Ұяң дауыссыздардың түрленім жүйесі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5

1 ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ ДЫБЫС ТҮРЛЕНІМІНІҢ ЗЕРТТЕЛУ ЖАЙЫ ... 8
1.1 Қазақ тілінің дыбыс құрамы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 12
1.2 Қазақ тілінің артикуляциялық сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15
1.3 Қазақ тілінің акустикалық сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15
1.4 Қазақ тілінің перцепциялық сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16
1.5 Қазақ тіліндегі үйлесім түрленімінің жіктелім нысандары ... ... ... ... 16
Түйін ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20

2 ҰЯҢ ДАУЫССЫЗДАРДЫҢ ТҮРЛЕНІМ ЖҮЙЕСІ ... ... ... ... ... ... ... ... 21
2.1 Д дауыссыз дыбысының негізгі варианты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 21
2.1.1 Д аә үйлесім түрленімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 22
2.1.2 Д аі үйлесім түрленімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 27
2.1.3 Д аұ үйлесім түрленімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 30
2.1.4 Д аү үйлесім түрленімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 34
2.1.5 Д ао үйлесім түрленімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 37
2.1.6 Д аө үйлесім түрленімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 39
2.1.7 Д ае үйлесім түрленімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 44
2.1.8 Д әы үйлесім түрленімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 48
2.1.9 Д әі үйлесім түрленімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 50
2.1.10 Д әұ үйлесім түрленімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 52
2.1.11 Д әү үйлесім түрленімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 54
2.1.12 Д әо үйлесім түрленімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 56
2.1.13 Д әө үйлесім түрленімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 58
2.1.14 Д әе үйлесім түрленімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 59
2.1.15 Д ыі үйлесім түрленімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 61
2.1.16 Д ыұ үйлесім түрленімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 63
2.1.17 Д ыү үйлесім түрленімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 65
2.1.18 Д ыо үйлесім түрленімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 67
2.1.19 Д ыө үйлесім түрленімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 69
2.1.20 Д ые үйлесім түрленімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 73
2.1.21 Д іұ үйлесім түрленімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 75
2.1.22 Д іү үйлесім түрленімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 77
2.1.23 Д іо үйлесім түрленімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 79
2.1.24 Д іө үйлесім түрленімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 80
2.1.25 Д іе үйлесім түрленімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 82
2.1.26 Д ұү үйлесім түрленімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 84
2.1.27 Д ұо үйлесім түрленімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..86
2.1.28 Д ұө үйлесім түрленімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 88
2.1.29 Д ұе үйлесім түрленімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 89
2.1.30 Д үо үйлесім түрленімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 91
2.1.31 Д үө үйлесім түрленімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 93
2.1.32 Д үе үйлесім түрленімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 94
2.1.33 Д оө үйлесім түрленімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 96
2.1.34 Д ое үйлесім түрленімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 98
2.1.35 Д өе үйлесім түрленімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 100
2.2 Бірегей дауыссыздың үйлесім түрленімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 102
2.2.1 Ғ.Г дауыссызының үйлесім түрленімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 102
2.2.3 З аү үйлесім түрленімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 103
2.2.4 Ж әұ үйлесім түрленімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 104
Түйін ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 107

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 107
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .109
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
............................................................................
............................ 5
1 ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ ДЫБЫС ТҮРЛЕНІМІНІҢ ЗЕРТТЕЛУ ЖАЙЫ ... 8
1.1 Қазақ тілінің дыбыс құрамы
.................................................................. 12
1.2 Қазақ ... ... ... ... Қазақ тілінің акустикалық сипаттамасы
............................................... 15
1.4 Қазақ тілінің перцепциялық сипаттамасы
............................................ 16
1.5 Қазақ тіліндегі үйлесім түрленімінің жіктелім нысандары
................ 16
Түйін
............................................................................
................................... 20
2 ҰЯҢ ДАУЫССЫЗДАРДЫҢ ... ... ... ... Д дауыссыз дыбысының негізгі варианты
............................................. 21
2.1.1 Д аә ... ... Д аі ... ... Д аұ ... ... Д аү ... түрленімі
.........................................................................
34
2.1.5 Д ао үйлесім түрленімі
.........................................................................
37
2.1.6 Д аө үйлесім түрленімі
.........................................................................
39
2.1.7 Д ае үйлесім түрленімі
.........................................................................
44
2.1.8 Д әы үйлесім түрленімі
.........................................................................
48
2.1.9 Д әі ... ... Д әұ ... түрленімі
.........................................................................
52
2.1.11 Д әү үйлесім түрленімі
.........................................................................
54
2.1.12 Д әо үйлесім түрленімі
.........................................................................
56
2.1.13 Д әө ... ... Д әе ... түрленімі
.........................................................................
59
2.1.15 Д ыі үйлесім түрленімі
.........................................................................
61
2.1.16 Д ыұ үйлесім түрленімі
.........................................................................
63
2.1.17 Д ыү ... ... Д ыо ... ... Д ыө ... түрленімі
.........................................................................
69
2.1.20 Д ые үйлесім түрленімі
.........................................................................
73
2.1.21 Д іұ үйлесім түрленімі
..........................................................................
75
2.1.22 Д іү үйлесім түрленімі
..........................................................................
77
2.1.23 Д іо үйлесім түрленімі
..........................................................................
79
2.1.24 Д іө ... ... Д іе ... ... Д ұү ... түрленімі
.........................................................................
84
2.1.27 Д ұо үйлесім түрленімі
..........................................................................86
2.1.28 Д ұө үйлесім түрленімі
............................................................................
88
2.1.29 Д ұе үйлесім түрленімі
............................................................................
. 89
2.1.30 Д үо үйлесім түрленімі
............................................................................
. 91
2.1.31 Д үө ... ... ... Д үе ... ... ... Д оө үйлесім түрленімі
............................................................................
. 96
2.1.34 Д ое үйлесім түрленімі
............................................................................
. 98
2.1.35 Д өе ... ... ... ... ... ... 102
2.2.1 Ғ-Г дауыссызының үйлесім түрленімі
.................................................. 102
2.2.3 З аү үйлесім түрленімі
............................................................................
. 103
2.2.4 Ж әұ ... ... ... ... ... ... тіл ... қазақ тілінің дыбыс құрамы мен жеке дыбыстардың
артикуляция-акустикасы жан-жақты ... ... ... ... ... ... монография мен мақалалар жарық көруде. ... ... ... қатысты үндесім дыбыс құрамы арнайы ... ... Осы ... ... ... академиялық
грамматикаға еніп, көпшілік ғылыми қауымның қолына да тиді.
Алайда, тілдегі ең кең тараған ... ... ... қарамай, қазақ
тілі дыбыстарының үндесім түрленімімен қатар тұратын үйлесім түрленімі,
енді ғана ... ... ... ... ... ... ... түрленімі іргелес дыбыстардың немесе дыбыс тіркесінің ... ... ... шебіндегі орнына қарай (шеп түрленім), сөз
тіркестерінің шегарасындағы қалпына қарай (шегара түрленім) т.б. ... ... ... ... ... да ... ... фонетикалық (артикуляциялық, акустикалық т.б.) көрінісі
де, оны зерттеудің де амал-тәсілдері де өте күрделі боп ... ... ... қазақ теориялық фонетикасының алдында дыбыс
түрленімінің фонологиялық жіктелімі мен ... ... ... ... ... ... аса ... тіліндегі дыбыстардың ассимиляциялық түрленіміне, оның ішінде
іргелес ... ... ... ... ... өзектілігі
теориялық жағымен қатар практикалық зәруліктерден туындайтынымен де
сипатталады.
Атап ... ... ... енді ғана ... түрде зерттеле
бастаған үйлесім құбылысына қатысты дыбыс ... ... мен ... ... нақты анықталмағандықтан, олар ... ... мен ... енбей жатыр. Іргелес
түрленім мәселесі енді ғана ... ... оның ... ... ... ... таныс емес. Сондықтан қазақ тілі дыбыстарының
толық түрленім құрамы оқу ... ... ... Оқу
бағдарламалары орфографиялық «әліпби» дыбыстардың сипаттамасымен ғана
шектелуде, ал қазақ орфоэпиясының негізі ... ... ... ... айтылым сөздіктер көлемінде ғана қамтылып, сабақ-жаттығу ... ... ... тілі дыбыстық жүйесін игеруге, үйретуге қатысты ... ... ... және практикалық мәселелерінің зерттелу қажеттілігі
тақырыптың өзектілігін көрсетеді.
Зерттеу ... ... ... төл ... ... ұяң
дауыссыздардың «дауыссыз+дауысты» дыбыс тіркестері.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. ... ... ... - ... ... дыбыс тобы болып табылатын ұяң дауыссыздардың іргелес
түрленім ... ... ... ... ... ... және естілім
белгілерінің жүйесін сипаттау.
Ол үшін төмендегідей міндеттер атқарылады:
-қазақ ... ... ұяң ... бар төл ... ... тізімдемесін жасау;
-ұяң дауыссыздардың құрамы мен жүйесіне фонологиялық және фонетикалық
шолу;
-ұяң дауыссыздардың тіркесім ... ... және ... ... зерттеу нысанын белгілеу;
-әрбір тіркесім түрленімнің артикуляциялық моделін жасау;
-әрбір тіркесім ... ... ... ... ... ... ... талдау;
-тіркесім түрленімдерін өзара салыстырып, айырым-ортақ белгілерін анықтау
және көрнекі кесте құрастыру;
-түрленім үлгілерінің ... ... ... ... жаңалығы мен нәтижелері. Зерттеудің ... мен ... ... ... ... ... ... берілді;
-қазақ тілінің дыбыс жіктеліміне дауыс желбезегінің ... ... ... ... ... мәліметтеріне сүйеніп, ұяң
дыбыстардың ... ... ... ... және әрқайсысына
тән көрнекі модель үлгісі жасалды;
-түрленім үлгілерінің ... ... және ... ... ... ... көрнекі кестеге түсірілді;
-түрленім үлгілерінің акустикалық ... ... ... ... ... талданды;
-ұяң дауыссыз дыбыстардың түрленім үлгілері өзара салыстырылып, мүмкін
болған араласымы (комбинациясы) түгел қамтылды;
-қазақ тіліндегі түрленім ... ... ... ... орны анықталды.
Зерттеу әдісі: фонологиялық (айырым белгілер жүйесі), фонетикалық
(жасалым, айтылым, естілім) талдау және ... ... ... және ... ... ... жұмысының
нәтижелері қазақ фонетикасының дыбыс түрленім теориясына, айырым белгілер
теориясына, ... ... мен ... саласына, салыстырма-
типологиялық ізденістерге өзіндік үлес қоса ... ... ... нәтижелерін айтылым сөздіктер құрастыруға, дыбыс түрленімі жайлы
арнайы курстар жүргізуге, ... ... жаңа ... ... ... өзге ұлт ... мемлекеттік тілді үйретуде)
жұмыстарын жетілдіруге, көрнекі ... ... ... т.б.)
мен компьютер бағдарламаларын жасауға пайдалануға болады.
Қорғауға ұсынылған негізгі тұжырымдар:
-қазақ тіліндегі түрленім құбылысы өзіндік тілдік бірлік болып табылады;
-қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... ... мен
атаулар, зерттеу әдістері) қалыптасқан;
-қазақ тіліндегі түрленім үлгілерінің өзіндік жіктелім белгілері бар;
-қазақ тіліндегі іргелі үндесім түрленімнен басқа фонетика-фонологиялық
сипаты бөлек ... ... ... ... мен ... ... дыбыс құрамы өз алдарына
жіктеліп ... және ... ... ... ... ... фонологиялық құбылыс ретінде қазақ сөзінің мағынасын
ажыратады, сондықтан оның ... ... анық ... ... ... ... ретінде қазақ сөзінің табиғи
айтылымын қамтамасыз етеді, сондықтан оның артикуляциялық естілімі көмескі
болады;
-үндесім түрленім ... ... ... бір ... топқа
жинақтайды (қазақ тілінде төрт әуез бар), үйлесім түрленім, керісінше,
таратады;
-үйлесім түрленім ... ... ... ... бірі ... табылады.
Зерттеудің дерек көздері. Қазақ тілтанымының ... ... ... ... ... ... қазақ тілі дыбыстарының жасалым қоры,
оқулықтардың фонетика ... ... ... мен ... ... ... ... және қазақ тіл білімі мәселелері» атты Халықаралық
ғылыми-теориялық конференцияда (2004), ... ... және ... ... атты ... ... конференцияда
(2004), «Қазақ әдеби тілінің тарихы мен диалектологиясы» атты республикалық
ғылыми-практикалық конференцияда (2006), А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл ... ... ... семинарда баяндалып, ғылыми
басылымдарда 6 (оның ... ... ... ... - 3) мақала ретінде
жарияланды.
Зерттеу жұмысының құрылымы. ... ... үш ... қорытынды және
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ ДЫБЫС ТҮРЛЕНІМІНІҢ ЗЕРТТЕЛУ ЖАЙЫ
Қазақ фонетикасының ғылыми әдебиетін шолып ... ... ... ... арналған, әсіресе, артикуляциялық
еңбектердің өте ... ... ... ... ... өзі ... ... түрленімнің артикуляциялық жағы арнайы зерттеу нысанына
айналмағанын көрсетеді.
Қазақ тілі ... ... жайы сөз ... ... ... жай - оның дыбыс құрамының сөз болатындығы. ... соң ... ... ... сипатталатын болды. Құралғы (экспериментал)
фонетиканың дамуына байланысты ... тілі ... ... жан-жақты көңіл бөлінді. Одан бері келе қазақ тілі ... ... ... ... ... тілі ... ... барысы кешенді зерттелімге
айналды. Осындай ... ... ... тілі ... ... ... ... молдығы дәлел бола алады.
Қазақ фонетикасының ХІХ ғ. ... ... ... ... [1],
П.М.Мелиоранский [2], В.В.Радлов [3;4] т.б. болса, ХХ ғ. ... ... [5], ... [6;7], ... [8], ... ... ... фонетикасының зерттелу деңгейін жаңа деңгейге көтерді, қазақ
сөзінің төл айтылым үлгісі осы зерттеулерге ... ... ХХ ғ. ... ... І.Кеңесбаев [10], Б.Қалиев [11], Ж.Аралбаев [12],
Ә.Нұрмаханова [13], ... [14;15], ... [16;17] т.б орыс ... фонетистерінің іргелі (фундаментал) фонема теориясына сүйене отырып
талдап ... ... ... ... ... мен оқу
бағдарламаларына толық ... осы ... ... ... ... ... өзінің көптеген еңбектерінде [18] А.Байтұрсынұлы,
Х.Досмұхамедұлының ... ... ... ... айтылым үлгілеріне
қатысты мол мұра қалдырды, қазіргі кезде ... ... [19] ... ... мектеп жолын жалғастырып келеді.
Қазақ тілінің дыбыс түрленіміне келгенде зерттеушілердің тек жуан-
жіңішкелікке ғана мән ... ... ... Жуан-жіңішкелікті алғаш
аңғарғандардың бірі ... ... ... гласным согласные
бывают толстые и тонкие» [1,8] деп ... ... ... ... ... алғаш аталып отырғанын көреміз. ... ... ... л ... екі түрлі жуан-жіңішке болып
дыбысталатынына мән беріп, жазуда екі ... ... ... [4]. ... ... ... l деп белгілесе, енді ... оның ... ł деп ... ... және дауыссыздың екі түрлі айтылатынына
қарап екі дыбыс дегенге ... Бұл сол ... ... тілдерін зерттеген
ғалымдардың бәріне тән пікір болған.
Алайда өзге дауыссыздардың жуан-жіңішкелік белгілерін ... ... ... түрленіміне де мән берілмеген.
А.Байтұрсынұлы қазақ тілінің дыбыс құрамын анықтағанда да ... ... баса ... ... ... ... ... тілінің негізгі
әліпби үлгілерін түгендей келіп, «өзге 19 ... һәр ... ... бірде жіңішке айтылады» [5,324]. Сонда қазақ тілінде бас-аяғы 43
дауысты-дауыссыз дыбыс бар деген қорытынды ... ... ... дауысты мен дауыссызға бірдей тән деп ... ... ... ... бар ... ... келеді.
Бұл жерде де қазақ тілінің дыбыс құрамы үндесім тұрғысынан және де
тілдің ... ... ... ... жуан, бірде жіңішке айтылатын
дыбыс белгілері ескеріліп отыр. А.Байтұрсынұлы пікірінің ең басты құндылығы
деп үндесім әуезінің ... ... ... ... ... тән ... айтамыз. Бұл өзіне дейінгі зерттеушілер мән ... ... ... ... тілі үшін ... ашып ... нәтиже болды.
Қазақ сөзінің үндесім айтылуына сол тұстағы қазақ зерттеушілердің бәрі
көңіл аударған. Х. ... «Бір ... ... я жіңішке болып екі
түрлі айтылуы қазақ-қырғыз тіліндегі әр дыбыстың ... ... ... ... қос айтылуынан» [6,83] деп түйіндейді. Х.Досмұхамедұлы жуан
және жіңішке ... ... ... де ... ... ... ... тілдің түбімен айтылып, тамақтан (көмейден) шыққандай болып
сезіледі; сол дыбыс жіңішке айтылғанда тілдің ұшымен сөйлегендей ... ... ... ... ... сезіледі» [6,83]. Әрине ол кезде
қазіргідей қалыптасқан артикуляциялық ғылыми аппарат болған жоқ, сондықтан
да ... ... ... түсіндіріліп отыр. Ғалым «сол дыбыс» деп
әңгіме тек бір дыбыстың екі ... ... ... ... отырғандығын баса
көрсетеді. Оны қазіргі фонетикалық тілмен айтсақ, дыбыстың «үндесім
аллофоны ... ... ... ... ... ... ... құрамын талдағанда «фонема»
атауын негізгі фонетикалық бірлік ретінде пайдаланғанын көреміз. Сонымен
қатар қажет деген жерінде ... ... ... ... ... ... ... фонетикалық зерттеуді Қ.Жұбанов
еңбектерінен табамыз [9]. Қазақ тілі дыбыстарының артикуляциялық ... ... үшін жеке ... ретінде беріп, артикуляциялық белгілеріне қарай
жарыстыра сипаттап шыққан, ... ... ... кесте
түрінде көрнекіленіп отырған.
Өткен ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ тілінің дыбыс құрамына деген
көзқарас ... ... ... шешіліп үлгергенін көреміз.
Қазақ тіліндегі үйлесім түрленім сықылды күрделі дыбыс ... ... ... де ... ... ... ... ғасырдың екінші жартысында қазақ фонетикасы жаңа деңгейге
көтерілді, оның басты ... ... ... тілі ... ... ... артикуляциялық сипаттама беріле бастағаны болатын.
Қазақ тілі дыбыстарының түрленім (вариант) құрамы негізінен қ-к, ғ-г
дауыссыздарының артикуляциясына байланысты ... ... «Қ мен к ... екі ... ... ... ... жіңішкелі варианты) деп қарау
дұрыс емес» [10,251] деп, олардың арасындағы артикуляциялық ... ... ... ... ... қарастырады, ал қалған
«дауыссыздардың әрқайсысының жуан-жіңішкелі болып ... ... ... жоқ» [10,251] ... ... келеді. Сол кездегі
фонетикалық теория осы қағиданы берік ұстап отырды. ... ... ... олар жеке ... ... берілді.
Сингармонизм теориясының дамуына байланысты қазақ тілінің дыбыс құрамы
үндесім тұрғысынан қайта қарастырыла бастады. ... ... ... ... ... тек «әліпби дыбыстармен» («әліпби дыбыстар» деп
Ә.Жүнісбек қазіргі әліпби тізіміне еніп ... ... ... ... болмайтынын көрсетті. А.Байтұрсынұлының ғылыми мұрасын жан-жақты
зерттей келіп, М.Жүсіпұлы [20;21] қазақ тілі ... ... ... ... көрсетті. Қазақ жазуының негізінде сингармонизм жатқанын
және алдағы ... да ... ... ... ... болу
керектігін дәлелдеп, ұсыныстар жасаған. Сингармонизммен арнайы шұғылданған
Ә.Жүнісбек [22] оның ... тон ... ... ... ... ... ... тілдерінде екпіннің, буын тілдерде тонның тілдегі
дыбыстардың басын құрап, сөз етіп біріктіретін қызметі түркі ... ... ... тілдерінде сингармонизмге тән екен. Соған орай ... ... ... әуез жіктелімін ұсынды. Сингармонизм тұрғысынан қазақ тілі
дыбыстарының үндесім түрленімін ... ... ... ... ... ... ... и описать все
произносительные единицы в ... ... и ... их ... [23;24 ] деп ... ... әр түрлі саласындағы мамандар үшін зерттеу нысаны ортақ,
ол - қазақ ... ... ... ... ... өз тұрғысынан, басқаша
айтқанда, қай тілдік деңгейде немесе қандай құбылыс ретінде ... ... мен ... ... ... ... кезден бастап экспериментал фонетиканың ... ... ... ... ... ... акустикалық
талдаудың тиімді әдісі болды. Акустикалық зерттеулердің басында М.Исаев
[25;26], ... [27;28], ... [29], ... ... [31], В. ... [32] т.б. болды.
Акустикалық талдаумен қатар артикуляциялық талдау да қатар жүрді.
Рентген қондырғысы арқылы ... ... ... ... [33], ... [34], ... [35] ... Бұлар қазақ тілі дыбыстарының нақты артикуляциясын көрсететін
еңбектер ... ... ... ... сипаттама артикуляциясына
экспериментал артикуляция келіп қосылды. Қазақ тілі дыбыстарының жасалым
жолдарын ... ... ... ... ... дыбыстарының табиғатын бейнелейтін өлшемдердің бірі ... ... ... ... ... ... перцепциясын
зерттеудің нәтижелерін осы саладағы алғашқы ізденістер болып ... [36] ... ... Тіл дыбыстарын адамның естілім түйсігі
қалай қабылдайды, соны анықтау ... ... ... ... ... ... Сөз айтылымына қатысты оның шәкірті
М.Әлімбаев [37] алдыңғы ғасыр жазба деректерін ... ... Сол ... ... ... ... естісе солай жазып алып отырғандықтан,
олардың грамматикалық материал ретінде ... ... ... ... қазіргі кездегі үнтаспа жазбаларымен қатар қоюға болады деген
пікір ұсынады.
Қазақ тілінің интонация жүйесі де ... ... ... кеңінен
зерттеле бастады. Интонациялық зерттеулердің бастамасын Түркпенбаев ... ... ... ... келе ... ... интонация жүйесі
жаңа теориялық тұрғыдан зерттеле ... ... ... ... ... ... өзалдына жеке бөлім болып қалыптасты. Бұл
саладағы тың ... ... [39;40] ... Қазақ тілінің
интонация жүйесінің құрылымды бірліктері ретінде З.Базарбаева енгізген
«интонациялық конструкция» атауын ерекше айтуға ... ... ... ... 8 ... ұсынып отыр. Соның нәтижесінде қазақ мәтінін тұтас
бірлік ретінде талдап, ... ... ... ... болатын
болды. Интонациялық зерттеулер З.Базарбаеваның шәкірттері ... ... [42], ... [43], ... [44], ... ... [45] ... толығып жатыр.
Фонетикалық зерттеулердің негізгі әдістерінің бірі ретінде қазақ ... ... ... ... пайдаланып модельдеу
әдісі басталды. Бұл бағыттағы зерттеулерге негіз болып отырған Ә.Жүнісбек
[46;47] ұсынған «қазақ тілінің артикуляциялық ... ... ... ... ... базасының үлгісі фонетикалық зерттеулердің жаңа
бағытын ашып отыр. Мұндағы негізгі теориялық идея кез келген тіл ... ... ... Ендеше «фонетикалық зерттеулер дыбыс, дыбыс
тіркесі, буын, сөз т.б. деңгейдегі бірліктердің ... ... ... ... ... ... және ... дәрістерінен].
Артикуляциялық база үлгісінде қазақ тіліне тән мүмкін болған жасалым
белгілердің бәрі ... және ... ... ... берілген.
Мұның өзін қазақ артикуляциясының «мәлімет қоры» деп қараса да ... ... ... ... ... ... ... үйлесім, тіркес (іргелес), шеп, сөз ... ... т.б. ... ... ... ... ... мүмкіндік туады.
Үлгідегі белгілердің араласым саны «шексіз» десе де болады, өйткені тілдің
айтылым мүмкіндігі өте ... ... қай ... ... ... фонетикалық тақырыпқа артикуляциялық сипаттама мен артикуляциялық
үлгіні осы «мәлімет қорынан» таба алады. Әрі қарай ... ... ... байланысты артикуляциялық үлгіні зерттеу амалы ретінде пайдаланып
кете алады.
Қазақ тілінің артикуляциялық базасының үлгісін пайдаланып жүргізіліп
жатқан зерттеулер ... ... ... [48], ... [49] ... ... ... тәсіліне қарай топтап, жуысыңқы және тоғысыңқы
дауыссыздарды зерттеу нысаны ... ... [50] ... желбезегінің қатысын
ескеріп, үнді дауыссыздарды, Г.Қайдарова [51] буын ... ... [52] ... ... ... келеді.
Тіл біліміндегі, оның ішінде фонетика да бар, ... ... ... қазақ тіліне пайдаланыла бастады. Әрине бұл әдіс бүгін ғана
пайда болып отырған жоқ. Түркі тілдеріне байланысты ... ... ... ... [53] ... ... ... тән деп
есептелетін сегіз дауыстының ... ... ... текше тектес пішіндемелер ұсынған. Соңғы кезде ... ... оның жаңа ... қазақ тіліне А.Жұбанов [54] ... ... ... ... Ал ... ... дыбыстарының артикуляциялық
моделін талдау амалы ретінде пайдаланып, оның зерттеу нәтижесін А.Жүнісбек
[55] еңбектерінен ... ... ... негізгі зерттеу бағыттары ретінде оның
дыбыс құрамы, дыбыстардың ... ... мен ... ... ... ... дыбыс, буын, сөз, сөйлем және
мәтін деңгейінде жүргізілген. Мұның өзі қазақ фонетикасына ... ... мол ... ... ... ... ... құрамы.
Қазақ тілінің дыбыс құрамы жайлы ғылыми әдебиетке шолу жасағанда
оларды негізінен екі ... ... ... ... ... ... тілінің дыбыс құрамын әліпби дыбыстар
деңгейінде қараған. Басқаша айтқанда, әліпби тізімге қандай дыбыстар енсе,
сол дыбыстардың талдауына ... ... Осы ... еңбектердің өзін
іштей тағы екі топқа бөлуге болады. Оның бірі қазақ тілінің төл және ертеде
енген дыбыстарды қамтыған ... ... ... ... ... ... тілі» деген атпен шығып, бүгінгі жазуымыздағы барлық төл және кірме
дыбыстарды ... ... ... ... ... ... ... саны қырық әріптен аспайды және әр ... ... ... бір ... ғана ... ... беріліп отырады.
Қазақ тіліндегі үйлесім түрленім дәстүрлі фонетикада арнайы зерттеу
нысаны болмағанымен, бірлі-жарым талданған ... ... ... ол ... негізгі мақсаты үйлесім белгілердің құрамы мен
жүйесін анықтау емес, сол үйлесім дыбыстар «фонема ма, ... емес пе ... ... ... ... ... ... Мысалы, қ-к, ғ-г ... ... ... ... ... ... ... керісінше, «вариант деңгейінде ме» деген сұрақтың жауабында бір пікір
жоқ. Бір топ ... [10;14] ... ... ... ... ... «...қ, к, ғ, г ... ... ... ... ... ... баяндау керек болады» [14,64], енді бір ... [20;22] ... ... қызметін ескеріп, варианттар ... ... ... орыс және ... ... де қосылады [55;56;57].
Екінші топтағы еңбектер қазақ тілінің төл дыбыстарын бөліп қарастырады
да, кірме әріптер мен кірме дыбыстарды шығарып тастайды. Соның бір ... ... ... ... «Қазақ грамматикасын» алуға болады [46]. Және
бұл бағыттағы еңбектерде төл ... ... ... варианттарына
арнайы көңіл бөлінеді. Соның нәтижесінде қазақ тілінің дыбыс құрамы сан
жағынан «әліпби» дыбыстардың ... ... ... шығады. Өйткені бір
дыбыстың бірнеше әуез ... ... ... ... санының мөлшері
дәстүрлі зерттеулер нәтижесінен артық болып шығады. Мысалы, А.Байтұрсынұлы
қазақ тілі дыбыстарының ... 5 ... және 17 ... деп ... ... ... ... есепке алып, қазақ тілінде 43
дыбыс бар деп қорытындылайды. Бұл жерде ... ... 43 ... ... 42 ... сан ... қарап өзара шатастырмау керек. Бұлар бір-
біріне жақындамайтын, басқа-басқа мәселелер. Бұл қазақ тілінің жуан-жіңішке
үндесім әуезін есепке алғандағы сан ... ... ... жолмен қазақ тілінің дыбыс құрамын анықтайтын
болсақ, онда қазақ тіліндегі негізгі дауыстылар 3 ... ... ... және ... дауысты) дыбыс, ал дауыссыздар 17 дыбыс, барлығы 20
дыбыс болып шығады. Енді ғалым қазақ тіліндегі төрт ... ... ... ... 9 ... дыбыс, 66 дауыссыз дыбыс, барлығы 75 дыбыс ... [46]. ... ... ... үндесім дыбыстардың құрам саны шығады.
Ал егер, қазақ тіліндегі дыбыстардың үйлесім, шеп т.б. ... ... ... ... онда ... ... тағы да ... кете береді.
Қазақ тіліндегі дыбыс варианттарын түгендеу теориялық фонетиканың
мақсаты мен міндеті болып табылады. Осыған орай өзге тілдерге ... ... бар ... ... онда түркі тілдеріне қатысты мәлімет
табу қиын. Әзірге өзге түркі тілдерінде бұл ... әлі ... ... ... ... ... әдебиеттен мәлімет кездестіре алмадық. Ал
қазақ ... ... ... ... ... ... толық анықталды
[46].
Лингвистикалық зерттеу әдістері теория-практикалық тұрғыдан жолға
қойылған ... тіл ... ... болсақ, ағылшын және орыс
тіліндегі дыбыс түрленімі ... ... ... ... ... ағылшын тілінің дыбыс түрленімі жайлы бірнеше еңбек ... ... [60] орыс ... ... ... жайлы үлкен монография
беріп отыр. Мысалы, ағылшын тілінің бір ... ... ... варианттары, орыс тілінің бір дауысты дыбысының ондаған
ассимилятив варианттары айтылым деңгейінде кездеседі екен.
Ендеше ... ... ... ... ... ... ... жалпы тіл білімінде бар.
Қазақ тілінің дыбыс құрамын ... ... ... ... ... көрсетейік.
В.В.Радлов нұсқасы (ХІХ ғ.):
а, ә, е, о, ө, ы, і, ұ, ү; к, қ, х, ғ, г, ж, дж, з, й, л, ł, м, н, ң, ... б, у(w), п, ш, ... ... (ХХ ғ. ... ә, ы, і, о, ө, ұ, ү; б, д, ғ, г, ж, з, қ, к, п, т, с, ш, м, н, ң, ... у, х, һ
І.Кеңесбаев (С.Мырзабеков) нұсқасы (ХХ ғ. екінші жартысы):
а, ә, е, э, ы, і, о, ө, ұ, ү, и, у, я, ю, ё; б, д, ғ, г, ж, з, п, т, ... с, ... н, ң, л, й, р, у, в, ф, х, ц, ч, щ, ... ... а ә п б ... і т д ... қ(к) ғ(г) ... ү с з ... ө ш ж ... ... дыбыс құрамын анықтауда кірме дыбыстар мен кірме
әріптердің ... мол ... ... Ұяң ... бөліп қарайтын
болсақ, онда оның құрамында ... дж ... ХІХ ғ. ... ... көреміз. Бертін келе ж дауыссызының ... ... ... ... да оны ... ... де жолы қарастырылмаған.
Дауыссыздың африкат айтылымы үйлесім түрленімге ... ... ... ... ... қарастырмадық.
1.2 Қазақ тілінің артикуляциялық сипаттамасы.
Қазақ тілінің дәстүрлі фонетикасында дыбыс үйлесімі ... ... ... ... артикуляциялық сипаттамасы дыбыстардың
негізгі белгілерін ... ... ... Мысалы, дауыстылар үшін
олардың жасалу орны, жақ қатысы мен ерін ... ... ... үшін ... ... ... жасалу тәсілі мен дауыс қатысы
жеткілікті болды. Алайда бұл белгілер ... ... ... ... ... ... сипаттауға жеткіліксіз еді.
Сондықтан да қазіргі қазақ фонетикасында, жалпы лингвистикадағыдай, негізгі
және үстеме артикуляциялық ... ... ... Оның қазіргі үлгісін
«Қазақ фонетикасының» сингармонизмге арналған бөлімінен көруге болады. Онда
қазақ дыбыстарының үндесім әуезіне байланысты, ... ... ... беру үшін ... ... ... соң ... фонетикадағы басы ажыратылмай келген, сондықтан дыбыс
анықтамасында араласып ... ... ... және ... ... ... ... Мысалы, артикуляциялық «тіл арты» атауы мен
естілім ... ... бір ... ... ... ... ... Кейде
артикуляциялық атаудың орнына естілім атау қолданыла береді. ... ... ... түрі ... анықтама (тек
артикуляциялық атаулар пайдаланылады), ... ... ... ... ... естілім анықтама (тек естілім ... ... ... ерекше тоқталып жатқан себебіміз бар. Әрі қарайғы дыбыс талдауын
Ә.Жүнісбек ұсынған жаңа ... ... ... сол ... ... ... дыбыс варианттарының анықтамасы күрделеніп кетеді.
Өйткені дыбыстың ... ... ... ... ... ... және ... белгілер жалғасады.
1.3 Қазақ тілінің акустикалық сипаттамасы.
Қазақ тілі дыбыстарының анықтамасына жаңғырық (резонатор) ... ... ауыз және ... ... ... қатысына қарай дыбыстар
ауыз қуысты немесе көмей ... ... ... Ауыз не ... ... қарай дыбыс әуезі түрленеді. Ауыз қуысындағы кедергінің көлеміне
қарай ... ... ... болып жіктеледі. Оның да ... ... ... ... бар. Ауыз ... бітер тұсының, яғни ерін қалпының
өзі бірнеше түрленімге себеп болады. Сөйлеу мүшелерінің тоғысым және жуысым
күшіне қарай ... ... бос ... ... ... ... нысаны ретінде А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі
институты ... ... ... ... пайдаландық. Үнжазба
«дауыссыз+дауысты» тіркесі және құрамында ұяң ... бар ... екі ... оқылуында жазылып алынған.
Акустикалық талдау артикуляциялық талдауға көмекші ретінде қосалқы
деңгейде ішінара жүргізілді.
Тілдік материал ретінде буынқұрақтар (Ә.Жүнісбек ... мен ... ... бә бе бы бі бұ бү бо бө ... үлгісі:
бас бәс бес бұр бүк бос ... ... ... би жи ди зи бу ду жу т.б. ... ... жиын, диқан, думан, буын т.б. ... ... ... ... ... орфоэпиялық құрамындағы бы, ды т.б. дыбыс тіркестері
жоғарыда қамтылды.
1.4 Қазақ тілінің перцепциялық ... тілі ... ... ... ... бірі болып
әуез қатысады. Дыбыстың құлаққа естілуі жайлы қазақ түсінігінде «даусы жуан
екен, төмен екен, қоңыр ... ... ... ашық ... ... ... бар. Ендеше артикуляциялық фонетиканың құрамында жүрген жуан-
жіңішке, еріндік-езулік белгілер естілім ... ... ... артикуляциялық фонетиканың еншісіне жасалу орнын ... ... деп ... атаулар қалдырылды. Сонда ерін-езу
артикуляциялық тұрғыдан дыбыстың ... ... ... ... ... ... әуезін көрсететін болады.
1.5 Қазақ тіліндегі үйлесім түрленімнің жіктелім нысандары.
Қазақ тілі дыбыстарының үйлесім түрленімі өте күрделі құбылыс болып
табылады. Оның ... ... ... ... зерттеулер өте аз, бірлі-
жарым ғана.
Әзірге белгілі зерттелімдер дауыссыздардың жасалым ... ... [48;49]. Ал ... ... түрленімнің дауыс
желбезегінің (дауыс шымылдығының немесе ... ... ... ... енді ... ... отыр [61]. Дәстүрлі фонетикада ... ... ... ... деп те ... Бірақ «дауыс қатысы»
деген атау акустикалық фонетиканың термині болып табылады, ал біз ... ... ... артикуляциялық фонетика тұрғысынан талдап отырмыз.
Ендеше бұл жерде «дауыс желбезегі» деген атауды ... ... ... ... және ... ... қатысына қарай зерттеу
нысанына айналып отырған дауыссыздардың жіктелім топтары көрнекі бейнеленіп
отыр (1-сурет). ... ... ... ... ... ... дауыссыз
дыбыстардың топтары иін қоршаумен бөлектенген, ал дауыс желбезегінің
қатысына қарай зерттеу ... ... ... ... тиіс ... қоршаумен бөлектенген. Үйлесім түрленімнің ... ... ... ... ... ... айналған жоқ. Сондықтан да біз оның орнын
көрнекілеген жоқпыз.
Біздің зерттеу нысанымызға дауыссыздардың дауыс желбезегінің қатысына
қарай жіктелім тобы ... ... ... сол ... желбезегінің
артикуляциялық қызметін модельдеп шықпақпыз. Дауыс желбезегінің моделі
алғаш рет ұсынылып отыр.
Дәстүрлі фонетикада ... ... ... ... ... жіктелімі
төмендегідей болып отыр. Сонда дыбыс:
-егер тек үннен (дауыстан) тұратын болса, онда дауысты болады;
-егер салдырдан дауыс басым ... онда үнді ... ... ... салдыр басым болса, онда ұяң дауыссыз болады;
-егер тек салдырдан тұрса, онда қатаң дауыссыз болады.
Мұндағы «салдыр, дауыс, ... ұяң, ... ... ... ... ... ұғымдары болып табылады. Ал біздің
талдауымыздың ... ... ... ... ... ... ... Бұл жердегі бізге қажет сөйлеу мүшесі дауыс
желбезегі болып отыр. Дауыс желбезегінің ... ... ... мен
оның атаулары «Қазақ грамматикасында» берілген [46]. Ал біз болсақ дауыс
желбезегінің дыбыс ... ... ... ... тілінің
артикуляциялық базасының сыртына шығардық. Артикуляциялық базаның ... ... оның екі ... мен ... бос емес. Ол жерлерде ... (сол ... ... ... ... тұр), ... ... (жоғары
жақтағы тілдің көлденең қатарын меңзеп тұр) және ... ... ... ... тік ... ... тұр) белгілері орналасқан. Бос орын ... база ... ... ... ғана бар. ... ... қатысын сол төменгі жаққа орналастырдық. Бір ... ... ... ... ... шықты. Өйткені дауыс желбезегінің өзі
модельдің төмен жағындағы көмей қуысын ... ... ... ... ... сай ... тұр. Сөйтіп дауыс
желбезегіне қатысты айырым белгілердің орнын дәл меңзеп тұр.
Жұмысымызда алдымен қазақ тілінің артикуляциялық ... ... ... толықтырып алдық.
Сонда соңғы «Грамматикада» ұсынылған ... ... ... ... ... жаңа модельмен төмендегідей болып
үйлеседі:
-дауыс желбезегі ... ... онда ... ... ... пайда
болады (жасалады);
-дауыс желбезегі мол тербелсе, онда тербелімді (үнді) дыбыс пайда болады
(жасалады);
-дауы желбезегі жартылай тербелсе, онда ... (ұяң) ... ... ... ... тербелмесе, онда тербеліссіз (қатаң) дыбыс пайда болады
(жасалады).
Нәтижесінде мұндағы ұғым-атаулардың бәрі артикуляциялық ... ... оның бәрі ... ... ... ... ... телініп тұр.
Оның артикуляциялық моделі көрнекі шығады (2-сурет). Содан оңға қарай:
толық ... ... ... ... ... сызық – тербелмелі
(дауысты) дыбыстың моделі; мол тербелісті көрсетіп тұрған тербелімді толқын
сызық – тербелімді (үндіні) дыбыстың моделі; ... ... ... ... ... ...... (ұяң) дыбыстың моделі;
тербелістің жоғын көрсетіп тұрған тік ... ...... ... моделі.
1-сурет Қазақ тілі дауыссыздарының зерттелім реті
(иін қоршау - жасалу тәсіліне қарай, тік қоршау - дауыс ... ... ... ... ... белгілері өз алдына зерттеу
атулары болып бөлініп шықты. ... ... ... ... соған қатыстыұғымдар көрнекі сипаттталды (модельденді).
Л.Р.Зиндер «дыбыстардың түрленім үлгілерінің тілдік мәні жоқ» деген
пікірмен келіспей, керісінше, ... ... ... ... аса ... рөл атқаратынын айтқан [62,51]. Ғалымның осы пікірін
басшылыққа ала отырып, қазақ ... ұяң ... ... түрлерін
жан-жақты сипаттап шығатын боламыз.
2-сурет Дауыс желбезегінің артикуляциялық ... ... ... ... тілі ... ... және үйлесім түрленімінің жиынтық
белгілері:
І◊ - тіл арты, ашық, езу, кейінді, төменді, көмей ... кең ... ... ... ашық ... - тіл ... ашық, езу, ілгерінді, төменді, ауыз қуысты, ... ... ... ашық езулік
Іˆ - тіл арты, қысаң, езу, кейінді, ... ... ... ... ... ... жуан, қысаң езулік
І'ˆ - тіл ортасы, қысаң, езу, ілгерінді, жоғарылы, ауыз ... ... ... ... жіңішке, қысаң езулік
І'ۦ - тіл ортасы, қысаң, емеурін, ілгерінді, жоғарылы, ауыз ... ... ... ... ... ... - тіл арты, қысаң, ... ... ... ... ... доғал
шығысты, босаң лепті, жуан, доғал еріндік
І'˚ - тіл ортасы, қысаң, ерін, ілгерінді, ... ауыз ... ... босаң лепті, жіңішке, доғал еріндік
Іۦ˚ - тіл арты, қысаң, ерін, кейінді, жоғарылы, көмей қуысты, сүйір
шығысты, босаң лепті, жуан, сүйір ... - тіл ... ... ... ілгерінді, жоғарылы, ауыз қуысты, сүйір
шығысты, босаң ... ... ... ... ... ... ... мен оның жүйесі үндесім және үйлесім дыбыс
варианттарынан құралады. Аталған ... ... ... ... ... ... зерттеу нысанына айналып отырған.
Алғашқы зерттеулерде (ХІХ ғ.) дыбыстардың негізгі құрамына көп көңіл
бөлінген. ... ... ... ... жуан және жіңішке
айтылымы ескеріледі, бірлі-жарым дауыссыздардың артикуляциялық ... ... ... (л, қ, к, ғ, г). ... ... ... ... дауыстының артикуляциясына теліп отырған. Сондықтан да
талдау тәсілінде «гармония» (гармония гласных) термині жиі ... ... ... тілі ... ... ... дұрыс анықталып,
сөздің орфоэпиялық айтылымы дұрыс көрсетіліп отырғанын жетістік ... ... - ХХ ғ. ... ... ... ... ... шынайы
анықталған кезең болып табылады. Және қазақ тілінің айтылым артикуляциясына
байланысты атаулар қалыптасты, ... ... ... кестелер
құрылып, дыбыстардың айырым-ортақ белгілері өзара жүйеге түсті. Осы ... ... ... ... тіл біліміндегі айырым белгілер теориясының
бастау көзі деп ... ... ... ... ... ... ... бастаған «фонем» теориясының қазақ тілтанымына көше бастаған кезеңі
болды.
ХХ ғ. ... ... ... ... ... орныққан кезеңі болды.
Зерттеу жұмыстарының бәрі қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... зерттеу әдісі ретінде ... ... ... пайдаланыла бастады. Соның нәтижесінде
дыбыс артикуляциясының анықтамаларына жаңа деректер қосылып жатты. ... төл ... ... ... ... бірге қарастырылды.
Сингармонизм теориясының қалыптасуы ... ... ... ... ... ... олардың жасалым, айтылым және
естілім сипаттамалары ... ... ... төл ... ... ... ... кірме әріптер) ... ... екі ... ... тілінің артикуляциялық базасы моделінің жасалып, оны зерттеу
әдісі ... ... ... ... ... дыбыс құрамын түгел
қамтып, әрбір дыбыстың ... және ... ... ... ... анықтап, көрнекі сипаттап беруге мүмкіндік туды.
Артикуляциялық ... ... ... екі ... сондай-ақ бір
дыбыстың екі және бірнеше түрленім үлгілерін өзара ... ... ... ... ... ... отыр.
Қазақ тілінің үндесім құрамы анықталғаннан кейін, енді үйлесім құрамы
зерттеу нысанына айнала ... ... ... ... ... ... ... қызметіне қарай топтастырылып зерттелді. Алдағы
уақытта дауыстылар өз алдына, ... ... ... тілдік
деңгейлерге (буын, сөз, шеп, тіркес т.б.) қарай ... ... тілі ... ... ... жайы дыбыстардың үйлесім
түрленімінің зерттеу ... ... ... ... ... ҰЯҢ ... ... ЖҮЙЕСІ
2.1 Д дауыссыз дыбысының негізгі варианты
Д дауыссыз дыбысының негізгі (әліпби) ... Ды ... ... ... ... вариантының артикуляциясы.
-Тіл ұшы арқылы жасалады; дыбыстың жасалуына қатысып ... ... ... ... ... ... ... тіл үшы болып
табылады (суретте тілдің ұшы күрек тістің түбіне тіреліп тұр); ... ... ... ... ... ... мүшесін аламыз, жасалу орнына
байланысты тіл ұшы дауыссыз болып табылады.
Дауыссыздың жасалу ... ... ... белгісі – тіл ұшы.
-Тіл ұшы мен күрек тістің түбінің тоғысуы арқылы жасалады (суретте тілдің
ұшы мен күрек тістің түбінің аралығында ... жоқ); ... ... ... ... дауыссыз дыбыс болып табылады; оның модель үлгісі ретінде
оң жақтағы бағананың жоғарғы ... ... ... жалаң доғал сызық
алынған.
Дауыссыздың жасалу тәсіліне қатысты артикуляциялық белгісі – тоғысыңқы
(шұғыл).
Сонымен толық артикуляциялық ... ... тіл ұшы, ... ... ... табылады.
Негізгі вариантының акустикалық сипаттамасы:
-Дыбыстың жасалуына қатысатын сөйлеу мүшелері, яғни тіл ұшы мен ... түбі ... ... жартылай лепті серпінмен ажырайды ... ... ... ... ... лепсіз серпінді (слабо взрывной)
дауыссыз дыбыс болып табылады.
Негізгі вариантының естілім сипаттамасы:
-Тілдің ұшы мен күрек тіс түбінің ... ... ... ... ... естіледі; естіліміне қарай ызың салдыр дауыссыз дыбыс болып
табылады.
Негізгі вариантының естілім белгісі – ызың салдыр дауыссыз ... ... ... фонетикалық (артикуляциялық, акустикалық,
перцепциялық) сипаттама белгілері мынадай болып шығады: тіл ұшы, ... ... ... ... ызың салдыр ұяң дауыссыз дыбыс.
Д дауыссыз дыбысының негізгі айырым белгілері тұрақты болады.
Д дауыссызының сөз шебіне қатысты түрленімі оның ... ... ... ... ... маңызды көрінісі болып табылады.
Д дауыссыз дыбысының артикуляциялық түрленім ... ... ... сипаттап шығу үшін оларды ... және ... ... ... ... ... Айырым белгілердің
негізінде олардың артикуляциялық моделін беттестіріп, ұқсас-айырым тұстарын
көрнекі бейнелейміз.
2.1.1 Д дауыссызының -Да және Дә ... ... ... ... ... айтқанда тілдің дөңес тұсы ауыз ... ... ... ... ауыз қуысындағы көлденең жатысына қарай
дауыссыздың кейінді варианты ... ... ... ... ... ... ... Тілдің көлденең қалпына қатысты қосалқы белгісі –
кейінді. Тіл ауыз қуысында төмен жатады, яғни жақ кең ... ... ... тұсы мен ... ... ... ... тілдің тік қалпына
немесе жақ қатысына қарай төменді дауыссыз болып табылады (оң жақ ... ... ... ... ... тік қалпына қарай немесе жақ
қатысына қарай артикуляциялық қосалқы белгісі – төменді. Ерін ... ... яғни ... ерін мен ... ерін ... ... жатады;
еріннің бір-бірінен алшақ қалпына қарай ашық ерін дауыссыз ... ... жақ тік ... ... айырым белгі). Еріннің шығар тұсының қалпына
қарай қосалқы ... – ашық ... ... ... ... белгілері кейінді, төменді, ашық
ерін дауыссыз варианты болып табылады.
-Дә үйлесім түрленімін ... ... ... тұсы ауыз ... ... ... тілдің ауыз қуысындағы көлденең жатысына қарай дауыссыздың
ілгерінді варианты ... ... ... ... ... ... айырым
белгі). Тілдің көлденең қалпына қатысты үстеме белгісі – ... ... ... ... ... яғни жақ кең ... ... тілдің артқы тұсы
мен таңдай бір-бірінен алшақ жатады, тілдің тік қалпына немесе жақ қатысына
қарай төменді дауыссыз ... ... (оң жақ тік ... ... айырым
белгі). Тілдің тік қалпына қарай немесе жақ қатысына қарай ... ...... тігінен кең ашылады, яғни астыңғы ерін мен ... ерін ... ... жатады; еріннің бір-бірінен алшақ қалпына қарай ашық ... ... ... (сол жақ тік ... бірінші айырым белгі).
Еріннің шығар тұсының қалпына қарай қосалқы белгісі – ашық ерін.
3 – сурет Тіл ұшы Д ... Да-ә ... ... ... ... ... қосалқы белгілері ілгерінді, ... ерін ... ... ... ... дауыссыздың бұл варианттарының ... ... ... яғни тілдің көлденең қалпында екен. Өзге
артикуляциялық белгілері бірдей: төменді, ашық ... ... Да-ә ... ... ... кестелі көрінісін құрастырамыз:
-Да - ұяң кейінді ... ашық ... - ұяң ... ... ашық ... ... үйлесім варианттарының ұяң белгісі екеуіне
де ортақ және ... ... ... ... ... ... ... арасындағы кейінді-ілгерінді белгілері айырым болса, төменді және
ашық езу белгілері ортақ (4-сурет)
4– сурет Тіл ұшы Д ... Да-ә ... ... ... ... ... үстеме акустикалық сипаттамасы: Тілдің дөңес тұсы ауыз
қуысының арт жағында ... ... ... тұсы ... қуысына жақын
жатқандықтан көмей ... ... ... ... ... ... ... жинақы орналасады (5-сурет), ендеше дауыссыздың
акустикалық айырым белгісі жинақы болып табылады.
Үстеме перцепциялық ... ... ... тұсы ауыз ... мен ... ... бөліп жатыр; ауыз қуысы көмей қуысынан үлкен; ауыз ... ... ... ... ... ... дауыссыз жуан естіледі;
ауыз және көмей қуысының өзара қатысына қарай жуан дауыссыз ... ... ... ... ... ... ... белгісі – жуан.
Естілім белгісінің моделі ретінде қою түскен таңбаны ... -Да .
5 – ... ... Да ... және Дә ... ... ... көрнекі бейнесі
Дә түрленімінің үстеме акустикалық сипаттамасы: Тілдің ... ... ... алдыңғы жағында жатыр, тілдің дөңес тұсы ауыз қуысына жақын
жатқандықтан ауыз ... ... ... ... Ауыз ... ... шашыраңқы орналасады, ендеше дауыссыздың акустикалық айырым
белгісі шашыраңқы болып табылады.
Үстеме перцепциялық сипаттамасы: Тілдің дөңес тұсы ауыз ... ... ... ... ... жатыр; ауыз қуысы көмей қуысынан кіші; ауыз қуысы
кіші болғандықтан (үскірік жаңғырығы) дауыссыз ... ... ... ... қарай жіңішке дауыссыз дыбыс болып табылады. Ауыз-көмей
қуысының қатысына қарай үстеме белгісі – жіңішке. Естілім белгісінің ... ... ... ... аламыз: Дә.
Осы айырым белгілерін пайдаланып акустика-перцепциялық моделін
көрнекілеуге болады.
Да ...... ... рупор (сол жақта) және үскірік жаңғырықты
айтылым-естілім көрнекі моделі
Дауыссыздың акустика-перцепциялық (айтылым-естілім) Да-ә үйлесім
варианттарының ... ... ... ... ... - ... қуысты (жинақы) ... - ауыз ... ... ... екі ... ... екі ... белгі бар, ортақ белгі
жоқ. Бұл дауыссыз дыбыстың ... мен ... ... ... ... көрсетеді.
Енді дауыссыз варианттарының ... ... ... қатысты айырым-ортақ белгілерінің жиынтық кестелі ... - ұяң ... ... ашық ... ... қуысты
(жинақы) жуан
-Дә - ұяң ... ... ашық ... ауыз ... ... дауыссыздың варианттары бола тұрып, Да-ә ... ... ... фонетикалық байланыс бар екен. Варианттар арасындағы
жүйені артикуляциялық, акустикалық және ... ... ... ... болатынына көз жеткіздік.
2.1.2 Д дауыссызының -Д а және Д і ... ... ... –Д а вариантының фонетикалық сипаттамасы бізге белгілі,
сондықтан оны қайталап жатпаймыз.
-Д і үйлесім түрленімін айтқанда ... ... тұсы ауыз ... ... ... тілдің ауыз қуысындағы көлденең жатысына қарай
дауыссыздың ілгерінді варианты болып табылады ... ... ... ... ... ... ... қалпына қатысты қосалқы белгісі ... Тіл ауыз ... ... ... яғни жақ қысаң ашылады, сөйтіп
тілдің артқы тұсы мен таңдай бір-біріне жуық ... ... тік ... жақ ... ... ... дауыссыз болып табылады (оң жақ тік
қатардағы екінші ... ... ... тік ... ... немесе жақ
қатысына қарай артикуляциялық қосалқы белгісі – жоғарылы. Ерін ... ... яғни ... ерін мен ... ерін ... жуық ... бір-бірінен қысаң қалпына қарай қысаң ерін дауыссыз ... ... жақ тік ... екінші айырым белгі). Еріннің шығар тұсының қалпына
қарай үстеме белгісі – ... ... ... ... ... ... ... жоғарылы,
қысаң ерін дауыссыз варианты болып табылады.
7 – сурет Тіл ұшы Д ... Д а-і ... ... ... ... бұл ... өзара артикуляциялық
айырмашылығы ілгерінді-кейінді, яғни ... ... ... ... яғни ... тік қалпында және ашық езу-қысаң езу, яғни
еріннің езу ... ... ... ортақ белгі жоқ.
Дауыссыздың артикуляциялық Д а-і үйлесім варианттарының ортақ-айырым
белгілерінің кестелі ... ... а - ұяң ... ... ... і - ұяң ... жоғарылы ... ... ... ... ... ұяң белгісі екеуіне
де ортақ және тұрақты (төменгі көлденең қатардағы үшінші ... ... ... ілгерінді-кейінді, төменді-жоғарылы, ашық езулік-қысаң
езулік белгілері түгел айырым (8-сурет).
8 – сурет Тіл ұшы Д ... Д а-і ... ... ... белгілері
-Д і түрленімінің үстеме акустикалық сипаттамасы: Тілдің дөңес тұсы
ауыз қуысының алдыңғы жағында жатыр, тілдің дөңес тұсы ауыз ... ... ауыз ... ... болып табылады. Ауыз қуысты қысаң
дыбыстардың форманттары шашыраңқы орналасады (7 сурет), ендеше ... ... ... ... ... ... перцепциялық сипаттамасы: Тілдің дөңес тұсы ауыз қуысы мен
көмей қуысын екіге ... ... ауыз ... ... қуысынан кіші; ауыз қуысы
көмей қуысынан кіші болғандықтан (үскірік жаңғырығы) дауыссыз жіңішке
естіледі; ауыз және ... ... ... ... қарай жіңішке дауыссыз
дыбыс болып табылады. Ауыз-көмей қуысының ... ... ... ... ... Естілім белгісінің моделі ретінде сұйық ... ... ... ... Д а ... және Д і (төменде) айтылым
үлгілерінің акустикалық көрнекі бейнесі
Осы ... ... ... ... ... ... ... а Д ...... ... ... және ... ... көрнекі моделі
Дауыссыздың акустика-перцепциялық (айтылым-естілім) Да-і ... ... ... ... ... ... а - ... қуысты (жинақы) ... і - ауыз ... ... ... екі ... ... екі ... белгі бар, ортақ белгі
жоқ. Бұл дауыссыз ... ... мен ... бір-біріне тығыз
байланысты екенін көрсетеді.
Енді дауыссыз варианттарының ... ... ... ... айырым-ортақ белгілерінің жиынтық кестелі тізбегін
құрастырамыз.
-Д а - ұяң ... ... ашық ... ... (жинақы) жуан
-Д і - ұяң ... ... ... ... ауыз ... жіңішке
Бір дауыссыздың варианттары бола тұрып, Д а-і айтылым үлгілерінің
арасында да күрделі ... ... бар ... ... арасындағы
жүйені артикуляциялық, акустикалық және ... ... ... ... ... Д дауыссызының -Д а және Д ұ үйлесім түрленімі (11- сурет):
Дауыссыздың –Д а вариантының фонетикалық сипаттамасы ... ... оны тағы да ... ... ұ үйлесім түрленімін айтқанда тілдің дөңес тұсы ауыз қуысында
кейін шегініп жатады; ... ауыз ... ... ... ... кейінді варианты болып табылады (жоғарғы көлденең қатардағы
төртінші айырым белгі). Тілдің көлденең қалпына ... ... ...
кейінді. Тіл ауыз қуысында жоғары жатады, яғни жақ ... ... ... артқы тұсы мен таңдай бір-біріне жуық жатады; тілдің тік қалпына
немесе жақ ... ... ... ... ... ... (оң жақ тік
тардағы екінші айырым белгі). Тілдің тік қалпына қарай немесе жақ қатысына
қарай ... ... ...... Ерін доғал дөңгеленіп
ашылады, яғни ... ерін ... ... ... ... дөңгеленген
қалпына қарай доғал ерін дауыссыз болып ... (сол жақ тік ... ... ... ... ... ... қалпына қарай үстеме белгісі
– доғал ерін.
Сонымен артикуляциялық толық үстеме белгілері ... ... ... дауыссыз варианты болып табылады.
11 – сурет Тіл ұшы Д дауыссызының Д а-ұ артикуляциялық
үйлесім түрленімінің пішіндемесі
Ендеше ... бұл ... ... ... ... яғни ... тік ... және ашық
езу-доғал ерін, яғни еріннің езу-еріндік қалпында екен. Өзге артикуляциялық
белгісі бірдей, кейінді.
Дауыссыздың ... Да-ұ ... ... ... ... ... құрастырамыз. Бұл жерде
дауыссыз варианттарының арасындағы ... ... ... ... ... алып ... Өйткені оларды ... үшін ... ... ... жеткілікті:
-Д а - ұяң кейінді ... ... ұ - ұяң ... ... ... ... ... ... ұяң ... екеуіне
де ортақ және тұрақты (төменгі көлденең қатардағы үшінші айырым ... ... ... ашық ... ... ... болса, кейінді белгісі ортақ (12-сурет).
12 – сурет Тіл ұшы Д дауыссызының Д а-ұ артикуляциялық
үйлесім түрленімінің ... ... ұ ... ... ... ... Тілдің дөңес тұсы
ауыз қуысының арт жағында жатыр, тілдің дөңес тұсы көмей қуысына жақын
жатқандықтан ... ... ... ... ... ... ... жуан
дауысты дыбыстардың форманттары салыстырмалы шашыраңқы және төмен ығысып
орналасады ... ... ... акустикалық айырым белгісі
шашыраңқы ... ... ... а ... ... ... ... үндесім серігі ү дауыстысымен салыстырғанда жинақы ... ... ... ... ... тұсы ауыз ... мен
көмей қуысын екіге бөліп жатыр; ауыз ... ... ... ... оның
үстіне ерін дөңгеленіп тұрғандықтан (тұйық жаңғырықты) дауыссыз жуан ... (қою) ... ауыз және ... қуысының өзара қатысына қарай жуан
дауыссыз дыбыс болып табылады. Ауыз-көмей қуысының қатысына ... ...... ... белгісінің моделі ретінде қою ... ... -Д ұ ... ... белгілерін пайдаланып акустика-перцепциялық ... ... ... ... ... Д а-ұ үйлесім
варианттарының ортақ-айырым белгілерінің кестелі көрінісін құрастырамыз:
-Д а - ... ... ... ... ұ - ... ... (шашыраңқы) жуан ... екі ... ... екі ... белгі бар, ортақ белгі
жоқ. Бұл дауыссыз дыбыстың айтылымы мен естілімінің ... ... ... ... – сурет Дауыссыздың Д а (жоғарыда) және Д ұ (төменде) ... ... ... ... а Д ұ
14 – сурет Дауыссыздардың рупор және тұйық ... ... ... ... ... ... ... және
естіліміне қатысты айырым-ортақ белгілерінің жиынтық кестелі тізбегін
құрастырамыз.
-Да - ұяң ... ... ашық ... ... ... ... - ұяң ... жоғарылы доғал еріндік ... ... ... ... ... бола ... Да-ұ айтылым үлгілерінің
арасында да күрделі фонетикалық байланыс бар екен. ... ... ... ... және естілім тұрғысынан толық
сипаттамасын беріп шықтық.
2.1.4 Д дауыссызының -Д а және Д ү ... ... ... –Д а ... фонетикалық сипаттамасы бізге белгілі,
сондықтан оны тағы да қайталап жатпаймыз.
-Д ү ... ... ... ... ... тұсы ауыз ... ... жатады; тілдің ауыз қуысындағы көлденең жатысына қарай
дауыссыздың ілгерінді варианты болып табылады (жоғарғы ... ... ... белгі). Тілдің көлденең қалпына қатысты қосалқы белгісі ... Тіл ауыз ... ... ... яғни жақ ... ашылады, сөйтіп
тілдің артқы тұсы мен ... ... жуық ... ... тік ... жақ ... ... жоғарылы дауыссыз болып табылады (оң жақ тік
қатардағы ... ... ... ... тік қалпына қарай немесе жақ
қатысына қарай артикуляциялық ... ...... Ерін ... ... яғни астыңғы ерін дөңгеленіп тұрады; еріннің доғал
дөңгеленген қалпына қарай доғал ерін дауыссыз болып табылады (сол жақ ... ... ... ... Еріннің шығар тұсының қалпына қарай
үстеме белгісі – доғал ерін.
Сонымен артикуляциялық толық үстеме ... ... ... ерін ... ... ... ... дауыссыздың бұл варианттарының өзара ... ... яғни ... тік ... және ... ... яғни еріннің езу-еріндік қалпында екен. Өзге артикуляциялық
белгісі бірдей, кейінді.
15 – сурет Тіл ұшы Д ... Д а-ү ... ... ... ... Да-ү ... ... белгілерінің кестелі көрінісін құрастырамыз. Бұл ... ... ... ашық-доғал белгілері дифференциал
болмағандықтан, оларды жақшаға алып қойдық. ... ... ... үшін езулік-еріндік айырым белгілері жеткілікті:
-Д а - ұяң ... ... ... ү - ұяң ... жоғарылы ... ... ... ... ұяң ... ... ортақ және тұрақты (төменгі көлденең қатардағы ... ... ... ... ... ашық ... еріндік белгілері
айырым болса, кейінді белгісі ... ...... Тіл ұшы Д ... Д а-ү ... ... ... белгілері
-Д ү түрленімінің үстеме акустикалық сипаттамасы: Тілдің дөңес ... ... ... ... ... тілдің дөңес тұсы көмей қуысына жақын
жатқандықтан ауыз қуысты дауыссыз ... ... ... ... ... ... салыстырмалы шашыраңқы және төмен ығысып орналасады
(17-сурет), ендеше дауыссыздың ... ... ... ... ... Өйткені а дауыстысымен салыстырғанда да, өзінің жуан үндесім
серігі ұ ... ... ... ... ... ... сипаттамасы: Тілдің дөңес тұсы ауыз қуысы ... ... ... ... ... ауыз ... ... қуысынан кіші; оның
үстіне ерін дөңгеленіп тұрғандықтан (тұйық жаңғырықты) ... ... ауыз және ... ... ... қатысына қарай жіңішке дауыссыз
дыбыс болып табылады. Ауыз-көмей қуысының қатысына қарай ... ... ... ... ... ... ретінде сұйық ... ... -Д ү ... ... ... пайдаланып акустика-перцепциялық моделін
көрнекілеуге болады (18-сурет).
Дауыссыздың ... ... Д а-ұ ... ... белгілерінің кестелі көрінісін құрастырамыз:
-Д а - ... ... ... ... ү - ауыз ... ... ... екі ... ... екі айырым белгі бар, ортақ белгі
жоқ. Бұл дауыссыз дыбыстың айтылымы мен ... ... ... ... ... дауыссыз варианттарының артикуляциялық, ... ... ... ... белгілерінің жиынтық кестелі тізбегін
құрастырамыз.
-Д а - ұяң кейінді ... ашық ... ... ... жуан
-Д ү - ұяң ... ... ... ... ауыз қуысты
(шашыраңқы) жіңішке
Бір ... ... бола ... Да-ү ... ... да ... ... байланыс бар екен. Варианттар арасындағы
жүйені ... ... және ... ... ... ... ... – сурет Дауыссыздың Д а (жоғарыда) және Д ү (төменде) ... ... ... ... а Д ... – сурет Дауыссыздардың рупор және тұйық жаңғырықты
айтылым-естілім көрнекі моделі
2.1.5 Д дауыссызының -Д а және Д о ... ... ... –Д а ... ... сипаттамасы бізге белгілі,
сондықтан оны тағы да қайталап жатпаймыз.
-Д о үйлесім түрленімін айтқанда ... ... тұсы ауыз ... шегініп жатады; тілдің ауыз ... ... ... қарай
дауыссыздың кейінді варианты болып табылады (жоғарғы көлденең қатардағы
төртінші айырым белгі). ... ... ... қатысты қосалқы белгісі –
кейінді. Тіл ауыз қуысында жоғары жатады, яғни жақ ... ... ... ... тұсы мен ... бір-біріне жуық жатады; тілдің тік қалпына
немесе жақ қатысына қарай жоғарылы дауыссыз болып ... (оң жақ ... ... ... белгі). Тілдің тік қалпына қарай немесе жақ
қатысына ... ... ... ...... Ерін сүйір
дөңгеленіп ашылады, яғни астыңғы ерін ... ... ... ... қалпына қарай сүйір ерін дауыссыз болып табылады (сол жақ ... ... ... ... ... ... тұсының қалпына қарай үстеме
белгісі – сүйір ерін.
Сонымен артикуляциялық толық үстеме ... ... ... ... дауыссыз варианты болып табылады.
Ендеше дауыссыздың бұл варианттарының ... ... ... яғни ... тік ... және ... ерін, яғни еріннің езу-еріндік қалпында екен. Өзге ... ... ... ... Да-ө ... варианттарының
ортақ-айырым белгілерінің кестелі көрінісін құрастырамыз. Бұл ... ... ... ашық-сүйір белгілері дифференциал
болмағандықтан, оларды жақшаға алып ... ... ... өзара
ерекшелендіру үшін езулік-еріндік айырым белгілері жеткілікті:
-Д а - ұяң ... ... ... о - ұяң ... ... ...... Тіл ұшы Д ... Д а-о ... түрленімінің пішіндемесі
Дауыссыздың артикуляциялық үйлесім варианттарының ұяң белгісі екеуіне
де ортақ және тұрақты (төменгі ... ... ... айырым белгі).
Олардың арасындағы төменді-жоғарылы, ашық езулік-сүйір еріндік белгілері
айырым ... ... ... ... ... – сурет Тіл ұшы Д дауыссызының Д а-о ... ... ... ... о түрленімінің үстеме акустикалық сипаттамасы: Тілдің дөңес ... ... арт ... ... ... ... тұсы ... қуысына жақын
жатқандықтан көмей қуысты дауыссыз болып табылады. ... ... ... ... ... ... шашыраңқы және төмен ығысып
орналасады (21-сурет), ... ... ... айырым белгісі
шашыраңқы болып табылады. Өйткені а дауыстысымен салыстырғанда ... ... ... ... ө ... салыстырғанда жинақы болып
шығады.
Үстеме перцепциялық сипаттамасы: Тілдің ... тұсы ауыз ... ... ... екіге бөліп жатыр; ауыз қуысы көмей қуысынан үлкен; ауыз
қуысы ... ... ... оның ... ерін ... ... жаңғырықты) дауыссыз жуан әрі төмен (қою) естіледі; ауыз және көмей
қуысының өзара қатысына қарай жуан дауыссыз дыбыс ... ... ... ... ... ... ... белгісі – жуан. Естілім белгісінің
моделі ретінде қою түскен таңбаны пайдаланамыз: -Д о.
Осы ... ... ... ... моделін
көрнекілеуге болады (22-сурет).
Дауыссыздың акустика-перцепциялық (айтылым-естілім) Д а-о үйлесім
варианттарының ортақ-айырым ... ... ... ... а - ... ... (жинақы) ... о - ... ... ... жуан ... екі ... ... екі айырым белгі бар, ортақ белгі
жоқ. Бұл дауыссыз ... ... мен ... бір-біріне тығыз
байланысты екенін көрсетеді.
Енді дауыссыз варианттарының артикуляциялық, акустикалық ... ... ... ... жиынтық кестелі тізбегін
құрастырамыз.
-Д а - ұяң ... ... ашық ... ... ... ... о - ұяң кейінді ... ... ... ... қуысты
(шашыраңқы) жуан
Бір дауыссыздың варианттары бола тұрып, Да-о ... ... да ... ... ... бар ... ... арасындағы
жүйені артикуляциялық, акустикалық және ... ... ... беріп шықтық.
2.1.6 Д дауыссызының -Д а және Д ө ... ... ... –Д а вариантының фонетикалық сипаттамасы бізге ... оны тағы да ... ... ө ... ... айтқанда тілдің дөңес тұсы ауыз ... ... ... ... ауыз қуысындағы көлденең жатысына ... ... ... ... ... (жоғарғы көлденең қатардағы
үшінші айырым белгі). Тілдің көлденең қалпына ... ... ... ... Тіл ауыз ... жоғары жатады, яғни жақ қысаң ашылады, сөйтіп
тілдің артқы тұсы мен таңдай бір-біріне жуық ... ... тік ... жақ ... ... ... дауыссыз болып табылады (оң жақ тік
қатардағы екінші айырым ... ... тік ... ... немесе жақ
қатысына қарай артикуляциялық қосалқы белгісі – жоғарылы.
21 – сурет Дауыссыздың Д а ... және Д о ... ... ... көрнекі бейнесі
Д а Д ... ... ... рупор және тұйық жаңғырықты
айтылым-естілім көрнекі моделі
Ерін сүйір дөңгеленіп ашылады, яғни астыңғы ерін дөңгеленіп тұрады; ... ... ... қарай сүйір ерін дауыссыз болып табылады (сол жақ
тік ... ... ... ... ... шығар тұсының қалпына қарай
үстеме белгісі – сүйір ... ... ... үстеме белгілері ілгерінді, жоғарылы,
сүйір ерін дауыссыз варианты болып табылады.
Ендеше дауыссыздың бұл ... ... ... ... яғни ... тік ... және ашық
езу-сүйір ерін, яғни еріннің езу-еріндік қалпында екен. Өзге артикуляциялық
белгісі бірдей, кейінді.
Дауыссыздың артикуляциялық Да-ө ... ... ... ... ... ... Бұл ... варианттарының арасындағы ашық-сүйір белгілері дифференциал
болмағандықтан, оларды жақшаға алып ... ... ... ... үшін ... ... ... жеткілікті:
-Д а - ұяң ... ... ... о - ұяң ... ... (сүйір)
еріндік
Дауыссыздың артикуляциялық үйлесім варианттарының ұяң ... ... ... және ... (төменгі көлденең қатардағы үшінші айырым ... ... ... ашық ... ... белгілері
айырым болса, кейінді белгісі ортақ (24-сурет).
-Д ө түрленімінің үстеме акустикалық сипаттамасы: ... ... ... ... алдыңғы жағында жатыр, тілдің дөңес тұсы ауыз қуысына жақын
жатқандықтан ауыз қуысты дауыссыз болып табылады. ... ... ... ... ... ... және төмен ығысып орналасады
(25-сурет), ендеше дауыссыздың акустикалық айырым ... ... ... Өйткені а дауыстысымен салыстырғанда до, өзінің үндесім серігі о
дауыстысымен салыстырғанда шашыраңқы ... ...... Тіл ұшы Д ... Д а-ө ... ... ... – сурет Тіл ұшы Д дауыссызының Д а-ө артикуляциялық
үйлесім түрленімінің ортақ-айырым ... ... ... ... ... тұсы ауыз ... мен
көмей қуысын екіге бөліп жатыр; ауыз қуысы көмей қуысынан кіші; ... ерін ... ... ... (тұйық жаңғырықты) дауыссыз
жіңішке естіледі; ауыз және көмей қуысының өзара ... ... ... ... ... ... ... қуысының қатысына қарай үстеме
белгісі – жіңішке. Естілім белгісінің моделі ретінде сұйық ... ...... ... Д а ... және Д ө (төменде) айтылым
үлгілерінің ... ... ... ... ... ... ... моделін
көрнекілеуге болады (26-сурет).
Д а Д ...... ... ... және ... ... көрнекі моделі
Дауыссыздың акустика-перцепциялық (айтылым-естілім) Д а-ө ... ... ... кестелі көрінісін құрастырамыз:
-Д а - ... ... ... ... ө - ауыз ... ... жіңішке ... екі ... ... екі айырым белгі бар, ортақ белгі
жоқ. Бұл ... ... ... мен ... ... тығыз
байланысты екенін көрсетеді.
Енді дауыссыз варианттарының ... ... ... ... ... ... жиынтық кестелі тізбегін
құрастырамыз.
-Д а - ұяң кейінді ... ашық ... ... қуысты
(жинақы) ... ө - ұяң ... ... ... еріндік ауыз қуысты
(шашыраңқы) жіңішке
Бір дауыссыздың ... бола ... Да-ө ... ... да ... ... байланыс бар екен. Варианттар арасындағы
жүйені артикуляциялық, акустикалық және ... ... ... беріп шықтық.
2.1.7 Д дауыссызының -Д а және Д е үйлесім түрленімі (27-сурет):
Дауыссыздың –Д а ... ... ... ... белгілі,
сондықтан оны қайталап жатпаймыз.
-Д е үйлесім ... ... ... дөңес тұсы ауыз қуысында ілгері
жылжып жатады; тілдің ауыз ... ... ... ... ... варианты болып табылады (жоғарғы көлденең қатардағы үшінші айырым
белгі). Тілдің көлденең қалпына ... ... ...... Тіл
ауыз қуысында жоғары жатады, яғни жақ қысаң ашылады, ... ... ... мен ... бір-біріне жуық жатады; тілдің тік қалпына немесе жақ
қатысына ... ... ... ... табылады (оң жақ тік ... ... ... ... тік ... ... ... жақ қатысына қарай
артикуляциялық қосалқы белгісі – жоғарылы. Ерін ... ... ... ашылады, яғни астыңғы ерін мен үстіңгі ерін бір-біріне жуық жатады;
еріннің ... ... ... ... ерін дауыссыз болып табылады (сол жақ
тік ... ... ... ... ... ... тұсының қалпына қарай
үстеме белгісі – емеурін ерін.
Сонымен артикуляциялық толық үстеме белгілері ... ... ерін ... варианты болып табылады.
27 – сурет Тіл ұшы Д ... Д а-е ... ... ... дауыссыздың бұл варианттарының өзара ... ... яғни ... ... қалпына қатысты,
жоғарылы-төменді, яғни тілдің тік қалпында және ашық езу-емеурін езу, яғни
еріннің езу қалпында екен. ... ... ... ... ... Да-е ... ... ортақ-айырым
белгілерінің кестелі көрінісін құрастырамыз:
-Д а - ұяң ... ... ... е - ұяң ... жоғарылы ... ... ... ... ұяң белгісі екеуіне
де ортақ және тұрақты (төменгі көлденең ... ... ... ... арасындағы ілгерінді-кейінді, төменді-жоғарылы, ашық езулік-емеурін
езулік белгілері ... ... ...... Тіл ұшы Д ... Д а-е артикуляциялық
үйлесім түрленімінің ортақ-айырым белгілері
-Д е түрленімінің ... ... ... ... ... ... қуысының алдыңғы жағында жатыр, тілдің дөңес тұсы ауыз ... ... ауыз ... дауыссыз болып табылады. Ауыз қуысты қысаң
дыбыстардың форманттары шашыраңқы орналасады (29-сурет), ендеше дауыссыздың
акустикалық ... ... ... болып табылады.
Үстеме перцепциялық сипаттамасы: Тілдің дөңес тұсы ауыз ... ... ... ... ... ... ауыз ... көмей қуысынан кіші; ауыз қуысы
көмей қуысынан кіші болғандықтан (үскірік ... ... ... ауыз және ... ... ... қатысына қарай жіңішке дауыссыз
дыбыс болып табылады. Ауыз-көмей қуысының қатысына қарай ... ... ... ... ... моделі ретінде сұйық түскен таңбаны
пайдаланамыз: -Д е .
Осы ... ... ... ... ... болады (28 сурет).
Дауыссыздың акустика-перцепциялық (айтылым-естілім) Д а-е ... ... ... ... ... құрастырамыз:
-Д а - көмей қуысты (жинақы) ... е - ауыз ... ... ... екі ... ... екі ... белгі бар, ортақ белгі
жоқ. Бұл дауыссыз ... ... мен ... ... ... ... көрсетеді.
29 – сурет Дауыссыздың Д а (жоғарыда) және Д е ... ... ... ... ... а Д е
30 – сурет Дауыссыздардың рупор және үскірік жаңғырықты
айтылым-естілім ... ... ... ... ... ... ... қатысты айырым-ортақ белгілерінің жиынтық кестелі тізбегін
құрастырамыз.
-Д а - ұяң ... ... ашық ... ... ... ... е - ұяң ... жоғарылы қысаң езулік ауыз ... ... ... ... бола ... Д а-е ... үлгілерінің
арасында да күрделі фонетикалық байланыс бар екен. ... ... ... ... және ... тұрғысынан толық
сипаттамасын беріп шықтық.
Енді дауыссыз варианттарының артикуляциялық, акустикалық және ... ... ... ... ... тізбегін құрастырамыз.
Дә - ұяң ілгерінді ... ашық ... ауыз ... ... – ұяң ... ... қысаң езулік көмей қуысты (жинақы)
жуан
Дауыссыз варианттарының акустикалық жинақы-шашыраңқы варианттары
салыстырмалы ... ... Бұл ... ... ... Дә варианты Ды
қысаң езулік, кейінді вариантына ... ... ... ... Д ә ... ... ... белгілері ілгерінді, төменді,
ашық ерін дауыссыз варианты болып табылады, -Д ы - ... ... ... ... ... бұл ... өзара артикуляциялық
айырмашылығы кейінді-ілгерінді, яғни тілдің көлденең қалпында, жоғарылы-
төменді, яғни ... тік ... ... ... яғни езу ... ... Ортақ артикуляциялық белгілері жоқ. ... Д ә-ы ... ... ортақ-айырым белгілерінің
кестелі көрінісін құрастырамыз:
-Д ә - ұяң ... ... ашық ... ы - ұяң кейінді ... ... ...... Тіл ұшы Д ... Дә-ы артикуляциялық
үйлесім түрленімінің пішіндемесі
Дауыссыздың артикуляциялық үйлесім варианттарының ұяң белгісі екеуіне
де ортақ және тұрақты (төменгі ... ... ... ... белгі).
Олардың арасындағы кейінді-ілгерінді, жоғарылы-төменді, ашық езу-қысаң езу
белгілері айырым (32-сурет).
Дауыссыздың артикуляциялық Дә-ы үйлесім ... ... ... ... ... ... (33-
сурет).
Дауыссыздың акустика-перцепциялық (айтылым-естілім) Дә-ы үйлесім
варианттарының ортақ-айырым белгілерінің кестелі көрінісін ... - ауыз ... ... ... - ... ... ... ... варианттарының айтылым-естілім екі айырым белгісі бар, ортақ
белгісі жоқ.
32 – сурет Тіл ұшы Д дауыссызының Дә-ы ... ... ... ... ...... Дауыссыздың үскірік (сол жақта) және ... ... ... ... Д ә вариантының артикуляциялық толық белгілері ілгерінді,
төменді, ашық ерін ... ... ... ... -Д і - ... ... ерін. Ендеше дауыссыздың бұл ... ... ... ... яғни тілдің тік қалпында,
еріннің ашық-қысаң, яғни езу қалпында екен (34-сурет). ... ... - ... ... Д ә-і үйлесім варианттарының ортақ-айырым
белгілерінің кестелі көрінісін құрастырамыз:
-Д ә - ұяң ... ... ... і - ұяң ... жоғарылы ... ... ... ... ұяң ... ... ... және тұрақты. Олардың арасындағы жоғарылы-төменді, ашық езу-қысаң
езу белгілері айырым (35-сурет).
Дауыссыздың артикуляциялық Дә-і үйлесім ... ... ... ... ... көрнекілейміз (36-
сурет).
34 – сурет Тіл ұшы Д дауыссызының Дә-і артикуляциялық
үйлесім түрленімінің пішіндемесі
Дауыссыздың ... ... Дә-і ... ... белгілерінің кестелі көрінісін құрастырамыз:
Дә - ауыз ... ... ... - ауыз ... (шашыраңқы) ... ... ... екі ортақ белгісі бар.
35 – сурет Тіл ұшы Д дауыссызының Дә-і ... ... ... ... ... ... артикуляциялық, акустикалық және
естіліміне қатысты айырым-ортақ белгілерінің жиынтық ... ... - ұяң ... ... ашық ... ауыз ... (жинақы)
жіңішке
Ді – ұяң ілгерінді жоғарылы қысаң езулік ауыз қуысты (шашыраңқы)
жіңішке
Дауыссыз ... ... ... ... ... ... Бұл жерде қысаң езулік Дә варианты ... ... ... ... ... ... болып тұр.
Дә ...... ... үскірік жаңғырықты
айтылым-естілім көрнекі моделі
2.1.10 Д ә вариантының ... ... ... ... ашық ерін ... ... ... табылады, -Д ұ - кейінді,
жоғарылы, ... ... ... ... бұл ... ... айырмашылығы кейінді-ілгерінді, яғни ... ... ... яғни ... тік қалпында, еріннің ашық ерін-
доғал ерін, яғни ерін қалпында екен ... ... ... ... артикуляциялық Д ә-ұ үйлесім варианттарының ортақ-айырым
белгілерінің кестелі көрінісін құрастырамыз:
-Д ә - ұяң ... ... ... ұ - ұяң ... ... ... ... ... ... ұяң ... ... ортақ және тұрақты. Олардың арасындағы кейінді-ілгерінді, жоғарылы-
төменді, ашық ерін-доғал ерін белгілері айырым (38-сурет).
Дауыссыздың ... Дә-ұ ... ... ... пайдаланып акустика-перцепциялық моделін көрнекілейміз (39-
сурет).
Дауыссыздың акустика-перцепциялық (айтылым-естілім) Дә-ұ ... ... ... ... ... ... - ауыз қуысты (шашыраңқы) ... - ... ... ... ... – сурет Тіл ұшы Д дауыссызының Дә-ұ артикуляциялық
үйлесім түрленімінің пішіндемесі
Дауыссыз варианттарының айтылым-естілім екі айырым белгісі бар, ... ...... Тіл ұшы Д ... Дә-ұ артикуляциялық
үйлесім түрленімінің ортақ-айырым белгілері
Енді дауыссыз варианттарының ... ... ... ... ... ... ... кестелі тізбегін
құрастырамыз.
Дә - ұяң ... ... ашық ... ауыз ... ... – ұяң ... ... доғал еріндік көмей қуысты (жинақы)
жуан
Дауыссыз варианттарының акустикалық ... ... ... анықталады. Бұл жерде ілгерінді, ашық езулік Дә варианты
Дұ ... ... ... ... ... ... болып тұр.
Дә Дұ
39 – ... ... ... (сол ... және рупор жаңғырықты
айтылым-естілім көрнекі моделі
2.1.11 Д ә ... ... ... белгілері ілгерінді,
төменді, ашық ерін дауыссыз варианты болып ... -Д ү - ... ... ... ... дауыссыздың бұл варианттарының ... ... ... яғни ... тік ... ашық ... ерін, яғни ерін қалпында екен (40-сурет). Ортақ
артикуляциялық белгісі - ілгерінді.
Дауыссыздың артикуляциялық Д ә-ү ... ... ... ... ... ... ә - ұяң ... ... ... ү - ұяң ... ... ... ... ... ... варианттарының ұяң белгісі екеуіне
де ортақ және тұрақты. Олардың арасындағы жоғарылы-төменді, ашық ... ... ... ... артикуляциялық Дә-ү үйлесім варианттарының ортақ-айырым
белгілерін пайдаланып акустика-перцепциялық моделін көрнекілейміз ... ... ... Дә-ү ... ... белгілерінің кестелі көрінісін құрастырамыз:
Дә - ауыз қуысты (шашыраңқы) ... - ауыз ... ... ... ... ... екі ... белгісі бар, айырым
белгісі жоқ.
40 – сурет Тіл ұшы Д дауыссызының Дә-ү артикуляциялық
үйлесім ... ...... Тіл ұшы Д ... Дә-ү ... ... ортақ-айырым белгілері
Енді дауыссыз варианттарының артикуляциялық, акустикалық ... ... ... ... жиынтық кестелі тізбегін
құрастырамыз.
Дә - ұяң ілгерінді төменді ашық ... ауыз ... ... – ұяң ... ... доғал еріндік ауыз қуысты (жинақы)
жіңішке
Дауыссыз варианттарының ... ... ... ... ... Бұл ... ... ашық езулік Дә варианты
Дү доғал еріндік, кейінді вариантына қарағанда шашыраңқы болып тұр.
Дә ...... ... ... ... ... ... Д ә вариантының артикуляциялық толық белгілері ілгерінді,
төменді, ашық ерін ... ... ... ... -Д о - ... ... ... Ендеше дауыссыздың бұл варианттарының өзара
артикуляциялық айырмашылығы ... яғни ... ... жоғарылы-төменді, яғни тілідің тік қалпында, еріннің ашық ерін-
сүйір ерін, яғни ерін ... екен ... ... артикуляциялық
белгілері жоқ.
Дауыссыздың артикуляциялық Д ә-о үйлесім варианттарының ортақ-айырым
белгілерінің кестелі көрінісін құрастырамыз:
-Д ә - ұяң ... ... ... о - ұяң ... ... ... еріндік
Дауыссыздың артикуляциялық үйлесім варианттарының ұяң белгісі екеуіне
де ортақ және тұрақты. Олардың ... ... ... ашық ерін-сүйір ерін белгілері айырым (44-сурет).
Дауыссыздың артикуляциялық Дә-о үйлесім варианттарының ортақ-айырым
белгілерін ... ... ... көрнекілейміз (45-
сурет).
Дауыссыздың акустика-перцепциялық ... Дә-о ... ... ... ... ... құрастырамыз:
Дә - ауыз қуысты (шашыраңқы) ... - ... ... (жинақы) ... ... ... екі ... ... бар, ортақ
белгісі жоқ.
43 – сурет Тіл ұшы Д дауыссызының Дә-о артикуляциялық
үйлесім түрленімінің ...... Тіл ұшы Д ... Дә-о ... ... ... белгілері
Енді дауыссыз варианттарының артикуляциялық, акустикалық ... ... ... ... ... ... тізбегін
құрастырамыз.
Дә - ұяң ілгерінді төменді ашық ... ауыз ... ... – ұяң кейінді жоғарылы сүйір еріндік ... ... ... ... акустикалық жинақы-шашыраңқы варианттары
салыстырмалы түрде анықталады. Бұл ... ... ашық ... Дә варианты
До доғал еріндік, кейінді вариантына ... ... ... ... ...... Дауыссыздың үскірік (сол жақта) және рупор жаңғырықты
айтылым-естілім көрнекі моделі
2.1.13 Д ә вариантының артикуляциялық толық ... ... ашық ерін ... ... ... ... -Д ө - ... сүйір ерін. Ендеше ... бұл ... ... ... жоғарылы-төменді, яғни тілдің тік қалпында,
еріннің ашық ... ... яғни ерін ... ... ... ... - ... артикуляциялық Д ә-ө үйлесім варианттарының ортақ-айырым
белгілерінің кестелі көрінісін құрастырамыз:
-Д ә - ұяң ... ... ... ө - ұяң ... ... сүйір еріндік
Дауыссыздың артикуляциялық үйлесім варианттарының ұяң белгісі екеуіне
де ортақ және ... ... ... ... ашық ... белгілері айырым (46-сурет).
Дауыссыздың артикуляциялық Дә-ө үйлесім ... ... ... ... ... ... ... акустика-перцепциялық (айтылым-естілім) Дә-ө үйлесім
варианттарының ортақ-айырым ... ... ... ... - ауыз ... (шашыраңқы) жіңішке
Дө - ауыз ... ... ... варианттарының айтылым-естілім екі ортақ белгісі бар, айырым
белгісі жоқ.
Енді дауыссыз варианттарының артикуляциялық, акустикалық және ... ... ... ... ... ... ... - ұяң ілгерінді төменді ашық ... ауыз ... ... – ұяң ілгерінді жоғарылы сүйір еріндік ауыз қуысты ... ... Тіл ұшы Д ... Дә-ө ... ... ... белгілері
Дауыссыз варианттарының акустикалық жинақы-шашыраңқы варианттары
салыстырмалы түрде анықталады. Бұл жерде ілгерінді, ашық ... Дә ... ... еріндік, кейінді вариантына қарағанда шашыраңқы болып тұр.
Дә ...... ... үскірік жаңғырықты
айтылым-естілім көрнекі моделі
2.1.14 Д ә вариантының артикуляциялық толық ... ... ашық ерін ... варианты болып табылады, -Д е - ... ... ... ... ... бұл ... өзара
артикуляциялық айырмашылығы жоғарылы-төменді, яғни тілідің тік қалпында,
еріннің ашық-емеурін ерін, яғни езу ... екен ... ... ... - ... ... Д ә-е үйлесім варианттарының ортақ-айырым
белгілерінің кестелі көрінісін құрастырамыз:
-Д ә - ұяң ... ... ... е - ұяң ... ... ...... Тіл ұшы Д ... Дә-е ... түрленімінің пішіндемесі
Дауыссыздың артикуляциялық үйлесім варианттарының ұяң белгісі екеуіне
де ортақ және ... ... ... жоғарылы-төменді, ашық езу-
емеурін езу белгілері айырым (47-сурет).
Дауыссыздың артикуляциялық Дә-і ... ... ... ... ... ... көрнекілейміз (48-
сурет).
Дауыссыздың акустика-перцепциялық (айтылым-естілім) Дә-е ... ... ... ... көрінісін құрастырамыз:
Дә - ауыз қуысты (жинақы) ... - ауыз ... ... ... ... ... екі ... белгісі бар.
49 – сурет Тіл ұшы Д дауыссызының Дә-е ... ... ... ... ... варианттарының артикуляциялық, акустикалық және
естіліміне қатысты айырым-ортақ ... ... ... тізбегін
құрастырамыз.
Дә - ұяң ілгерінді ... ашық ... ауыз ... ... – ұяң ... жоғарылы емеурін езулік ауыз қуысты ... ... ... ... варианттары
салыстырмалы түрде анықталады. Бұл жерде ... ... Дә ... ... езулік, кейінді вариантына қарағанда шашыраңқы болып тұр.
Дә Де
50 – ... ... ... ... ... ... Ды ... артикуляциялық толық белгілері ... ... ерін ... варианты болып табылады, -Д і - ... ... ... ... дауыссыздың бұл варианттарының өзара
артикуляциялық ... ... яғни ... ... екен ... ... ... белгілері жоғарылы, яғни
тілдің тік қалпында, еріннің қысаң, яғни езу қалпында.
Дауыссыздың артикуляциялық Ды-і ... ... ... ... ... құрастырамыз:
-Д ы - ұяң кейінді ... ... ... і - ұяң ... ... ... ... артикуляциялық үйлесім варианттарының ұяң белгісі екеуіне
де ортақ және тұрақты. Олардың арасындағы кейінді-ілгерінді ... ... ... Ды-і ... ... ... ... акустика-перцепциялық моделін көрнекілейміз (53-
сурет).
51 – сурет Тіл ұшы Д дауыссызының Ды-і ... ... ... акустика-перцепциялық (айтылым-естілім) Ды-і ... ... ... кестелі көрінісін құрастырамыз:
Ды - көмей қуысты (жинақы) ... - ауыз ... ... ... варианттарының айтылым-естілім екі айырым белгісі бар, ортақ
белгісі жоқ.
52 – сурет Тіл ұшы Д дауыссызының Ды-і ... ... ... ... ... варианттарының артикуляциялық, акустикалық және
естіліміне қатысты айырым-ортақ ... ... ... ... – ұяң кейінді жоғарылы қысаң езулік ... ... ... - ұяң ілгерінді жоғарылы қысаң езулік ауыз ... ... ... ... жинақы-шашыраңқы варианттары
салыстырмалы түрде анықталады. Бұл жерде ілгерінді қысаң езулік Ді варианты
Ды қысаң езулік, ... ... ... ... ... ... Ді
53 – сурет Дауыссыздың үскірік (сол ... және ... ... ... ... Ды вариантының артикуляциялық толық белгілері ... ... ерін ... варианты болып табылады, -Д ұ - кейінді,
жоғарылы, доғал ... ... ... бұл ... ... ... ... ерін-доғал ерін, яғни еріннің қалпында
екен (54-сурет). Ортақ артикуляциялық белгілері жоғарылы, яғни тілдің ... ... яғни ... ... ... ... Ды-ұ ... варианттарының ортақ-айырым
белгілерінің кестелі көрінісін құрастырамыз:
-Д ы - ұяң ... ... ... ... ұ - ұяң ... ... ... ... артикуляциялық үйлесім варианттарының ұяң белгісі екеуіне
де ортақ және тұрақты. ... ... ... (55- ... айырым.
Дауыссыздың артикуляциялық Ды-ұ үйлесім варианттарының ... ... ... моделін көрнекілейміз (56-
сурет).
Дауыссыздың акустика-перцепциялық (айтылым-естілім) Ды-ұ ... ... ... ... ... құрастырамыз:
Ды - көмей ... ... ... - ... ... ... ...... Тіл ұшы Д ... Ды-ұ ... ... пішіндемесі
Дауыссыз варианттарының айтылым-естілім екі ортақ белгісі бар.
55 – сурет. Тіл ұшы Д дауыссызының Ды-ұ ... ... ... ... дауыссыз варианттарының артикуляциялық, ... ... ... ... ... ... ... тізбегін
құрастырамыз.
Ды – ұяң кейінді жоғарылы қысаң езулік көмей қуысты (шашыраңқы)
жуан
Дұ - ұяң ... ... ... ... ... қуысты (жинақы)
жуан
Дауыссыз варианттарының акустикалық жинақы-шашыраңқы ... ... ... Бұл ... ... қысаң езулік Ды варианты
Дұ қысаң езулік, кейінді вариантына қарағанда шашыраңқы болып тұр.
Ды ...... ... ... (сол жақта) және рупор жаңғырықты
айтылым-естілім көрнекі моделі
2.1.17 Ды ... ... ... ... ... ... ерін ... варианты болып табылады, -Д ү - ілгерінді,
жоғарылы, доғал ... ... ... бұл ... өзара
артикуляциялық айырмашылығы кейінді-ілгерілі, яғни ... ... ... ... ... яғни ... қалпында екен (57-сурет).
Ортақ артикуляциялық белгілері жоғарылы, яғни тілдің тік қалпында.
Дауыссыздың ... Ды-ү ... ... ... кестелі көрінісін құрастырамыз:
-Д ы - ұяң ... ... ... ү - ұяң ... жоғарылы ...... Тіл ұшы Д ... Ды-ү ... ... ... артикуляциялық үйлесім варианттарының ұяң белгісі екеуіне де
ортақ және тұрақты. Олардың ... ... ... ... ... ... ... артикуляциялық Ды-ү үйлесім варианттарының ортақ-айырым
белгілерін пайдаланып акустика-перцепциялық моделін ... ... ... ... Ды-ү ... ... белгілерінің кестелі көрінісін құрастырамыз:
Ды - көмей қуысты ... ... - ауыз ... ... ... варианттарының айтылым-естілім екі айырым белгісі бар.
58 – сурет Тіл ұшы Д дауыссызының Ды-ү артикуляциялық
үйлесім түрленімінің ... ... ... ... ... ... және
естіліміне қатысты айырым-ортақ белгілерінің ... ... ... – ұяң ... жоғарылы қысаң езулік көмей қуысты
(шашыраңқы) жуан
Дү - ұяң ... ... ... ... ауыз қуысты (жинақы)
жіңішке
Дауыссыз варианттарының акустикалық ... ... ... ... Бұл ... ... қысаң езулік Ды варианты
Дү ... ... ... ... ... ... болып тұр.
Ды Дү
59 – сурет ... ... (сол ... және үскірік жаңғырықты
айтылым-естілім көрнекі моделі
2.1.18 Ды ... ... ... ... ... қысаң ерін дауыссыз варианты болып табылады, -Д о - кейінді,
жоғарылы, сүйір ерін. ... ... бұл ... ... ... ... ... ерін, яғни еріннің қалпында
екен (60-сурет). Ортақ артикуляциялық белгілері жоғарылы, яғни тілдің тік
қалпында, ... яғни ... ... ... артикуляциялық Ды-о үйлесім варианттарының ортақ-айырым
белгілерінің кестелі көрінісін құрастырамыз:
-Д ы - ұяң ... ... ... ... о - ұяң ... ... ... еріндік
60 – сурет Тіл ұшы Д дауыссызының Ды-о артикуляциялық
үйлесім түрленімінің ... ... ... ... ұяң ... екеуіне
де ортақ және тұрақты. Олардың арасындағы кейінді-ілгерінді (61- ... ... ... Ды-о үйлесім варианттарының ортақ-айырым
белгілерін пайдаланып акустика-перцепциялық моделін көрнекілейміз ... ... ... Ды-о ... ортақ-айырым белгілерінің кестелі көрінісін құрастырамыз:
Ды - көмей қуысты (шашыраңқы) ... - ... ... ... ... варианттарының айтылым-естілім екі ортақ белгісі бар.
61 – сурет Тіл ұшы Д ... Ды-о ... ... ... белгілері
Енді дауыссыз варианттарының артикуляциялық, акустикалық ... ... ... ... жиынтық кестелі тізбегін
құрастырамыз.
Ды – ұяң ... ... ... ... ... қуысты (шашыраңқы)
жуан
До - ұяң кейінді жоғарылы сүйір еріндік көмей ... ... ... ... ... ... түрде анықталады. Бұл жерде кейінді қысаң езулік Ды ... ... ... кейінді вариантына қарағанда шашыраңқы болып тұр.
Ды ...... ... ... (сол ... және ... ... көрнекі моделі
2.1.19 Ды вариантының артикуляциялық ... ... ... ... ерін ... ... ... табылады, -Д ө - ілгерінді,
жоғарылы, сүйір ерін. Ендеше ... бұл ... ... ... ... яғни тілдің көлденең
қалпында, қысаң ерін-сүйір ерін, яғни ... ... екен ... ... ... ... яғни тілдің тік қалпында.
Дауыссыздың артикуляциялық Ды-ө үйлесім варианттарының ортақ-айырым
белгілерінің кестелі көрінісін құрастырамыз:
-Д ы - ұяң ... ... ... ө - ұяң ... ... ...... Тіл ұшы Д ... Ды-ө ... ... ... артикуляциялық үйлесім варианттарының ұяң белгісі екеуіне
де ортақ және тұрақты. Олардың арасындағы кейінді-ілгерінді, қысаң ... ерін ... ... ... ... Ды-ү ... ... ортақ-айырым
белгілерін пайдаланып акустика-перцепциялық моделін көрнекілейміз (65-
сурет).
Дауыссыздың акустика-перцепциялық ... Ды-ө ... ... ... ... ... ... - көмей қуысты (шашыраңқы) ... - ауыз ... ... ... варианттарының айтылым-естілім екі айырым белгісі бар.
64 – сурет Тіл ұшы Д дауыссызының Ды-ө ... ... ... ... ... варианттарының артикуляциялық, акустикалық және
естіліміне қатысты ... ... ... ... тізбегін
құрастырамыз.
Ды – ұяң кейінді ... ... ... ... қуысты
(шашыраңқы) жуан
Дө - ұяң ілгерінді ... ... ... ауыз ... ... варианттарының акустикалық жинақы-шашыраңқы варианттары
салыстырмалы түрде ... Бұл ... ... қысаң езулік Ды варианты
Дө қысаң езулік, кейінді вариантына қарағанда ... ... ... ...... ... ... (сол жақта) және үскірік жаңғырықты
айтылым-естілім көрнекі моделі
2.1.20 Ды ... ... ... ... ... ... ерін ... варианты болып табылады, -Д е - ілгерінді,
жоғарылы, ... ... ... ... бұл ... ... айырмашылығы кейінді-ілгерінді, яғни тілдің көлденең
қалпында екен (66-сурет). Ортақ артикуляциялық ... ... ... тік қалпында, еріннің қысаң, яғни езу қалпында.
Дауыссыздың артикуляциялық Ды-е ... ... ... ... ... ... ы - ұяң ... ... ... ... е - ұяң ... ... ...... Тіл ұшы Д ... Ды-е ... ... ... ... үйлесім варианттарының ұяң белгісі екеуіне
де ортақ және тұрақты. Олардың ... ... ... ... ... Ды-е ... ... ортақ-айырым
белгілерін пайдаланып акустика-перцепциялық моделін көрнекілейміз (68-
сурет).
Дауыссыздың акустика-перцепциялық (айтылым-естілім) Ды-е ... ... ... ... ... ... - көмей ... ... ... - ауыз ... ... ... ... айтылым-естілім екі айырым белгісі бар, ортақ
белгісі ...... Тіл ұшы Д ... Ды-е артикуляциялық
үйлесім түрленімінің ортақ-айырым белгілері
Енді дауыссыз варианттарының артикуляциялық, акустикалық және
естіліміне қатысты айырым-ортақ белгілерінің жиынтық кестелі тізбегін
құрастырамыз.
Ды – ұяң ... ... ... ... көмей қуысты (жинақы)
жуан
Де - ұяң ілгерінді жоғарылы емеурін езулік ауыз ... ... ... ... ... варианттары
салыстырмалы түрде анықталады. Бұл жерде ілгерінді қысаң езулік ... Де ... ... ... ... ... ... тұр (68-
сурет).
Ды ... ... ... үскірік (сол жақта) және рупор жаңғырықты
айтылым-естілім көрнекі моделі
2.1.21 Ді - вариантының артикуляциялық толық ... ... ... ерін ... варианты болып табылады, -Дұ - ... ... ... Ендеше дауыссыздың бұл варианттарының өзара
артикуляциялық айырмашылығы ... яғни ... ... еріннің қысаң яғни езу қалпында, яғни ерін қатысында екен ... ... ... ... жоғарылы, яғни тілдің тік қалпында.
Дауыссыздың артикуляциялық Ді-ұ үйлесім варианттарының ортақ-айырым
белгілерінің кестелі көрінісін құрастырамыз:
-Д і - ұяң ... ... ... ... о - ұяң ... ... ... – сурет Тіл ұшы Д дауыссызының Ді-ұ артикуляциялық
үйлесім түрленімінің пішіндемесі
Дауыссыздың артикуляциялық үйлесім ... ұяң ... ... ... және ... Олардың арасындағы кейінді-ілгерінді, еріндік-езулік
(70-сурет) белгілері айырым.
Дауыссыздың артикуляциялық Ді-ұ үйлесім варианттарының ... ... ... ... ... ... ... (айтылым-естілім) Ді-ұ үйлесім
варианттарының ортақ-айырым белгілерінің кестелі көрінісін құрастырамыз:
Ді - ауыз ... ... ... - ... қуысты (жинақы) ... ... ... екі айырым белгісі бар, ортақ
белгісі жоқ.
70 – сурет Тіл ұшы Д ... Ді-ұ ... ... ... ... дауыссыз варианттарының ... ... ... ... ... белгілерінің жиынтық кестелі тізбегін
құрастырамыз.
Ді - ұяң ... ... ... ... ауыз ... ... – ұяң ... жоғарылы сүйір еріндік көмей қуысты ... ... ... ... ... түрде анықталады. Бұл жерде ... ... ... Ді
варианты Дұ қысаң, еріндік, кейінді вариантынан шашыраңқы болып ... ...... ... ... (сол ... және ... жаңғырықты
айтылым-естілім көрнекі моделі
2.1.22 Ді - вариантының ... ... ... ілгерінді,
жоғарылы, қысаң ерін дауыссыз варианты болып табылады, -Дү - ... ... ... ... ... бұл ... ... айырмашылығы езулік-еріндік, яғни ерін қатысында екен ... ... ... белгілері ілгерінді, яғни тілдің көлденең
қалпында, жоғарылы, яғни тілдің тік қалпында.
Дауыссыздың артикуляциялық Ді-ү ... ... ... кестелі көрінісін құрастырамыз:
-Д і - ұяң ... ... ... ү - ұяң ... ... доғал
еріндік
72 – сурет Тіл ұшы Д дауыссызының Ді-ү ... ... ... ... ... ... ұяң ... екеуіне
де ортақ және тұрақты. Олардың арасындағы еріндік-езулік ... ... ... Ді-ү ... ... ... ... акустика-перцепциялық моделін көрнекілейміз (74-
сурет).
Дауыссыздың акустика-перцепциялық ... Ді-ү ... ... ... ... ... ... - ауыз ... ... ... - ауыз ... ... ... ... ... екі ортақ белгісі бар.
73 – сурет Тіл ұшы Д дауыссызының Ді-ү артикуляциялық
үйлесім ... ... ... ... ... артикуляциялық, акустикалық ... ... ... ... ... ... ... - ұяң ілгерінді жоғарылы қысаң езулік ауыз ... ... – ұяң ... жоғарылы доғал еріндік ауыз ... ... ... ... ... ... түрде анықталады. Бұл жерде ілгерінді, қысаң, езулік Ді
варианты Дү ... ... ... ... шашыраңқы болып тұр.
Ді Дү
74 – сурет ... ... (сол ... және ... ... ... ... Ді - вариантының артикуляциялық толық ... ... ... ерін ... ... болып табылады, -До - кейінді,
жоғарылы, сүйір ерін. ... ... бұл ... ... ... ... яғни тілдің көлденең
қалпында, еріннің қысаң, яғни езу қалпында, яғни ерін ... екен ... ... ... ... ... яғни ... тік қалпында.
Дауыссыздың артикуляциялық Ді-о үйлесім варианттарының ... ... ... ... і - ұяң ... ... ... ... о - ұяң ... ... сүйір
еріндік
75 – ... Тіл ұшы Д ... Ді-о ... ... пішіндемесі
Дауыссыздың артикуляциялық үйлесім варианттарының ұяң белгісі екеуіне
де ортақ және тұрақты. Олардың арасындағы кейінді-ілгерінді, еріндік-езулік
(76-сурет) белгілері ... ... Ді-о ... ... ... ... ... моделін көрнекілейміз (77-
сурет).
Дауыссыздың акустика-перцепциялық (айтылым-естілім) Ді-о ... ... ... ... ... ... - ауыз ... (шашыраңқы) жіңішке
До - ... ... ... ... ... айтылым-естілім екі айырым белгісі бар, ортақ
белгісі жоқ.
76 – сурет Тіл ұшы Д ... Ді-о ... ... ... ... дауыссыз варианттарының артикуляциялық, акустикалық ... ... ... ... ... кестелі тізбегін
құрастырамыз.
Ді - ұяң ... ... ... ... ауыз ... (шашыраңқы)
жіңішке
До – ұяң кейінді жоғарылы ... ... ... ... (жинақы)
жуан
Дауыссыз варианттарының акустикалық жинақы-шашыраңқы ... ... ... Бұл ... ... қысаң, езулік Ді
варианты До қысаң, еріндік, кейінді вариантынан шашыраңқы болып тұр.
Ді ...... ... үскірік (сол жақта) және рупор жаңғырықты
айтылым-естілім көрнекі моделі
2.1.24 Ді-ө - ... ... ... ... Дауыссыздың
артикуляциялық Ді-ө үйлесім варианттарының ортақ-айырым белгілерінің
кестелі ... ... і - ұяң ... ... ... ө - ұяң ... ... ...... Тіл ұшы Д дауыссызының Ді-ө артикуляциялық
үйлесім түрленімінің ... ... ... варианттарының ұяң белгісі екеуіне
де ортақ және ... ... ... ... (79-сурет)
белгілері айырым.
Дауыссыздың артикуляциялық Ді-ө үйлесім варианттарының ортақ-айырым
белгілерін пайдаланып ... ... ... ... ... (айтылым-естілім) Ді-ө үйлесім
варианттарының ортақ-айырым белгілерінің кестелі көрінісін құрастырамыз:
Ді - ауыз ... ... ... - ауыз қуысты (жинақы) ... ... ... екі ... ... ... ... варианттарының артикуляциялық, акустикалық ... ... ... ... жиынтық кестелі тізбегін
құрастырамыз.
Ді - ұяң ... ... ... ... ауыз ... ... – ұяң ... жоғарылы сүйір еріндік ауыз қуысты (жинақы)
жіңішке
79 – сурет Тіл ұшы Д ... Ді-ө ... ... ортақ-айырым белгілері
Дауыссыз варианттарының акустикалық жинақы-шашыраңқы ... ... ... Бұл ... ... ... ... Ді
варианты Дө қысаң, еріндік, ілгерінді вариантынан шашыраңқы болып тұр.
Ді ...... ... үскірік (сол жақта) және рупор жаңғырықты
айтылым-естілім көрнекі моделі
2.1.25 Ді - вариантының артикуляциялық ... ... ... ... ерін дауыссыз варианты болып табылады, -Де - ... ... ... ... дауыссыздың бұл варианттарының ... ... ... ... ... яғни ... екен ... Ортақ артикуляциялық белгілері ілгерінді, яғни
тілдің көлденең қалпында, жоғарылы, яғни тілдің тік ... ... Ді-е ... ... ортақ-айырым
белгілерінің кестелі көрінісін құрастырамыз:
-Д і - ұяң ... ... ... е - ұяң ... ... ... – сурет Тіл ұшы Д дауыссызының Ді-е ... ... ... ... ... ... ұяң белгісі екеуіне
де ортақ және тұрақты. ... ... ... ... ... ... белгілері айырым.
Дауыссыздың артикуляциялық Ді-е үйлесім варианттарының ортақ-айырым
белгілерін пайдаланып акустика-перцепциялық моделін көрнекілейміз ... ... ... Ді-е үйлесім
варианттарының ортақ-айырым белгілерінің кестелі көрінісін құрастырамыз:
Ді - ауыз ... ... ... - ауыз ... ... ... ... айтылым-естілім екі ортақ белгісі бар.
82 – сурет Тіл ұшы Д ... Ді-е ... ... ... белгілері
Енді дауыссыз варианттарының артикуляциялық, акустикалық және
естіліміне қатысты айырым-ортақ ... ... ... тізбегін
құрастырамыз.
Ді - ұяң ... ... ... ... ауыз ... ... – ұяң ілгерінді жоғарылы емеурін ... ауыз ... ... ... акустикалық жинақы-шашыраңқы варианттары
салыстырмалы түрде анықталады. Бұл жерде ... ... ... ... Де ... ... ілгерінді варианты шашыраңқы болып тұр.
Ді Де
83 – ... ... ... (сол ... және ... ... ... моделі
2.1.26 Дұ - вариантының артикуляциялық толық белгілері кейінді,
жоғарылы, ... ерін ... ... ... ... -Дү - ... ... ерін. Ендеше дауыссыздың бұл варианттарының өзара
артикуляциялық айырмашылығы ... яғни ... ... екен ... ... ... белгілері жоғарылы, яғни
тілдің тік қалпында, еріндік, яғни ерін қалпында.
Дауыссыздың артикуляциялық Дұ-ү үйлесім варианттарының ... ... ... ... ұ - ұяң кейінді ... ... ү - ұяң ... ... доғал еріндік
Дауыссыздың артикуляциялық үйлесім варианттарының ұяң белгісі ... ... және ... Олардың арасындағы кейінді-ілгерінді,
(85-сурет) белгілері айырым.
Дауыссыздың артикуляциялық Дұ-ү үйлесім ... ... ... ... моделін көрнекілейміз (86-
сурет).
Дауыссыздың ... ... Дұ-ү ... ортақ-айырым белгілерінің кестелі көрінісін құрастырамыз:
Дұ - көмей ... ... ... - ауыз ... ... жіңішке
84 – сурет Тіл ұшы Д ... Дұ-ү ... ... ... ... айтылым-естілім екі айырым белгісі бар, ортақ
белгісі жоқ.
85 – сурет Тіл ұшы Д ... Дұ-ү ... ... ... белгілері
Енді дауыссыз варианттарының артикуляциялық, акустикалық және
естіліміне ... ... ... жиынтық кестелі тізбегін
құрастырамыз.
Дұ – ұяң ... ... ... ... ... ... (жинақы)
жуан
Дү - ұяң ілгерінді жоғарылы доғал еріндік ауыз ... ... ... ... ... варианттары
салыстырмалы түрде анықталады. Бұл ... ... ... ... Дү
варианты Дұ қысаң, еріндік, кейінді вариантынан шашыраңқы болып тұр.
Дұ ...... ... ... (сол ... және ... ... көрнекі моделі
2.1.27 Дұ - вариантының артикуляциялық толық белгілері кейінді,
жоғарылы, ... ерін ... ... болып табылады, -До - кейінді,
жоғарылы, сүйір ерін. ... ... бұл ... ... ... ... яғни ... қалпында екен (87-
сурет). Ортақ артикуляциялық белгілері жоғарылы, яғни тілдің тік ... яғни ... ... қалпында.
Дауыссыздың артикуляциялық Дұ-о үйлесім варианттарының ортақ-айырым
белгілерінің кестелі көрінісін құрастырамыз:
-Д ұ - ұяң ... ... ... о - ұяң ... ... сүйір
еріндік
Дауыссыздың артикуляциялық ... ... ұяң ... ... ... және тұрақты. Олардың арасындағы доғал еріндік-сүйір еріндік (88-
сурет) белгілері ... ... Дұ-о ... варианттарының ортақ-айырым
белгілерін пайдаланып акустика-перцепциялық моделін көрнекілейміз (89-
сурет).
87 – ... Тіл ұшы Д ... Дұ-о ... ... ... ... (айтылым-естілім) Дұ-о үйлесім
варианттарының ортақ-айырым белгілерінің кестелі көрінісін құрастырамыз:
Дұ - ... ... ... ... - ... ... (шашыраңқы) жуан
Дауыссыз варианттарының айтылым-естілім екі ортақ белгісі бар.
88 – ... Тіл ұшы Д ... Дұ-о ... түрленімінің ортақ-айырым белгілері
Енді дауыссыз варианттарының артикуляциялық, акустикалық және
естіліміне ... ... ... ... ... ... – ұяң ... жоғарылы доғал еріндік көмей қуысты (жинақы)
жуан
До - ұяң ... ... ... ... ... ... (шашыраңқы)
жуан
Дауыссыз варианттарының акустикалық жинақы-шашыраңқы варианттары
салыстырмалы түрде анықталады. Бұл ... ... ... доғал еріндік Дү
вариантынан До қысаң, сүйір ... ... ... ... ... ... – сурет Дауыссыздың үскірік (сол жақта) және рупор жаңғырықты
айтылым-естілім көрнекі моделі
2.1.28 Дұ - ... ... ... ... ... ... ерін ... варианты болып табылады, -Дө - ... ... ... ... ... бұл ... ... айырмашылығы ілгерінді-кейінді, яғни тілдің ... ... яғни ... ... екен (90-сурет). Ортақ
артикуляциялық белгілері жоғарылы, яғни ... тік ... ... Дұ-ө ... ... ортақ-айырым
белгілерінің кестелі көрінісін құрастырамыз:
-Д ұ - ұяң ... ... ... ө - ұяң ... ... ... ... артикуляциялық үйлесім варианттарының ұяң белгісі екеуіне
де ортақ және тұрақты. Олардың арасындағы доғал ... ... ... ... ... ... Дұ-ө үйлесім варианттарының ортақ-айырым
белгілерін пайдаланып акустика-перцепциялық моделін көрнекілейміз ...... Тіл ұшы Д ... Дұ-ө ... ... ... акустика-перцепциялық (айтылым-естілім) Дұ-ө үйлесім
варианттарының ортақ-айырым белгілерінің кестелі көрінісін құрастырамыз:
Дұ - ... ... ... ... - ауыз ... ... ... ... ... екі айырым белгісі бар.
91 – сурет Тіл ұшы Д дауыссызының Дұ-ө артикуляциялық
үйлесім түрленімінің ... ... ... ... ... ... және
естіліміне қатысты айырым-ортақ ... ... ... ... – ұяң ... ... ... еріндік көмей қуысты (жинақы)
жуан
Дө - ұяң ілгерінді жоғарылы сүйір ... ауыз ... ... ... акустикалық жинақы-шашыраңқы варианттары
салыстырмалы түрде анықталады. Бұл жерде ілгерінді, қысаң, доғал еріндік Дү
вариантынан Дө ... ... ... ... варианты шашыраңқы болып
тұр.
Дұ До
92 – ... ... ... (сол ... және ... ... көрнекі моделі
2.1.29 Дұ - вариантының артикуляциялық толық белгілері кейінді,
жоғарылы, доғал ерін ... ... ... ... -Де - ... ... ерін. Ендеше дауыссыздың бұл варианттарының ... ... ... яғни ... ... ... ерін, яғни еріннің қалпында екен (93-сурет). Ортақ
артикуляциялық белгілері жоғарылы, яғни ... тік ... ... Дұ-е ... ... ... кестелі көрінісін құрастырамыз:
-Д ұ - ұяң ... ... ... е - ұяң ... ... ... ... үйлесім варианттарының ұяң белгісі екеуіне
де ортақ және тұрақты. Олардың арасындағы доғал ... ... ... ... ... ... Дұ-е ... варианттарының ортақ-айырым
белгілерін пайдаланып акустика-перцепциялық моделін ... ... ... (айтылым-естілім) Дұ-е үйлесім
варианттарының ортақ-айырым белгілерінің кестелі көрінісін құрастырамыз:
Дұ - ... ... ... ... - ауыз ... (шашыраңқы) жіңішке
93 – сурет Тіл ұшы Д ... Дұ-е ... ... ... варианттарының айтылым-естілім екі айырым белгісі бар.
94 – сурет Тіл ұшы Д ... Дұ-е ... ... ... белгілері
Енді дауыссыз варианттарының артикуляциялық, ... ... ... ... ... ... кестелі тізбегін
құрастырамыз.
Дұ – ұяң кейінді ... ... ... ... ... ... - ұяң ... жоғарылы емеурін еріндік ауыз қуысты
(шашыраңқы) жіңішке
Дауыссыз варианттарының акустикалық ... ... ... ... Бұл ... ілгерінді, қысаң, доғал еріндік Дү
вариантынан Де қысаң, сүйір еріндік, кейінді ... ... ... ...... Дауыссыздың үскірік (сол жақта) және ... ... ... ... Дү - вариантының артикуляциялық толық белгілері ... ... ерін ... ... болып табылады, -До - кейінді,
жоғарылы, сүйір ерін. Ендеше ... бұл ... ... айырмашылығы доғал-сүйір, яғни еріннің қалпында, ілгерінді-
кейінді, яғни тілдің көлденең ... екен ... ... ... ... яғни тілдің тік қалпында.
Дауыссыздың артикуляциялық Дү-о үйлесім ... ... ... көрінісін құрастырамыз:
-Д ү - ұяң ... ... ... о - ұяң ... ... ... – сурет Тіл ұшы Д дауыссызының Дү-о ... ... ... артикуляциялық үйлесім варианттарының ұяң белгісі екеуіне
де ортақ және ... ... ... ... ... ... ... белгілері айырым.
Дауыссыздың артикуляциялық Дү-о үйлесім варианттарының ортақ-айырым
белгілерін пайдаланып акустика-перцепциялық моделін көрнекілейміз ... ... ... Дү-о ... ... белгілерінің кестелі көрінісін құрастырамыз:
Дү - ауыз қуысты (жинақы) ... - ... ... ... ... варианттарының айтылым-естілім екі айырым белгісі бар.
96 – сурет Тіл ұшы Д дауыссызының Дү-о артикуляциялық
үйлесім түрленімінің ... ... ... варианттарының артикуляциялық, акустикалық ... ... ... ... ... ... тізбегін
құрастырамыз.
Дү – ұяң ... ... ... ... ауыз қуысты (шашыраңқы)
жіңішке
До - ұяң ... ... ... ... ... қуысты (жинақы)
жуан
Дауыссыз варианттарының акустикалық жинақы-шашыраңқы варианттары
салыстырмалы түрде анықталады. Бұл ... ... ... ... ... ... До қысаң, сүйір еріндік, кейінді вариантынан шашыраңқы ... ...... ... ... (сол ... және ... жаңғырықты
айтылым-естілім көрнекі моделі
2.1.31 Дү - вариантының артикуляциялық толық ... ... ... ерін дауыссыз варианты болып табылады, -Дө - ... ... ... ... ... бұл ... ... айырмашылығы доғал-сүйір, яғни еріннің қалпында екен (98-
сурет). Ортақ артикуляциялық белгілері жоғарылы, яғни тілдің тік ... яғни ... ... ... артикуляциялық Дү-ө үйлесім варианттарының ортақ-айырым
белгілерінің кестелі көрінісін құрастырамыз:
-Д ү - ұяң ... ... ... ө - ұяң ... ... ...... Тіл ұшы Д ... Дү-ө артикуляциялық
үйлесім түрленімінің пішіндемесі
Дауыссыздың артикуляциялық үйлесім варианттарының ұяң белгісі екеуіне
де ортақ және тұрақты. ... ... ... ... ... (99-
сурет) белгілері айырым.
Дауыссыздың артикуляциялық Дү-ө үйлесім варианттарының ортақ-айырым
белгілерін пайдаланып акустика-перцепциялық моделін ... ... ... (айтылым-естілім) Дү-ө үйлесім
варианттарының ортақ-айырым белгілерінің кестелі көрінісін құрастырамыз:
Дү - ауыз ... ... ... - ауыз ... (шашыраңқы) жіңішке
Дауыссыз варианттарының айтылым-естілім екі ... ... ...... Тіл ұшы Д ... Дү-ө ... ... ортақ-айырым белгілері
Енді дауыссыз варианттарының ... ... ... ... айырым-ортақ белгілерінің жиынтық кестелі тізбегін
құрастырамыз.
Дү – ұяң ... ... ... ... ауыз қуысты (шашыраңқы)
жіңішке
Дө - ұяң ілгерінді жоғарылы ... ... ауыз ... ... варианттарының акустикалық жинақы-шашыраңқы варианттары
салыстырмалы түрде анықталады. Бұл жерде ілгерінді, қысаң, доғал еріндік ... Дө ... ... ... ... ... шашыраңқы болып
тұр.
Дү Дө
100 – сурет Дауыссыздың ... (сол ... және ... ... ... ... Дү - ... артикуляциялық толық белгілері ілгерінді,
жоғарылы, доғал ерін дауыссыз варианты болып табылады, -Де - ілгерінді,
жоғарылы, емеурін ... ... ... бұл варианттарының өзара
артикуляциялық айырмашылығы ... яғни ... ... ... Ортақ артикуляциялық белгілері жоғарылы, яғни ... ... ... яғни тілдің көлденең қалпында.
Дауыссыздың артикуляциялық Дү-е үйлесім варианттарының ортақ-
айырым белгілерінің кестелі көрінісін құрастырамыз:
-Д ү - ұяң ... ... ... е - ұяң ... ... ... – сурет Тіл ұшы Д дауыссызының Дү-е ... ... ... ... ... варианттарының ұяң белгісі екеуіне
де ортақ және тұрақты. Олардың арасындағы доғал еріндік-емеурін ... ... ... артикуляциялық Дү-е үйлесім варианттарының ортақ-айырым
белгілерін пайдаланып акустика-перцепциялық моделін көрнекілейміз (103-
сурет).
Дауыссыздың ... ... Дү-е ... ... ... кестелі көрінісін құрастырамыз:
Дү - ауыз қуысты (жинақы) ... - ауыз ... ... ... ... ... екі ... ... бар.
102 – сурет Тіл ұшы Д дауыссызының Дү-е артикуляциялық
үйлесім түрленімінің ортақ-айырым белгілері
Енді ... ... ... акустикалық және
естіліміне қатысты айырым-ортақ белгілерінің жиынтық кестелі ... – ұяң ... ... доғал еріндік ауыз қуысты (жинақы)
жіңішке
Де - ұяң ілгерінді жоғарылы емеурін ... ауыз ... ... ... ... ... ... түрде анықталады. Бұл жерде ілгерінді, қысаң, доғал еріндік Дү
варианты Де ... ... ... ... ... ... ... Де
103 – сурет Дауыссыздың үскірік (сол жақта) және рупор жаңғырықты
айтылым-естілім көрнекі моделі
2.1.33 До - ... ... ... ... ... ... ерін ... варианты болып табылады, -Дө - ... ... ... ... ... бұл ... өзара
артикуляциялық айырмашылығы ілгерінді-кейінді, яғни тілдің ... екен ... ... ... ... ... яғни
тілдің тік қалпында, сүйір ерін, яғни тілідң қалпында.
Дауыссыздың артикуляциялық До-ө ... ... ... ... ... құрастырамыз:
-Д о - ұяң кейінді ... ... ө - ұяң ... ... ... еріндік
104 – сурет Тіл ұшы Д дауыссызының До-ө артикуляциялық
үйлесім түрленімінің пішіндемесі
Дауыссыздың артикуляциялық үйлесім ... ұяң ... ... ... және ... Олардың арасындағы ілгерінді-кейінді (105- сурет)
белгілері айырым.
Дауыссыздың ... До-ө ... ... ... пайдаланып акустика-перцепциялық моделін көрнекілейміз (106-
сурет).
Дауыссыздың акустика-перцепциялық (айтылым-естілім) До-ө ... ... ... кестелі көрінісін құрастырамыз:
До - көмей қуысты (жинақы) ... - ауыз ... ... ... ... ... екі ... белгісі бар.
105 – сурет Тіл ұшы Д дауыссызының До-ө артикуляциялық
үйлесім түрленімінің ортақ-айырым белгілері
Енді ... ... ... акустикалық және
естіліміне қатысты айырым-ортақ белгілерінің жиынтық кестелі тізбегін
құрастырамыз.
До – ұяң ... ... ... ... ... ... (жинақы)
жуан
Дө - ұяң ілгерінді жоғарылы сүйір еріндік ауыз ... ... ... ... ... ... түрде анықталады. Бұл жерде ілгерінді, қысаң, сүйір еріндік До
вариантынан Дө қысаң, сүйір ... ... ... ... болып
тұр.
До Дө
106 – сурет ... ... (сол ... және рупор жаңғырықты
айтылым-естілім көрнекі моделі
2.1.34 До - вариантының артикуляциялық ... ... ... ... ерін ... ... ... табылады, -Де - ілгерінді,
жоғарылы, емеурін ерін. ... ... бұл ... ... ... ілгерінді-кейінді, яғни ... ... ... ... ... яғни еріннің қалпында екен (107-сурет).
Ортақ артикуляциялық белгілері жоғарылы, яғни ... тік ... ... До-е ... ... ... ... көрінісін құрастырамыз:
-Д о - ұяң ... ... ... е - ұяң ... ... емеурін
еріндік
107– сурет Тіл ұшы Д дауыссызының До-ө ... ... ... ... ... варианттарының ұяң белгісі екеуіне
де ортақ және тұрақты. Олардың арасындағы ілгерінді-кейінді, сүйір ерін-
емеурін ерін (108-сурет) белгілері ... ... До-е ... варианттарының ортақ-айырым
белгілерін пайдаланып акустика-перцепциялық моделін көрнекілейміз (109-
сурет).
Дауыссыздың акустика-перцепциялық ... До-е ... ... белгілерінің кестелі көрінісін құрастырамыз:
До - көмей қуысты (жинақы) ... - ауыз ... ... жіңішке
Дауыссыз варианттарының айтылым-естілім екі айырым белгісі бар.
Енді ... ... ... ... ... қатысты айырым-ортақ белгілерінің жиынтық ... ... – ұяң ... ... ... ... ... қуысты (жинақы)
жуан
Де - ұяң ілгерінді ... ... ... ауыз қуысты (шашыраңқы)
жіңішке
108 – сурет Тіл ұшы Д ... До-е ... ... ... белгілері
Дауыссыз варианттарының акустикалық жинақы-шашыраңқы варианттары
салыстырмалы түрде анықталады. Бұл жерде ілгерінді, қысаң, ... ... ... Де ... ... еріндік, ілгерінді варианты шашыраңқы болып
тұр.
До Де
109 – сурет Дауыссыздың үскірік (сол ... және ... ... ... моделі
2.1.35 Дө - вариантының артикуляциялық толық белгілері ілгерінді,
жоғарылы, ... ерін ... ... ... ... -Де - ілгерінді,
жоғарылы, емеурін ерін. Ендеше дауыссыздың бұл ... ... ... ... ... ... яғни еріннің қалпында
екен (110-сурет). Ортақ артикуляциялық белгілері жоғарылы, яғни тілдің ... ... яғни ... ... ... ... Дө-е үйлесім варианттарының ортақ-айырым
белгілерінің кестелі ... ... ө - ұяң ... ... ... ... е - ұяң ілгерінді ... ...... Тіл ұшы Д ... Дө-ө ... түрленімінің пішіндемесі
Дауыссыздың артикуляциялық үйлесім варианттарының ұяң белгісі екеуіне
де ортақ және тұрақты. Олардың арасындағы ... ... ерін ... ... ... артикуляциялық Дө-е үйлесім варианттарының ортақ-айырым
белгілерін пайдаланып акустика-перцепциялық моделін көрнекілейміз (112-
сурет).
Дауыссыздың акустика-перцепциялық ... Дө-е ... ... ... кестелі көрінісін құрастырамыз:
Дө - ауыз қуысты (жинақы) ... - ауыз ... ... ... ... ... екі ортақ белгісі бар.
Енді дауыссыз варианттарының ... ... ... ... айырым-ортақ белгілерінің жиынтық кестелі ... – ұяң ... ... ... ... ауыз ... ... - ұяң ілгерінді жоғарылы емеурін еріндік ауыз қуысты (шашыраңқы)
жіңішке
Дауыссыз варианттарының акустикалық ... ... ... ... Бұл жерде ілгерінді, қысаң, сүйір еріндік ... Де ... ... ... ... ... шашыраңқы болып
тұр.
111 – сурет Тіл ұшы Д ... Дө-е ... ... ... ... ...... Дауыссыздың үскірік (сол жақта) және рупор жаңғырықты
айтылым-естілім көрнекі моделі
2.2 Бірегей ... ... ... ... ... ... өзара түгел жұптастырып жатпай, әр түрінен бір-бір
вариантын салыстырып шығамыз.
2.2.1 Ғ-Г ... ... ... Ғ-Г ... ... мәртебесі әртүрлі айтылып жүргенін жоғарыда
келтірдік. Оның басты ... де ... ... ... орны әртүрлі
болғандықтан, екеуін екі фонема дейді; ... сөз ... ... бір ... екі ... үндесім варианты дейді. Бұл екі
дыбыстың тілдік (фонологиялық) мәртебесін көрсететін ... ... ... ... ... ... ... аяқталған
жоқ. Біз өз тарапымыздан олардың бір фонеманың екі ... ... ... ... нәтижесін келтіре кетпекпіз.
Олардың жасалу орны бір-бірінен алшақ орналасқан (113-сурет), бірі –
тілшік, екіншісі – тіл ортасы. Олардың естілімі де екі ... бірі – ...... ... ... ... ... қазақ тілінің өзге
дауыссыздарымен бірдей болып шығады. ... ... тілі ... мен ... ... ... ... жасалу орнының алшақтығына
қарамай, бір дыбыстың екі ... ... ... ... ... ... бір ... варианттары (аллофондары) бола беретіні
жалпы фонетика теориясынан белгілі [61;62].
113- сурет Ға-Гә дауыссыздарының артикуляциялық моделі.
Дауыссыздың ... ... ... ... ұяң ... де ... және ... (төменгі көлденең қатардағы үшінші айырым
белгі). ... ... ... ... ... болса,
төменді және ашық езу белгілері ортақ (114-сурет).
2.2.2 За-ү үйлесім түрленімі: Дауыссыздың За-ү ... ... ұяң ... ... де ... және ... ... қатардағы үшінші айырым белгі). Олардың арасындағы төменді-
жоғарылы, ашық ... ... ... ... ... ... белгісі
ортақ (115-сурет).
114 – сурет Тіл ұшы Ғ-Г дауыссызының Ғ а-Г ә ... ... ... ... – сурет Тіл ұшы З дауыссызының З а-ү ... ... ... ... Ж ә-ұ үйлесім түрленімі: Дауыссыздың артикуляциялық Ж ә-ұ
үйлесім ... ... ... ... көрінісін
құрастырамыз:
-Ж ә - ұяң ... ... ... ұ - ұяң ... ... ... ... ... екі ... ... бар, ортақ
белгісі жоқ (116-сурет).
116 – сурет Тіл ұшы Ж ... Жә-ұ ... ... ... ... ... З ә-о үйлесім варианттарының ортақ-айырым
белгілерінің кестелі көрінісін құрастырамыз:
-З ә - ұяң ... ... ... о - ұяң ... жоғарылы ... ... ... ... екі айырым белгісі бар, ортақ
белгісі жоқ.
117 – ... Тіл ұшы З ... Зә-о ... ... ... белгілері
Дауыссыздың артикуляциялық З ә-ө үйлесім варианттарының ортақ-айырым
белгілерінің кестелі көрінісін құрастырамыз:
-З ә - ұяң ... ... ... ө - ұяң ... жоғарылы сүйір еріндік
Дауыссыз ... ... екі ... ... бар, айырым
белгісі жоқ.
118 – сурет. Тіл ұшы З дауыссызының Зә-ө артикуляциялық
үйлесім түрленімінің ... ... ... З ә-е ... ... ... кестелі көрінісін құрастырамыз:
-З ә - ұяң ... ... ... е - ұяң ... ... ... ... айтылым-естілім екі ортақ белгісі бар.
119 – сурет. Тіл ұшы З дауыссызының Зә-е артикуляциялық
үйлесім түрленімінің ортақ-айырым белгілері
Қорытынды
Қазақ ... ... ... ... ортақ пікір жоқ. Мұны дауыстыларға
да, дауысыздарға да қатысты айтуға болады. ... ... ... өзіндік
себептері бер. Бірде дыбыс варианттарының айтылымы ескерілсе, бірде араб
дыбыстарының ықпалы, ал енді ... орыс ... ... ... мен ... әсері болып отырды.
Қазақ тілінің дыбыс құрамы мен оның ... ... және ... дыбыс
варианттарынан құралады. Аталған түрленімдер қазақ тілінің фонетика
тарихында ... ... ... ... ... ... зерттеулерде (ХІХ ғ.) дыбыстардың негізгі ... көп ... ... ... ... ... жуан және ... ескеріледі, бірлі-жарым дауыссыздардың артикуляциялық варианттары
өз алдына таңбаланады (л, қ, к, ғ, г, дж). ... ... ... ... ... артикуляциясына теліп отырған.
Сондықтан да ... ... ... ... гласных) термині жиі
қолданылады.
Бұл дәуірде қазақ тілі дыбыстарының негізгі ... ... ... орфоэпиялық айтылымы дұрыс көрсетіліп отырғанын жетістік ... ... - ХХ ғ. ... ... тілінің үндесім құрамы шынайы
анықталған кезең болып ... Және ... ... ... ... ... ... талдау нәтжелерінде көрнекі кестелер
құрылып, дыбыстардың айырым-ортақ белгілері ... ... ... Осы ... ... ... қазақ тіл біліміндегі айырым белгілер теориясының
бастау көзі деп ... ... ... қатар батыс лингвистикасында қарқынды
дами бастаған «фонем» теориясының қазақ тілтанымына көше ... ... ғ. ... ... ... ... ... орныққан кезеңі болды.
Зерттеу жұмыстарының бәрі қазақ тілінің дыбыс құрамын ... ... ... ... зерттеу әдісі ретінде құралды
(экспериментал) амалдары кеңінен ... ... ... ... ... ... жаңа деректер қосылып жатты. Қазақ
тілінің төл дыбыстарының құрамында кірме дыбыстар бірге қарастырылды.
Сингармонизм ... ... ... ... тілі ... ... анықталып, олардың жасалым, айтылым және ... ... ... ... төл ... ... ... (және кірме әріптер) шығарылып, екеуі екі ... ... ... ... базасы моделінің жасалып, оны зерттеу әдісі
ретінде ... ... ... тілінің дыбыс құрамын түгел қамтып,
әрбір дыбыстың негізгі және ... ... ... ... анықтап, көрнекі сипаттап беруге мүмкіндік туды. Артикуляциялық
беттеме модельдер арқылы екі дыбыстың, ... бір ... екі ... ... ... ... ... салыстырып, айырым белгілерін
кестеге түсіріп беріліп отыр.
Қазақ тілінің үндесім ... ... ... енді ... ... ... ... бастады. Үйлесім түрленім дыбыстардың ... ... ... ... қарай топтастырылып зерттелді. Алдағы
уақытта дауыстылар өз алдына, дауыссыздардың жасалу тәсіліне, ... ... сөз, шеп, ... т.б.) ... ... зерттеу
жалғаспақшы.
Қазақ тілі дыбыстарының құрамының зерттелу жайы дыбыстардың үйлесім
түрленімінің зерттеу ... ... ... жатқанын көрсетті. Бұл
бағыттағы зерттеулер енді ғана ... ... тілі ... ... түрленімі күрделі ... ... ... және де енді ғана зерттеу нысанына айналып
жатқандықтан, оның ... ... ... ... ... ... енді еніп ... Сондықтан да олардың көпшілігі жаңа атаулар
болып есептеледі. Оның ... ... ... ... ... ... ... фонетикадан (әсіресе үнді-европа фонетикасынан)
толық немесе мағыналас баламалар табыла ... ... ... жүйеге бағынатын құбылыс екені анықталды.
Сондықтан да дыбыс аралық талданымдардың нәтижесі де ... ... ... бір ... ... ... ... алса (мысалы, ұяң д), онда бір
жасалым белгіні ауыстырып алып, сол топтағы өзге ... ... ұяң ... ... оңай тауып алуға болады.
Кешенді зерттелімнің (артикуляциялық, акустикалық, ... ... ... ... ... түгел анықталды. Дыбыстар
арасында фонетикалық белгілердің ортақ және ... саны ... ... ... нәтижесі қазақ тілінің дыбыс түрлерінің ... ... т.б. ... ... ... ... ... зерттеу әдісі ретінде тілдік деңгейлердің (дыбыс
тіркесі, буын, сөз, сөз ... ... ... ... ... ... әр ... үшін дыбыстың түрленім үлгілері әртүрлі болады деген
жорамал ... ... ... ТІЗІМІ:
1 Ильминский Н.И. Материалы к изучению киргизского наречия. Казань,
1860, 215б
2 Мелиоранский П.М. Краткая грамматика казак-киргизского языка.
Часть 1, ... 1894, ... ... В.В. ... ... ... языков. Лейпциг, 1883, 318 б
(на немецком языке цитируется по К.Ш.Хусайнову).
4 Радлов В.В. Опыт словаря тюркских наречий. 1 том, ... ... А. Тіл ... Алматы, 1992,44б
6 Досмұхамедұлы Х. Аламан. Алматы, 1991,81-99б
7 Досмұхамедұлы Х. Шығармалары. «Ана тілі», Алматы, 1998. 139-154 ... ... Қ. ... ... ... 2006,12б
9 Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. «Ғылым», ... ... І. ... Ғ. ... ... ... «Ғылым», Алматы, 1975,
304 б.
11 Қалиев Б. Қазақ тіліндегі дауысты ... ... ... 115 б.
12 Аралбаев Ж. Қазақ фонетикасы бойынша этюдтер. «Ғылым», Алматы,
1988. 143 б.
13 Нұрмаханова Ә. Түркі тілдерінің салыстырма ... ... С. ... тілі фонетикасы. «Қазақ университеті», Алматы,
2004, 247 б.
15 ... С. ... ... ... ... университеті»,
Алматы, 1993, 136 б.
16 Айғабылов А. Қазақ морфонологиясы. «Қазақ университеті», ... ... А. ... морфонологиясы мен лексикологиясы. «Қазақ
университеті», Алматы, 2006. 270 б.
18 Мырзабектен С. Қазақ тілінің айтылым сөздігі. ... ... 2001. 320 ... ... С. ... және ... тілі ... автореф – Алматы 2003,30б
20 Джусупов М. Фонемография А.Байтұрсынова и онология
сингармонизма. Ташкент. 1995. 176 с.
21 Жүсіпұлы М. Ахмет Байтұрсынов және қазіргі ... тілі ... ... 1998, 215 ... ... А. ... в ... языке. «Наука», Алма-Ата,
1980, 78б
23 Назбиев Ж. Сингармоническое описание произносительных единиц в
казахском ... ... ... 1998. ... ... Ж. ... ... в казахском языке. Усть-
Каменогорск, 1997,215б
25 Исаев М.К. Фонетические особенности английской речи ... им. ... ... ... 2004. ... ... М.К. ... фонетической интерференции при
формировании казахско-английского билингвизма. КазГУМИЯ,
Алматы, 1990. ... ... М. ... ... ... в казахском языке.
«Гылым», Алматы, 1998. 146б
28 Раимбекова М. Об ударении в ... ... ... АН ... № 6
29 ... С. ... ... «Наука», Алма-Ата, 1978,75с
30 Кошкаров А. Фрикативные согласные в казахском языке. «Наука»,
Алматы, 1995,218с
31 ... З. ... ... ... в ... ... Алма-Ата, 1988. 190 с.
32 Шварцман В.М. Об экспермиментально-фонетическом изучении
звукового состава языка. Сб.: Вопросы общего языкознания. Вып. 5.
Алма-Ата, 1961,44-50с
33 ... Е.Ф. ... ... ... ... ... ... А.А. Сонорные согласные казахского языка. Известия
АН КазССР, серия филологическая, 1960, вып. 3,13с
35 Джунисбеков А. ... ... ... «Наука», Алма-Ата, 1972.
95 с.
36 Абуов Ж. Перцептивная фонетика. ... ... 1991. 226 ... ... М. Қазақ тіліндегі үндесім құбылысының артикуляциялық
сипаты. Филолог.ғылым.канд.дисс.автореф. Алматы,2006,98б
38 Туркпенбаев. Сравнительная фонетика современного русского и
казахского языка, Алматы,1978,35с
39 Базарбаева З.М. Қазақ ... ... ... ... 1996. 224 б.
40 Базарбаева З.М. филол.ғыл.док...дис.автореф.Алматы,1998
41 Фазылжанова А. Қазақ тіліндегі қосқұрамды құрмалас сөйлем
интонациясы. Филол.ғылы.канд...дис.автореф. Алматы, 2000. 25 б.
42 ... Т. ... ... и ... ... фонетико-синтаксических единиц. Автореф.дисс…
канд.филол.наук. Алматы, 2002. 28 с.
43 Кеншинбай Ж. Күрделі фразалық ... пен ...... мен ... ... ... А. ... бірліктердің прагмалингвистикалық
сипаты. Филолог.ғылым.канд...дис.автореф. Алматы, 2006. 26 б.
45 Жумабаева Ж. Тарихи фонетика. Алматы,2005,47б
46 ... ... «Ел ... ... 2002. 781 ... ... Ә., ... Ә. Дауыссыз дыбыстардың артикуляциялық
базасы. Құдайберген Жұбанов және қазақ тіл білімі. Алматы, 1999.
216-219 б.
48 Оразалин І. Қазақ тілі ... ... ... Филол.ғылым.канд...дис.автореф. Алматы, 2001. 30 б.
49 Бәйімбетова Ә. Қазақ тілі тоғысыңқы дауыссыздарының фонетикалық
түрленімі. Филол.ғыл.канд...дис.автореф. Алматы, 1999. 27 ... ... Ж. ... ... үнді ... үйлесім түрленімі
Филолог.ғылым.канд ...диисс.автореф.Алматы,2007,15б
51 Қайдарова Г. Қазақ тілінің буын орфоэпиясы жайлы. //Тілтаным, 2003,
№ 2. -Б.
52 ... Қ. ... ... ... М.А. ... ... и сингармонизм. Москва, 1965.
142 с.
54 Жүнісбек А. Қазақ тілі дыбыстарының артикуляциялық моделі.
«Арыс», Алматы, 2005. б.
55 Батманов И.А. Фонетика современного ... ... ... ... А.М., Юдахин К.К. О сокращении некоторых букв в ряде
тюркских алфавитов. //Реформатский А.А. Из ... ... ... 1970. с. ... ... Н.Ф. ... формула построения алфавита.
//Реформатский А.А. Из истории отечественной фонологии. Москва,
1970. с. 123-148.
58 Торсуев Г.П. ... и ... в ... ... 1977. 123 ... ... Г.П. ... система в русском языке.Москва,1975,14с
60 Аванесов Р.И. Русское литературное произношение. «Просвещение»,
Москва, 1972. 415 ... ... А. Ж ұяң ... ... Зиндер Л.Р. Общая фонетика. «Высшая школа» Москва, 1979. 312 с.
-----------------------
М
Н
Ң
Р
Л
Й
У
Б
Д
Ғ-Г
З
Ж
П
Т
Қ-К
С
Ш
Дә
Да
Дә
Да
Дә
Да
Дә
Да
Д а
Д і
Д а
Д і
Д ... ... ... ... ... ... ұ
Д а
Д а
Д ұ
Д ұ
Д а
Д а
Д ү
Д а
Д ү
Д а
Д ү
Д а
Д ү
Д о
Д а
Д о
Д ... ... ... ... ... ... ө
Д а
Д ө
Д а
Д ө
Д а
Д ө
Д а
Д е
Д а
Д е
Д а
Д е
Д а
Д е
Ды
Дә
Ды
Дә
Ды
Дә
Ды
Дә
Ді
Дә
Дә
Ді
Дә
Ді
Дә
Ді
Дұ
Дә
Дұ
Дә
Дұ
Дә
Дұ
Дә
Дү
Дә
Дә
Дү
Дә
Дү
Дә
Дү
До
Дә
До
Дә
До
Дә
До
Дә
Дө
Дә
Дә
Дө
Дә
Дө
Дә
Дө
Ді
Дә
Дә
Ді
Дә
Ді
Дә
Ді
Ды
Ді
Ды
Ды
Ді
Ді
Ді
Ды
Дұ
Ды
Ды
Дұ
Ды
Дұ
Ды
Дұ
Дү
Ды
Ды
Дү
Ды
Дү
Ды
Дү
До
Ды
Ды
До
Ды
До
Ды
До
Дө
Ды
Ды
Дө
Ды
Дө
Ды
Дө
Ды
Де
Ды
Ды
Де
Де
Де
Ды
Дұ
Ді
Ді
Дұ
Ді
Дұ
Ді
Дұ
Дү
Ді
Дү
Ді
Дү
Ді
Дү
Ді
До
Ді
Ді
До
Ді
До
Ді
До
Дө
Ді
Дө
Ді
Дө
Ді
Дө
Ді
Дө
Ді
Дө
Ді
Дө
Ді
Дө
Ді
Дү
Дұ
Дұ
Дү
Дұ
Дү
Дұ
Дү
До
Дұ
Дұ
До
До
Дұ
До
Дұ
Дұ
Дө
Дұ
Дө
Дө
Дұ
Дө
Дұ
Де
Дұ
Дұ
Де
Дұ
Де
Дұ
Де
До
Дү
Дү
До
Дү
До
Дү
До
Дө
Дү
Дү
До
Дү
Дө
Дү
Дө
Дү
Де
Де
Дү
Де
Дү
Де
Дү
Дұ
Дө
Дұ
Дө
Дө
Дұ
Дө
Дұ
До
Де
До
Де
Де
До
Де
До
Де
Дө
Дө
Де
Де
Дө
Де
Дө
Ға
Гә
Ға
Гә
Ға
Гә
Ға
Гә
З а
З ... ... ... ... ... ... ү
Жұ
Ж ә
Жұ
Жә
Жұ
Жә
Жұ
Жә
Зо
Зә
Зо
Зә
Зо
Зә
Зо
Зә
Зө
Зә
Зә
Зө
Зә
Зө
Зә
Зө
Зі
Зә
Зә
Зі
Зә
Зі
Зә
Зі

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 107 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ұяң және қылшық жүнді қой тұқымдарын бонитировкалау3 бет
Дыбыс айтуының бұзылуын түзетуге бағыталған логопедиялық жұмыс4 бет
Сөйлеу қабілеті бұзылған балалардың ерекшелігі5 бет
Халықтық педагогиканың тәрбиелік мәні7 бет
1.Қазіргі қазақ тілі фонетикасы пәнінің зерттелу жайы.2.Фонема туралы ілімнің алғашқы негізін салушылар 3.Фонетика ғылымын зерттеуде қолданылатын әдістер.4. Дауысты жане дауыссыз фонемалар6 бет
«ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ ЕТІСТІК НЕГІЗДІ ТУЫНДЫ СӨЗДЕРДІҢ СӨЗЖАСАМЫ»56 бет
Айша Ғарифқызы Ғалымбаева5 бет
Ақ түлкінің жүн жамылғысына сипаттама6 бет
Биязылау қой жүні33 бет
Дислалия және оны түзету жолдары43 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь