Қазақ жеріндегі исламның таралуы

Жоспары

КІРІСПЕ

І. ҚАЗАҚ ЖЕРІНДЕГІ ИСЛАМНЫҢ ТАРАЛУЫ
1. 1 Қазақ жеріне исламның таралуы және оның тигізген әсері
1. 2 Ислам және қазақтардың әдет.ғұрпы

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ
Қазақ даласына ислам діні VII ғасырдың басында арабтардың Орта Азияны бағындыруы нәтижесінде кіре бастады. Шындығын айтқанда, ислам діні Қазақстанға күштеп енгізілген жоқ. Қазақстанда сол дәуірде қалыптаса бастаған феодалдық қатынастарға ислам дінінің кері әсері болмай, қайта ол феодалдық қарым-қатынастарды жандандыра түсетінін көре білген феодалдық үстем тап иелері ислам дінін қуана қарсы алды. Өйткені бұрыннан келе жатқан шаман діні феодалдардың талап-тілегін, мақсат-мүддесін қанағаттандыра алмады. Ал ислам діні болса халықты рухани жағынан болсын, саяси жағынан болсын мығым ұстай алатын мемлекеттік дін бола алды. Осындай тиімді жақтарына қарамастан қазақ тайпалары өзінің бұрыннан келе жатқан шаман дінін, ата-баба аруағын қастерлеуді ұстанып, ислам діні қағидаларына мән бермеді. Академик Бартольд В. В.: «ХІІІ ғасырдың басында мұсылман Хорезм билеушілері мұсылман емес Сырдариядағы және Торғай облысындағы қыпшақтармен соғысуына тура келді,» /1/ — деп жазуына қарағанда, сол кездерде қазақ тайпаларының басым көпшілігі әлі мұсылмандық жолға түсіп, ислам дінін қабылдамаған сияқты. Рузбиханның жазуына қарағанда, қажет десеңіз XVI ғасырдың өзінде де қазақтар пұтқа табынушылар деп танылып, оларға қарсы «ғазауат» соғысына шығуды талап еткен. Өйткені шариғат заңдарын араб миссионерлері үндеп, үгіттеп, насихат жүргізгендеріне қарамастан, халық ата-баба аруағына, тәңірге, жұлдыз-айға ұзақ уақыт бойы сиынды. Ата-баба аруағына сиыну бәлекеттен сақтап, өздеріне бақыт, молшылық, жақсылықтар әкеледі, мал басының аман болуына, өсіп-өнуіне көмектеседі деп, сол үшін олар аруақты разы етуге тырысты. «Аруақ аттаған оңбас» деп аруақты ұмытпады... /2/
Әбу Ханифа жол салған суниттік ағым басқаларына қарағанда көнімпаз, басқа халықтардың әдет-ғұрып заңдарына бой ұсынғыш болуы себепті қазақ тайпаларына да өте тиімді болды. Сондықтан да қазақтардың әдет-ғұрпы өз кезегінде ислам діні шариғат заңдарын кері итеріп тастамай, қайта феодалдық қарым-қатынастың жандануына игі әсер ететін шариғат заңдарын қабылдап алды. Сөйтіп, екі наным ұзақ мезгіл бойы бір-біріне зиян келтірмей, қатар өмір сүрді. Сол себепті де қазақтардың әдет-ғұрпы көбіне өзінің бұрынғы болмысын сақтап қалды. Билер қазақтардың қоғамдық маңызы зор мәселелерінің көпшілігін ежелден келе жатқан бұрынғы ата-бабалары әдет-ғұрып заңдары бойынша талқылап шешті. Ал өз кезегінде араб миссионерлері де қазақ тайпаларының тілін, әдет-ғұрпын, сенімдерін, праволық нормаларын, мәдени жетістіктерін лақтырып тастамай, санасуына тура келді. Бұлардың бәрін исламға қайшы келмейтіндей етіп, қырын жатқызуға тырысты.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Бартольд В.В. Соч. Т. V 68-б.
2. Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности. –Москва. 1961 ж.
3. Орынбеков М.С. Қазақ сенімдерінің бастаулары. Алматы 2002ж. 103-б.
4. Н. Өсеров, Ж. Естаев. Ислам және қазақтардың әдет-ғұрыптары. Алматы 1992 ж. 135-б.
5. Н. Өсеров, Ж. Естаев. Ислам және қазақтардың әдет-ғұрыптары. Алматы 1992 ж. 145-б.
6. Бартольд В.В. Двенадцать лекции по истории турецких народов Средней Азии // Соч. Т.5
7. Республикалық ғылыми-практикалық конференция материалдары. Исабеков Д.И. // Ислам және Қазақ мәдениеті. –Алматы 2002 ж.
8. Нұралы Өсерұлы. Ислам және Қазақстан. //Руханият. –Алматы 2003 ж.
        
        Жоспары
КІРІСПЕ
І. ҚАЗАҚ ЖЕРІНДЕГІ ИСЛАМНЫҢ ТАРАЛУЫ
1. 1 Қазақ жеріне исламның таралуы және оның тигізген әсері
1. 2 Ислам және ... ... ... ... ... ислам діні VII ғасырдың басында арабтардың Орта Азияны
бағындыруы нәтижесінде кіре ... ... ... ислам діні
Қазақстанға күштеп ... жоқ. ... сол ... ... ... ... ... дінінің кері әсері болмай, қайта ол
феодалдық қарым-қатынастарды ... ... көре ... ... тап ... ... дінін қуана қарсы алды. Өйткені бұрыннан келе жатқан
шаман діні ... ... ... ... Ал ислам діні болса халықты рухани жағынан болсын, саяси жағынан
болсын мығым ... ... ... дін бола ... ... ... қарамастан қазақ тайпалары өзінің бұрыннан келе жатқан шаман
дінін, ата-баба аруағын қастерлеуді ұстанып, ислам діні ... ... ... ... В. В.: «ХІІІ ғасырдың басында мұсылман Хорезм
билеушілері мұсылман емес Сырдариядағы және ... ... ... тура ... /1/ — деп ... қарағанда, сол кездерде қазақ
тайпаларының басым көпшілігі әлі ... ... ... ... ... ... ... жазуына қарағанда, қажет десеңіз XVI
ғасырдың өзінде де қазақтар пұтқа табынушылар деп ... ... ... ... шығуды талап еткен. Өйткені шариғат заңдарын араб
миссионерлері үндеп, үгіттеп, насихат жүргізгендеріне қарамастан, ... ... ... тәңірге, жұлдыз-айға ұзақ уақыт бойы сиынды. Ата-баба
аруағына сиыну бәлекеттен сақтап, ... ... ... ... мал ... аман ... ... көмектеседі деп, сол үшін
олар аруақты разы етуге ... ... ... ... деп ... /2/
Әбу Ханифа жол салған суниттік ағым басқаларына қарағанда ... ... ... ... бой ... ... ... қазақ
тайпаларына да өте тиімді болды. Сондықтан да қазақтардың әдет-ғұрпы өз
кезегінде ... діні ... ... кері ... ... ... феодалдық
қарым-қатынастың жандануына игі әсер ететін шариғат заңдарын ... ... екі ... ұзақ ... бойы ... зиян келтірмей, қатар өмір
сүрді. Сол себепті де қазақтардың әдет-ғұрпы көбіне ... ... ... қалды. Билер қазақтардың қоғамдық маңызы зор мәселелерінің
көпшілігін ... келе ... ... ата-бабалары әдет-ғұрып заңдары
бойынша талқылап шешті. Ал өз ... араб ... де ... ... ... ... ... нормаларын, мәдени
жетістіктерін лақтырып тастамай, ... тура ... ... ... ... келмейтіндей етіп, қырын жатқызуға тырысты.
І. ҚАЗАҚ ЖЕРІНДЕГІ ИСЛАМНЫҢ ТАРАЛУЫ
1.1 Қазақ жеріне исламның таралуы және оның тигізген ... ... ... ибн ... ... ... оңтүстігіне
714ж. ҮІІ ғ. басып кірді. Қазақстан тұрғындарының исламдануы осы ... Осы ... ... ... ... қол ұшын ... Түркеш қағанаты Орта Азиядағы арабтардың жаулап ... ... ... төндірді, себебі олар Шаш (Ташкент) пен Ферғананың, Самарқант
пен ... ... ... қолдап отыру үшін ... ... ... ... ... жоғарғы түркештердің қолбасшысы Әбу
Мырзақым (Сүзеген) қаған араб ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстаннан кетуге мәжбүр болды. 737 ж. қарай түркеш атты
әскерінің көмегімен Мауереннахр әскері жерлерін шетелдіктерден ... ... ... ... Сүзегеннің өлтірілуі түркеш мемлекетін
әлсіретті, сол себепті арабтың аймақ ... Наср ибн ... осы ... Орта ... араб ... қалпына келтіре бастады.
Б. Ғафуров: «714 ж. Кутейб Шашқа қайтадан шабуыл жасады. Ол Шашты өз
ордасына ... ... ... ... аттанды. Кутейбті бұл
қаланың сауда орталығы екендігі ... оның ... ... ... ... ... Орта Азиялық одақтастарына көмекке ұмтылған түркі
әскерінің ... қиып ... ... ... ... ... сарбаздарымен
бірге миссионерлер де ... ... ... ... дін
уағыздаушыларына жаңа дінді таратуға мүмкіндік ... Бұл ... ... ... ... Әсіресе, зәрдүстілік қомақты орын
алды. Бірақ исламның таралуына ... ... ... ... жазба әдебиеттері жойылды. Басқа манихейлік, будда, христиан діндері
де осындай жағдайға душар болды.
Ұзақ дәуірлер ... ... ... ... ... қоғамның бірден-бір заң реттегіші ролін атқарды. Оның да себебі
бар еді. Әуелі, ... ... ... ... байланысты
басқалардан томаға – тұйық өмір сүрді. Сол ... де тек ... ... өз ... ... ... ... заң нормалары тек үстем
тапқа ғана емес, жалпы қазақ қоғамына тиістілік сипатына ие болды. Өйткені
туыс-туыстарымен ... ... ... ... «ру ... ... Бұл ... таптың «өз туыстастары» үстем ... ... ... ... Әбдімәлік ибн Маруан (685-705) тұсында ... ... қолы ... ... ... ... ибн Муслим ішкі
қырқыстардан әбден әлсіреген Орта Азияға ... ... ... ... ... 705 жылдың өзінде-ақ бүкіл Орта Азияны уысында ұстады. Балхты
басып алған Кутейб ибн Муслим Бұхарға ұмтылды. ... мен ... ... от салу ... ... ... Ауыр ... соң соғдылықтар
астанасы Самарқан қолға түсті.
Наршаһидің жазуынша, ... ... ... бірнеше қайтара
алғанымен, арабтар кете салысымен жергілікті халық ислам дінінен ... ... ... ... көше берген. Төртінші рет Кутейба әзер ... ... ... сол ... ... ... жуық мөлшердегі
арабтарды әкеліп ... ... ... ислам дінін енгізіп,
бұрынғы табынатын пұттарын талқандап, оның орнына мешіттер салдырған.
«Кімде-кім ... ... ... ол ... екі ... береді» деп жар
шақыртады. Соның өзінде де жергілікті халықтан қорыққан арабтар ... ... ... ... ... де, ... сатып алу,
т.б. жолдармен Орта Азияға арабтар ислам дінін енгізді./6/
Міне, осыдан кейін кең ... ... ... қазіргі
Қазақстан термторриясындағы түркі тайпалары арасынан ислам ... ... ... ағылды. Олар көшпенді халыққа күштемей-ақ ислам ... ... ... ... қазіргі қазақ халқын құраған тайпалар
ұстанған дін, исламға көп жағынан кереғар ... ... ... ... ... оңай ығыстыруға болады деп санады. Сол себепті де олар бұл
тайпаларды «һаза хақ» – «һазақ» (бұл ... ... ... ... ... деп атады. Содан барып, «қазақ» деген термин қалыптасып кетті
дей аламыз.
Әйтсе де, ұзақ ... бойы ... діні ... ежелгі әдет-
ғұрыптарын ығыстыра алмады. Қайта олармен санасуларына тура келді. Өз ... ... ... ... ... ... деп атады. Оларға
қарсы «ғазауат» соғысына шақырулар да ... Бұл ... ... ие дәстүрдің ұзақ дәуірді иеленген тарихы бар. ... ... ... де бар. ... жайт ... жүзі ... кез-
келгендерінің бастарында да бар.
Қазақтардың өзіндік ерекшелік пен сипатқа ие болған елді ... ... ... рухани қажеттілігін қанағаттандырарлық
өнері. Заңдары мен мінез-құлықтық кодекстері ... Ұзақ ... ... ... ... ... ... (өйткені көшпенді тұрмыс кешу
мектептер ұстауға мүмкіндік бермеді) уаызекі шығармашылық дәстүрі ... ... жас ... ... ... мақал-
мәтелдері қандай мол, әрі қандай терең еді десеңізші! Бұлар тек құрғақ ақыл-
кеңес емес, нәрлі де ... ... ... ... ... мен
моральдық, саяси, мінез-құлық, т.б. тәртіптерді де өз ... ... ... және ... ... ең бір қадірлеп-құрметтейтін дәстүрі — өлген ... ... ... ... ... ... тірілердің зор
құрметіне ие болады. Олар тірі ұрпақтарының ... ... ... салттарын сақтап жүрулерін талап етеді. Ата-баба ... ... олар әр ... ... ... ... ... душар
етіп, бірде-бір тамшы жаңбыр жаудырмайды, қажет ... ... ... ... ... ... өсірмейді деп ойлайды. Сол себепті де қазақтар
ата-баба аруағын разы етуге тырысады, олар жолына ... ... ... есте ... оларға жалбарынып отырады. Өлімін күтіп, төрінен
көрі жақын қалған қарттарды аса ... ... ... ... ... Оның себебін бұл ... ... мен ... ... деп ... ғой ... Сондықтан да қазақтар ата-
анасын өте ... ... ... шаң ... ... ... мұндай құрметке кез келген қарт ие бола ... Әр ... ... ... ... ... ел ... бөленгендер ғана үлкен
құрметке ие болады. Мұндай дуалы ауызды адамдар көзі тірісінде-ақ әулиеге,
өлгеннен соң аруаққа айналған. ... ... ... де жыр ... ... де құрметтеген. Дегенмен де, әркімнің өз ата-бабасы ... ... ... от басы – ошақ ... ... қас аруақтары болып, оларға
жалбарынған. Әрине, «ата-баба аруағын» құдайға теңеуге болмайды. ... екі ... ... ... ... ... ... болып ашуланғанда
«аруақ атсын», «аруақ ұрсын» деп қарғайды.
Қазақтар былай қарағанда, момақан көрінгенмен, егерде өзінің ... ... ... ... істелінсе, онда қазақтар шыдай
алмайды, қажет болса, намысқа ... ... ... барады.
Ежелден-ақ қазақ халқы үйленуге мән, маңыз берген, «От басы – ошақ
қасы» деп, семьяға ерекше мән бере ... сол «от басы – ошақ ... ... ... «от ...... ... әрі тату-тәтті болса,
сол семьядан өрбитін ұрпақтар да ... ... ... жете білген. О бастан
дұрыс таңдалған семья бұзылмаған. «От басы – ошақ ... ... ... ... қоғамдық теріс пікірге ұшыраған. Сол себепті де
революцияға ... ... ... өте ... ... ... Оның ... өте көп. Мен осы зерттеу жұмысымда шамамның
келгенінше сол себеп-салдарынайтып өтейін./7/
Қазақ семьясы тек қана ер, әйел және ... ғана ... ... ... ... яғни ... мен анасы, үйленген ұлдары, қажет
болса үйленген немере-шөбересі, ... ... ... бір ... үлкен әкесі басқарған. Оларды мұндай бірігуге мәжбүр еткен жалпы
экономикалық мүдделері ғана ... сол ... ... ... деп ... ... ... үлкен семья бірге тамақ ішкен, ... ... үй ... ... Рас, енші алып, бөлек отау еткенімен,
енші алып бөлінген ұлдары ата ақылынан тыс кете ... әке ... ... ... тұрмыстық мәселелерді (мысалы, өлім-жітім, көші-қон, қонақ
күту, т.б.) әке ... ... ... оңай ... ... болу оңай
емес, семья беріктігі, дәулеттілігі, көңіл-күйінің ... ... бәрі сол ... ... Сол семьяға деген сүйіспеншілік, туысқанға деген
мейірбандық туысқандардың өзара мақсат-міндеттерін ... ... ... ... ... ... ... қайта ауызбіршілігі нығайып, біріне-бірі таяныш болып,
табалдырықтары мықты ... ... соң, ... оның мүшелері арасындағы мақсат-
мүдделері бір-біріне қайшы ... ... ... ғой. ... мұндай кереғарлық
мақсат мүддесінен асып кете алмаған, әрі ... ... ... ... ... ... ... Өйткені «ақылдасып пішкен тонешуақытта да
қысқа ... ... ала ... кетеді, төртеу түгел
болса—төбедегі келеді». ... ... ... ... әрбір қазақ жете
түсініп, сол нұсқамен амал еткен. Бұл бір салдары.
Екінші салдары, ... ... ... ... ... ... жиі ... отырған «қанға – қан, жанға – жан» дәстүрі, яғни
«құн» алу. «Бір қарын майды бір ... ... ... ... ... «бір ... ала да туады, құла да туады», яғни ... ... ... ... да болады. Үлкен семьяға келтірген ... – сол ... ... ... алу, ... ұрлау, т.б. қылмыстар сол үлкен семья
түгіл, бүкіл руына жағылған күйе. Сондықтан да ... ру ... ... ... ... атқа ... ... ұстамау ездік саналған. Қайсы ру
болмасын намысын қолдан бермеген. Заң органдарының күштеу аппараты ... ... ... тек қана осындай жолмен қайтару бірден-бір
дұрыс жол еді. Қазіргі кезде көптеген ... ... ... ... ... ... ... жылы лебізін білдірмеуі өкінішті.
Күштеу аппараты жоқ қоғамда ... ... ... ... ... бар ... ... істер алдында мыңда бір рет ойлануды, егер қылмыс істеп,
кісі өлтірсе тек ... ғана ... ... ... ... ... талап етеді. Бұл—қылмыстың алдын алу, оны болдырмаудың ... ... қол» кісі ... не өзі өледі, не бүкіл туыстары болып «құн»
төлейді, бұл оңай шаруа емес, оның ... ... ... ... алма»
деп, ондай рудан басқалар шеттеп, «қанды қолдарын» ... ... ... қыз ... тырысқан./9/
Дегенмен, қазақ қоғамында кісі өлімі болып тұрған. Ол ... жер ... ... дауында, мал дауында, барымтада кездесіп
отырған. Ал жеке ... ... ... кісі ... тонап-талауы
кездеспеген.
Қазақ семьясының басында әке тұруы себепті, туысқандық қатынастар әке
жағынан басталып, «жеті атаға» дейінгі аралықтағы туыстар (жеті ата – ... ... ... «қандастар», «аталастар» саналған. ... – «ата ... ал жеті ... ...... онан әрі ... одан әрі – ... одан әрі – жүздестер саналған. Ең жоғарғы
бірігуі – Үш Жүз—қазақ, ең жоғарғы ... ... ... ... Алты Алаш – ... ... ноғай, қырғыз, қарақалпақ және башқұрт).
Ал әйел ... ... ... ... ... ... ... әке ролі күшті болған. Сондықтан да қазақтар пәленшенің
баласы, ... ... деп, сол әке ... ... ... үй ... ... атамаған.
«Әкеге қарап – ұл өсер, шешеге қарап – қыз өсер», «Ата ұлы – ... ұл – ... құл» ... ... сол секілді, «әкесі
үстінен ұлы арыз айта алмаған», «әкесі ұлын өлтіруге, жалшылыққа ... ... ... біз ... ... ... алатын орнын жақсы
түсінеміз.
Қазақтарда ұлдардың үлкені мен кішілерінің қарым-қатынасы әке мен бала
қарым-қатынасындай. Үлкенді ... оны ...... ... ұстанған
жолы. Үлкенді құрметтеп, сыйлағандарды тәртіпті, көргенді санаған. ... ... ... ... ... ... соңғылары да өздеріне дәл
осындай құрмет ... ... ... ... не ... ... сол
келеді» деп халық текке айтпаған.
Алайда ... ... аса ... ... ... ... ... бұл әдет Шығыс халықтарына жақын, етене мінез-құлық.
Ағылшын зерттеушісі Э. У. Лэйн ... ... бойы ... ... мұнан
150 жыл алдын өзі көріп, әбден біліп жазған сөзін айтсақ дұрыс болар ... Ол: ... ... ... ... ... ... олар өз әке-шешесіне шектен тыс, ... ... ... ... бағынбаған балаларды пұтқа табынушылар, адам
өлтірушілер, біреуге ойнастық етті деп ... куә ... әйел ... қарамай сол секілді жетім-жесірдің мал-мүлкін ... ... және ... ... ... бас ... санап, өте ауыр қылмыс санаған», /10/— деп жазады.
«Баланы— жастан, әйелді—бастан» дегендей, бала ... ... мән ... ... ... ... ... «Егер әкесі пияз, атасы
сарымсақ болса, ұлында қандай хош иіс болмақ?»—деп ... ... ... не ... ... соны ... ... шаруашылыққа өте тиімді, жұмыс қолы ... ... ... зияны жоқ еді.
Ұлын үйлендірерде ата-анасы «құда» болар жұртын таңдап, сынап барып
«құда түскен». «Құда ... ... ... ... Көптеген зерттеушілеріміз
«қалың мал» институтын кертартпа деп бағалайды. Біз бұған қосыла бермейміз.
Рас, қалың мал әйел мен ... тең ... ... ер адам ... ... ... рас. Оны біз тек ... мал» тілегендіктен, мал
сияқты сатып алды деп ... ұзақ ... ... ... отбасы,
ошақ-қасы дәстүрлерінен іздеуіміз керек. Сондықтан да шығыстанушы совет
ғалымы А. М. Васильев: «Қалыңмалды тек қана ... ... алу деп ... ... ертеңгі күні ажырасқан жағдайда өмір ... үшін не ... не ... ... ... Оның ... оның бір бөлігі той өткізу,
жасау жасау, т.б. ... ... ... Сайып келгенде
қазақтар қалыңмалды қыздың өзіне жаратқан. ... ... бір ... қалың мал алып қыз әкесі байымаған, қалыңмал беріп алыс-беріс
жасаған. Алғаш жігіт жағы әкелсе, қыз жағы да дәл ... етіп ... ... ... ... қою ... ... бейне бір
қарызға белшесінен батып, ... ... ... ... пікірді
қалыптастырған. Ссодан барып, ... ... ... бәрі де ... ... ... орай, бай кедейлігіне байланысты өтелінген.
Қазақтар өз қандастарынан, жақын-туыстарынан қыз алмаған. Әсіресе жеті
атаға дейін қыз алуға мүлдем ... ... Олар ... алыстан, қан
араласпаған рудан алған. Бұл медициналық, адамгершілік ... ... өте ... жол. Оның ... ... ... қазақ» туыстыруға,
біріне-бірін жақын етуді көздеген. Көптеген Шығыс елдері халықтары бұл
жөнінен қазақтарға теңесе ... ... ... ... ... ... ... арасында немерелес туыстары өзара қыз беріп,
қыз алысатын дәстүр бар. ... ... ... ... алдымен
ақылына, тәлім-тәрбиесіне қараған. «Шешесін көріп –қызын ал», «Қайын ... ал» деп, ... ... ... ... ... Сол ... де
қазақтар өздері араласып, көріп жүрген жерге құда ... ... ... ... ... ... Өйткені әке-шешесі, туысқандары
кәмелетке енді жеткен жасөспірімнен гөрі көп нәрсені ... ... ... опық ... ... зерттеушілердің артығырақ айтса да: «Қазақтар
үйленбейді, үйлендіреді» деулері, міне, осыдан туындайды. Мұндай ... ... ұл ... ... бұза алмаған. Бұрын қазақ семьясы
түгелге жуық ажыраспаған. «Қайта шапқан жау ... ... ... қыз жаман»
деп, ерінен ажырасқан әйелдерге, «қатын қоя бергіш» деп ұлдарға қазақтар
жақын ... ... ... жол бермеген. «Пәленшенің баласы не қызынан ... ... ... ... болуға тырысқан. Қазақ қыздары керікті, қара көз,
қара шашты, мығым әрі еңбексүйгіш солып ... Оны біз таза ауа, ... ... еңбекке араласуынан деп білеміз.
Қазақтар басқа халықтарға, ... ... ... ... ... ... ... қалмақтармен екі арадағы жаугершілік кезінде жиі
ұшырасты. Кейін шариғат заңы ... ... ... діні ... ... тиым ... Рас, шариғат заңында мұсылман адам христиан,
еврей, зороастрийлерге үйленуге рұқсат етіп, тек ... ... ... ... етпейді. Мұсылманға тұрмысқа ... емес ... өз ... қала беруге еркі бар, бірақ онан
туғанбалалар мұсылман ... ... Ал ... әйелдердің кәпірлерге
тұрмысқа шығуына рұқсат жоқ. ... да осы ... ... Егер ... онда өлім ... ... біз қазақтардың әдет-ғұрып заңдарынан
жақсы білеміз.
Қазақтарда қыз 16, ер бала 15 ... ... отау ... ... ... үшін ... Біз ... айтып өткеніміздей
шариғатта мүлдем ажырасудың 17 формуласы бар. Бұлардың ішінен «талақ», яғни
«мен сені ... деп ... айту ең ... ... ... ... соң,
ері әйеліне қайта қосыла алмайды. Қайтадан қосылу үшін әйелі басқа біреуге
некеге тұрып, сонан ... онан ... қана өз ... ... тұра ... ... заңының қазақтарға енбегенін айта кеткеніміз жөн.
Қазақтарда күйеуінен ажырасқан әйелге баласы берілмеген. Өйткені әйел
басқа рудан ... ал, ... ... ... ... ... керек.
«Келін» болып түскен алғашқы жыл, қазақ қыздары үшін өте ауыр да ... Олар ... ... ... жыл бойына қажет болса, екі-үш балалы
болғанынша бүкіл руластары сынағында, сынауында болып, ... ... ... ... ... ... ... сынаған. Әрине, мұндай сынаудың
тәрбиелік мәні ерекше екенін ... ... Жас ... бет ... ... иесі» болғанын, өзінің үйінде алған ... ... ... ... ене мен жеңгелерінен әдептілікті, ... ... үй ... жұмыстарын, туысқан-туғандарға, үлкен-кішіге қарым-
қатынасын, жалпы айтқанда, күнделікті тұрмыс-тіршілікте өзін ұстап, ... ... ... аяғы ауыр ... бала ... дейінгі аралықта қазақтар
арасында көптеген әдеттер мен сенімдер қалыптасқан. Семьяда қыздан гөрі ұл
тапқанды ұнатқан. Алайда, қыз ... да ... ұлын да, ... да ... бар ... ... Қазақтарда
«әйелдер босанатын үй» болмағаны көпке ... Оның ... ... ... «босандыру» шарттарын, жолдарын, қиын-қыстау жағдайларын жақсы
біліп, босанушыларға үлкен жәрдем ... ... ... да «босану»
қазақ әйелдеріне көп қиындық келтірмеген. Нәрестенің кіндігін кескен әйел
«кіндік шеше» атанған. Әрине, босанар ... ... ... ... ... көп, ... ... шақырған. «Кіндік шешеге» нәрестенің
бір мінезі ұқсайды деп санаған. Шындығында да, бұл ... жаны бар ... бір ... ... бала сирек кездеседі. Әрине, оған біз
мән бере бермейміз. Оның үстіне қазір «әйелдер босанатын үйде» босанып, ... ... ... көбіне біле бермейміз. «Кіндік шешесін» кез
келген адам сыйлап, құрметтеген. ... ... бала ... ... ... ... балаға ат қою да көбіне ақылдасып шешілген. Дегенмен ... ... қыз ... ... не ... ат ... Азан ... ат қою
рәсімі де қызық. ... ... бала ... ... кейін оның
әсерінен қойылған есімдерден оңай ажыратуға болады. Арабша мәнді аттардың
бәрі ... ... ... ... ұрпағының денсаулығы жайлы, тұқымдарының таза болуы
жайлы қазақтар некелеспей тұрып-ақ ойланған. Сол себепті де тым ... ... қыз ... Қазақтарда нәсілдік-генетикалық сырқаттың болмауы
осыдан болса керек. Қазақтарда құда ... ... ... ауру ... ақыл-есі дұрыстығына ерекше мән берген.
Аяғы ауыр әйелдерге барлық жағдай жасалған. Жерік асын қайдан болсын
тауып берген. Ауыр жүк ... ... ... ішімдіктер мүлдем
пайдаланылмаған. Екі қабат әйелді түнде жалғыз қалдырмаған. Оған барлық
уақытта да жағдай жасап, ... ... ... жарық дүниеге келуі қазақ семьясына үлкен қуаныш әкелген.
Туылған балаға да көп жағдай жасалған. Жаңа ... ... қас ... алу. ... ... күндері киіз үйді барынша жылы ұстаған.
Әдетте шала туған 6-7 айлық сәбилер өмір сүрген. Мұндай ... ... деп ... Ал 8 ... ... өліп қалған. Нәресте
туылғаннан соң 1-2 сағаттан соң емізген. Мама ... ... ... ... жас ... ... ... Баланы бір жарым жасқа дейін, кейде
үш жасқа ... ... бес ... ... ... берген. Емшекпен бірге басқа
тамақпен ... 4-5 ай ... соң ... ... май ... таза ... салып, еміздік ретінде аузына салған. Құйрық майдың
бактерицидтық қасиеті барын қазіргі кезде зерттеуші ғалымдар дәлелдеп отыр.
Баланы ... ... ... суға ... 40 ... ... қырқынан
шығарып оны атап өткен. Содан соң «бесік той» жасап (әрине, ... ... ... ... ... ... ... өте ыңғайлы, көшіп-
қонғанда жайлы. Көптеген зерттеушілеріміз бесікке бөлеу зиян деп қате пікір
ұстанып келгенін жасыра ... Жас бала ... ... ... ... Бесікте жатқан баланың денесіне суық тимейді, бөленген
баланың, аяңғы (сирақ) қисық болмайды, асты былғанбай, таза жатады, ал ... бала ... жата ... жылауық келеді. Әрине, бесіктің мұндай
жақсы қасиеттерін көрмеу әбестік.
Жас балаларды еңбекке үйрету ерте жастан басталған. Үш-төрт жастан қыз
шешесіне, бала ... ... ... ... ... ... бастаған.
Шешесі қызына үй тіршілігіне қажетті нәрселерді: ... ... ... ... т.б. ... ... не ... ұшқанда соны
ілесің» деген мақалға үлкен мән берілген.
Қазақтар спорттық жаттығуларға кішкентайынан жаттығып, жас ... ... ... ... ... тартып дегендей, шынығып өскен.
Н.А.Добролюбов: «Бірде-бір неміс гимнасшыларының, грециялықтардан басқа,
үлгі-өнегелері ... ... ... ... даласына келмеуі өкінішті-
ақ. Мұнда олимпиялық ойын түрлері: күрес, сырыққа ... ... ... ... деп ... ... О бастан қазақтардың сүйікті
ойындары: атпен шабу, садақ ату, қазақша күрес, жарыс, ... т.б. ... ... бәрі ... ... ... мықты болып өсуіне, былайша
айтқанда, дене тәрбиесіне зор мән берілген. Жаз бойы бай, ... ... ... тәтті деп, дұрыс ұйықтап, баланың дұрыс демалуына да ерекше мән
берген. Ұйықтап жатқан баланы қорқып, нерв ... ... деп, ... ... ... ... жиі ұрып-соғушыларды халық сөгіп,
ұрысқан.
Ежелден-ақ ата-аналары балаларын кішкентайынан ... ... ... ... Кішкентай нәрестені көпшілікке көрсете бермеген. Әрине,
мұның бір жақсы жағы балаларды жұқпалы аурулардан ... ... ... ... 6 мың жыл алдын Африка халықта- ... ... ... ... ... ... да ештеңе айтылмаған. Бұл
дәстүр мұсылмандардың дәстүрі болып ... ... бұл ... ... өз ... ... ... отырғызу тойы біздің қазақтарда
көп адамдар қатысуымен атқарылып, оған көп ... ... Оның ... ... отырғызу ауыл шаруашылық науқаны нағыз қызған күз айларында
өткізіледі. Мұның өзі көп адамдарды жұмыстан қол үздіретіні ... ... ... мекемелерде балаларды сүндетке отырғызып жүр. Біз бұл
істі қолдап-қуаттаймыз. Сүндетке отырғызу ... ... ... дау жоқ. ... ... ... адамзат зиялылары мұны ойлап
тапқан. ... ... ... бас ... ... оған халықтық
сипат беру қажет. Тек қана оның діни бояуын ... оған мән ... ... ... дінінің қасиетті кітабы «Құран Кәрім» өткен мен
қазіргі уақыт сабақтастығын ... ... онда ... ... ... ... ... терең тарихи тамырлары, уақыт пен ... ... ... ... тұрмысындағы ұқсастықтары ашылып, адам қоғамның пайда
болуының ... ... ... Құранның уақыт өтсе де, маңызы
кемімейтін қасиеті де осында. Ислам діні көптеген ... ... сай ... 1500 ... ... ... Мұхаммед пайғамбардың өмірі,
оған дейінгі пайғамбарлар тарихы осыған дәлел. Исламның ... ... ... ... жеріне келуі мәдениеттің дамуына, ... ... мен ... игі ... ... ... ... мәдениетінің артықшылығы тең рухани салада ғана ... жоқ. ... ... ... және Қазақстандағы
ғылым мен мәдениетті дамытуға зор ... ... ... ... ... ислам дінінің таралуын қазақ халқына тигізген оң ... ... ... ... ... ... отбасылық өмірінде ислам
уағыздарының адамгершілікке толы қасиеттер мен тәлім-тәрбиенің ұқсастығының
молдығын барынша ашып көрсеттім ... ... ... «ел ... десең, бесігіңді түзе» деген. Бала шыр етіп
, жарық ... ... ... ... ... ... ... де,
жоғарғы оқу орындарында да мұны талассыз жүргізіп ... ... ... ... екенін айтқым келеді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Бартольд В.В. Соч. Т. V ... ... С.Е. ... ... ... ... 1961 ... Орынбеков М.С. Қазақ сенімдерінің бастаулары. Алматы 2002ж. 103-б.
4. Н. Өсеров, Ж. ... ... және ... ... ... ж. 135-б.
5. Н. Өсеров, Ж. Естаев. Ислам және қазақтардың әдет-ғұрыптары. ... ж. ... ... В.В. ... ... по истории турецких народов Средней
Азии // Соч. Т.5
7. Республикалық ғылыми-практикалық конференция материалдары. Исабеков
Д.И. // ... және ... ... ... 2002 ... Нұралы Өсерұлы. Ислам және Қазақстан. //Руханият. –Алматы 2003 ж.

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Қазақ жеріндегі исламның таралуы."96 бет
Қазақ жеріне исламның таралуы12 бет
Ислам діні қазақ жерінде таралуы.Ислам дінінің әлеуметтік және негізгі бағыттары17 бет
Исламдағы жастардың кейбір мәселелері27 бет
Мұсылман құқығының пайда болуы мен дамуы46 бет
АҚШ пен НАТО: ланкестікпен күрес7 бет
Сұйықтың қозғалысы Сұйықтың ағын сызықтары мен түтіктері4 бет
Қазақстан жеріндегі ортағасырлық мемлекеттер3 бет
Қазақстан теорториясы алғашқы қауымдық құрлысы.4 бет
1. Вирустардың организмге енуі, таралуы, орналасуы. Инфекция түрлері және оларға сипаттама. 2. Иммунитеттің механизмдері. Иммунитеттің гуморальдық, клеткалық, жалпы физиологиялық факторлары20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь