ішінде айырбас бағамы мен ақша ... ... ... ие ... /12, ... көздерін “монетарлық”, яғни ақша агрегаттарымен байланысты,
және “монетарлық емес” (оған мысалы үшін ... ... ... жатады) деп бөледі. Ұлттық банк монетарлық көзден пайда
болған инфляцияға жауап береді.
Ақша айналысы саласындағы жағдайды қарастыратын ... ... ... ... 2004 жж. ... ақша агрегаттары өте тез ... ... ... банк бұл ... 2004 жылы ғана ... ... Бұл ... – қолма-қол ақшалардан бастап ақша массасына дейін, оның
ішінде коршоттардағы ... ... ... ... ... тағы
басқа көрсеткіштер өссе де, олардың өсу қарқыны баяулады. Мысалы, қолма-қол
ақша 2004 жылы 8,5%-ға ғана ... ... ... ... ... ... ақша ... 20%-ға жуық артты. Демек, жалпылама айтар болсақ,
Ұлттық банк осы ... ... ... арқылы экономикадағы
ақшаны қысқарта отырып, инфляция қарқынын азайтады. /26/
Ең ... ... ... (2005 ... ... ақша ... ақша базасын (663,0 млрд. теңге) ақша ... ... 2065,3 ... ... тең ... 2,5% болды, бұл өткен жылғы
осындай кезеңдегі оның өсу ... ... ... ... Ақша ... ... ... (өткен тоқсанға
%).[7]
| |1 ... |2 ... |3 ... |4 ... ... ... |5,8 |5,0 |10,0 |2,5 ... ... ... |1,2 |-22,1 |10,5 |-81,6 ... ... |9,5 |25,1 |9,7 |41,6 ... таза талаптар |-107,6 |-834,0 |-99,2 |216,5 ... ... |8,9 |17,9 |11,6 |21,6 ... да таза ішкі ... |-0,3 |-4,6 |-10,4 |-11,0 ... ... таза ... активтерінің қарастырылып отырған
кезеңдегі төмендеуі ... ... және сол ... ... ... таза ... активтерінің қысқаруына негізделді.
Депозиттік ұйымдардың таза ішкі ... өсуі ... ... ... өсу ... ... қамтамасыз етілді,
нәтижесінде депозиттік ұйымдардың осы талаптары 2005 жылғы 4-тоқсанда 21,6%
ұлғайды, Үкіметке таза ... 2,2 есе ... ... ұйымдардың басқа
да таза ішкі активтері 11,0% төмендеді (13-кесте).
Қарастырылып ... ... ақша ... өсу ... ақша ... неғұрлым жоғары кеңею ... ... ... ... ... дейін азаюына алып келді.
Ақша массасының негізгі құраушыларының 2005 жылғы ... ... ... ... ... (М0) 411,8 млрд. теңгеге
дейін (0,7%) қысқарғанын, ал депозиттік ұйымдардағы депозиттердің 1653,5
млрд. ... ... (3,3%) ... ... ... ақша ... депозиттердің үлесі 79,4%-дан 80,1%-ға дейін ұлғайды (14-
кесте).
Ақша ... ... ... (2004 ... желтоқсанға 2005 жылғы
желтоқсан) 25,2% өсті. Бұл ретте таза сыртқы активтердің ... ... ішкі ... 2,1 есе өсті. /27, 15б./
14-кесте. Ақша массасы компоненттері өзгерістерінің динамикасы (өткен
тоқсанға %).[8]
| |1 ... |2 ... |3 ... |4 ... |
|Ақша массасы |5,8 |5,0 |10,0 |2,5 ... ... ақша |-3,8 |6,7 |6,5 |-0,7 ... ... |8,7 |4,5 |10,9 |3,3 ... ... (теңге) еңгізілген сәттен бастап Ұлттық Банктің ақша-
несие ... ... ... ... Бұл ... ... 1994 жылғы жылдық инфляция 1158%-дан 1997 жылы ... ... 2000 жылы ... ... төмендеді. Соңғы төрт жылда инфляция 6,4% бен
6,8% аралығында ... ... ... осы ... ... жоғары
тұтынушылық сұраныс пен инвестициялық ... ... ... өсу ... ... ... 2000 ... бастап 2004 жылға дейінгі
кезеңде нақты мағынадағы ЖІӨ, ... ... 60% және ... ... 5,5 ... аса ... ... бойынша 63% өсті. 2005
жылдан бастап Ұлттық Банктің ... ... ... ... ету ... табылады. 2005 жылы инфляция ... ... ... 7,6% құрады, ал 2006 жылы –5,7%-7,3%, 2007 жылы – ... ... ... ... ... ... ... арналған
ақша-несие саясатының негізгі бағыттарында” алдағы үш жылдық ... ... ... басты сәттерінің ішінде ... ... және оған ... өту ... ... банктің ақша-
несие саясатында инфляциялық таргеттеуді пайдалану ... ... ... ... беруді білдіреді. Инфляциялық таргеттеудің
қағидалары Ұлттық ... ... ... ... ... ... ... сай келеді және де оған алға қойылған мақсаттың
толық айқындалғанына байланысты ... ... ... сенімін
қамтамасыз етеді.
Қазіргі уақыттағы Қазақстан Республикасының ... ... 2006 ... 11 ... № 20 ... ... ... Ұлттық Банкінің ақша-несие саясатының ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкі
бағалардың тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталған ақша-несие саясатын
жүзеге асыруды ... ... ... деп айқындайды. Тиісінше ... ... көшу ... жұмыс жалғастырылады. Ол инфляция
бойынша мақсатты бағаларды негізге ала отырып, ... ... ... болжамдарын құруды болжайды. /28/
Қазіргі уақытта инфляциялық таргеттеуді ... ... ... ... ... Ұлттық Банк 2000 жылдан бастап ... ... үш ... ... белгіледі. Негізгі
макроэкономикалық көрсеткіштердің болжамы алдағы бірінші жылы іске асыруға
белгіленген шараларды ... ... ... ... үш ... беріледі,
бұл осы құжаттың орташа мерзімді бағытын атап көрсетеді. Ал ... ... ... жылдың соңында нақтыланып келесі үш жылдың бағыттары
анықталады.
Сонымен қоса, 2004 ... ... ... бағаны тұрақтандыру және
мемлекеттік бюджеттің тапшылығын ... ... салу ... ... ... ретінде заңды түрде бекітілді, бұл инфляциялық таргеттеуді
жүргізудің қажетті шарттарының бірі болып ... ... ... ... банкі ретінде тәуелсіздігін күшейтетін нормативтік ... ... 2005 ... бастап қайта қаржыландыру мөлшерлемесі
жүйелі негізде қаралуда.
Инфляциялық ... ... ... ... ... маңызды
бағыты трансмиссиялық механизм моделін ... және ... ... кезінде ҚР Ұлттық Банкі ... ... ... ... моделінің нәтижелерін пайдалану болып
табылады. /29, 5-21б./
Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... реттеу әлемдегі орталық банктердің экономиканы
реттеудің классикалық теориясына сәйкес жүзеге ... ... ... пен баға ... ... ... мен әсерлері орталық банктің ресми пайыздық мөлшерлемесінің
өзгеруінен ... ... банк осы ... ... ... қамтамасыз етеді. Банк жүйесі халықтың қолма-қол ақшаға сұранысын
қанағаттандыру, ... ... ... ... және ең ... ... ... қамтамасыз ету үшін орталық банк шығарған
ақшаны ... ... ... ... ақша ... ... монополиялық
жағдайын пайдалана отырып, орталық банк ... ... ... ... ... және сонымен қатар өтімділіктің қор
бағасына әсер ... ... өз ... ... ... беру ... ... ескеруге мәжбүр болады.
( Орталық банк осы процестер арқылы нарықтық жағдайларға шешуші әсер
етеді және ... ... ... ... Нарықтық пайыздық
мөлшерлемелердегі өзгерістер өз ... ... ... ... да,
пайыздық мөлшерлемелерге әсер етеді. Мысалы, ... ... ... банктердің қысқа мерзімді заемдары ... ... ... ... әсер ... Сонымен қатар
ресми мөлшерлемелердің болашақ өзгерістерін күту ұзақ мерзімді нарықтық
мөлшерлемелерге әсер ... ... олар ... ... ... болашақтағы күтілетін эволюцияларын көрсетеді. Дегенмен
нарықтық пайыздық мөлшерлемелердің ұзақ мерзімді ... ... ... аз. Бұл ... ұзақ ... өсу мен инфляцияның
беталысына деген рыноктық күтімдерге тәуелді. Басқаша айтқанда, орталық
банктің ... ... ... ... ұзақ мерзімді
трендтерге қатысты рыноктың күтулеріндегі өзгерістерге алып келмесе, онда
әдетте олар осы ұзақ ... ... әсер ... ... ... ... қаржылық жағдайларға және
инфляциялық күтулерге әсер ету ... қор ... ... және ... атап ... активтердің бағаларына әсер ете алады.
Пайыздық мөлшерлемелердегі және қаржы ... ... үй ... және ... ... ақшалары, шығыстары
мен инвестициялары бойынша шешімдерге әсер етеді. Мысалы, ... ... үй ... немесе компаниялар үшін ... ... ... ... ... ... тартымдылық үрдісін
тудырады. Жоғары пайыздық мөлшерлемелер үй ... үшін ... ... тартымды етеді. Сонымен қатар ... ... ... кредит ұсынысына әсер етуі мүмкін. Мысалы,
пайыздық мөлшерлемелердің өсуінен кейін заемды ... ... ... ... кету тәуекелі өседі. Бұл ... ... ... ... әкеп соғады және ... ... ... ... жоспарларының қысқаруына әкеледі.
Сонымен бірге, активтер бағаларының қозғалысы кіріс пен байлықтың
тиімділігі арқылы ... және ... әсер ... ... ... ... өссе, онда акциялары бар үй шаруашылықтары байиды ... ... ... алады. Тұтыну мен инвестициялардағы өзгерістердің
салдарынан ішкі қызмет көрсету ұсынысының деңгейі ... ... асып ... ... ... төмендеу үрдісі орын алады.
( Айырбас бағамындағы өзгерістер әдетте инфляцияға 3 ... ... ... ... ... ... ... тауарлардың ішкі
бағаларына тікелей әсер етеді. Егер, ұлттық валюта нығайса, онда түпкілікті
тұтыну ... ... ... ... ... бағаларының төмендеу
үрдісі байқалады, бұл инфляцияны тікелей қысқартуға көмектеседі. Екіншіден,
егер осы импорттық тауарлар ... ... ... үшін шикізат ретінде
пайдаланылса, онда олардың төмен бағасы біраз уақыттан кейін түпкілікті
тауарлардың ... ... ... ... ... ... ішкі өнімнің халықаралық нарықтағы бәсеке қабілеттігіне өзінің
әсерін тигізеді.
Егер ұлттық валютаның нығаюы ішкі ... ... ... ... ... онда отандық тауарларға әлемдік нарықтарда
сыртқы сұраныс шектеліп, бұл өз кезегінде экономикадағы ... ... Өзге де тең ... валютаның нығаюы инфляциялық қысымның
төмендеу үрдісін ... ... ... ... экономиканың ашықтық
дәрежесіне тәуелді болады. Қазақстан сияқты ... ашық ... ... ... ... ... ... түрде үлкен валюталық
кеңістіктерге қарағанда елеулі болып табылады.
( Монетарлық саясаттың баға дамуына әсер ете алатын ... ... жеке ... ұзақ ... күтулеріне әсер ету болып табылады. Егер
орталық банк өз мақсаттарына жету кезінде жоғары сенімділік дәрежесіне ... онда ... ... ... ... ... инфляцияның
күтулерін қамтамасыз ете отырып, олардың бағалары мен ... ... ... ... ... ... ... елеулі түрде тікелей әсер ете
алады. Бұл орайда орталық банктің ұзақ кезеңде бағаның тұрақтылығын сақтай
алу қабілетіне ... өте ... Егер ... ... орталық
банктің бағаның тұрақтылығын ұстап тұру қабілеттілігіне сенсе, инфляциялық
күтулер баға тұрақтылығына ... ... ... ... ... өсу әлуетін ұлғайтады. Инфляцияны
төмен және тұрақты деңгейде ұстап тұру – бұл орталық банктің ұзақ мерзімді
экономикалық ... ... ең ... ... /29, ... ... кезеңде Ұлттық Банк шешуге тура келетін ... – бұл ... ... ... ... ... жасайтын банктік
жүйедегі артық ... ... ... ... ... ... ... ағынына, нақты сектор кәсіпорындарының ... ... ... сыртқы қарыз алуына, бюджет шығыстарының
өсуіне негізделген.
Теориялық бөлімде қарастырып өткеніміздей Орталық банк үш монетарлық
құралдарды қолдана ... ... ақша ... ... ... емес ... ... инфляцияға, экономикалық өсуге
әсер ете алады. Бұл құралдардың Қазақстанның Ұлттық Банкімен Қазақстанда
қолданылу жолдарын қарастырайық.
ҚР ... ... ... ... АНС жекелеген негізгі
құралдарына талдау жүргізу елдегі қаржылық тұрақтылық туралы айтады, ... өз ... ... ... ... алғы ... ... Ашық нарықтың классикалық операцияларына мемлекеттік және басқа
бағалы қағаздарды сатып алу және сату, РЕПО ... ... ... ... операциялар сияқты АНС құралы 1996 ... ... ... ... мен ... бағалы қағаздар өтімділігін ұстап тұру
мақсатында Ұлттық Банкпен жүзеге асырыла бастады. Бұл ... ... ... РЕПО және кері РЕПО ... жүргізілді, ал кейін
Ұлттық Банктің қысқа мерзімді ноталарының ... ... ... ... – бұл ақша ... стерилизациялау (қысу) мақсатында шығарылатын,
яғни инфляцияның өсуіне түрткі болуы мүмкін айналымнан артық теңгелік қолма-
қол ақшаларды шығаратын ... ... ... ... ... ... бойынша қаржы рыногындағы ... ... Банк ... ... ... мен ... ... 7-ден 365 күнге
дейін ұзартқан. Теңге еңгізілген сәттен ... ... ... ақша-несие
саясатындағы ролі артып отыр (15-кесте).
15-кесте. ҚҰБ-нің мемлекеттік бағалы ... ... ... |РЕПО операциялары ... РЕПО ... ... ... |
| | | |алу | |
| ... ... ... ... ... |Сатып |Сатып |Сату |
| ... ... ... ... |алу |алу ... |(РЕПО-н|кірісті|көлемі |(РЕПО-ны|кірісті|көлемі |көлемі, |млн. |
| |ың |лік, % ... |лік, % ... ... |
| ... |ың ... |ың ... | |
| |, млн. | ... | ... | |
| ... | |), млн.|теңге | |), млн.| | |
| | | ... | | ... | | ... |50 |12,4 |50 |1553 |14,0 |1555 |394 |- ... |7609 |14,8 |6883 |12123 |18,2 |12142 |4129 |- ... |40528 |13,3 |32238 |14149 |9,0 |14226 |21969 |- ... |52383 |5,6 |51422 |10393 |8,5 |4397 |16169 |25624 ... |78094 |5,5 |72010 |37606 |7,3 |43656 |471 |1358 ... |575827 |4,7 |577340 |37998 |6,9 |38023 |3236 |- ... |488657 |3,7 |204817 |21606 |6,2 |21621 |33 |33 ... |782383 |1,9 |785203 |26000 |5,0 |- |1848 |- ... ашық ... классикалық операцияларын толық ауқымды
жүргізу үшін ... ... ... ... ... ... Сондықтан
Ұлттық Банк 1995 жылдан бастап, өзінің ... ...... ... ... мәжбүр.
Ұлттық Банктің қысқа ... ... ... ... бірі ... ... ашық ... классикалық емес
операцияларына жатады және оларды шығару кезіндегі негізгі мақсат екінші
деңгейдегі банктердің ... ... ... ... ... ноталар
рыногы мемлекеттік бағалы қағаздар рыногының маңызды сегментін құрып отыр
(15-сурет).
Ноталардың мемлекеттік бағалы қағаздар ... үлес ... ... ... ресми мөлшерлемелері резервтік қорлардың құны бола
отырып, ... ... ... ... ... тікелей әсер
етеді. Қысқа мерзімді пайыздық мөлшерлемелер инфляциялық күтулермен бірге
ұзақ мерзімді рыноктық ... ... және ... ... ... көлеміне, яғни ... және ... әсер ... ... ... ... қысқа мерзімді пайыздық
мөлшерлемелері инфляцияның деңгейіне тікелей әсер етеді.
Ұлттық Банктің ресми мөлшерлемелерінің арасында ... ... ... ... ... негізгі құралдарының бірі болып
табылады, яғни Ұлттық банк екінші деңгейдегі коммерциялық банктерге ... ... ... ... ... бұл ... пайыздық ставкасының
деңгейі ЕДБ үшін елдегі ақша ... мен ... ... әсер ... ... бірі болып табылады. Әртүрлі елдерде бұл ставка
әрқалай аталады – ... ... ... не ... ... ... оның мағынасы бір. Қайта ... ... ... ... жалпы жай-күйіне, кредиттер бойынша сұраныс пен ұсынысқа,
инфляция ... және ... ... қатысты белгіленеді. Сондай-
ақ инфляцияны қажетті деңгейде ... ... ... ... бірі
болып есептеледі. Қайта қаржыландыру мөлшерлемесі неғұрлым жоғары ... ... ... ... ... ... және ... аз беріледі, тұтынушылық сұраныс қысқарып, инфляция төмендейді.
Бұл ... ... деп ... ... ... бар ... ғана ... істейді. Орталық банк рынокта ақша құнын
көтергісі келгенде, демек ... ... ... – ол ... ... арқылы рынокқа белгі береді. Қаржылық жүйе өте жақсы
дамығандықтан, орталық банктің берген сигналы ... ... өз ... ... ... ... қымбаттау қажеттілігімен
қабылданады. Өкінішке орай бізде бұл жүйе осы ... ... ... оның
бірнеше себептері бар – біздің ... әлі де ... ... ... ... үлес ... онша ... емес, сонымен бірге
монетизация деңгейі де ... ... ... ақша ... ... әлі күнге дейін өте төмен – 30% шамасында. Дегенмен
монетизация деңгейінің ... өсу ... ... және бұл қаржы
рыногының тереңдеуін білдіреді. Осылардың салдарынан егер Ұлттық банк қайта
қаржыландыру мөлшерлемесін өзгертсе, бұл ақша ... ... ... беру ... ... ... ... өзгеруін білдірмейді.
Сол себепті, әзірше Ұлттық Банктің жағынан бұл – ақша саясатын қатаңдатуды
(ставка көтерілсе – ... ақша ... ... ... ...... үлкен ақша көлемін жіберуді білдіреді. 2005 жылы
Ұлттық банк ақша-несие саясатын қатаңдату жөнінде рынокқа ... ... ... ... ... ... 7%-дан 8%-ға дейін екі рет
жоғарылады (16-сурет). 2006 жылы наурыз ... ... ... банк ... ... ... ... көшті, ал сәуір айынан бастап ол 8,5% ... ... ... банк инфляцияның жағдайына қарап, рынокқа бір
жағынан ақша-несие саясатының қатаңдауы ... ... ... ... ... ... ставкасы нақты есептегенде, яғни одан инфляция
көрсеткішін алып ... оң ... қалу ... ... ... Инфляция жылдық көрсетілімде ақпан айының мәліметтеріне сәйкес
7,7%, ал қайта қаржыландыру ставкасы 8,5% құрады. ... оң ... ... Бұл ... ... оң ... күтулерін қалыптастыруға
мүмкіндік жасайды және сонымен қатар қаржы рыногын тұрақтандыруға ... /25, 16-18б; 26; 29, ... ... ... ... ... жылдардағы өзгерістері,
жыл соңына %-бен.
16-сурет.
Ақша массасын реттеудің басқа құралы ... ... ... ... ... ... 17-суреттен көрініп тұрғандай, ҚҰБ ресми
есептік қойылымының шамасы қайта қаржыландыру ставкасы ... 2005 ... ... төмендеп жатыр. Сонымен бірге 2005 жылы есептік
қойылым ... ... ... ... қысымды азайту үшін Ұлттық Банк АНС ... ... ... ... сол ... 2005 жылы ... ... ресми
ставкасы 7%-дан 8%-ға дейін көтерілді.
ҚҰБ есептік (дисконттық) қойылымының 2000-2005 жж. өзгеру беталысы, %-
бен.
17-сурет.
Ресми ... ... ... ... несиелендіруде
коммерциялық банктердің қызметін ынталандыруды мақсат етті және ол ... ... ... ... ... ... қауіпі салдарынан
ресми ставкалардың төмендеуі позитивті нәтиже бермейді. ... ... ... ... ... ... тәуекелдіктерді бағалай отырып
қалыптасу керек. 2005 жылдың 1 қазан айынан бастап, ... ... мен ... заемдары бойынша ставкасының өсуі мысал бола алады
(18-сурет).
“Овернайт” заемдары бойынша ресми ставка, %-бен.
18-сурет.
Теңге еңгізілген сәттен ... ... Банк ... ... шараларды қабылдаумен бір мезгілде рыноктық пайыздық ставкаларға
төмендету әсерін тигізу мақсатында қайта қаржыландыру ставкасын төмендетті.
Қайта ... ... ... 2003 ... ... ... ... отырды
(1994 жылғы 280%-дан 2004 жылы 7%-ға дейін).
2005 жылы қайта қаржыландыру ставкасы теңге еңгізілген сәттен бастап
алғаш рет 7,5% ... ... ... ... ... қаржыландыру ставкасының көтерілу себебі Ұлттық
Банктің экономиканың “тым қызып кету” қауіпін төмендету ниетінен тұрады.
Осындай қауіптің пайда болу ... бірі банк ... ... ... ... ... ... шығыстарының
өсуіне және сол сияқты нақты сектор кәсіпорындары мен ... ... ... ... ... ... шығуынан тұрады. Бұл
банктердің экономикаға кредиттерінің тез өсуіне әкеп соғады. Мысалы, ЖІӨ
2004 жылдан бастап 2007 ... ... ... 26,4% ... экономикаға
кредиттері екі еседен астам өсетіні күтілуде.
Осы мақсаттарда “овернайт” заемдары бойынша ресми ставка 2004 жылы
(8,0%-дан 8,5%-ға ... және РЕПО ... (2004 ... қыркүйектегі 3,5%-
дан 2005 жылғы маусымда 4,5-%ға дейін) ... Банк ... ... банктердің депозиттерін тарту және
кредиттер беру сияқты ақша-несие саясатының құралдарына үлен ... ... ... банк шын ... ... ... арқылы рыноктық пайыздық
ставкалар дәлізін басқару тиіс. Қайта ... ... ... ... ... ставкалардың жоғары шекарасын, ал тарту
ставкасының төменгі шекарасын белгілеуі тиіс.
Ұлттық Банктің ресми ставкаларының осындай ... ... ... ... ... ... кредиттер бойынша рыноктық ставкалар Ұлттық Банктің
тиісті ... ... ... ... ... болса, онда бұл
банктерді банкаралық рынокта кредиттер берудің орнына Ұлттық ... ... ... ... кейін банк жүйесіндегі өтімділікті
қысқарту орын алады, бұл кредиттер бойынша рыноктық ... ... ... ... ... ... дейін арттыруға әкеп
соғады.
Егер кредиттер бойынша бір күндік рыноктық ставкалар Ұлттық банктің
овернайт кредиттері ... ... ... болса, онда банктер
рыноктан ... ... ... ... ... болады. Банктердің осындай
сұратулары толық ... ... бір ... ... ставкалардың
Ұлттық Банктің овернайт ставкасынан төмен деңгейде тұрақтану үрдісі ... бір ... ... ... ... ставкасын
жоғарылату арқылы, Ұлттық Банк экономиканың тым қызып кету ... үшін ... ... біршама төмендету мақсатында
рыноктық ставкалар дәлізін жоғары “жылжытады”.
Ұлттық банк ... ... ... ... ... ұмтылады
және осы бағытта Ұлттық Банк кейінгі жылдары ... ... ... оңтайландыру бағытында қабылдаған кейбір шаралар
жүзеге асырылуда.
3) Және де ең соңында ақша-несие ... ... ... ең ... ... ... ... төменгі резервтердің бірінші функциясы нарықтық ставкаларды
тұрақтандыру болып табылады. Бұл функция ... ... ... ... институттарға өтімділіктің күндік ауытқуын теңестіруге
мүмкіндік жасайды, себебі ... ... ... сол қолданатын
кезеңде құрылған қарама-қарсы резервтік дисбаланстың ... ... ... ... ... ... ақша ... пайда алуға және қысқа мерзімді рыноктық ставкалар көтерілген
кездері резервтік тапшылықты толықтыруға мүмкіндігін береді. Кері ... ... заем ... ... ... ... артықшылық құрады. Теорияда
бұл уақыт аралық арбитраж ... ... ... ... ... ... және күтілетін деңгейі ... ... ... ... ... ету керек. Бұл механизм овернайт
ставкаларын қолдау кезеңі ішінде тұрақтандырады және орталық ... ... ... ... ... ... ... резервтердің екінші маңызды функциясы банк ... ... ... ... болып табылады. Кредиттік
институттардың орталық банкте резервтерді ұстап тұру қажеттілігі ... ... ... ... ... туғызады, бұл орталық банктің
ақша рыногының ставкасын өтімділікті қолдау жөніндегі жүйелі операциялар
арқылы басқаруын жеңілдетеді. ... ең ... ... ... үрдісі бар, мәселен ол 1993 жылдан бастап қазіргі уақытта 20%-дан
6%-ға дейін төмендеді.
Ақша ... ... банк ... ... ... ... банктердің міндеттемелері бойынша төлемдерді өтемеу тәуекелін азайту
үшін пайдаланылатын АНС тағы бір маңызды ... ... ... ... ... ... болып табылады (19-сурет).
19-суреттен көріп отырғанымыздай минималды резервтік талаптардың
нормативінің шамасы 2000-2002 жылдары 8% деңгейде ... еді және ... ... 6% ... ... ... ... жылдардың ішінде
банктердің минималды резервтік талаптарды ... ... ... орын ... ... ... 2002 жылы қыркүйекте жүзеге ... ... ... ... ... 8%-дық деңгейде
сақталып қалды. Өзгеріс минималды резервтік талаптарды анықтау кезеңіне
тиісті ... Бұл ... ... ... қалыптасу кезіне екі күн
қалғанда 14 күнтізбелік күнде анықталды. Бұған дейін ... ... ... ... ... және айына бір рет қана іске ... Осы ... ... ... банктермен нормативті орындау
механизмін елеулі қатаңдатты. Екінші өзгеріс 2005 жылы 1 ... ... Бұл ... де ... ... ... ... 2004
жылдың деңгейінде 6%-да сақталып қалды. Дегенмен, банктердің резервтік
міндеттемелерінің көлемі ... ... ішкі ... ... ... ... және сыртқы резервтік
активтерінің сомаларының арасындағы оң ... ... яғни ... ... ... ... ... Бұл өзгерістер банктік
жүйедегі “артық” өтімділікті қысқартуға және ... ... ... ... ... еді.
2000-2005 жылдардағы Қазақстандағы минималды резервтік талаптардың
нормативі, %-бен.
19-сурет.
Ұлттық Банктің ақша-несие саясатын жүргізу ... ... және ... мынадай динамикасы болып табылады:
16-кесте. Қазақстандағы ақша агрегаттары мен инфляция деңгейі.
|Жыл ... ... ... ... |Айналыстағы |Инфляция, % |
| |млн. теңге |млн. теңге ... | |
| | | ... млн. | |
| | | ... | ... |5087 |8232 |2542 |1158,3 ... |28315 |53352 |19437 |60,3 ... |61772 |112403 |44493 |28,7 ... |74764 |125594 |56613 |11,2 ... |93877 |155725 |82211 |1,9 ... |66181 |131664 |58199 |17,8 ... |104724 |255838 |87682 |9,8 ... |125033 |380659 |96126 |6,4 ... |159646 |536985 |116261 |6,6 ... |186926 |725019 |1433087 |6,8 ... |298521 |970542 |231074 |6,7 ... банк теорияда ақша-несие құралдары трансмиссиялық механизмнің
әсерін білу керек, әрі оны болжауда пайдалана алу қажет. Демек, ... ... ... ... трансмиссиялық механизмінің
қандай әдістемесін жасаған және ол Қазақстанда қалай іске асып отырғанын
көрейік.
Ақша-несие саясатын ... ... ... ... ... тиімді әдістемесінің бар болуы. Ақша-несие саясатының ... ... және ... ... ... жиынтық әсер етуінің
ақшалай трансмиссиялық механизм деген атауы бар. Трансмиссиялық механизм –
бұл монетарлық саясаттың ... ... әсер ... ... ... ... ақша ... аралық мақсаты
айнымалылардың әртүрлі салыстырмалы лагтары бар ... ... ... ... ... ... арқылы ақша-несие саясаты нақты
экономикадағы инвестициялық шығындар ... әсер ете ... ... – бұл ... ... ... ... валюталық
және пайыздық паритет және басқа) арналардың жиынтығы ... ... ... ... ... ... ... деңгейі) басқарушы белгілердің, сигналдардың берілуінің жүзеге
асырылуы.
Трансмиссиялық механизмде бірегейлендіру – ... ... ... ... көп ... ... ... процесс.
Мысалы, мұнай бағасының немесе басқа товар ... ... ... өзгеруі инфляцияға қысқа мерзімді әсер етеді. Сондай-ақ әлемдік
экономикадағы немесе ... ... ... ... және ... ... дамуына әсер етеді. Сонымен қатар, ... ... және ... ... ... ... басқа көптеген
басқа факторларға қатысты болады. Монетарлық саясат тиісінше монетарлық
өзгерістер трансмиссиясының ... ғана ... ... ... ... ... сәйкес келмейтін бағыттағы ұзақ мерзімді инфляциялық
трендтер мен күтулерге олардың әсер ... ... үшін ... ... ... ... алуы ... саясатының (АНС) әрекет ету механизмін жасау және ақша-
несие саясаты бойынша қандай да болмасын ... ... ... ... мақсатында Ұлттық Банкте трансмиссиялық механизмнің моделі
әзірленді, онда ақша-несие саясатының құралдары өзгерістерінің ... ... әсер ... ... (20-сурет). /30, 72б./
Қазақстан Республикасының трансмиссиялық механизмі.
20-сурет.
Осы суретте мынадай белгілер қабылданған.
1. Әрбір байланыс ... ... ... басы ... ... бағдаршаның соңы болып табылатын айнымалыға
тәуелділігі бағдаршамен көрсетілген.
2. Оң тәуелділік “+” ... ... ... ... ... таңбаланған.
4. Теорияда бар, бірақ модельде маңызы ... ... ... ... Үзік ... ... ... (теңдеумен сипатталатын
айнымалылар) келтірілген. Әрбір теңдеуге енетін бағдаршаларға сәйкес
келетін байланстар ... Үзік ... тыс ... айнымалылар шығарылған.
7. Экзогендік айнымалылар АНС құралдары болып ... ... және ... ... АНС құралдарының инфляцияға әсер етуінің бірнеше арналарын
бөліп ... ... ... ... ... ... ... және теңгелік)→ақша
базасы→ақша массасы→инфляция” ретінде сипатталады.
Инфляцияға әсер етудің кредиттік арнасы: “ҚҰБ репо ставкасы → ...... ... ...... → ЖІӨ → ... ... арнасы: “Мұнайдың әлемдік бағасы → теңгенің АҚШ ... ...... ... ... ...... → инфляция” ретінде
сипатталады.
Схемада инфляцияға әсер етудің басқа ... да ... ... ... Трансмиссиялық механизмді ... ... ... ... ... ... әрқайсысын
және олардың бірыңғай модель шеңберіндегі бірлестігін ұсынуды білдіреді.
Трансмиссиялық механизмнің (ТМ) құрылған моделі 11 ... ... және ... ... ... 11 эндогендік айнымалы (теңдеу саны
бойынша) және 11 экзогендік айнымалы болып ... ... ... ... ... ... тиімді айырбас бағамы (REER),
3) ақша базасы (RM),
4) ақша массасы (M3),
5) TONIA бір күндік ... ... ... ... ... Заңды тұлғаларға теңгемен ... ... ... ставка
(KREDTENURRATE),
7) импорт көлемі (IMPORT),
8) Экспорт көлемі (EXPORT),
9) Экономикадағы кредиттердің көлемі (KREDECON),
10) жалпы ішкі өнім (GDP)
11) жылдық есептелген ... ... ... ... ... ... айнымалларын (АНС құралдары) бөліп
көрсетуге болады.
Басқару айнымалылары – бұл ... бес ... ... ... репо ... ... ... (REPONBKRATE),
2) ҚҰБ-нің айналыстағы қысқа мерзімді ноталарының көлемі (CIRCNOTE),
3) ЕДБ-дің ҚҰБ-дегі депозиттері (DEPBWUNBK),
4) ҚҰБ-нің валюталық интервенциялары (INTVABK),
5) ең ... ... ... (EPT), ақша ... ... ... алты экзогендік ауыспалы басқарушылар болып табылмайды:
1) Қаржы Министрлігінің (қаржыминнің) айналыстағы МБҚ ... банк ... ... ... ... ... ... инвестициялар (INVESTCAPIT),
4) технлологиялық прогресс (ЖІӨ ... ... осы ... емес),
5) мұнайдың әлемдік бағасының деңгейі (oilpriceworld),
6) жұмыссыздық деңгейі.
Деректер. Модельді құру үшін тоқсандық деректер ... ... 1 ... – 2004 ... 4 ... Сонымен қатар модельде “қорлар”
айнымалылары тоқсандағы өзгерістер ... ... ... ... ... ... Үлкен номиналдық мәні бар
айнымалылар үшін ... ... ... ... бар ... ... ... Қаржыминнің ноталары мен қағаздары бойынша
айналыстағы ... ... ... 11 ... ... ... бағамының, нақты тиімді
айырбас бағамының, ақша ... ақша ... ... ... ... тұлғаларға берілген кредиттер бойынша банктік ставканың,
банк жүйесінің экономикаға кредиттер көлемінің, ЖІӨ-нің ... және ... ... теңдеулерде үлкен көрнекілік үшін бірінші және
екінші айырмадағы логарифмдік белгілеулер жазылмаған.
Айырбас бағамына арналған ... = -3,8* ... ... ... ... ... = NOMEXRATEAV(-1)/((100-ddexrate)/100)
(9a)
Осы теңдеуге сәйкес айырбас бағамынаң экспортпен, ЖІӨ-мен ... ... ... деңгейімен теріс тәуелділігі және ақша
массасымен және ... оң ... бар. Бұл ... ... ... ... ... өзгерісі көп әсер етеді.
Әдетте айырбас бағамына арналған теңдеу ретінде трансмиссиялық
механизм үлгісінде ... ... ... ... ... өзерістердің айырмасы түсіндірілетін сатып алу қабілеттілігі
теңдестінгінің ... ... атап ... жөн. ... көптеген
экономистер сатп алу қабілеттілігі айырбас бағамының мәнін ... ... ол ... ... ... қысқа мерзімді кезеңде
толық шынайы сипаттамайды деп санайды. ... ... ... ... мен ... ... ... саудаға толық
тартылмауы, екіншіден, сауда мәні болып табылатын товардың толық ... ... ... ... табылады.
Ақша базасының теңдеуі.
RM = -0,18* RM(-5)+0,49* CIRCMF-0,65* ... ... ... ... INTVA ... ... айналыстағы мемлекеттік бағалы қағаздардың көлеміне теріс
және банктердің ҚРҰБ-гі ... банк ... ... ... Банктің шетел валютасын сатып алу көлеміне оң тәуелді болады. Ақша
базасы теориялық түрде ең ... ... ... ... ... ... дегенмен модель осы байланыстың маңызы аз екенін ... ... ... = 0,32* RM+0,59* ... ... массасы негізінен банк жүйесіндегі ... ... және ... ... ақша ... ... = 0,44* ... REPONBKRATE-3,17* DEPOZITINBWU(-
5)+0,25* INF (-3)+0,22* INF(-4)
(12)
Банкаралық ақша ставкасы Ұлттық ... репо ... ... оң ... және банк ... депозиттер көлеміне теріс қатысты
болады. Бұл теңдеу ҚРҰБ-нің операциялары бойынша репо ... ... ... ... ақша ... әсер ететінін тағы да растайды. Ол
сонымен қатар банктік өтімділіктің өсуімен ... ... ... ... болатынын куәландырады.
Заңды тұлғаларға берілген кредиттер бойынша банктік ставканың
теңдеуі.
KREDTENURRATE = 0,16* ... ... ... ... экономикаға кредиттері бойынша ставкалар бір ... ... ... ... және ... оң ... және ... және банк жүйесіндегі депозиттер көлеміне теріс тәуелді болады.
ЖІӨ-ге теріс тәуелді болу ... ... ... ... ЖІӨ ... көп ... ... инвестициялық белсенділігі
соғұрлым көп, кредиттерге сұраныс та соғұрлым көп және тиісінше пайыздың
ставкасы соғұрлым көп ... ... ... ... ... ЖІӨ ... көп
болса, кәсіпорындарда меншікті қаражат соғұрлым көп және олардың ... ... аз ... Бұл ... ставкасының төмендеуіне әкеп
соғады. Мүмкін, ... ... ... ... басым болатын шығар.
Банк жүйесінің экономикаға кредиттері бойынша теңдеу.
KREDECON = 0,29*M3(-1)+0,02* ... RM-0,26* ... ... ... ... RM(-10)-0,26* RM(-11)-0,02*MRT(-9)+0,08
(14)
Кредиттердің көлемі ақша массасына (оның ішінде банк жүйесіндегі
депозиттер көлеміне) оң тәуелді болады және ақша ... ... ... ... депозиттеріне) және ЕРТ теріс тәуелді болады.
Экспорт теңдеуі.
EXPORT=0,28* EXPORT(-1)+0,44* EXPORT(-4)+0,03* OILPRICEWORLD+1,5
(15)
Экспорт мұнайдың әлемдік бағасына және алдыңғы ... оң ... ... ... KREDECON-0,042* GDP(-6)+0,16* GDP(-
9)+0,24* GDP(-12)+0,0038*DREER(-13)+0,32* EXPORT
(16)
Импорт ЖІӨ-ге, ... ... ... ... ... көлеміне және экспортқа оң тәуелді. Соңғы тәулділікті ... үшін ... ... ... ... болады.
ЖІӨ-нің теңдеуі (жиынтық ұсыныс теңдеуі) классикалық теорияға сәйкес
ұзақ мерзімді кезеңде өндірілген өнім саны ... және ... ... ... яғни ... ... баға деңгейіне тікелей
байланысты болады. Қысқа мерзімді кезең ішінде кейбір товарлардың ... ... және ... ... өзгерістерге бірден әсер
етпейді. Сондықтан қысқа мерзімді кезеңдебаға ... ... ... ... Осы ... ... өзгерісі ЖІӨ-ге мына арна арқылы
әсер етеді: ... ... ... ... ((5), (6), (7) ... қарау керек).
GDP=0,80* GDP(-4)+0,79* KREDECON+0,81* KREDECON(-1)+0,03*
INVESTCAPIT(-2)-0,10* INVESTCAPIT(-3)+0,18* INVESTCAPIT(-7)
(17)
Инфляция теңдеуі. Инфляцияның ақша массасымен, импортпен оң байланысы
және экспортпен теріс байланысы болады.
INF=0,19* ... ... ... ... ... ... ... EXPORT(-6)-3,64*
EXPORT(-9)+1,93* EXPORT(-10)+2,22* EXPORT(-11)+6,76*M3(-1)+4,77*M3(-
2)+4,11*M3(-5)+12,36*DUMMY1999
(18)
Нақты айырбас бағамының теңдеуі. Нақты айырбас бағамының номиналдық
айырбас бағамымен оң байланысы және импортпен теріс байланысы ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның
трансмиссиялық моделінің негізін құрайды.
Модельде барлық айнымалылар статистикалық маңызды. Durbin-Watson, Q-
статистика сынақтары, Лагранж LM сынағы және ARCH ... ... ... жоқ ... ... ... Модельдің базалық сценарийі АНС-ның 2005-2007
жылдарға арналған негізгі ... және ... ... ... 2005-2007 жылдарға арналған орта мерзімді жоспарын
әзірлеу кезінде пайдаланылған базалық сценарий негізінде жасалған.
Экзогендік айнымалылардың, оның ... ... ... ... 1-5 ... АНС-ның 2005-2007 жылдарға арнлалған ... ... Бұл ... шет ел ... ... ... (таза
сатып алу) АВР-ның бір жылдағы ұлғаюы ретінде есептелген.
Қаржыминінің МБҚ-ның айналыстағы ... ... ... ... ақша базасының көлемі бойынша болжамдар 2005-2007 жылдарға
арналған АНС-дағы тиісті көлемдермен сәйкес келетіндей іріктелді (17-кесте,
6 ... ... ... МБҚ-ның айналыстағы алынған көлемдерін
Қаржымині үшін 2005-2007 жылдарға арналған АНС ... ... деп ... ... Осы ... толық шынайы, себебі оларды
ноталардың тиісті жылдардағы айналыстағы көлемдірімен салыстыруға болады.
17-кесте. Базалық сценарий. Экзогендік айнымалылар ... ... |ЕДБ ... ... ... |ың |валютас|ҚҰБ-гі |ң ... |
| ... ... ... |ға ...... |тағы |депозит|МБҚ- |инвести|ялары |
| ... |ның ... |ның |млн. |ғы |ы, ... |көлемі,|млрд. |ставка,|
| ... ... ... ... ... |% |
| |і, ...... | |теңге | | |
| ... ... | | | | |
| |ь | ... | | | | | |
| | | ... | | | | | |
| | | ... | | | | | |
| |1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 |8 ... |35 |2439 |167,5 |486,8 |1590 |350 |1630 |2,0 ... |30 |1353 |244,8 |366,2 |2093 |400 |1912 |1,8 ... |30 |1583 |340,6 |273,3 |2677 |400 |2223 |1,5 ... ... ... ... болжам Қазақстанның
әлеуметтік-экономикалық дамуының 2005-2007 жылдарға ... орта ... ... ... ... репо операциялары бойынша АНС-ның 2005-2007 жылдарға арналған
негізгі бағыттарында болжанбаған ... ... оның 2005 ... ... ... (2004 ... 1,24%-дан 2,0%-ға дейін) және
кейінгі жылдардағы төмендеуімен алынды (17-кесте, 8-баған).
Базалық сценарий бойынша болжау. ... ... ... ... үшін ... ... пайдаланумен 3 жылға (2005-
2007 жж.) эндогендік ... үшін ... ... есептелді. (18-кесте,
1-3 жолдар). ... ... ... ... ... салыстыру үшін 2005-2007 жылдарға аранлған АНС-на кіргізілген
көрсеткіштермен (4-5 ... ... ... ҚҰБ-нің талдау
мақсаты үшін пайдаланатын ішкі болжамдармен (4-5 ... 2, ... ... ... ... ... базалық сценарий.
| |Инфляция|ЖІӨ, ... ... ... ... |
| ... |базасы, |массасы,|бағамы, |адағы |тұлғалар|
| |аннан |теңге ... ... ... |кредитте|ға |
| |желтоқса| ... ... | |р, ... |нға) | | | | ... ... | | | | | | |р |
| | | | | | | ... |
| | | | | | | ... |
| |1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 ... |7,6 |5169,5 |663 |2065 |130 |2592 |13 ... |5,2 |7415,4 |1036,0 |2780,1 |128,3 |2940,2 |11,4 ... |6,6 |8716,3 |1269,1 |3482,1 |124,6 |3600,1 |11,3 ... ... ... жж. ... ... болжамдар және ТМ
(трансмиссиялық механизм) моделі ... ... ... өте ... айырма айырбас бағамы және экономикаға кредиттер бойынша
болжамдардан ... ... ... неғұрлым әлсіз нығаюын және
экономикаға кредиттердің біршама өсуін көрсетеді. /27, ... ... ... ақша ... ... басты
міндеттерінің бірі тұрақты экономикалық өсуге жету үшін макроэкономикалық
жағдай мен қаржы ... ... ... ету ... ... ... кезегінде, банк және қаржы секторының басқа да сегменттерінің ары қарай
дамуын және халықаралық қаржы рыногына олардың ... ... ... ... ... ... қаржылық орнығу мен
одан кейінгі қаржылық тұрақтылық автоматты түрде экономикалық ... ... Ол тек қана ... ... ... ғана.
Қазіргі кездегі Қазақстанның экономикалық дамуы экономикалық өсудің
жоғарғы қарқынымен сипатталады. ... төрт ... ... өсу 40% ... ... алғанда жыл сайынғы өсім 10%-дық деңгейде болды. Сонымен қатар,
шет ел ... да ... өсу ... соңғы төрт жылдың ішінде 21,5 млрд.
АҚШ ... ... ... ... экономикасына салынған шет ел
инвестицияларының қоры 2005 ... ... ... ... 41,9 ... ... құрады. Осы факторлардың өзі Ұлттық Банктің ... ... ... тұра алуы ... ... межеленген экономикалық
өсуге қол жеткізуге ... ... ... ... ... Әлемдік
тәжирибеге сүйенсек, өндіріс пен инвестициялар 10%-дық инфляция кезінде өсе
алады.
Бұл негізгі ... ... ... инфляция “импорты” ... ... ... ... өнімдеріне жоғары әлемдік
бағалардың орнығуы да жатады. Халықаралық ... ... ... ... 2004 жылы мұнайдың “Brent” сортына әлемдік бағалар
38,5% өсті, бұл үрдіс 2005 жылы да орын ... ... ішкі ... ... мен ... ... ... инфляциясы”
есебінен бағаларының өсуіне едәуір ықпал етті.
Сонымен, Қазақстанда экономикалық дамудың ... ... ... ... ... болады:
1) экономиканың “тым қызып кету қауіпі”;
2) қаржы жүйесінің артық өтімділігі;
3) Ұлттық ... ... ... ... ... қамтымасыз ету, инфляция деңгейін 5,7-7,3%
дәлізінде ұстап тұру, инфляция “импортына” тосқауыл қою;
5) қаржылық жүйенің “терең” дамымауының салдарынан ... ... ... ... және ... деңгейдегі банктердің
несиелік ақшаларының арасындағы әлсіз ... ... ... ары ... ... ... ... маңызды, шешуші бағыты бағалардың тұрақтылығын
қамтымасыз ету болғандықтан, ... ... ... ... ... ... ... деңгейде ұстап тұру Ұлттық Банктің
бақылауындағы көрсеткіштермен ғана емес, ... ... ішкі және ... ... кең әсерлеріне байланысты анықталады.
Бұл мәселелерді шешудің келесідей жолдары ұсынылады:
Жалпы ... ... ... ... ... ... ... оның
мағынасын қарастырған жөн. Экономиканың ... ... ... дегеніміз
экономиканы артығынан қаржыландыру, несиелік ... ... ... ... мен шет ел ... ағымының көбеюі, демек
артық өндіру мен ... ... ... ... ... ... кету қауіпі” кешенді түрде шешілу керек, себебі бұл ... және ... емес ... әсер етеді. Монетарлық факторларға
қаржы рыногының артық өтімділігі, инфляция импорты, тиімді АНС жүргізуге
тосқауыл болатын ... ... ... ... ... сыртқы және
ішкі факторларды есепке ала ... ... ... дәл және ... ... жасай алмауы нәтижесінде экономикалық
саясаттың құрамдас бөлігі ... ... даму ... дұрыс
қолданылмауы жатады.
Соңғы жылдарда байқалып жатқан жалпы ішкі өнімнің жоғары қарқындары,
жыл ... ... ... ... қаржыландыру ставкасы экономикадағы
ақша ұсынысын ... Атап ... ... бес ... ... ... ... 9,2 есеге жуық өсті, ал ЖІӨ-ге пайызбен алғанда 7,4%-
дан 27,5%-ға дейін ... ... ... ... классикалық
орындалуы жүзеге асты: қайта қаржыландыру ставкасының төмендеуі ... ... алып ... ... ақша ... (немесе қарыз
қаражаттарының) кемуі орын ... және ... ... ... ... кәсіпорындарының инвестициялық шығындары қысқарады. Экономиканың
нақты “қызып кету” қауіпі ... ... бұл ... ... ... құралдарды толыққанды
пайдалану арқылы (қайта қаржыландыру ставкасын жоғарылату, ең ... ... ... және ашық ... ... ... ... экономикадағы қаржы жүйесінің артық өтімділігін қысқартуға
болады, сөйтіп “импортталатын” инфляция мен ... ... ... ... болады.
Қазіргі уақытта Қазақстанның Ұлттық Банкі қаржы жүйесінің артық
өтімділігі мәселесін шешу үшін және ... ... ... ... ең ... ... талаптар (ЕтРТ) механизміне өзгертулер еңгізілді.
2005 жылы 1 қазан айынан бастап, Қаржылық қадағалау Агенттігі ең ... ... ... ... еңгізді, онда негізінен ЕтРТ
орындаудың қатаң нормалары қарастырылған. Мысалы, оларға банктердің сыртқы
міндеттемелері мен сыртқы ... ... ... ... ... ... міндеттемелерді кеңейту жатады, яғни ел экономикасына
жұмыс істейтін және мультипликативті әсер ететін банктердің ... ... ... ... ... ... ... қаржылық
рыноктың артық өтімділік мәселесі шешіле алады.
Айналымға қысқа мерзімді ноталарды шығару Ұлттық Банкке тым ... сол ... ... ... ... ... ... отыр. Ұлттық
Банктің 2004 жылғы қызметінің қорытындысы зиянды болды (6,2 млрд. теңге
көлеміндегі ... ... ... ... – бұл ҚҰБ ... ... ... инфляцияның монетарлық құраушысын және валюталық
рыноктағы жағдайды тұрақтандыруға бағытталған мәжбүрлі шара.
Жоғарыда аталған шараларды іс ... ... соң ... ... азаюуын, ақша құнының жоғарылауын немесе екінші деңгейдегі банк
жүйесінің несиелер мен депозиттер бойынша пайыздық мөлшерлемелерінің ... ... Бұл өз ... іскерлік белсенділікті біршама төмендетіп,
экономикалық өсуді сәл баяулатады да, ... ... ... ... және ... ... ... тәуелсіз даму жолының басында ұлттық экономиканы өзгертудің
қиын кезеңінен өтті. Кеңес Одағы құлағаннан кейін Қазақстанның еншісіне
тигені 2005 ... ... ... ... ... ... және саяси ахуал шын мәнінде сын көтермес ... ... ... және ... ... ... осылай
бағаланды: экономикасы әлжуаз, қазынасы бос, саяси жүйесі ... ... ... ... ... өмір ... ... одан бар болғаны
белгілі бір ... ... ғана ... ел ... ” /31, 1б./.
Шыныменен Қазақстан сияқты жас елді ... ... жоқ ... мен
рыноктық шаруашылыққа көшудің өтпелі кезеңінде рубльдік зонада болуымыз,
1991-1995 жылдар аралығында ... мен ... ... ... құлдырауы, сондай-ақ 1998-1999 жылдардағы ... ... және тағы да ... қиыншылықтар күтіп тұрды. Бірақ Қазақстан
заманның бұл сындарлы жылдарынан аман-сау өтіп, жаңа ... ... ... өз ... ... ... ... Тәуелсіздіктің он – ... жылы ... ... ... - ... басқару
жүйесінен рыноктық қатынастарға көшуге ... ... ... ... ... ... ... қазіргі кезде барлық ТМД
елдерінің көш басында:
• өзінің төл ...... ... ... ... мен ... ... өткізді;
• қаржылық тұрақтандыру (ақша-несие, бюджеттік – салық саясаттар)
реформасын өткізіді;
• тиімді әлеуметтік саясатты ... ... ішкі ... ... ... ... ... экономикаға интеграциялану процестеріне жол берілді;
• рыноктық ... ...... ... нығайтуға
бағытталған заңнамалық реформаларды жасап жатыр. /5, ... ... ... ... ... эволюциялық даму
жолын таңдады. Сонымен бірге құрылымдық және ... ... ... ... ... бағдарламаларды қабылдау мен
оларды сатылап жүзеге асыру, елдің “Қазақстан - 2030” стратегиялық ... ... ... 1999жылдан қазіргі кезге дейін
макроэкономикалық ... ... ... қол ... мүмкіндік
берді. Қазақстанда рыноктық қатынастар жағдайында ... ... ... ... ... - 2030” ұзақ ... стратегиясын
тиянақты іске асыруға мүмкіндік беретін бағдарламалық құжаттар жиынтығы
жасалды.
Еліміз үшін ... ... ... ... ұзақ ... ... қалу аса маңызды, себебі ол халықтың тұрмыс деңгейінің
бірден бір көрсеткіші мен қоғамның ... ... ... экономикалық
жағдай болып табылады. Ал экономикалық өсуді қамтымасыз ету үшін ең алдымен
қажетті институционалдық құрылымдар мен мемлекеттік ... ... және ұзақ ... инвестициялау жолымен жағымды орта құрып
өндірістің ... ... ... технологиялық жаңаруды
ынталандырумен байланысты. /14, 139-140б./
Қорыта айтқанда Қазақстан ... ... ... - ... ... ... ... келе жатыр, ал бұл бағдарламаны
жүзеге асырудың басты мақсаты экономикалық ... ... және ... қазақстандықтардың тұрмыс деңгейінің жақсаруы болып
табылады.
Сонымен, қазіргі кезде ... ... ... ... ... ... айқындалып отыр: экономиканың “тым қызып кету
қауіпі”, шет ел ... ... ... ... ... қаржы жүйесінің
артық өтімділігі, мемлекеттік ... ... ... ... ... ... қысқаруы, Ұлттық Банктің шектеулі қоржыны,
бағалардың ... ... ету, ... деңгейін 5,7-7,3%
дәлізінде ұстап тұру, ... ... ... қою, қаржылық жүйенің
“терең” дамымауының салдарынан Ұлттық ... ... ... және екінші деңгейдегі банктердің ... ... ... ... трансмиссиялық механизмді ары қарай дамыту.
Ұлттық Банктің ендігі маңызды, шешуші бағыты бағалардың ... ету ... ... ... ... ... ... инфляцияны төмен деңгейде ұстап тұру ... ... ... ғана ... ... ... ішкі және сыртқы
экономикалық жағдайлардың кең әсерлеріне байланысты анықталады.
Бұл мәселелер Ұлттық ... ... ... мен ... ... ... арқылы, үйлескен экономикалық саясат арқылы
ғана шешілмек. Ал Ұлттық Банк ... ... ... және ... ... бұл ... ... шаралар жасалған:
Банк жүйесіндегі артық өтімділікті ... үшін ... ... ... Банкі қаржы жүйесінің артық өтімділігі мәселесін шешу
үшін және банктердің өтімділігін икемді реттеу үшін ең ... ... ... ... ... еңгізілді. 2005 жылы 1 қазан айынан
бастап, Қаржылық қадағалау Агенттігі ең ... ... ... ... ... онда ... ЕтРТ ... қатаң
нормалары қарастырылған. Мысалы, оларға банктердің сыртқы міндеттемелері
мен сыртқы резервтік ... ... ... оң ... резервтік
міндеттемелерді кеңейту жатады, яғни ел экономикасына жұмыс істейтін және
мультипликативті әсер ... ... ... ... ... ... ... Соның нәтижесінде қаржылық рыноктың артық
өтімділік мәселесі шешіле ... жылы ... ... ... ... банк ... ... тоқсан сайынғы қайта қарауына көшті, инфляциялық ... ... ... Банк АНС ... ... шараларды қолға алды, сол себептен
2005 жылы қайта қаржыландырудың ресми ставкасы ... 8%-ға ... ... мен ... ... өзара
байланысты жете түсіну үшін Ұлттық Банк трансмиссиялық механизмді құру
бойынша жұмыстарды жүргізіп ... ... ... ... ... қолданылу келесідей
бағыттарды қамтиды:
Біріншіден, Қазақстандағы тәуелсіздік алғалы бері жүргізілген ... ... ... ... мен сыртқы экономикалық саясаттардағы
экономикалық реформаларды жүргізу ... және ... ... ... Бұл еліміз үшін болашақта тиімді, әрі ... ... ... ... ... ... ... экономикалық дамудың монетарлық
стратегиясы ... ... ... көрсеткіштердің
болашақтағы даму үрдістері мен болжамдары жасалған.
Үшіншіден, монетарлық құралдардың Қазақстанда іс ... ... ... ұлттық экономикадағы негізгі мәселелер ... ... шешу ... ... ... келесідей зерттеу әдістері пайдаланылған: тарихи
талдау әдісі арқылы экономикалық дамудың монетарлық ... ... ... ... сол ... экономикада пайда
болатын себеп – салдарлы байланыстар мен өзара тәуелділіктер осы әдістің
көмегімен ... ... және ... ... ... ... статистика әдістері, эконометрикалық зерттеу әдісі де
қолданылды.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Аубакиров Я.А., Бибатырова И.А. О соотношении понятий ... ... ... ... ... ... ... сериясы.-2004.-№3(43).-С. 3-6.
2. www.OECD.org // OECD Economic Outlook 76 database
3. www.OECD.org // National Accounts of OECD Countries
4. ... Дж. ... ... Д. Макроэкономика.- 1996.-847 с.
5. Кубаев К.Е. Экономическая политика и экономический рост.-Алматы.
Институт развития Казахстана, 2000.-59с.
6. Keith Griffin. ... ... for economic ... ... Great Britain, Macmillan PRESS LTD, 1999.-269pages.
6. www.glossary.ru
7. ... И.А. ... ... ... ... ... университеті, 2004.-106с.
8. Агапова Т.А., Серегина С.Ф. Макроэкономика.- МГУ им.Ломоносова.М.:
Издательство “Дело и Сервис”, 2004.-448с.
9. Крымова В. ... ... ... оқу ... ... ... С. Монетарные инструменты НБК. Макроэкономическое обозрение
//www.kazpravda.kz
12. Сайденов А. О перспективах развития денежно-кредитной ... и ... ... ... ... ... ... 2-4.
13. Султанов Б.К. Стратегия экономических реформ Республики Казахстан.
Научное издание.- Алматы.-Казахстанский институт стратегических
исследований при Президенте Республики Казахстан.-2005г.-220с.
14. ... Ж.А., ... А.Ж., ... А.Б., ... ... рост и ... государства / Под общ. ред. д.э.н. Серикбаева
А.С.-Астана.-Академия государственной службы при ... ... ... Ж.К. ... ... история и современное
состояние,перспективы развития // Банки Казахстана.-2003г.-№11.-С. 16-17.
16.Казахстан: 1991-2002. Информационно аналитический сборник //ТОО
Интеллсервис.-2002г.-547с.
17. Статистический ... ... ... У.Б. ... ... система.- Алматы.-Ғылым.-
2000г.-536с.
19. www.nationalbank.kz
20. Статистический ежегодник Казахстана.-Алматы: Агентство РК по
статистике.-2004 г.-616 с.
21. Тоқсандық болжамдар. ... ... ... ... ... ... statistics. -Vol. LIX, No. 2, Feb 2006. -Robert
W. Edwards, Director IMF Statistics Department.
23. Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан ... ... ... ... 2005ж. ... Қазақстан.-19 ақпан 2005 жыл
24. Statistical Bulletin. –National Bank of Kazakhstan, August №8 ... Almaty, 102 ... ... Г.К. ... ... как ... ... макроэкономического регулирования // Банки Казахстана.-
2005г.-№12.-С. 15-18.
26. www.khabar.kz // Телеканал ... Жеті күн. ... с ... Банка А.Г.Сайденов.
27. Айманбетова Г.З., Ақышев Д.Т. Инфляциялық шолу //Қазақстан
Республикасының Ұлттық Банкі.-2005ж.-4-тоқсан.-Алматы.-58б.
28. Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінің ақша-кредит саясатының 2006-
2008 жылдарға арналған ... ... ... ... ... ... 2006 ... 11 наурыздағы № 20 қаулысымен мақұлданған.
29. Конурбаева Б.М. Денежно-кредитная политика и трансмиссионный ... ... Г.З., ... Д.Т.- ... ... Қазақстан
Республикасының Ұлттық Банкі.-2005ж.-№2.-Алматы.-72б.
30. Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі 2005 жылдың Жылдық есебі.-
Алматы.-2006.-136б.
31. Қазақстан Республикасы Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан
халқына жолдауы.-Астана.-2005 жыл 18 ... ... ... OECD Economic Outlook 76 ... /2/ National Accounts of ... OECD, Paris, 2004 /3/
[2] Кубаев Е.-Экономическая политика и экономический рост.-2000г.-59стр.
/5, 14б./
[3] 1991-1997 жылдар үшін: Казахстан: 1991-2002. Информационно
аналитический сборник // Агентство по ... ... ... 207, 225стр.
1998-2004 жылдар үшін: Статистиеский ежегодник 2005г // Агентство по
статистике Республики Казахстан, 2005г. 166 ... 1, ... ... ... ... ... бағана: Тоқсандық болжмдар, 2005жылдың бірінші тоқсаны, 5бет.
3, 5 бағаналар: Robert W. Edwards, IMF, ... ... ... ... Қазақстан Республикасының статистика Агенттігінің
мәліметтері.
4 бағана: Тоқсандық болжмдар, 2005жылдың бірінші тоқсаны, 5бет.
[6] Statistical Bulletin. National Bank of ... 8(129), Almaty ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі
[8] Дерек көзі: Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 94 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Коммерциялық банктегі сервистің дамуының теоретикалық негіздері71 бет
Шағын және орта бизнеске несие беру65 бет
Экономикалық ұғымдар168 бет
Қазіргі Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынастар және ақпараттық қауіпсіздік мәселесі91 бет
Қазақстан тарихындағы Ислам діні67 бет
Қазақстандағы шағын және орта бизнеске несие беруді талдау60 бет
Қазақстанның табиғат жағдайы56 бет
Қр-да жинақтаушы зейнетақы қорының қаржылық ресурстарын басқару66 бет
Жетім жеткіншектерді психологиялық диагностау ерекшелігі4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь