Алакөлдің көпжылдық су деңгейі режимі

КІРСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 4

1 АЛАКӨЛ АЛАБЫНЫҢ ФИЗИКО.ГЕОГРАФИЯЛЫҚ СИПАТТАМАСЫ ... ... ... ..5
1.1 Табиғи жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 5
1.2 Климаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.3 Радиациялық теңдестігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 6
1.4 Ауа темпратурасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.5 Ауа ылғалдығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
1.6 Топрағы және өсімдік жамылғысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
1.7 Атмосфералық жауын.шашыны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 7
1.8 Жел режимі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8

2 АЛАКӨЛ АЛАБЫНЫҢ ГИДРОГРАФИЯСЫ МЕН МОРФОМЕТРИЯСЫ 9
2.1 Гидрогеологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 9
2.2 Қар жамылғысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
2.3 Термикалық режимі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10
2.4 Мұздық режимі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 10
2.5 Мұз қалыңдығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 11

3 АЛАКӨЛДІҢ ГИДРОМЕТЕОРОЛОГИЯЛЫҚ ФАКТОРЛАР МЕН БАЛҚАШ КӨЛІ ДЕҢГЕЙЛЕРІНІҢ АРАСЫНДАҒЫ БАЙЛАНЫСТАР ... ... 12
3.1 Алакөл мен Балқаш көлі деңгейлерінің байланысы ... ... ... ... ... ... ... 12
3.2 Алакөл деңгейлерінің гидрометеорологиялық факторлармен байланысы 16
3.3 Көл деңгейлерінің өзен ағындысымен байланысы ... ... ... ... ... ... 17
3.4 Алакөл деңгейлерінің жауын.шашындар мен ауа температурасымен байланысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..18

4 ТАРИХИ ЖӘНЕ ГЕОМОРФОЛОГИЯЛЫҚ МӘЛІМЕТТЕР БОЙЫНША АЛАКӨЛ ЖҮЙЕСІ КӨЛДЕРІ ДЕҢГЕЙЛЕРІНІҢ ҒАСЫРЛЫҚ ТЕРБЕЛІСТЕРІ ... ... ... ... ..24
4.1 Алакөл жүйесінің солтүстігіндегі көлдер (Қошқаркөл, Сасықкөл)... 35
4.2 Қошқаркөл ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 37
4.3 Сасықкөл ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 38
4.4 Орташа көпжылдық ең жоғарғы және ең төменгі көл деңгейлері ... ... 41

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 45
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 46
ҚОСЫМША ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 47.57
        
        Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті
География факультеті
Құрлық гидрологиясы кафедрасы
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
АЛАКӨЛДІҢ КӨПЖЫЛДЫҚ ... ... ... ... ... ... жетекші: ________________________ М.М. Молдахметов
г.ғ.к., ... ... ... ... С.Р. Жанпеисова
(қолы)
Қорғауға жіберілді:
«___» _________ 2007 ж.
Кафедера меңгерушісі:
т.ғ.к, доцент ... Р.Г. ... ... ... 57 беттен, 13 суреттен, 11 кестеден және 12
қолданылған әдебиеттен ... ... ... негізгі сөздер: Алакөл жүйесі ... ... ... өзені, ғасырлық тербелістер, ауа температурасы,
гидрометеорологиялық факторлар, термикалық режим, су деңгейі, ... ... өзен ... су ... ... және ... ... ырғақ, синфаздылық, жиынтық жауын-шашын, ылғалдылық,
терраса, су ... ... ... ... нормадан ауытқулар,
тербелістер амплитудасы, т.б ... ... ... жүйесі көлдерінің көпжылдық деңгейлер
жүрісінің сипаттамаларын ... ... ... ... ... жүрісінің сипаттамаларын анықтау үшін көптеген әдіс-тәсілдер ... ... ... су ... ... ... жағдайда
оларды қалпына келтіру әдісі, т.б. жатады. Біз су ... ... ... ауа ... ... және ... ... өзара байланыстыра белгілі бір заңдылықтардың бар екенін
анықтадық.
МАЗМҰНЫ
б.
| ... |
| ... | |
|1 ... ... ... | |
| ... |
| ... | ... ... |5 |
| ... |
| ... | ... |Климаты..........................................................|5 |
| |......................................... | ... ... ... |6 |
| ... |
| ... | ... |Ауа |6 |
| ... |
| ... | ... |Ауа ... |7 |
| ... |
| ... | ... ... және өсімдік жамылғысы |7 |
| ... | ... ... ... |7 |
| ... | ... |Жел ... |8 |
| ... |
| ... | |
|2 ... ... ... МЕН ... | |
| | |9 ... |Гидрогеологиясы |9 |
| ... |
| ... | ... |Қар ... ........................................... |9 |
|2.3 |Термикалық ... |10 |
| ... |
| ... | ... |Мұздық режимі |10 |
| ... |
| ... | ... |Мұз ... |11 |
| ... |
| ... | |
|3 ... ГИДРОМЕТЕОРОЛОГИЯЛЫҚ ФАКТОРЛАР МЕН БАЛҚАШ КӨЛІ | |
| ... ... ... | |
| | |12 ... ... мен ... көлі деңгейлерінің |12 |
| ... | ... ... деңгейлерінің гидрометеорологиялық факторлармен байланысы | |
| | |16 ... |Көл ... өзен ... байланысы………………….. |17 |
|3.4 |Алакөл ... ... мен ауа ... | |
| ... |18 |
|4 ... ЖӘНЕ ... ... ... АЛАКӨЛ ЖҮЙЕСІ | |
| |КӨЛДЕРІ ДЕҢГЕЙЛЕРІНІҢ ... ... | |
| | |24 ... ... ... солтүстігіндегі көлдер (Қошқаркөл, Сасықкөл)... |35 |
|4.2 |Қошқаркөл……………………………………………………………... |37 ... ... |38 ... ... көпжылдық ең жоғарғы және ең төменгі көл деңгейлері….... |41 ... ... ... ... ... ... ... Алакөлдің көпжылдық су деңгейі ... ... ... ... су ... ... ... үшін түрлі
формулалар, соның ішінде эмпирикалық формулалар кең қолданылады.
Бізге берілгені метеорологиялық элементтердің, яғни ... ... ... ауа ... ... ... ... және су деңгейлерінің көпжылдық максимум мәндері.
Осы үш параметрді ... ... үшін А. ... В.И. Коровин,
А.В. Шнитников, Р.Д. Курдин, т.б. зерттеуші ғалымдардың ... ... ... ... ... ... ... сипаттамалары, соның ішінде жалпы табиғи жағдайы, климаты,
топырағы мен өсімдік жамылғысы және өзге де ... ... ... ... ... алап ... мен ... яғни
гидрогеологиясы, термикалық режимі, т.б. көрсетілген. Үшінші ... ... ... осы ... ... басты қозғалып отырған мәселесіне
жауаптар береді. Онда Алакөл жүйесі ... ... және ... көлі ... ... қарастыра отырып,
тарихи және ... ... ... Алакөл деңгейлерінің
ғасырлық тербелістері мәселесін де қозғаған.
1 АЛАКӨЛ АЛАБЫНЫҢ ФИЗИКО-ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ... ... ... ... ... ... ... көп бөлігін алып
жатыр. Бассейн таулы және жайылмалы болып екіге бөлінеді. Бұл ... мен ... өте ... және ... ... ... әрқилы және күрделі екендігін көрсетеді. Алакөл ойпаты ... ... ... ал табиғи климаты құрғақ жазықтыққа кіреді.
Алакөл-Қазақстанда көлемі жағынан екінші көл және республикамыздағы жалғыз
суы ... ... көл. бұл ... суының көлемі Балқаш көлінің су көлемінің
жартысымен бірдей.
Алакөлдің жағалық сызығы үлкен ... ... ... ... ... ... және бұғаздарды құрайды. Ең ірі бұғаз Кіші-Алакөл,
көлдің оңтүстік шығыс шетін алып ... ... ... ... және оңтүстік
шығыс жағалауы біршама құламалы және биік болып келеді, ал солтүстік батыс
жағалауы өте биік емес.
Алакөл ... ... ... ... ... ... ... қайраңдар және шығанақтарымен ерекшеленеді. Көлдің
терең сулы зонасы оңтүстік ... ... ... ... ... ... шөгінділері солтүстік көлдерге қарағанда түбінің
рельефінің өте күрделі ... ... ... ... ... ... көлге қиыршық және жұмыр тастарды ... ... ... ... және ... ... жүйелерімен
ерекшеленеді.
Алакөлдің түптік шөгінділерін Т. Р. Омаров алты ... ... ... ұсақ және орташа құм түйршіктері, және қиыршықтас пен жұмыртас
басымырақ. Олар Жаманты өзенімен ағып келеді. Бұл шөгінділер ... ... метр ... ... таралған жол-жол кірмемен кескінделген. Аралтөбе
аралында қиршықтасты шөгінділер кездеседі. Көлдің ... ... ... батыс бөлігі сублиторальді зона болады. Профундальды бөлігі ... ... тән. Бұл ... Кіші-Алакөл және Ұржар өзені маңында
кездеседі.
1.2 ... ... ... ... ... құрғақ континентальды
және климаты оңтүстіктен солтүстікке қарай өзгеріп отырады. Жазықтықтарда,
таулы, шоқы аудандарында ауа темпратурасы ... және ... ... Бұл ... қысы ұзақ әрі суық және жазы ... құрғақ. Климат
ерекшелігі таулы аудандарда біркелкі емес. ... тау ... және ... биктік бойнша өзгеруіне, ауа темпратурасына,
ауа ылғалдығына, желдің жылдамдығының бағытына байланысты. Таулы және ... ... ... ... биктік пен рельеф формасына байланысты
орта. Таулы белдеу ... ... ... ... ... ... [9].
1.3 Радиациялық теңдестік
Мұнда жазық аудандарда жылдық мезгілі радиациялық теңдестік 150 ккал/см2.
Ал ұсақ шоқы және ... ... ... ... ұлғаятын жоғарғы
қабаттарда жабуына байланысты радиатсиялық теңдестік азаяды. Мұнда шамамен
125 ... ... ... ... ... ... ... байланысты күз мезгілінде, қазан, ақпан айларында өте жоғары
болады, ал сәуір айынан ... ... аз ... ... ... ... ... қарама-қарысы шашыранды радиация болады. Себебі ... ... мен ... ... ... ... жарық
аудандарда жылы және суық қыс ... ... ... ... ... ... ... айында жүргізіледі. Ең жоғарғы
көрсеткіші қаңтар айында ... ... ... ... ... ... инверсиясы солтүстікке сәйкес келеді.
1.4 Ауа температурасы
Жылдық ауа температурасы солтүстік ... 2-5 0С-ге ... ... ... маңы ... ... 5-10 0С-ге дейін ... ... ауа ... ... ... ... Ал ... аудандарда
ауа температурасы -25 0С, ал оңтүстік жазық ...... ... жылы аудандарда күн жылына бастайды. Бұл көбіне ... ... ... айларында кейде 3 күнге, кей жылдары 7-10 ... ... ... ... ... ... температура 3 0С-ден 10
0С-ге дейін, ал максимальді температура қаңтарда 12 0С-ге ... ... ... ауа ... ... өсуі көктем мезгілінде
байқалады. Орташа температура ең ыстық ... ... 25 0С-ді ... Ал
биктігі 3000 м жерлерде орташа температурасы 7-10 0С-ді құрайды. Ал ... ... ... ... ауа ... осы жабық аудандарда
35-45 0С-ді құрайды.
Жоңғар Алатауы бөктеріндегі таулы аудандарда жазыққа ... ... ... ... ... Ауа ... ... жылы мезгілдерде су буының көп болуына байланысты жылдық
орташа абсолютті ... 5-5,5 мб ... Ал ... ... ... ... құрайды. Ал ылғалдығы жоғары аудандарда 7-8 мб. Бұл құбылыс таулы
аудандарғада ... ... ... ... абсолиютты амплитудасы 6-7 мб. Бұл
аудандарда ... ауа ... ... ақпан айларында байқалады.
Орташа жылдық ауа ... ... 6мб, ал ... 9 мб ... қыс ... тапшылық солтүстікте 0,3-0,7 мб, оңтүстікте 0,8-1,7 мб
мөлшеріне ... ... ... ... тапшылық таулы аудандарда ауа
ылғалдылығының биіктігінің өсуіне байланысты азайып отырады. Ал шамамен 6-
8мб құрайды. Ауа ... жер ... ... болады [9].
1.6 Топырақ және өсімдік жамылғысы
Топырақ және ... ... ... ... ... бойынша біркелкі
емес. Ал жер бедерінің ... ... және ... тығыз байланысты.
Алакөл маңында көбінесе сазды топырақ яғни батпақтар басым болады. Бұл
жалпы аудандарда сазды, ... ... ... тән. Солтүстік аудандарда
ұсақ өсімдіктер басым, мысалы, ... ... ... ... т.б. Алакөл,
Сасықкөл маңы негізінен қамыс, қоға тәрізді өсімдіктерге бай. Бұл жерлерде
сазды батпақтар, құмды ... сары ... ... Бұл жерлер қиақ, ши,
теміртікенге бай, тауда қарағай,емен, қайың, шырша, терек ағаштары өседі.
1.7 Атмосфералық жауын-шашын
Бұл аудандарда атмосфералық ... ... ... Бұл ... ... ... аз ... Оның мөлшері шамамен 150
мм. Алакөл маңында атмосфералық жауын-шашын мөлшері 200-250 мм ... ... 2-3 есе көп ... жазық аудандарда құмды жерлер көп
болғандықтан су тапшылығы басым.
Жоңғар Алатауында ең ... ... ... жаз ... әр түрлі
байқалады. Жер бедері әр түрлі болғандықтан жауын-шашын түсуі бір ... ... ең көп ... солтүстік Алакөл маңында және таулы
аудандарда көктем ... ... Ең аз ... жаз, ... байқалады [9].
Жауын-шашын мөлшері теріскей Жоңғар Алатауында 70-80% ... ... ... ... қыс ... 60% ... ... жауын-шашын
мөлшері Жоңғар Алатуаының ең биік шыңдарында байқалады.
1.8 Жел режимі
Жел құрлыққа қарағанда ірі суаттарда, көл бетінде едәуір көп болады. ... ... су ... ... аздығынан болады. Ауа
ағысының ұзақ жүрісіне байланысты желдің жылдамдығы бәсеңдейді және жағадан
1-2 км аралығында тоқтап ... ... ... үшін су ... ... күшейтетін орын болуы керек,
Жоңғар қақпасынан шыққаннан кейінгі ағынның кеңеюі Алакөлдің оңтүстік ... ... ... азайтады, ал ағынның қозғалысы су бетінің
әсерін ұстап қалады. ... ... ... ... ... кезде жел
жақтағы жағадағы желдің жылдамдығы ық жағадағы желдің жылдамдығын көбейту
керек.
Алакөл ойпатының желдің ... ... ... тән ерекшелігімен
ерекшеленеді. Бұл ерекшеліктер жалпы синоптикалық ... әсер ... ... ... туындауынан ауданның күрделі орографиясынан желдің
өзгеруін анықтайды.
Алакөл ойпатының оңтүстік ... ... ... ... ... ... ... жел «жел полюсы» орын алады . Евгей ... ... ... ... Қазақстанның батыс аудандарындағы
антициклонның басым болуы, оның ... ... ... ... ... ... ... АЛАБЫНЫҢ ГИДРОГРАФИЯСЫ МЕН МОРФОМЕТРИЯСЫ
Алакөл ойпаты-аллювиалды қалыңдығымен және ... ... ... тау аралық майысқан жер.
Оның жазықтық, түптік бөлігі төрттік және адам да ерте Балқашпен
Алакөл ойпаты бір, ... ... ... ... қалыптасқан. Қазіргі
кезде өзендердің және ... ... ... ... ... ... сылуынан түбі қайтадан құралған.
Алакөл көлі төрт үлкен көлдің 95 %-ы су ... ... ... көл. ... көлденең өсінен бастап жоғары жағынан бастап аз сулы,
ағынды көлдер орналасқан. Солтүстікте Қошқаркөл және Сасықкөл, оңтүстігінде
артық суын ... ... ... Жалаңашкөл [7].
Көлдерге негігілері Тентек, Ұржар, Қатынсу, Емел өзендері құяды.
Тентек өзені беткі ... ... 40 %-ын ... ... ... жалпы үш көлге тең кең ... ... ... ... ... және оңтүстігінде құрғап қалған қалған өзендер қатары байқалады.
2.1 Гидрогеологиясы
Алакөл ойпаты табиғи және геологиялық құрлымы ... жер ... ... көп ықпал келтіреді. Жер асты суларының ... ... ... ... ... ... таулы
аудандарында және тау етегі шелифтерінде кездеседі.
Алакөл қазаншұңқыры төрттік және шөгінді-төрттік кезеңдегі суды жақсы
өткізетін ... ... ... ... ... ... зерттеулердің деректері бойынша жер асты суының көлемі ... ... ... бойынша Алакөл ойпатының және ол жердегі
көлдердің жер асты ... ... ... ... ... ... ... аудандарда атмосфералық жауын-шашының
фильтыратциясы жерінен тектоникалық бөліну мол аудандарда жарылған ... Бұл ... ... өзен ... ... де, ... Алакөл
ойпаңына кетеді.
2.2 Қар жамылғысы
Алакөл, Сасықкөл ойпаңдарында түсетін қар жамылғысы қараша, желтоқсан
айларында байқалады. Жоңғар ... ... ... ... су қоры көп. ... аудандарға сондай-ақ қар жамылғысы көп түседі және
еру уақыты науырыз, сәуір ... Қар ... ... ... ... Қыс ... ... жылдары оның тығыз орналасқаны байқалады.
Таулы ... ... ... 0,20 ... жетеді. Ал биіктеген сайын
өсе түседі. Ең жоғарғы тығыздық Жоңғар Алатауының мұздықтарында 2-3 есе ... ... су қоры қар ... тепе-тең емес. Таудың
солтүстік батыс теріскейінде су қоры ... ... Қар ... ... айында байқалады. Бұдан биік 2000-3000 м бикте қар жамылғысының
еруі шілде, тамыз айларына дейін созылады. ... ... ... ... ... ... ... режимі
Алакөлдің термикалық режимінен жылу баланысын анықтаудың негізгі
факторы болып су массасының тереңдігі, желдің қарқындылығы, су ... ... ... ... ... баланысы жүрісінен жылу бөлшектерінің жылдық циклі әсерінен
термикалық режимі үш негізгі ... ... ... жылыну периоді (сәуір-шілде);
2. күзгі-қысқы салқындау периоді (қыркүйек-қаңтар);
3. ... ... ... ... ... және стратификация типтері бойынша 4 фазаға
бөлінеді:
1 Көктемгі-жазғы көл суы жиналғаннан ... тура ... ... ... ... температураның секіріс қабатының
пайда болуына дейнгі кезең;
2 Жазғы-тұрақты секіріс қабаттарының ... ... ... ... және ... арна суы нәтижесінде сол қабаттың бұзылуына
дейінгі кезеңде орын алатын фаза;
3 Күзгі изотермиялық секіріс ... ... ... мұз ... дейнгі кезең;
4 Қысқы изотермия мұз құрсау орнағаннан бастап көлдің мұздан айырлуына
дейнгі кезең [10].
2.4 Мұздық режимі
Мұздың бірінші құбылыстары қабыршақ мұз бен ... ... ... аз сулы ... орын алады. Көлдің негізгі терең бөліктерінде
бірінші мұз түзілу тек желтоқсан айында ... бола ... Жер ... көп ... ... ... ... сирек кездеседі [10].
Көлдің терең және қазан шұңқырының бөліктігіне ... ... ... ... ... ... және желдің араласуынан жер
асты суының келуінен және суының мұздылығының біртекті болмауынан ... ... ұзақ және ... ... ... ... ... байланысты судың қату температурасы
Ұржар өзені және басқа өзендерде және ... ... ... аудандарында 0
0С-тан 0,5 0С-қа дейін өзгереді.
Авиабарлаушылардың мәліметтері бойынша Алакөлдің мұзының қатуы ... ... ... ... ... Ашық аудандарда қабыршық мұздар
пайда болады да, ... ... ашық ... ... ... ... ұсақ және ірі ... айналып желдің күшімен көлдің солтүстік батыс
бөлегін басып қалады. Желсіз күндері және ... суық ... ... оңтүстік шығыс бөліктерінде мұз жамылғысы ... ... ... ... ... жартысында Евгей желінің әсерінен бұзылады.
Тұтастай мұз жамылғысынан босағаннан кейін көлдің ... ... ... аудандардың екінші рет қатуы метрологиялық жағдайларға байлансты
бірнеше күнен үш аптаға ... ... ... ... ... мұздар бір-
біріне жабысып биктігі екі метрге жететін ... ... ... ... мұз ... тек қаңтар айында, ақпан
айының басында орнайды.
Алакөлдің терең аудандарында сең жүрумен қатар толқынмен жағаға ... ... ... Мұз қалыңдығы
Алакөлдің мұздылығының қалыңдығы қыс айының бірінші жартысында мұз
қалыңдығы максимумы 15 ... ... ... ... мұз ... өсуі ауа темпратурасының жинақталған
орташа тәуліктің кері ... ... ... аудандары сеңді, жарқашақ
сипатта болады. Мұз бетіндегі қардың ... 10 ... ... ... қар қатты оңтүстік батыс желінен ... ... ... ... және ... ... мұз жамылғысының қуаттылығы төмен және
жоғарғы жағынан ерудің әсерінен азайа бастайды. Көктемде күн ... ... мұз ... өзінің беріктігін жоғлта бастайды. Сүйтіп
біртіндеп талқандалып кетеді [10].
Алакөлдің барлық акваториясында мұздар ақпан және ... ... ... ... ... МЕН ... КӨЛІ ДЕҢГЕЙЛЕРІНІҢ
АРАСЫНДАҒЫ БАЙЛАНЫСТАР
Су теңдестігінің көпжылдық және ғасырлық тербелісі климат пен өзен
ағысының тербелістерімен анықталады. Және де ... ... ... ... ... ... Көл ... өзен ағысы,
жауын-шашындар мен ауа температурасы ... ... ... ... арқасында көл деңгейінің көпжылдық және ғасырлық ... ... ... ... ... ... ... кезең үшін ағынсыз су қоймаларының жуықталған
деңгейлерін қалпына ... ... ... және ... ... ... көлдердің деңгейлері арқылы өзендердің
ағыс мәндерін, жауын-шашын мен температурасының мәндерін қалпына ... ... ... ... жағдайы бірдей су қоймаларын бір-
біріне қарап мәндерін қалпына келтіре береміз.
Кейбір су қоймалардың келтірлген байланыстарын зерттеу сұрақтары ... ... Г.Р. ... А.В.Шнитников, Р.А.Нежиховский,
В.И.Коровин, т.б. ғалымдар жасаған. Алайда ... ... ... ... ... ... сенімділігі, дәлдігі, есептеу
кезеңін таңдауда көптеген қателіктер жіберлді. Бұл жұмыста ... ... ... мен ... ... қалпына келтіру
мысалдары келтірілген [6].
3.1 Алакөл мен Балқаш көлі деңгейлерінің байланысы
Автордың жұмысында ... мен ... ... ғасырішілік және
ғасырлық тербелісінің синфаздығы ... Бұл ... ... ... тән ... байқалған. Оларға: көп жылдық деңгейлер
тербелісінің қарқындылығы (амплитуда) мен ішкі циклдардың максимумдарының
түсіу уақыты жатады ... ... ... ... ... ғасырішілік ырғағы 5-7-
ні құраса балқаштікі 2,3-3,2-ні құрайды, яғни 2 есе көп. ... ... ... ... ... ... 6 м, ал Балқашта 2,3 м.
Бақыланған кезең үшін қазіргі ... ... ... ... ... ал ... 1967 жылы яғни 6 ... кештеу байқалған. Оның
алдындағы трансгрессия максимумы Балқашта ... ... ... 1917 жылға жуықтау яғни 8-9 жыл жылжуы бар.
Келтірілген ерекшеліктер ... су ... мен ... ... ... Ол ... ... қазаншұңқырлар пішіндерінің әртүрлілігі, көлдердің су алмасу
дәрежесі, су теңдестігіндегі жер асты суларының меншікті салмағы және де
Кесте 1-Алакөлдің ... ... ... ... деңгейлері
|Жылдар |Деңгей, |Жылдар |Деңгей, см|Жылдар |Деңгей, |Жылдар |Деңгей, |
| |см | | | |см | |см ... |715 |1901 |1015 |1923 |982 |1945 |744 ... |712 |1902 |1069 |1924 |999 |1946 |696 ... |691 |1903 |1072 |1925 |980 |1947 |761 ... |674 |1904 |1076 |1926 |936 |1948 |756 ... |688 |1905 |1106 |1927 |901 |1949 |725 ... |665 |1906 |1111 |1928 |913 |1950 |741 ... |665 |1907 |1156 |1929 |896 |1951 |747 ... |672 |1908 |1223* |1930 |880 |1952 |774 ... |682 |1909 |1167 |1931 |840 |1953 |814 ... |693 |1910 |1125 |1932 |898 |1954 |846 ... |703 |1911 |1108 |1933 |882 |1955 |862 ... |703 |1912 |1074 |1934 |850 |1956 |887 ... |698 |1913 |1062 |1935 |838 |1957 |879 ... |700 |1914 |1080 |1936 |854 |1958 |928 ... |752 |1915 |1072 |1937 |856 |1959 |1009 ... |798 |1916 |1058 |1938 |836 |1960 |1097 ... |822 |1917 |1016* |1939 |796 |1961 |1159 ... |836 |1918 |978 |1940 |780 |1962 |1166 ... |864 |1919 |940 |1941 |782 |1963 |1161 ... |959 |1920 |906 |1942 |819 |1964 |1173 ... |946 |1921 |994 |1943 |828 |1965 |1173 ... |955 |1922 |982 |1944 |794 |1966 |1193 |
| | | | | | |1967 |1218 ... 1879-1948 жылдар аралығындағы деңгейлер Балқаш көлі
деңгейлерімен байланыстырылып қалпына ... ... ... ең ... шамадағы деңгей 1917 жылдар шамасында (≈1378 см) жеткен.
Алакөлге ... ... ... көлдерінің ағыстары жатады (Сасықкөл мен
Қошқаркөл). Жер асты сулары ГГИ ... ... ... ... ... ... кіріс бөлігі Балқашта 5,9 пайыз, ал Алакөлде 25,2 пайызын,
яғни 4 еседен көп бөлігін ... ... ... ... жер асты ... көбейуі жер беті ағысына қарағанда уақыттың
едәуір артта қалуымен сипатталады. Жер асты ... ... ... кезіндегі мөлшері 40-50 пайызға ... Өзен ... ... кезеңінде жер асты суларының көлді толтырып тұруда су теңдестігін
сақтауда ... үлес ... Ол жер асты ... ... ... кезең
басталғанда жиналады.
Бұл бағытта Алакөлге Алакөл жүйесі көлдерінің келіп құятын ... ... ... су толу жай ... өздеріндегі су да аз болса, онда
солтүстіктен келіп құятын көлдер ағысы жоқ болады. Ал керісінше, көп болса,
онда ... ... ... ... сол ... ағын сулар бірнеше жылдар
бойы көлдің су теңдестігін сақтап ... ... ... дамуы кезінде солтүстік көлдерден келіп құятын мөлшері 20 %-ды
құрайды, ал Ұялы ауылынан айналып өтіп ... ... 30 %-ға ... жетеді.
Келтірілген факторлардың жиынтығы Алакөл деңгейінің максимумының
уақыт бойынша ... ... ... максимумы, ағысы (таулы
аудандарда олар бірқалыпты және Балқаш көлінің деңгейі ... ... Және де, олар ... ... ... циклдық тербелісінің
жоғары біртектілігін де көрсетеді.
Трансгрессияның максималды даму фазасында және тұрақтануының басында,
Алакөл бассейніне Сасықкөл мен Қошқаркөлдердің су ... ... ... ... ... Одан ... Алакөл суы ұзақ мерзімге жоғары
деңгейде сақталып тұрады. Сәйкесінше осындай ... бұл ... ... мен ... ... арасындағы байланыс ажырау
керек. Бұл факторлар арқасында біз өткен жылдарды қалпына келтіру немесе
болашақ ... ... ... ... ... мен Балқаш көлі деңгейлерінің көпжылдық және ғасырлық
синфаздылығынан 1960 жылы ... ... ... ... 1948-1959
жылдар арасындағы орташажылдық деңгейлердің тығыз ... ... ... ... ... [6] деген ғалым орташажылдық,
максималды және ... ... ... ... ... ... ... Осы байланыстар негізінде ... ... ... бергі деңгейлері қалпына келтірілді (кесте 1).
Біз ойлағанымыздай, 1962-1967 жылдар мәндері түзу сызық ... Ол ... ... ... ... ... корреляция коэффициенті 0,96-ны құрады, орташаайлық максималды
мәні 0,89; ал минималды мәні 0,95.
Бір ұйғарымға келсек, егер біз ... ... ... ... онда ... ... дәрежесін едәуір сапа
тұрғысынан түсіріп аламыз.
Сурет 1-Алакөлдің ... ... ... ... ... ... және ... мәліметтер бойынша көпжылдық
жүрісі
Сурет 1-де 1950-1966 жылдардағы Алакөл мен ... ... ... ... және ... ... жүрістері көрсетілген. Қалпына
келтірілген Алакөл мен Балқаш көлінің деңгейлерін ... ... ... ... ... шамасының дәлдігін төмендетеді. Қалпына келтірілген
мәліметтердің нақтыдан ауытқуының ең үлкен мәні ±0,7 (1946-1967 жылдардағы
амплитудасы 12%). ... ... ... ... ... дәлдігі
±1 м болды. Оның үстіне түзу сызықтың сыну ... ... ... ғана ... ... ... су ... мәндерінің оң не теріс
таңбаларында да ... ... ... ... орнауы мүмкін.
Сонымен, біз алынған байланыстарды қалпына келтіру арқылы, максимумдар
мен минимумдарға түзету ... ... ... және геоморфологиялық
мәліметтерге сүйене отырып, уақыт бойынша жылжуын ескере ... ... ... ... кездегі трансгрессия максимумы 1908 жылы емес, 1914-
1917 жылдарда орын алған. 1917 жылғы максималды орташажылдық ... ... ... келе, оның мәнін 1378 см-ге теңестірді. Ал регрессияның
минималды деңгейін 1940 ... ... ... ... 628 ... ... Алакөл деңгейлерінің гидрометеорологиялық факторлармен байланысы
Бассейннің өзен ағысының, су теңдестігінің және көлдер ... ... ... ... басты фактор атмосфералық
жауын-шашын болып табылады. Өзге де факторлардың ықпалынан жауын-шашын
жиынтығы мен ... ... ... ... ... ... ... келеді. Ол факторларға жыл ішінде ... ... ... келе ... ... ... ... дәрежесі, көктемгі қар еру
шарттары, т. б. жатады. Оның ... ... мен өзен ... ... ... ... ... [6].
Байланыстар сипаттамалаындағы ерекшеліктер ағынды және ағынсыз
көлдерде, біржылдық және көпжылдық толу қабілеті бар ... ... ... тобы ... ... ішіндегі Сасықкөл мен Қошқаркөл орташажылдық
деңгейлерінің жүрістері ағынды көлдер қатарына ... Ол ... бір ... толу ... ие. Көлдер өзен ағындысы мен ... ... ... ... келеді. Алакөл дегейлерінің жүрісі өзге де
ағынсыз көлдер сияқты көпжылдық толу қабілеті бар бола тұра ... ... ... ... мен өзен ағындысының орташажылдық
өтімдерінің тербелістерімен ерекшеленеді. ... ... ... ... кез келген жылда бұл көлдің деңгейі алдағы жылдардағы су қоры мен
бассейн ... ... яғни ... ... ... интегралды сипаты болып табылады [6].
Алакөл деңгейінің көпжылдық жүрісі 1932-1964 жылдар үшін атмосфералық жауын-
шашын, өзен ағындысы мен жаз ... үшін ... ауа ... қосындысының ауытқуының интегралды жиынтығымен тығыз байланысқан.
Сол факторлар себебінен, 1947-1967 жылдар ... ... ... ... ... көлдері деңгейлерінің Тентек өзені ағындысының таулы
аудандардағы (Лепсі, Ұржар) атмосфералық ... ... ... ... өзен ағындысының және көл деңгейлерінің
көтерілуі жауын-шашындар максимумдары ... ... бір ... ... ... ... ... максимумдары Тентек өзені
ағындысының максимумы байқалған кезден 1 ... соң, ... ... Алакөлде 4 жылдан кейін көрінеді. Минимум да осы ... ... ... әсіресе, Сасықкөлде өзен ағындысы
тербелістерінің 3-7 жылдық циклы қайталанып тұрады. Бұл 1932 жылдан ... ... ... ... ... ... Көл ... өзен ағындысымен байланысы
Графиктерді құру мен оларды сараптау нәтижесінде Тентек өзеніндегі
(Түнқұрыз ... ... су ... мен ... орташажылдық
деңгейлерінің мәндері арасындағы заңдылықтар зерттеліп анықталды [8].
Сурет ... ... ... және ... ... бойынша
орташа ауа температураларының көпжылдық жүрісі:
1-деңгейлер; 2-температуралар; 3-температуралардың нормадан
ауытқуларының интеграл қосындысы
Сурет 2-те ... ... ... мен орташажылдық өтімдер
арасында тәуелділіктер жоқ болып шықты. Су өтімдері мен солтүстік көлдер
деңгейлері ... ... онша ... орналаспады. Бұл
бастаулардың деформациясы салдарынан пайда ... ... ... ... және ... беттік ағыстарымен ығысуымен түсіндіріледі.
Бұл жағдаймен қатар, Алакөл деңгейлерінің ... ... ... ... ... ... ... жиынтығы арасындағы
байланыстың коррелятивтілігі (r=0,97) өте жақсы шыққан.
3.4 Алакөл деңгейлерінің ... мен ауа ... ... Балқаш көлі мен Алакөлдің деңгейлерінің жауын-
шашындар мен ауа ... ... ... [9] ... ... ... үшін Іле ... орналасқан Үлкен Алматы көлі
мен Мыңжылқы бекеті және де Жоңғар ... ... ... ... мәліметтері алынды. В.И.Коровин Алакөлдің максималды
орташаайлық пен орташажылдық деңгейлері мен ... ... ... ... орташа ауа температурасы және жылдық жауын-шашын арасындағы
тәуелділіктерді алды. Бұл тәуелділік ауа температурасы интегралды ... екі ... ... ... ... тәуелділіктері Алакөл жүйесі көлдері орналасқан
бассейндегі атмосфералық жауын-шашын, ауа ... және ... ... ... ... үшін ... деңгейлері тәуелділіктері Лепсі станцасы,
Ұржар, Бақты және Үшарал бекеттері үшін жекелеп 3-5 жылдық сырғымалы ... ... ... ауытқуына тәуелділіктермен
сыбайластырылған және де 1932-1966 жылдардағы ... ... ... ... ... байланыстары да зерттелген. Әр бекет үшін немесе
әрбір бекеттер тобы үшін құрылған тәуелділіктер үш ... ... жыл үшін ... ... ... және қыс ... үшін
алынды. Жалпы есептегенде елуден астам нұсқадағы зерттеулер жүргізілген.
Біз ... ... ... ... ... жоқ ... ... Жауын-шашындардың орташаланған сырғымалы
кезеңдермен тәуелділіктері де онша тығыз болмады. Ауытқулардың ... ... ... ... мәндерінен ауытқуы Лепсі, Ұржар және
Бақты бекеттеріндегі тәуелділіктер көрсеткіші ... ... Ең ... (r=0,90-0,96) Лепсі мен Ұржар бекеттері арасындағы ... ... 7). ... ... ... Жоңғар Алатауы
мен Тарбағатайдан келіп түсетін салалардың ... ... ... мен Ұржарда да жақсы алынды. Ең ... ... жыл үшін (0,96), одан сәл ... ... жыл ... ... (0,95) және де ... жылдың қыс мезгілі үшін
ең төмен ... (0,90) ... ... ... деңгейлердің жауын-
шашындармен байланысының мүлдем жоқтығын таулы және ... ... ... ... ... ... асинхрондығымен
(біркелкісіздігімен) түсіндіріледі.
Алакөлдің орташажылдық деңгейлері мен ауа температураларының да осы
бекеттер бойынша тәуелділіктері зерттелген. Негізгі ... ... ... күнтізбелік және гидрологиялық жыл үшін деп алынбай, ... ... ... түрлі кезеңдердегі нұсқасына қарап
алынған. ... ... ... ... ... Сурет 3-те біз Лепсі және ... ... ... үшін ... орташа температуралардың жақсы нәтижелі тәуелділіктер
(r=0,96-0,98) құрағанын көре аламыз. Температураларды орташалағанда ... ... (V-X, IV-X) ... сапасы нашарлайды.
Сурет 3-Алакөлдің орташажылдық деңгейлерінің Лепсі станцасы бойынша VI-
VIII ... үшін ... ауа ... ... ... ... жылдардағы Лепсі станцасындағы шілде-тамыз
айларындағы орташа ауа температуралары мен сұйық күйдегі жауын-шашындар
қосындысының байланысы
Сурет 4-те көрсетілгендей, су ... мен ауа ... ... ... ... ... ... көл айдыны бетіндегі
булануды көбейтіп, көл ... ... ... ғана ... ... ... ... мен температуралардың нормадан
ауытқуларының ... ... де ... ... маңыздылығы Алакөл ... мен ... ... ... ... ... орналасқан
Лепсі станцасы (r=0,96) көрсеткіштері Алакөл маңында орналасқан жазықтықта
Үшарал (0,81) ... ... ... ... ... ... шығып тұр. Себебі, таулы және жазықтық аудандарда ... ... ... ... емес ... ... ... көпжылдық деңгейлері ... ... ... ... ... ... ... мәндерімен
байланыстырылған тәуелділіктері де сол бекеттер бойынша қарастырылған. Бұл
тәуелділіктер жауын-шашындар мен ауа ... ... ... ... ... ... жыл үшін атмосфералық жауын-
шашындардың орташа ауа температураларына қатынасы ... ... ... ... жоғарыда келтірілген 1, 2 және 3 жылдық ығысуы бар
жауын-шашындар нұсқасы ... жыл, ... жыл ... ... қыс ... мен ауа ... нұсқасы бойынша
(маусым-тамыз, мамыр-қыркүйек және сәуір-қазан айларының орташа мәндері)
түрлендіріліп анықталады. ... ... ... 27 ... қарастырылған. Ең
тығыз тәуелділік Лепсі станцасы үшін (cурет 5) күнтізбелік жыл ... ... мен ауа ... ... айларындағы
мәндері арасында алынды (r=0,97). Жауын-шашындардың гидрологиялық жыл ... ... ... «r» ... 0,92-0,93-ке дейін түсіп
кетеді. Оның үстіне ауа температурасының жыл ішіндегі орташаланған ... ... ... ... ... сапасы төмендей береді.
Өзге де станцаларды пайдаланған кезде де «r» ... ... ... ... ... Лепсі мен Ұржарда 0,97-0,91; Лепсі,
Ұржар мен Бақтыда 0,96-0,92; барлық 4 ... ... Бір ... болсақ, байланыс тығыздығын кішкене болса да жақсартады, 2
жылда оншама байқалмайды, ал 3 жылда ... ... ... ... ... қарастырылған тәуелділіктерде нормадан
интегралды ауытқу күйінен өзгермейтінін айта кеткеніміз жөн. ... ... ... ... нормадан ауытқуылары мен 1932-
1966 жылдардағы есептік норманы анықтау кезінде де бұл жайт орын ... ... ... ... ... ... ... үшін барлық кезеңге
арнап интегралды ... ... ... керек.
Сурет 5-1932-1966 жылдардағы Алакөлдің орташажылдық деңгейлерінің Лепсі
станцасы бойынша ылғалдану коэффициентінің нормадан ауытқуының интегралды
қосындысына тәуелділігі
Алакөл деңгейі мен ... ... ... ... ерекшелігі 1961-1965 жылдардағы орташаланған байланыс
сызығынан солға қарай ауытқуы, ал ауа температурасының сол жаққа ауытқуы
болып ... ... ... келіп құятын сулар мен бұрыннан
жиналған жерасты су қорларының бар ... ... ... ... жоғары деңгейде тұрған [6].
Алынған тәуелділіктер бойынша Алакөл ... ... ... ... ... ... ... 2-де 1932-1948 жылдар үшін Алакөлдің
орташажылдық деңгейлері келтірілген. Олар сурет 3 және 4-те ... ... ... ... Кезеңнің алғашқы жартысы үшін
гидрометеорологиялық факторлар арқылы алынған тәуелділіктер Балқаш көлі
деңгейлерімен ... ... ... жақсы нәтижелерге қол
жеткіздіртті. Ағынды бойынша алынған тәуелділіктер ... ... ... ... ... ал жауын-шашынмен алынған тәуелділіктер
тек онекінші жылдан ... ... бере ... ... ... дәлелі сурет 2 және 3-те көрсетілген. Есептік кезеңнің басындағы
ағынды, жауын-шашын мен ауа ... ... ... ... ... ... ... жақын болғанымен де, Алакөл
деңгейлерінің басындағылардан соңғыларының мәндері әлдеқайда жоғары болған.
Мұның ... ... ... ... есептік кезеңдегі көл
тербелістерінің ғасырішілік ... ... ... ... еместігі
(ерекшеліксіздігі) болып табылады.
Кесте 2-Балқаш деңгейлерімен, Тентек өзені-Түнқұрыз бекеті бойынша
ағынмен, Лепсі ... ... ... ... мен ... ... ауа ... қалпына келтірілген Алакөлдің
орташажылдық деңгейлері
|Жылда|Балқаш ... ... ... ... ... ... |ң нормадан |температурасының|
| ... ... ... |нормадан |
| ... 339,13 ... ... ... |
| |(БЖ) ... ... |интегралды |
| | ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | | | ... |
| |Н, см |Н, см |
| ... ... ... ... жж ... |
| ... ... ... |
| ... ... | |
| ... | ... |1866 ... ... ... |
| ... ... ... ... ... жылдардағы |Тихменев пен Поплавский |
| ... ... ... |
| | ... ... ... ... |В.В.Сапожников |
| ... ... ... |
| | ... |
| | ... ... ... ... |
| ... ... |1940-1948 жж. карталар |
| | |мен ... |
| | ... ... |1967 ... ... |Нақты бақыланған |
| ... ... ... мен |
| ... ... |
| | ... ... жүйесі көлдерінің жағалаулары мен аралдарында 3-5 метрден ... ... ... ... тұрған бұрынғы іздері байқалған. Кейбір
жерлерде түрлі тереңдіктерде (Сасықкөл мен Қошқаркөлде) жерасты суларының
террасалары мен ... суға ... ... ... ... белгілер туралы өз ... ... ... және ... ... ... мен ... биіктігін бұл авторлар түрлі уақытта түрлі
жағалаулар ... ... ... ... ... ... ... Көптеген еңбектерде көлдер деңгейінің
сілтемелері мен ... ... жылы ... Бұл келтірілген
мәліметтерді орнына қоюға қиыншылықтар туғызады.
Бұл мәліметтерді жүйелендіру арқылы және де ... ... ... ... қою ... біз ... Алакөл жүйесі
көлдері акваториясыдағы террасалардың таралуының бағыты мен бағдарын
анықтап, тектоникалық ... ... ... ... ... мен ... ... 3).
Кесте 4-Алакөл жүйесі көлдерінің өткен кездегі су ... ... мен өзге де ... м ... орналасуы мен ерекшеліктері |
|Теңіз ... | ... ... | ... ... | ... |орналасу | ... ... | ... |(1962 ж.) | ... |1,5-2 ... ... жағалауы. |
| |2-3 ... ... ... |
| |4-5 ... Кіші ... ... жағалауының террасасы, |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... |
| | | |
| | | |
| | | ... |4-6 ... ... ... ... мен |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... шекарасы |
| |8-10 | |
| | ... ... ... ... және |
| | ... ... ... бойынша). |
| | ... Кіші ... ... жағалауындағы ... |20-25 ... ... және ... ... |
| | ... ... ... ... мен |
| | ... |
| | ... Шығыс жағалауы (Жарбұлақтың солтүстігі) |
|385-387 |35-37 |мен Аралтөбе аралдарындағы терраса және |
| | ... ... ... ... ... |52-53 ... ... аралы мен түбегіндегі және |
|405-407 |58-60 |оңтүстік-батыс жағалауындағы ... ... |70 ... Аралтөбе аралдарындағы терраса. |
| | ... ... ... терраса. |
| | ... ... ... ежелгі көл |
| | ... ... ... ... ... ... деңгейінен жоғары орналасқан террасалар биіктігі
алынған. Оны 1962-1963 жж. Е.А.Казанская барлық көлдер үшін ... ... ... ... ... ҚазССР УГМС тұсындағы
гидрографиялық зерттеулері алынды. Көлдер деңгейінің салыстырмалы биіктігі
ретінде 1962 жылғы биіктік ... 4-те ... ... 352-353 метр және 355-357 метрлік белгілі
бар екі төменгі терраса палеозойлық ... ... ... ... ... ... түрлі учаскелерінде, яғни түрлі ... ... ... байқалған. Бұл террасалардың тектоникалық
қозғалыстар нәтижесінде бұзылмағандығын айқындайды. Бұл ... ... ... танымал болса да, бұл түзілулерді тарихи кезеңге,
яғни осы мыңжылдыққа жатқызамыз.
Бірінші терраса Сасық-Алакөл су деңгейіне сәйкес келеді (Алакөл ... ... ... 351 м.), ... ... Сасық-Алакөлдің Балқаш
көліне құйылу (бірігу) деңгейіне ... ... ... ... 355-357 ... террасаны ХІІІ ғасырға
жатқызсақ, 352-353 метрлік террасаны ХІІІ ғасырдың бірінші ... ... ... ... ... оны
Солтүстік жарты ... ... ... ... мен ... ... ... жеткен максимумына
жатқызамыз.
Салыстырмалы түрде жақын арадағы Алакөл маңы ойпатының 352-353 ... ... ... ... ... мен 353 ... изогипса арқылы
түсіндіреміз. Изогипсаға топырақ-грунт пен өсімдік жамылғысының ерекшелігі,
түрлі көлдер мен батпақтардың бар болуы, Сасықкөл, Қошқаркөл және т.б. ... ... ... ... ... ... мен ерекшелігі жатады.
Жаңадан түскен іздер жоғалып, ... ... ... ... ... түсіндіріледі.
Террасалар биіктік бойынша келесі жұбын ежелгі ... пен ... ... 367-372, 399-400 м және одан да ... ... ... 385-387 метрлігі тек қана Сасықкөлде табылған.
Жер асты террасалары Қошқаркөлдің батыс жағалауында 0,3 км (2,4 ... 1,0 км (4,0 м) және 1,5 км (5,0 м) ара ... ... ... ... ... 347,4 м; 345,8 м 344,8 м-деп
есептеледі. Ал Сасықкөлде оңтүстік ... ... ... ... ... ... 349 м ... белгісі бар тек бір ғана терраса байқалған [4].
Сурет 7-Алакөл мен Балқаш көлінің орташажылдық су деңгейлерінің
ғасырлық жүрісі:
1-бақылаулар нәтижелері ... ... ... ... ... қалпына келтірілген және тарихи мәліметтермен түзетілген Алакөл
деңгейлері; 3-Г.Р.Юнусов бойынша Балқаш деңгейлері.
К.В.Курдюков Алакөлдің [7] ... ... ... 8-10 ... ... ... ... болған құрлықтық су басқан қырқаларды
тапты. Биіктік белгілері сәйкесінше, 332-334 ... ... Бұл ... сәйкес болып тұрған су асты профильдің қатпарланған сынықтарын
(абразионды-аккумулятивті террасалар) айта кеткеніміз жөн. Бұл ... ... ... ... бөлігінде көлдің оңтүстік батыс бөлігінде
тапқан. 332-334 метрді құрайтын су деңгейін ... ... ... ... ... ... жатқызуымызға болады.
Тарихи кезең үшін Алакөл деңгейі тербелісінің жалпы амплитудасын 20-25
м (минимумы 332-334 м, ал максимумы 355-357 м) деп ... ... ... ... ... деңгейлерін Балқаш
көлі деңгейлерімен байланыстырып, қалпына келтірілген, ал 1948 ... ... ... ... ... ... 7, 8). ... минимум мәнінің жоқтығынан 1885 жылғы ... ... ... ... ... ... оның мәні 342,4 метрді құрады.
Балқаш көлі мәліметтерімен байланыстырылған мәндерге ... ... ... ең үлкен орташажылдық трансгрессия деңгейі 1908 жылы
Алакөлде 348,2 метрді құрап қалыптасқан. В.Н.Шнитников мәліметтері бойынша,
Алакөл деңгейінің ... ... 1917 ... ... созылған, және де оның
орташажылдық деңгейі 1908 жылға қарағанда едәуір ... ... ... мен Балқаш көлі байланыстарының бұзылу кезеңі 1961-1967 жылдар
аралығында да орын алады ... 7). ... ... орын ... уақыт
бойынша ығысуының себептері мен салдарын [6]-жұмыста қарастырылған. Тарихи
мәлімттерді сараптау және Балқаш-Алакөл деңгейлерінің ... ... ... 1917 жылдың орташажылдық деңгейін 349-350 м ... ... ... жылдарда байқалған деңгейлердің төмендеуі 1940-1948 жылдарға
дейін (кей жылдары жекелеген жоғарлаулары болып ... ... ... ... УГМС Қаз ССР ... 1944 ... гидрографиялық
зерттеулер мен 1940-жылдардағы картографиялық ... Бұл ... өзен ... ... ... 340 м деп ... Бұл ... жылғы батиметриялық түсірімдегі деңгейге қарағанда 347,3 м немесе
график нолінен 1158 см жоғары ... ... ... 7,3 ... ... деп ... жасаймыз. Алайда, біз 1949 жылға ... ... (БЖ) ... ... ... жүйесінің өзгерістеріне
еске алғанымыз жөн. Жаңа және ескі ... және БЖ ... ... ... су ... ... сәйкестендірсек, 1930-1940-жылдардағы
карталарда Алакөл жүйесі көлдерінің аумағындағы биіктік белгілер қазіргі
кез жүйесіне қарсы 2 ... ... ... ... ... ... деңгей 342 метрді
(график нолінен 628 м жоғары) құрады. Бұл деңгей ... ... ... өзен ... ... ... мен жағалаулар
маңындағы тереңдіктерінің өзгеруімен одан әрі дәлелдене ... ... ... ... ... оңтүстік бөлігіндегі малта-
қиыршық тасты валдың өзен ... ... 5 ... ... 1962 жылы бұл
валды толығымен су басты. 1946 жылы Қарақұм түбегі өзен жарынан 6-7 ... ал 1962 жылы 1-2 м ... ... ... 1962 жылы Ұржар өзені
сағасының батыып ... ... 11 ... ... ... 1940 жылғы 342 м белгіге 1840 жылғы деңгей 4
метрге ... яғни 338 м ... ... 228 см ... ... ... 1840 ... деңгейдің минимумдық қалпы 1940 жылға қарағанда
әлдеқайда төмен болғанын айқындадық. Оны ... ... ... ... ... бар ... және ... мен Сасықкөл
деңгейлерінің тербелістерінен де байқаймыз.
Минимумдардың айырмашылығын Ұржар өзенінің сағасы мен оған ... ... ... құятын Ұялы өзенінің сағасы арасындағы ара қашықтығынан
көре аламыз. 1840 жылы ол ара ... 20 км ... 1941 ... карталар бойынша 7 км және 1963 жылы 2,5 км – ді құраған.
1947-1948 жылдардан бастап ... ... ... ... ... ... ... биіктік белгісі 348,21 метрге (график нолінен 1249 ... ... ... ғасырларда Алакөлде үш минимум және төрт ... ... ... Ол ... ... дейін есептегенде
толық екі айналымға (циклға) сәйкес келеді (кесте 3, сурет 8). ... ... ... жылға жуық, екіншісінікі (1885-1946 жж.)-60
жылға жуық. Максимумнан максимумға ... ... ... ол ... ... ... ... Біріншісі (1810-1860 жж.) 50 жылдай,
екіншісі (1860-1917 жж.) 50-60 жылдарға жуық және үшіншісі ... ... ... ... Бұларға жасалған сараптама бойынша, Алакөл ... ... ... 45-60 ... ... ... ... амплитудасы 5-7 метрді құрғанын көреміз.
Сурет 8-Алакөл деңгейінің ғасырлық жүрісі: К.В.Курдюков бойынша; нақты
бақылаулар бойынша; ... және ... ... мен ... ... арқылы қалпына келтірілген деңгейлердің Р.Д.Курдин бойынша
зерттеулері.
1860-жылдардағы максимумның ... ... ... ... емес ... ... тарихи мәліметтерді талқылай келе Алакөл деңгейінің 1908-1917
жылдардағыға қарағанда сол кезде едәуір төмен болғанын айқындадық. Табылған
циклділіктен біз ... және ... ... ... 1770-1780 жылдарда бір минимум орын алғанын дәлелдедік. Деңгей
жүрісін алға және ... ... ... ... ... ... ... түрде көреміз (сурет 10). Сурет 10-да
көрсетілгендей, көтерілу және төмендеу ... ... ... түзу ... көрсетілген. Шын мәнісінде, сурет 9-да көрсетілгендей, фазалар
ішінде деңгейдің түрлі бағыттарда ауытқуы мен уақытша тұрақтану периодтары
орын ... және 1946 ... ... ... бойынша өзара жақын
болып келеді. 1840-жылдардағы минимум ... ... ... ... көп ... (4 м) ... XVIII ғасырдың
алғашқы жартысындағы максимум ... ... ... ... ... Ол 1967 жылғы және өзге де XVII-XX ғасырлардағы максимумдардан
(1917 жылғы максимумды санамағанда) тағы соншама шамаға ... ... ... ... ... ... біз 1740-1750 жылдардағы
максимум мен 1846 ... ... ... деп ... 1917 ... максимумды
(349,5 м) жоғарыдағы максимумға жақын деп алып, (352 м) оны ... ... ... әкеп ... көреміз. Оны жуықтап ғасырлық
ырғаққа теңестірсек болады. Сонда ... ... ... үш ... теңестіріп, оны 150-180 жыл деп санаймыз (сурет 10). Келесі ... ХХ ... аяғы мен ХХІ ... ... ... ... А.Н.Афанасьев анықтаған ғасырішілік пен ғасырлық
циклдардың Күн белсенділігіне, ... ... ... көлі ... ... тең деп ... ... ғасырлық циклдар
да 3-4 ғасырішілік циклдардан тұрады.
А.Н.Афанасьев орнатқандай, 1815-1903 жылдардағы (88 жыл) Байкал көлі
деңгейінің ғасырлық циклынің ... 24-37 жыл ... үш ... ... Сол ... ... ... және ғасырішілік
циклдарының ұзақтығы ... ... екі есе көп ... ... ... ... циклдарының ұзақтығы (50-60 жыл) Солтүстік Қазақстан
мен Батыс Сібір ... (20-30 жыл) екі есе ... ... [6].
Қолдағы бар мәліметтермен ғасырлық циклдардың ұзақтығы мен амплитудасы
туралы қорытындылар жасау ... емес ... айта ... жөн. ... ... тек ... ... деп қана есептеуіміз керек.
Түрлі ырғақтағы Алакөл деңгейлері ... ... ... кесте 4-те баяндалған. Кестені қолданғанда келтірілген ғасырлық
және ғасырішілік ырғақтағы максимум мен ... ... ... ... ... анықталған максимумдар мен минимумдарға
жататынын ескергеніміз жөн. Әрбір ... ... ... және ... ... ... амплитудасы шегіндегі жоғары ... және ... цикл ... ... сурет 10-да
көрсетілген.
Кесте 5-ХІХ-ХХ ғасырлардағы Алакөл су деңгейі циклдық ... ... және ... ... ... ... ... ... |
| ... | ... ... |Деңгей | ... ... | |
| |cм |м (БЖ) | | |см |м (БЖ) | ... |≈228 |≈338 |≈45 |≈1810 | | |≈50 ... |≈665 ... | |≈1860 | | |≈57 ... |≈628 |≈342 |≈61 |≈1917 |≈1378 ... | |
| | | | |(1967)* |1249 |348,2 |50 ... * - ең ... ... әлі ... ... жүйесінің солтүстігіндегі көлдер (Қошқаркөл, Сасықкөл)
А.Шренк келтірген ... ... ... мен Сасықкөл
деңгейлерінің төмен дәрежеде болғандығын ... ... және ... мәліметтері
ескерілген Алакөл деңгейінің XVII-XX ғасырлардағы
гипотетикалық жүрісі
Ш.Уәлиханов мәлімдемесіне 1850-1860 жылдарда Сасықкөлдің ... ... яғни сол ... ... су ... ... болғаны
баяндалады. Ал 1862 жылы бұл деңгейдің жоғары болғаны туралы А.Ф.Голубев
өзінің Сасықкөлдің тұщы суы ... ... ... атап ... жылы ... ... көлдеріне О.Финш аттанғанда, Сасықкөлде ащы
судың бар ... ... ... ... ... ... «біз Қылы көлі
туралы ешнәрсе естімегенбіз, ол Штилер мен Питерман ... ... пен ... ... ... және түбегейлі зерттеулер
нәтижесінде Ұялы (Қошқаркөл) көлі Сасықкөлмен бірікпегені дәлелденді».
Келтірілген деректер 1870-1890 ... ... ... деңгейінің өте
төмен болғанын көреміз.
Кесте 6-Түрлі ырғақтағы циклдармен шарттандырылған ... ... ... ... ... ... ... |
| | ... |Нв – дан ... |Нв – дан |
| | | ... | ... ... |348 |352 |3 – 4 |355 – 357 |7 – 9 ... |342 |338 |4 |332 – 334 |8 – 10 ... |6 |14 |7 – 8 |21 – 25 |15 – 19 ... ... ... ... ... ... ... жайлы
В.Н.Шнитников, О.А.Шкапский, П.Н.Лебедев және П.П.Румянцев жазып кеткен.
Олар осы жылдар ... ... мен ... көлі ... ... өз ... түпкілікті зерттеген. В.Н.Шнитников
1911-1917 жылдарда Алакөл жүйесі көлдеріне саяхат ... ... ... бір ... ... ... ол екі көл толығымен бір-бірімен
қосылып кеткен) қалпын байқаған болатын. Автор 1914 жылы ... ... Қылы көлі мен ... ... ... ... тармағынан өткен
болатын. Бұл Қылы көлінің Сасықкөлдің бір шығанағы болып ... ... ... бола тұра ... тұрғындардан сұрастырғанда Қылы ... ... ... ... ... ... орын алу үшін солтүстік
көлдердің биіктік белгісі 351-352 метрден кем ... ... ... ... мен ... ... және жергілікті тұрғындарға ... қою ... ... ... Сасықкөл мен Қошқаркөл деңгейлерінің өте төмен дәрежеде
болғаны жайлы айтылады. 1960 жылы ... ... ... арқылы
пайда болған мәліметтерден, 1946-1947 жылдарда ... ... ... ... ... ... кейін Қошқаркөлде де осындай оқиға
байқалған. Сасықкөлде ең жоғары деңгей көрсеткіші ... ... бір жыл ... байқалған. Бұл Қошқаркөлде 1956 ... ... 1960 ... ... Тентек өзені ағысының жүрісіне жүргізілген
бақылаулардың арқасында анықтадық. Бұл бақылау ... ... ... ... ... ... ... 1966-1967 жылдары орын
алған.
Жоғарыдағы тарихи зерттеулерді талұылай келгенде, өте төмен және өте
жоғары қалыптасқан су деңгейлері ... ... ... ... ... ... және ... деректерді сараптау негізінде
солтүстік көлдердің максимумдары мен минимумдары орын алғанын ... ... ... ... ... ... 1840 жылы ... (Ұялы көлі) ұзындығы
2 верста және ені 1,5 верстаны құраған. 1962 ... ... ... ... ... ... алғанда көл ... ... ... Ол ... 5 ... ... ... арқылы анықтадық. Бұл А.Шренк бойынша анықталған көл өлшемдері
дұрыс болған жағдайда 1840 ... ... су ... 1962 ... ... 4 есе ... ... оңайлықпен есептей беруге
болады. Сонда 1840 жылғы су ... ... 344,8 ... ... Алакөл бекетінің нөл графигінен 394 м жоғары) болғанын
дәлелдедік. Көл ... ... бұл ... белгіде 42 м2-ды құрады (бұл
қазіргі кезеңдегі ... 1/3 ... ... ал ең ... ... 0,8 метрден аспады.
Қошқаркөл деңгейінің мұндай төмен жағдайын суасты террасалармен
түсіндіруге болады. Бірінші терраса жағадан 0,3 км, ... 1 км ... ... 1,5 км қашықтықта орналасқан. Террасалар орналасу
сызықтардағы ... ... ... 1962 ... ... картаның
сараптамасы негізінде тиісінше 2,4 м; 4,0 м және 5,0 ... ... ... террасаның орналасуы мен тереңдігі 5 метрлік изобата сызығына сәйкес
келіп тұр. Бұл ... ... көл ... мен ... 1840 ... деңгейіне сәйкес екенін дәлелдедік [11].
1914-1917 жылдары Алакөл жүйесі көлдеріне барған ... ... ... сұрастыра келе келесі жауаптарды алды:
«Қошқаркөл сумен тек соңғы онжылдықтарда толды және біз ... ... ... көл ... қой ... Егер ... жас мөлшерін
70-80 жыл деп алатын болсақ, онда олардың айтқан оқиғаларының кезеңін
А.Шренк ... ... ... ... ... одан ... кезеңге
сәйкес екенін білеміз (1840-1850 жылдары). Бұл қарттардың айтылғандары
А.Шренктің көл өлшемдерінің өте кіші ... ... ... ... ... олар 1840 ... сәл ... көлдің толығымен кеуіп
кетуі туралы да айтып кеткен.
1840 жылдан кейін сұрастыру шаралары мен картографиялық ... көл ... ... ... ... жылдарда байқалған.
1941 жылғы топографиялық карта мәліметтері бойынша, Қошқаркөл жарының
белгісі 346 метрді құрады, яғни ... ... ... ... 4 ... ... (350 м). Бұл ... заман өлшемдеріне жақын карталарда
көрсетілген ... ... ... келеді. Егер де ... ... ... ... ... ... онда сол кездегі
346 м деген белгі қазіргі заман белгісі бойынша 348 ... тура ... ... да 1941 ... су ... 1962 ... ... деңгейден 2 м
төмен немесе 1960 жылғы орташажылдық деңгейден 2,4 м төмен тұрды.
1962 жылғы батиметрлік картадағы көлдің ... ... ... км ... ... (бірінші) жоғарғы суасты терраса сызығы бойынша
орташа есеппен алғанда 2,4 метрді ... ... ... 1944 ... ... және 1962 жылғы картаны ұштастыратын болсақ, 1962
жылғы деңгейдің 2 метрге ... ... ... ... ... 1941-1944
жылдардағы көпжылдық минимумдағы деңгейді анықтауда осы 3 әдісті қатар
алатын болсақ, 1840 ... ... ... ... ... қол
жеткіздіртті және де алынған шама нақты, әрі тиянақты десе ... ... 2-2,4 ... деңгейлер айырмашылығы 1941-1944 жылдары 347,8-347,4
метрді құрады (бекет графигі нөлінен -94-134 см).
Батыс жағалауындағы көл жарынан 1,0 км ... 4 ... жуық ... ... ... 1840-1940 жылдар аралығыдағы минимумдар арасыдағы
көл регрессиясы кезеңінде пайда болуы мүмкін. Балқаш пен Алаөлге ... ... ... ... деп санауымызға болады. Мұндай
жағжайда минимал деңгейдің бұл белгісі 345,8 ... ... ... ... см) ... ... деректерге сүйене келе, ... ... ... біріккен болатын, яғни оның су деңгейі 351-352 метрге
тең болған деген сөз ... ... ... ... ... ... бөлігінде
1960 жылы су деңгейі бақыланғада оның ... ... 350,55 ... ... ... 181 см) құраған болатын. Қошқаркөлдің максималды деңгейі
ретінде 344,8 ... ... ... ... -394 см) немесе көлдің
толығымен құрғап кету ... ... ... 344 м деп ... ... ... ... су деңгейінің мәнін 1960 жылғы
анықталған 350,55 м деп ... ... ... 181 см) ... ... көлдерінің қосылу белгісіне сәйкес 352 м (бекет графигі нолінен 226
см) деп есептейміз.
Қошқаркөлдің сол 1960 жылғы максималды ... ... ... ... ... ... ... Көл жарына сол валдардың
2-3 метрлігі қазіргі таңда кей жерлерде көл ... шаю ... Ол ... ... көл ... ... ... ғасырлық амплитудасы 6-8 метрді құрады.
1956-1967 жылдардағы стационарлы бақылаулармен ... ... ... 1 ... жуық ... ... және де
максимумы 1960 жылы байқалса (бекет графигі нолінен 181 см), ... ... жылы (66 см) ... орташаайлық деңгейлер амплитудасы 1,39 метрді
құраған.
4.3 Сасықкөл
Тарихи және картографиялық деректерге сүйенсек, ... ... ... мен ... ... ... тербелістерге ұшыраған
жоқ. 1840 жыл үшін А.Шренк көлдің пішінін бейлелеп ... Ол ... ... ... ... ... ... 50, ені 20 верста). Су
айдынының жуық пішіндерін (46-ға 18 км) ... және ... ... ... ... ... картада су жарының белгісі ретінде 347 метрлік белгіні
алған. Ол қазіргі ... ... ... ... 349 ... (Жарсуат
бекеті графигі нолінен 296 см) тең, яғни 1941 жылғы су деңгейі 1962 ... ... ... 1,5 ... төмен болды (350,5 м немесе
бекет графигі нолінен 446 см). ... ... ... ... терраса белгісіне сәйкес келеді. Ол терраса Сасықкөлдің оңтүстік
батыс жағалауындағы клифтен ... км ... бойы ... [12].
1840 жылы А.Шренкпен айтылып кеткендей, Қошқаркөлдің құрғап кетуі тек
көптеген жылдар бойы Сасықкөлден барып ... ... ... ... Яғни, Сасықкөлдің ұзақ жылдар бойы деңгейінің төмен
болғанының ... ... ... 1840 ... және 1940 жылғы
деңгейлерін қарастырған кезде 1840 жылғы Сасықкөл деңгейі 1940 ... ... ... төмен тұруы тиіс болатын. ... 1944 ... ... ... ... Сасықкөлге келіп құятын
сулардың арқасында бұл екі көл ... ... ... ... сақталып
отыр.
1909-1917 жылдар аралығында жоғарыда келтірілген В.Н.Шнитников пен
П.П.Румянцев мәліметтеріне ... ... ... ... ... ... ... деңгейлік белгілері 351-352 метрді құраған деп
есептейміз.
Қазіргі заман трансгрессиясы кезеңінде Тентек өзені ағысының жүрісі
мен ... ... ... ең ... мәнді деңгейлер 1958-1960
жылдарда оры алған. Оны жергілікті тұрғындарды сұрастыру арқылы ... 1967 жылы ... ... мәнді деңгей 1960-1967 жылдары жүргізілген
стационарлы бақылаулар нәтижесінде алынған деректер ... ... мен ... ... ... ... ... 1 метрге жеткен кезде 1960 жылы Сасықкөлде 351,55 м (бекет графигі
нолінен 551 см), ал 1959 жылы одан да ... ... тиіс ... 1959-1960
жылдары максимал деңгей 352 метрге (бекет графигі нолінен 596 см) ... ... ... тарихи деңгейі ретінде сандық мәліметтердің жоқ
болғандығынан ... ... 349 м ... мәнді (бекет графигі нолінен
296 см) қабылдасақ болады, ал 1840 жылғы минимумды ескеретін ... ... ... 352 м ... ... нолінен 596 см) деп аламыз. Су
деңгейінің ғасырлық ... ... 3 ... ... ... және геоморфологиялық деректер бойынша, деңгейдің тербелістері
сараптай келе солтүстік көлдердегі су ... ... және ... ... жоғарыдай айтылған Алакөл сипаттамаларымен дәлме-дәл
сәйкес келеді. Бұл Алакөл жүйесіндегі көлдер деңгейлері ғасырлық жүрісінің
синфаздылығын ... ... ... ... ... су ... деңгейіне қарағанда, Тентек өзені ағысының жүрісі мен бақылаулар
нәтижелері бойынша 3-7 ... ... ... ... ... ... ... (cурет 8). Бұл кішігірім циклдар ... ... ... отырғандығынан, Алакөл мен солтүстік көлдердің жекелеген
жылдар тобы үшін деңгейлік жүрістерінің сәйкес еместігін көрсетеді [12].
Қарастырып ... ... ... ... амплитудасының
әртүрлілігі көлдердің ағыс дәрежесі, су теңдестігінің ерекшелігі, көл
қазаншұңқырының ... мен ... ... су ... көл ... ... түсіндіріледі. ХVII-ХХ ғасырларда ең үлкен
амплитуда (10-14 м) ағынсыз Алакөлде, ал ең кіші ... (3 м) ... ... ... ... ... орта шебінде орын алады. (6-8
м), ол географиялық орналасу тұрғысынан да орта ... ... ... мен ... кей ... су басқан жағалаулары бар
кей кезеңдерде ағынды болып келетін су қоймалары болып ... ... ... ... ... ... ... болып
келеді. Топографиялық шарттары бойынша, белгісі 352 ... ... ... ... ... ... кезеңдерінде бұл мән едәуір өзгеріске
ұшырайды.
Минимал деңгейді қарастыратын болсақ, онда Сасықкөл мен ... ... ... ... ... ... белгісі 350
метрден төмен түсетін болса, көл бетіндегі беттік ағыс пен ... ... ... ... су ... аудандар тыйылады. Бұл жағдай булану мен
Тентек өзенінің келіп құйған кезіндегі беттік ағыс ... ... су ... ... ... ... ... ағыстың тоқтауы-
Қошқаркөлдің беттік қоректенуін шектейді. Осыда ... ... ... байқалғандай толық құрғап ктуін әкеп соғуы мүмкін.
Кесте 7–Бекет нөлнен түрлі ... ... ... су деңгейлері
|№ р/с |Нmax, |Cv |Cs |Түрлі қамтамасыздықтағы ... су |
| |см | | ... см |
| | | | |0,1% |1% |3% |5% |10% |
| | | | |1861 |1670 |1564 |1510 |1429 ... мен ... ... ... кезең климаттық
жағдайларын ескере отырсақ, қайталанғыштығы 100 ... ... ... бар көл ... 1581 см, ал қайталанғыштығы 1000 жылды
құрайтын 0,1 %-дық қамтамасыздық 1772 ... ... ... ... ... ... ... мен Тентек өзені
ағысының көпжылдық жүрісі:
1-Тентек өзені Түнқұрыз бекеті тұстамасыдағы орташажылдық өтімдері; 2-нақты
бақылаулар бойынша көлдер деңгейлері; ... және ... мен ... ... ... ... ескере отырып күтілетін көлдер
деңгейлерінің жүрісі; 4-Сасықкөлден беттік ағындының тоқтау белгісі
(Жарсуат бекеті графигі нолінен 406 ... ... ... ең ... және ең ... көл ... ... қарастыра келе, аридті және жартылай аридті
зоналардағы көлдердің орташа көпжылдық және шұғыл деңгйлері ... және ... ... ... ... ... болып табылады. Ол ірі ырғақтарды еске ала отырып, көл ... ... ... ... ... 7-де 1879-1948 жылдар аралығыдағы Балқаш көлі деңгейлері
көмегімен ... ... ... ... ... ... ... үшін орташаланға орташа көпжылдық дңгейлері берілген.
Кесте 8-Алакөлдің айдынынының ауданы мен орташа көпжылдық деңгейлері
|Жылдар ... саны ... см ... м |Су ... |
| | | |(БЖ) ... м² ... – 1967 |89 |907 |344,79 |2424 ... – 1908 |24 |886 |344,58 |2400 ... – 1946 |39 |938 |345,10 |2456 ... – 1946 |62 |912 |344,84 |2432 ... – 1967 |60 |943 |345,15 |2465 ... – 1967 |22 |945 |345,17 |2465 ... – 1964 |33 |872 |344,44 |2380 ... 8-де ... 1885-1946 жылдардағы толық цикл үшін
орташа көпжылдық ... ... ... ... ... ... мен 1946-1967 жылдардағы жартылай циклдар ажыратылған. Олар бір-
бірінің мәніне өте жақын (912-945 см) ... ... ... жылдардағы
орташа көпжылдық деңгей мен 1885-1908 жылдардағы жартылай циклдарға
қарағанда 40-72 см-ге ... ... ... деңгейі теңдестігін есептей келе, 1932-1964 жылдардағы көлдің
су теңдстігі компоненттерінің орташа көпжылдық мәндеріе сәйкес болу ... ... ... [4] ... ... сүйене отырып атқарылған
қызмет болып саналады.
Есептеу төменгі формулалар бойынша жүргізіледі:
Wпр = (Е – х) ( (10-6 ... = ... ... ... құятын жер беті және жерасты ағысының қосындысы,
км3;
Е, х-булану мен ... ... ... ... көл беті айдынының ауданы ... мән үшін ... ... Н ... ... ... Сонда оның мәні (940 см-ге тең деп ... (345,12 м), яғни ... ... ... 2,78 м-ге төмен және 1946-1967 ... ... ... ... ... тең ... келген (кесте 7).
Бұл Алакөл трансгрессиясыың фазасы аяқталуға жақы екен деген сөз.
Бақыланған ... жоқ ... мен ... ... ... болмауы себебінен солтүстік ... ... ... ... анытау мүмкін болмай отыр.
Жуықтап есептейтін болсақ, 1945-1960 жылдардағы соңғы жартылай
циклдағы су деңгейінің ... және ... ... ... ... = () ... картографиялық және геоморфологиялық мәліметтерді ескере отырып
1945 жылғы минималды мәндер алынған. Алынған мәліметтер Сасықкөл үшін 446
см-ді, ал ... үшін 76 ... ... яғни бұл ... 1963 ... ... мәндеріне сәйкес келеді. Сондықтан да, біз солтүстік
көлдердің орташажылдық деңгейлерін ... ... ... циклындағы
орташа көпжылдық мәніне жуық деп санай беруімізге ... ... және ... ... ... Алакөл жүйесі
көлдерінің ең жоғарғы және ең төменгі деңгейлері
|Су деңгейі|Алакөл ... ... |
| |см, |м (БЖ) |см, ... (БЖ) |см, |м (БЖ) |
| ... | | | ... | ... ... |352 |226 |352 |596 |352 ... ... |338 | - 394 |344,8 |296 |349 ... 9-де ... ... ... және ... бойынша, Алакөл жүйесі көлдерінің ең ... ... ... берілген. Ең төменгі деңгей ретінде 1840 жылғы
мәнді, ал ең жоғарғы деңгей ретінде 352 метрлік ... ... ... ... 351-352 метрлік деңгей ғасырішілік циклдардың максиммдарына
жетеді, яғни бірнеше онжылдықта 1 рет. Алакөлде бұл ... тек ... ... кезде байқалады, яғни ғасырлық циклдар максимумдары
кезінде (150-180 жылда 1 ... ... ... көл жағалауларында жобалағанда және су
қоймаларын ұзақмерзімді қолдануды жобалағанда орташа көпжылдық және шұғыл
деңгейлерді ғана ескермей, алда келе ... ... ... ... ... де ... ... жасалған сараптама бізге Алакөл жүйесі көлдерінің ... ... ... ... ... көпғасырлық, ғасырлық
және көпжылдық ... ... ... ... ... ... ... максиммдар кезінде Алакөл жүйесі көлдерінің қосылуы
байқалды. Ғасырлақ максимумдарда Сасық-Қошқаркөлдің Алакөлмен бірігуі, ... ... ... ... ... асып ... байқалады.
Ғасырішілік миимумдар кезінде Сасықкөл мен ошқаркөлдің ағынсыз тұзды
су қоймаларыа айналуы ... ... ... бұл ... ... құрғап кетуіне дейін жалғасуы мүмкін.
Көпғасырлық ырғақтың соңғы максимумы ... ... ... ... ... су деңгейінің жалпы төмедеуі, яғни ғасырлық және
ғасырішілік максимумдармен минимумдары белгілерінің төмендеуі басталды.
Алакөл ... ... ... ... ... XVIII ғасырдың екінші
жартысына дейін жалғасқан.
Қазіргі кезде Алакөл ... ... ... ... ... немесе ғасырлық циклдың құлдырау фазасында бой алған
(сурет 8, 9). ... ... ... ғасырлық жүрісін сараптау негізінде
келесі ғасырішілік минимумның басталуын ХХ ... аяғы мен ХХІ ... ... ... Бұл минимум бір жағынан ғасырлық болатын сияқты.
Алакөл жүйесі көлдерінің бассейнінде дұрыс тәртіппен ... ... ... де су ... ... су ... ... құлдырауын күшейтеді.
Алакөл деңгейінің төмендеуі ХХ ғасырдың 70-жылдарынан басталып, сол
ғасырдың аяғына ... 6-10 ... ... ... ... құлдыраудың жалпы
шамасы 2-3 метр, ал Қошқаркөлде 3-4 метрді құрады. Қошқаркөлдің күтілетін
құлдырауы салдарынан ол суы ... ... ... ... су ... кетуі мүмкін.
Жоғарыда көрсетілгендей, климаттың, су теңдестігінің және жартылай
аридті ... ... ... ... ... ... ... едәуір өзгерістер алып келеді. ... ... ... ... ағынды көлдерге және де керісінше
айналады: су қоймалары деңгейлерінің бірігуі және ... ... ... бұл өзгерістер гидрологиялық режимнің ... ... ... әкеп ... ... барлығы бір көпжылдық кезең үшін
алынған бақылау мәліметтері мен гидрологиялық есептеулер өзге ... ... үшін ... болып қалады.
Қарастырылған процесстерді есепке алмау мен оны түсінбеу, тәжірибе
көрсеткендей, халық шаруашылық ... ... және ... ... ... ... ... берерде көптеген қателіктерге елді-
мекендерді су басу, ғасырішілік деңгейлер көтерілу фазасында темір жол мен
тас жолдарды ... ... ... ... құрамының нашарлауы, айлақтардың
құрғап қалуы жатады.
Сол себептен палеогидрологиялық зерттеулер кешенді ... мен ... ... ... су ... инженерлі-
гидрологиялық ізденістері көмегімен толыққанды айқындалуы тиіс.
ҚОРЫТЫНДЫ
Бұл дипломдық жұмысты орындау барысында анықталған басты мәселелер ... ... ... ... ... ... тараудан біз жалпы Алакөл
алабының географиялық орналасуы, өте қолайлы климаттың ... ... ... жамылғысының молшылығы айқындалған. Екінші ... ... мен ... ... ... режимі негізгі 3
бөлікке, яғни көктемгі-жазғы жылыну периоды, күзгі-қысқы салқындау ... ... ... ... бөлінген. Үшінші тарауда су теңдестігінің көпжылдық
және ғасырлық ... ... пен өзен ... ... ... Төртінші тараудан біздің көргеніміз, Алакөл
жүйесі көлдеріне жекелеген сипаттамалар берілген. Соның ішінде ... ... ... ... бұл ... ... Алакөлдің көпжылдық су деңгейі
режимінің сипаттамалары анықталды. Ол үшін ... ... ... ... орташа көпжылдық мәндері мен су деңгейлерінің
мәндері алынды. Бұл жұмыста аталып өткен зерттеуші ... ... ... ... ауа ... жауын-шашын және су
деңгейі мәліметтерін өзара байланыстырдық. ... ... ... су ... ... ... ... графиктерін
сараптау арқасында деңгейлер жүрісінің үдірісін (тенденция), ... ... ... ... ... Вод ... Централный и Южный Казакстан.
Бассейн озера Балхаш. Л: ... 1970 г. 13 вып, 2-664 ... ... ежегодник, 1965г. Л: Гидрометеоиздат, 1965-450с.
3. Метеорологическоий ежегодник Часть 2, Выпуск 18, 1975 г
4. Коровин В.И., Курдин Р.Д. ... ... ... ... ... ... вып 12, Алма-Ата 1965 г. 122 с.
5. Казанская Е.А. Морфология и динамика берегов озера ... ... ... вып 12, ... 1965 г. 88 с.
6. Коровин В.И. Исследование связей уровня ... ... ... ... ... ... Казахстана, вып
12, Алма-Ата 1965 г. 141 с.
7. Филонец П.П. Морфометрия Алакольских озер. ... ... вып 12, ... 1965 г. 79 ... Болдырев В.М. Режим рек и временных водотоков Алакольской ... ... ... вып 12, ... 1965 г. 52 ... ... Т.М. ... характеристика Алакольской впадины.
Вопросы географии Казахстана, вып 12, Алма-Ата 1965 г. 26 с.
10. Курдин Р.Д. Термический режим Алакольских ... ... ... вып 12, ... 1965 г. 182 ... ... Е.А., Логвиновских Э.В. Комплексная характеристика
озера Кошкарколь. Вопросы географии Казахстана, вып 13, ... г. 21 ... ... Е.А. ... ... ... ... Вопросы
географии Казахстана, вып 13, Алма-Ата 1966 г. 18 с.
Сурет ... ... ... А
Кесте А.10-Алакөлдің Көктума бекеті бойынша көпжылдық су
деңгейлерінің сипаттамалары
|жыл ... ... ... |1312 |1257 |
| | | |
| | | ... ... ... |30,9 |49,4 |65,3 |51 |96,6 |31,1 |41,5 |106,9 |4,4 |109,7 |83,7 |46,7
|717 |257 |441 | |1986 |34,8 |7,2 |42,9 |51,7 |104,7 |52,3 |22,2 ... |86,9 |46,8 |58,8 |563 |215 |373 | |1987 |56,6 |46,8 |41 |146,2 ... |43,4 |8 |50,5 |198,5 |102,9 |65,9 |943 |250 |630 | |1988 ... |15,9 |87,5 |154,7 |98,9 |127,3 |46,6 |32,6 |74,1 |47,1 |39 |890 ... | |1989 |49,5 |40,2 |11,9 |61,1 |38,8 |26 |83,9 | | | |52,2 | ... | | |1990 | | | | | | | | | | | | |617 | | | |1991 | | | | | | | | | |
| | |640 | | | |1992 | | | | | | | | | | | | |731 | | | |1993 | | | | | | |
| | | | | |533 | | | |1994 | | | | | | | | | | | | |498 | | | |1995 | | | |
| | | | | | | | |832 | | | |1996 | | | | | | | | | | | | |512 | | | |1997 |
| | | | | | | | | | | |607 | | | |1998 | | | | | | | | | | | | |867 | | ... | | | | | | | | | | | | |499 | | | |2000 | | | | | | | | | | | | ... | | |2001 | | | | | | | | | | | | |923 | | | |2002 | | | | | | | | | | |
| |771 | | | |2003 | | | | | | | | | | | | |823 | | | |2004 | | | | | | | |
| | | | |581 | | | |2005 | | | | | | | | | | | | |782 | | | | ... ... |77,38246 |85,4931 |66,9069 |56,45862 |36,75263
|34,85789 |67,42281 |68,35517 |47,72982 |672,0536 |242,7018 |428,0536 | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | |

Пән: География
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1986 жылдан 2002 жылдар аралығындағы салқын кездегі Алматы және Астана қалалары бойынша ауа температурасының термикалық режимі38 бет
7 -арна: кәсіби деңгейі мен шығармашылық шеберлігі50 бет
IP желілерде нақты уақыт режимінде ICQ хабарлар алмасу жүйесінде ақпараттық сервистерін іске асыру38 бет
«Алтын сапа» сапа деңгейі20 бет
«Атмосфераның құқықтық режимі»16 бет
«Ерекше қорғалатын табиғи аймақтардың құқықтық режимі»19 бет
«Жануарлар әлемін пайдалану мен қорғаудың құқықтық режимі»25 бет
«Жер қойнауының құқықтық режимі»22 бет
«Сауда - көлік компаниясы» ЖШС кадрлық саясаттың қазіргі жағдайы мен даму деңгейі 58 бет
«Экологиялық қолайсыз аймақтардың құқықтық режимі»25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь