Ауыл шаруашылығының бухгалтерлік есебі

Жоспар:
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3 бет

І тарау 1.1. Ауыл шаруашылығындағы бухгалтерлік есептің ерекшелігі ... ... ... ..6 бет
1.2.Ауыл шаруашылық ұйымдарында бухгалтерлік есепті ұйымдастыру принциптері ... ...11 бет
1.3. Ауыл шаруашылық ұйымдардың шикізаттардың есебі ... ... ... ... ... ..16 бет
1.4. ХҚЕС бойынша ауыл шаруашылық шығындарының есебі ... ... ... ... 21 бет

2.0.Ауыл шаруашылығының бухгалтерлік есебі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..25бет
2.1.Өсімдік шаруашылығы бухгалтерлік есебі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20 бет
2.2.Мал шаруашылығының бухгалтерлік есебі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22бет
2.3.Ауыл шаруашылықта өндірілген өнімдердің есебі ... ... ... ... ... ... ... ... 23бет
2.4.Өсімдік және мал шаруашылық өнімдердің өзіндік құн есебі ... ... ... ..14бет
2.5. Ауыл шаруашылық шығындарының синтетикалық және аналитикалық есебі ... ... .26бет
2.6. Ауыл шаруашылығының бухгалтерлік есебін жетілдіру жолдары ... ..7бет

ІІІ тарау 3.0.Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...24 бет
ІV тарау
4.0.Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25 бет
        
        Жоспар:
Кіріспе………………………………………………….....……......................3 бет
І тарау
1.1. Ауыл шаруашылығындағы бухгалтерлік есептің ерекшелігі ..............6
бет
1.2.Ауыл шаруашылық ұйымдарында бухгалтерлік есепті ұйымдастыру
принциптері.................................................................
...……….....................11 бет
1.3. Ауыл шаруашылық ... ... ... ХҚЕС бойынша ауыл шаруашылық шығындарының есебі................21 ... ... ... ... бухгалтерлік
есебі............................................20 бет
2.2.Мал шаруашылығының бухгалтерлік
есебі............................................22бет
2.3.Ауыл шаруашылықта өндірілген өнімдердің
есебі................................23бет
2.4.Өсімдік және мал шаруашылық ... ... ... Ауыл ... ... синтетикалық және аналитикалық
есебі.......................................................................
............................................26бет
2.6. Ауыл шаруашылығының бухгалтерлік есебін жетілдіру жолдары ......7бет
ІІІ тарау
3.0.Қорытынды…................…………………………………………….....24 бет
ІV тарау
4.0.Пайдаланылған
әдебиеттер..................................................................
.25 бет
Кіріспе
Ауыл шаруашылық Қазақстан экономикасының ... ... ... ... ... ... дамуының деңгейі үнемі жоғары сатыда
көрініп келді және мемлекеттің экономикалық және қоғамдық-саяси тұрақтылық
факторларын анықтай отырып жоғары сатыдан көріне бермек.
Республиканың экономикалық ... ... ... ... бола ... ... зор потенциалы мен ірі резервтерімен ерекшеленеді.
Қазақстанның әрқилы климат жағдайы біркелкі жылы белдеудің барлық
мәдениетінің дамуына және мал ... ... әсер ... ... бидай мен ұнның ірі экспортшысы болып табылады
(экспортшылардың әлемдік 10-дығына кіреді), ... ... ... ... ... (15 %) мен жүн (25%) де ... алады.
Республикадағы ауылшаруашылық жерінің жалпы ауданы 222,6 млн. га құрайды,
оның ішінде 24 млн.га егістік (10,8%), 5 млн. га ... жер ... 189 млн га. (85%) алып ... ауылдық жерін мекендейтін халықтың саны 7,3 млн адам немесе
елдегі жалпы халық санының 47,2% құрайды.
Ауыл экономикасын көтеру мақсатында соңғы 10 жыл ... ... ... ... ... кешені мен ауылды дамыту мен
қолдау жөніндегі мемлекеттік және ... ... ... ... ... ... ... салаларының бірі болып
табылады. Оның басты мақсаты халықтың тамақ өнімдеріне, ал ... ... ... ... ... үшін өсімдік шаруашылығы мен
мал шаруашылығы өнімдерін өндірудің ... ... ... ... ... шаруашылығының өнеркәсіптен, құрылыстан және халық шаруашылдығының
басқа салаларынан оны ажырататын өзіне тән ерекшеліктері бар. ... ... ... ... де ... бар. Олар ... ... әр түрінің: мемлекеттік, ұжымдық, ... ... ... ... ... есеп әр ұйым мен әр
кәсіпорында ... Бұл ... ... ... ... ... есептің барлық мәліметтерін кәсіпорынның жоспарын
құру үшін басшылар, инвесторлар, несие берушілер, ... ... да ... ... барлығына дұрыс қызмет атқарып және көп
пайда табу үшін бухгалтерлік есеп ... Ауыл ... ... ... ... принциптер, бухгалтерлік стандарттар және
халықаралық қаржылық ... ... ... ... ... ... есеп ... халықаралық бухгалтерлік есеп
талаптарын қанағаттандырады. Осының арқасында ... мен ... ... үшін ... ... ... ... Сонымен қатар
бухгалтерлік есептің әр кәсіпорында жүргізілуінің ... ... ... Көптеген ауыл шаруашылығындағы кәсіпорындардың бухгалтерлері
өздері шешім қабылдап жатады, ол қабылдаған шешімдерін ... ... ... ... ... ... ... қолда бар
материалдық, еңбек және ақша ресурстарын бақылап, ... ... ... оның ... ... төмендету жоспарын орындау мақсатында
ішкі резервтерді пайдалануды, белгіленген уақытында есеп беріп және оның
мәліметтерінің жедел ... ... етуі ... Ауыл ... ... ... жүргізу үшін есеп жұмысын ұйымдастыруды
жоспарлаудың үлкен ... зор. ... есеп ... ... ... ... мен ... бойынша есептейтiн, өлшейтiн
және оны дәлдеп, тасымалдайтын жүйе. Ол ... ... ... оны ... үшiн ... берiп, алдағы уақытта iстелiнетiн
жұмысын жоспарлап және ... ... ол ... ... ... экономикалық талдау жасауға өте ... ... ... ... ... есеп ... ... шаруашылығы есебiнiң ең басты
негiзгiсi болып саналады. ... есеп ... ... ... болып, бүгiнгi күнге дейiн дамып келедi. Қазақстан Республикасының
«Бухгалтерлiк есеп және қаржылық есеп беру ... заңы ... ... ... ... ... қаржылық есеп беру мен оның
пайдалануын және ... ... ... ... мен ... тіртiбiн, iшкi
бақылау және сыртқы аудит жөнiндегi талаптарды, сондай-ақ ... мен ... ... ... аумағында жұмыс iстейтiн барлық кәсiпорын
бухгалтерлiк есептеу мен қаржылық есеп берудi осы ... ... ... ... ... ... есеп ... жүргiзу экономикалық
мәселелердiң негiзгi және басты қажеттiлiгi болып табылады. ... ... ... ... есепке алуға, сатып-өткiзуге, айырбастауға
және одан түскен қаржыны тиiмдi де ... етiп ... ... ... шаруашылық әдерiстердiң барлығын басынан соңына ... ... Осы ... ... ұйымдағы экономикалық және
технологиялық әдерiстердiң, сондай-ақ шаруашылық операцияларының барлығының
да ... ... ... маманының қай-қайсының болмасын
негiзгi ... ... ... ақпаратты пайдаланушыларға уақтылы және
дұрыс есептелген мәлiмет беру болып табылады. Бұл ақпараттың мәлiметтi
бiрдей дәрежеде ... екi ... ... жалпы сипаттағы
қаржылық есептi құру кезiнде негiзгi қағидалар мен шектеулердi, усынылатын
ақпарат көлемiн объективтi бағалау ... ... ... бұл жүйе
адамдар арқылы жасалатын ... оны құру ... ... жеңуге болады.
І тарау
1.1. Ауыл шаруашылығындағы бухгалтерлік есептің ерекшелігі .
Бухгалтерлік есеп жүйесі — ... есеп ... ... ... т.б.) және ... ... ... жиынтығы. Белгілі бір мақсатқа қол жеткізу үшін
жасалады. Бухгалтерлік есеп жүйесі есептің мақсаттары тұрғысынан үш түрге
бөлінеді, олар:
• камералдық жүйе — ұйымның ... ... ... ... және ... ... қарапайым (униграфикалық) жүйе — бағалау активтердің өсуін анықтауға
саяды;
• қосарлы жүйе — бағалау ... ... ... ... ... тұрғысынан қaржылық есеп (сыртқы
пайдаланушылар үшін) және басқарушылық есеп (ішкі пайдаланушылар үшін)
жүйелеріне ... ... ... ... ... ... ... қанша болса, сонша есеп жүйесіне бөлінеді (өнеркәсіптік,
ауыл шаруашылық, туристік есеп, сауда, көлік есебі, т. б.). Бухгалтерлік
есепті ... ... ... жүйе ... ... ... теңгерім) және орталықтандырылмаған жүйе (бүкіл ұйымға бір теңгерім
және оның ... ... ... ... ажыратылады.
Бухгалтерлік есепте қолданылатын негізгі ауылшаруашылық түсініктердің
анықтамалары. Ауылшаруашылық қызметі ауылшаруашылық өнімін сату, алу ... ... ... ... ... биологиялық активтерді био
түрлендіруді басқару.Ауылшаруашылық өнімі ... ... ... ... Ауыл ... ... ... болып - жер
саналады. Жер тауарға айналды, себебі бағасы берілді. 1996 жылы ... ... онда ... ... ... ... Жер шабындық,
жайылымдық, т.б. болып бөлінеді. ... ... ... ... ... ... т.б. Ауыл ... тірі организмдермен тікелей
байланысты: өсімдіктер мен жануарлар. Олар еңбек құралы, әрі өндіріс б.т.
Малға да, өсімдіктерге де ... ... ... жұмсап, керекті деңгейге
жеткізу керек. ... ... ... ... қолданылатын
құралдарына қарай дұрыс бөлінуі тиіс. ... өнім ... ... ... шаруашылығында шығындарды жіктеуге тура келді: келесі жылға
жарайтын, ... т.б. ... ... ... ... ... ... тән ішкі және сыртқы байланыстары
бар көптеген құрамдас бөліктерден тұратын күрделі жүйе болып табылады.
Оларды зерттеу, басқару жүйесінің тиімділігін ... ... ... ... жиынтығын қамтитын жүйелі көзқарасты талап етеді.
Басқарудың өзі шаруашылық есептің берілгендері негіз болатын ... ... ... мүмкін емес. Ол өндірісті басқару қажеттілігінен
туындаған: шаруашылық ... ... алу ... шаруашылық
өмірдің нақты фактілерін біліп, оларды есепке алу қажет. Шаруашылық есеп
басқару ... ... ... ... ... ... мен ... сипаттамасы болып табылады.
Ауыл шаруашылығы ұйымдарында ... ... ... ... үлес ... көп. Бұл ... ... материалдық
ресурстарды дайындау мен тұтынудың мезгілдігімен байланысты. Шаруашылықтағы
қорлар мөлшері бірнеше факторларға байланысты: мамандануына, ... ... ... ... және т.б. Қажеттілігіне
байланысты олардың тиімді мөлшері мен ... дер ... ... ... ету ... ... біржолғы тұтыну қорларының сипатында (негізгі және
көмекші материалдар, отын, ыдыс - өнімнің ... ... ... ... ... сипатында болуы мүмкін. Олардың құрамына негізінен еңбек
заттары кіреді, бір ... ғана ... ... ... деп ... ... ұйымдарында бухгалтерлік есепті ұйымдастыру
принциптері
Ауылшаруашылығы экономиканың бір саласы ретінде ерекше факторлардың
әрекет етуін айқындайтын көптеген қасиеттермен сипатталады.
Ауыл шаруашылығындағы бухгалтерлік ... ... ... - ... оның ... үрдісі тірі табиғатпен, жермен және тірі ағзалардың ... заты ... ... ететін жануарлар мен өсімдіктердің қатысуында.
Нарық экономикасы жағдайында экономикалық субъектінің қызмет ету
мақсаты пайда табу ... ... ... ... ... ... жағынан ұйымның тұрақты жағдайын қалыптастыру мен ұстап тұруға, екінші
жағынан, өндірістік ресурстарды пайдаланудың тиімділігін арттыруға,
бағытталған. Осы екі бағыт та ... ... ... ... ... шаруашылықтарда бәсекелестікке, сату нарығын жоғалтуға,
шаруашылық субъектілерінің және тұрғындардың сатып алу ... ... ... құнының жоғарылығына, ауыл шаруашылық өнімінің
дайын болу мерзімділігіне, өнімді тиеудің ырғақсыздығына байланысты айналым
активтеріндегі үлкен үлестік салмаққа дайын өнім ие. ... ... өнім ... ... айналым капиталының ұзақ уақыт тоқтап
қалуына, нақты ақша қаражаттарының жетіспеушілігіне, несиеге деген
қажеттілікке, олар бойынша пайыздар төлеуге, жабдықтаушылармен есеп
айырысу, бюджетпен есеп ... ... ... ... ... есеп ... бойынша кредиторлық қарыздардың өсуіне алып келеді.
Қазіргі уақытта бұл өндірістің ... ... ... ... және ... ... негізгі
себептерінің бірі.
Ауыл шаруашылығының әрбір өндірістік саласында өндірілген өнімнің
құнында материалдық шығындар, үлкен үлестік салмаққа ие.
Сонымен қатар,
айналым құралдары қайта өндірістің ... ... ... дайындау,
тұтыну, сату.
Ауыл шаруашылығы ұйымдары қаржыларының негізгі қызметтерінің
бірі болып, ақшалай нысаннан ... ... ... - өндірістікке,
одан қайтадан тауарлы және ақшалай нысанға ауысып үздіксіз ... ... ... ... ... ... есеп ... және оның бақылау қызметі ретінде түгендеуге
деген бұндай көзқарас оның жеделдігін арттырады. Перманентті түгендеу
барысында анықталған ... ... ... ... ... ... жыл соңында өткізілетін кәдімгі түгендеуден бақылаудың
жеделдігі жоғалады. Есепті кезеңнің басында жіберілген қателік байқалмайды,
түзетілмейді, кейбір жағдайларда әр ... ... ... ... ... ... жыл ... дискретті түгендеумен
анықталғанмен де көптеген салдарға әкелуі мүмкін.
Бұдан бұрын ... ... ... ... ... ... кіретін ұйым қызметкерлерінің бір тобын өз
жұмыстарынан қалдырумен сипатталады. Еңбек шығындарының кейбір бөлігін
перманентті түгендеуді жүргізумен қысқартуға болады. Бұл бақылау
процедурасы ... ... ... жеке ... ... ... қалдықтары сәтінде жүргізілетін болғандықтан, оны өткізу мерзімі
қысқарып, жұмыс уақытының бір күнін немесе бірнеше сағатын құрауы мүмкін.
Бұл тәсіл қорлардың нақты ... ... ... ... ... санау,
өлшеу және басқа да процедураларға кететін уақытты ... ... ... қана ... ... қатар, ауыл шаруашылық
ұйымдарына түгендеу созылған жағдайда тексерілетін қорлармен орындалатын
операцияларды тоқтату қажеттілігінің нәтижесінде болатын қызметтің қалыпты
барысының ... ... ... Ауыл ... ұйымдардың шикізаттардың есебі
Экономиканың өзегі мен өркені, негізінен, шикізатты өңдеуге
байланысты. Бұл туралы  Мемлекет басшысының «Болашақтың іргесін бірге
қалаймыз» атты ... ... атап ... ... де ел ... ... ... қайта өңдеу саласы өрлеу жолына түсе алмай отыр.
Сенімге сай серпіліс, мақсаты ... ... ... ... ... ... Сондықтан болар, өңделген сапалы ауылшаруашылық
өнімдерімен халықты жеткілікті қамтамасыз ету деңгейі өңірлерде әлі төмен.
Егіншілік пен мал шаруашылығында өндірілетін ... ... да ... өңдеу кәсіпорындары облыста бірлі-жарым ғана. Олардың ішінде
ет, сүт, жеміс, көкөніс, жүн, тері секілді ... ... ... ... ... Негізінен мал шаруашылығы өнімдерін өндірумен айналысатын ауыл
шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеу кәсіпорындары мен цехтарының саны ... ... ет, сүт ... ... ... ... өндіріс орындары
жоқ. Жеміс, көкөніс өнімдерін өсіру, өткеру жақсы ... ... ... өңдеу арқылы сапалы азық-түліктер шығару жалпы республикалық
көрсеткіштен төмен болып отыр.
Ауыл шаруашылығы өзінің дамуы мен өркендеу сипатына қарай үш топқа
ажыратылады.
▪ Дәстүрлі ... ауыл ... ... және ... әлі де ... Бұл топ ауыл ... екі түрінен
тұрады. Біріншісі — Африка, Оңтүстік Америка және ... ... ... тән ... ... ... және өсімдіктерді жинаумен
қатар жер өңдеуді ұштастыру. Негізгі өсіретін дақылдары — тамыр және
түйнек жемістілер, астық, бұршақ ... май ... Жер ... көне ... ... ... ... Бұл шаруашылық өртеп-
кесу шаруашылығы деп те аталады. Ал екіншісі — көшпелі және жартылай
көшпелі мал шаруашылығы. Әсіресе Африка мен Азияның ... ... ... аудандарында (түйе, қой, ірі қара, жылқы өсіру) және
Солтүстік Еуропа мен Азияның тундра зонасында (бұғы өсіру) кең тараған.
Бұл шаруашылық ... ... тән, өте ұсақ ... ... ... еңбек өнімділігі дамыған елдермен салыстырғанда 25 есе
төмен. Кейде егіншілік мал ... ... одан ... ... көп ... бір ғана ... ... бағытталған. Мысалы, Оңтүстік-
Шығыс Азия елдері — күріш, Африка елдері — кофе мен жержаңғақ, ал Латын
Америкасы елдері — қант ... мен ... ... ... Тауарлы және жартылай тауарлы дәстүрлі шаруашылық пен помещиктік-
латифундиялық шаруашылық — ауыл шаруашылығында үш түрлі бағытта
жүргізіледі:
а) егіншілік шаруашылығы (көп еңбек ... ... ... ... ... ... және ... пен мал шаруашылығы — Африка мен Азияға
және Латын Америкасына тән. Сұранысқа ие дәнді дақылдар мен жемістер,
сергітпе және ... ... ... ... ... шай, каучук
және талшық алынатын өсімдіктер) күш-көлік ретінде және өнім алу үшін
өсірілетін мал шаруашылығымен ұштасады;
б) ... ... ... пен мал шаруашылығы — Еуропаның кейбір
елдері мен Азия және Латын Америкасы елдеріне тән. Егіншілік пен мал
шаруашылыры бір-бірімен тығыз байланысты болғандықтан ... ... ... ие ... басым өсіріледі.
▪ Жоғары маманданған тауарлы ауылшаруашылығы — ол ауыспалы
егістіктері бар өсімдік шаруашылығы мен мал азығын ... ... ... мал ... және ... агроөнеркәсіптік кешендер (АӨК) жиынтығынан
тұрады. Мұнда FTP нәтижесікде механикаландыру мен
химияландыру өзінің шарықтау шегіне жеткен. Тіпті
автоматтандыру, селекция мен ... ... ... ... ... ... ... қатар, оны ұқсату, сақтау, тасымалдау және өткізу,
сондай-ақ тыңайтқыш сияқты заттарды шығаруды да қамтиды. ... ... ауыл ... ... сипат береді.
Мұндай шаруашылықтар жақсы жерлерге орналасып, жалдамалы
жұмысшылар күшін және агротехникалық шараларды кеңінен
пайдаланады. Олардың өндірісі ішкі, әсіресе сыртқы нарық
сұранысына бағдар ұстайды, ... олар ... ... ... де ... ... ... алты
шаруашылық түріне бөлінеді:
а) дәнді дақылдар шаруашылығы (бидай, жүгері). Солтүстік Америка,
Аустралия, Еуропа ... ... Азия ... ... ... ... егіншілік (дәнді дақылдар, техникалық дақылдар, жеміс
және бау-бақша). Еуропа мен Солтүстік Америка елдері, Азия (Қытай,
Жапония) аумақтары;
б) плантациялық шаруашылық ... ... және ... ... ... Азия мен ... тропиктік, субтропиктік
аймақтарындағы дамушы елдер;
в) экстенсивті жайылымдық мал шаруашылығы (етті бағыттағы ірі қара,
қой). ... ... ... ... ... ... Уругвай),
Еуропа (Ресей), Азия (Ңазакстан), Аустралия аумақтары;
г) интенсивті мал шаруашылығы (сүтті және сүтті-етті ірі қара, ... ірі қара ... ... және құс ... Батыс Еуропа
(Ұлыбритания, Германия), Шығыс Еуропа (Украина, Ресей), Солтүстік
Америка (АҚШ), Жаңа ... ... ... ... пен мал ... (бау-бақша, жем дайындау,
сүтті-етті ірі қара, шошқа және құс өсіру). Еуропа, Солтүстік Америка
елдері мен ... ... ... ... ... ... ауыл ... өнімділігі біртіндеп дамушы елдерге де ауысуда. Осы заманғы
агротехникалық шараларды кеңінен пайдалану негізінде ауыл шаруашылығын
қайта түлету XX ғасырдың 60-жылдарынан басталған "жасыл ... ... ... ... ... ... ... табылатын басты
мәселелерге — мәдени өсімдіктердің өнімділігін арттыратын және егістік
жерлерді пайдалану мүмкіндігін кеңейтетін дақылдардың тез пісетін
сорттарын шығару, суландыру шараларын ұлғайту жатады. ... ... ... ... ... ғана ... ... қасиеттерін көрсетіп
сапалы өнім береді.
Сонымен қатар осы заманғы техниканы, тыңайткыштар мен
зиянкестерге қарсы улы ... ... ... ... ... ... ... кейбір дамушы елдер өздерінің астыққа
мұқтаждығын өтеді, дәнді дақылдар шығымдылығы екі-үш есеге артып,
аштықты жоюға мүмкіндік туды. Әсіресе бұл ... ... саны ... ... Мексика, Үндістан және Қытай елдерінде белең алды. Қалай
болғанда да жасыл ... ... ... ... ... ... аса ... өзгеріс әкеле қойған жоқ. Негізінен, шетелдік
компаниялар мен ірі қожайындарға тиесілі жерлерге ғана ықпал етті.
Сонымен бұл революция дамушы елдер ауыл ... ... ... ... ғана ... ең алдымен, әлеуметтік-экономикалық
жағдайларға байланысты болатынын тағы да көрсетті.
XX ... ... ... ... ... ... аясында екінші
"жасыл революция" немесе биотехнологиялық революция (нанотехнология)
жүрді. Гендік инженерия нәтижесінде үсік пен ... ... ... картоп, мақта, қытайбұршақ (соя) сияқты өсімдіктердің жаңа
сорттары будандастырылса, сүтті сиырлардың етті шошқа мен ірі қараның
жаңа түрлері шығарылды. Мұндай жетістіктерді өндіріске ... ... ... ... батыстың жоғары дамыған елдерінде ғана
қолданылуда. Ауыл шаруашылығы даму бағыттарына қарай интенсивті және
экстенсивті болып бөлінетіні сендерге таныс.
Қазіргі ауыл шаруашылығына тән ... ... — бір ... бірнеше
өнім түрлерін өндіруге мамандану. Жалпы өнімнің құрамы мен мөлшері
сұранысқа, табиғи және әлеуметтік-экономикалық жағдайларға, көлікпен
жабдықталуына, әр елдің экономикалық, ... ... ... ... ауыл ... жоғары маманданған
кәсіпорындар мен ауылшаруашылың аудандары көбеюде. Географиялық еңбек
бөлінісі нәтижесінде ... ... кең етек ... ... және жоғары технологиялық жетістіктерімен қамтамасыз етілуі,
ауыл шаруашылығының жекелеген ел шеңберінен шығып, ғаламдық деңгейге
көтерілуіне себепші болып отыр.[1]
Қазір Қазақстанда ауыл ... ... ... ... ... мен жер ... ... 149,1 млн. га жер
бар. Оның 25,7 млн. га-сы егістік, 3,6 млн. ... ... 103,5 ... ... (1998). ... ауыл ... ... және ұжымшарлар жүйесін қайта жаңғырту оң нәтиже берді.
Жерге ... ... ... ... өзгерді, баға, несие,
қаржы саясаты реформаланды, басқару механизмі жеңілдетілді. 1997 жылы
Қазақстанда жалпы саны 72335 ауыл шаруашылығы құрылымдары жұмыс
істеді. Оның ... ... ... 601-і ... 3714-і ... ... 65 ... астамы шаруа
қожалықтары, 192-сі мемлекеттік кәсіпорындар. Ауыл шаруашылығы
кәсіпорындарын жекешелендіру меншік нысанын ғана ... ... жоқ, ... ... ... жедел дамытуға, өндірісті қайта
құруға, тауарлы өнім өндіруді арттыруға мүмкіндіктер ... ... ... ... жалпы өнім құны 305, 4 млрд. теңгеге
жетті (1997). Оның 41,5%-і мал шаруашылығы үлесіне ... ... ... ... егіс көлемі 1997 жылы 21843,7 мың га, оның
ішінде дәнді дақылдар 15651,5 мың га болды. Бидай 11512,2 мың ... 85, 2 мың га, ... 69 мың га, қант ... 13,6 мың га,
мақта 103,6 мың га, күнбағыс 223,9 мың га, картоп 176,3 мың ... 87,1 мың га, ... ... 5445,6 мың га ... ... ... ... түсімі — 12,4 млн. т құрады. Оның ішінде
бидай 8955 мың т, күріш 255,0 мың т, ... ұны 111,2 мың т, ... 139 мың т, ... 198 мың т, ... 66 мың т, картоп 1472
мың т, көкөніс 880 мың т. болды. Ауыл шаруашылығы дақылдарының әр ... ... ... ... дақылдардан 8,7 ц, күріштен 30,8 ц, қант
қызылшасынан 126,5 ц, мақтадан 19,3 ц, күнбағыстан 3,5 ц, картоптан
84,1 ц, көкөністен 100,6 ц ... 1997 ... ... ірі қара ... 4405,7 мың ... ... сиыр 2181,8 мың), мал мен ешкі 10896,6
мың, шошқа 881,5 мың, жылқы 1101,1 мың, құс 15858,2 мың ... ... мың т., сиыр сүті 3220,4 мың т, жүн 32,4 мың т ... ХҚЕС бойынша ауыл шаруашылық шығындарының есебі
ХБЕС ауылшаруашылық ... ... ... ... ... есеп ... қаралмайтын бөлігінде есеп тәртібін,
қаржы есептілігін ұсынуды және ашып көрсетуді ... ... – бұл ... ... ... алу немесе қосымша
биологиялық активтер өндіру мақсатында жануарлар мен өсімдіктерді
(биологиялық активтерді) биотүрлендіруді басқару.
Басқалармен қатар ХБЕС биологиялық активтерді олардың даму, азғындау,
өнім ... және ... ... ... ... алу ... сондай-ақ
ауылшаруашылық өнімін жинау кезінде оны бастапқы өлшеу тәртібін белгілейді.
Биологиялық активтерді бастапқы тану ... ... ... өнімін
жинауды бастағанға дейінгі кезеңде өлшеу, есептік өткізу шығыстары
шегеріліп, әділ құн бойынша жүргізіледі, бұған бастапқы тану кезінде ... ... ... деңгейде өлшеуге болмайтын жағдайлар кірмейді.
Алайда 41-ХБЕС-да ауылшаруашылық өнімін жинағаннан кейінгі кезеңде оны
өңдеу ... ... ... ... ... ... ... жіп өндіру
процесі қарастырылмайды.
         Биологиялық активтің әділ құнын жеткілікті сенімділік
деңгейде өлшеуге болатыны туралы болжам бар. Алайда бұл болжамды оған
қатысты ... ... ... ... ... жоқ ... активті
бастапқы тану кезінде ғана теріске шығаруға болады, ал әділ құнның баламалы
есептері сөзсіз түрде сенімсіз ретінде анықталған. Ондай жағдайда ХБЕС-на
сәйкес ... ... ... ... ... мен ... болған залалдарды шегеріп, өзіндік құны бойынша өлшегені
жөн. Биологиялық активтің әділ құнын жеткілікті сенімділік деңгейде өлшеуге
мүмкіндік пайда бола ... ... ... ... ... әділ құн бойынша өлшеуге дереу көшуі керек. Барлық жағдайда
кәсіпорын ауылшаруашылық өнімін жинау кезінде оны ... ... ... әділ құн бойынша өлшеуге тиіс. ХБЕС-на сәйкес ... ... ... ... ... шығыстарын шегеріп, өзгертуді осы өзгеріс
жасалған кезең ішінде таза пайданы немесе залалды анықтау кезінде ескеру
қажет. Ауылшаруашылық қызметінде жануарлар мен ... ... ... ... ... экономикалық пайдасының ұлғаюына
немесе кемуіне алып келеді. Тарихи құн бойынша есеп үлгісіне сәйкес ағаш
отырғызумен айналысатын кәсіпорын өнімді алғашқы жинау мен өткізуден ... ... ... яғни бұл, ... ағаш ... кейін 30
жылдан кейін ғана болуы мүмкін. Және, керісінше, соның шеңберінде
биологиялық өсу ағымдағы әділ ... ... ... және ... ... сәйкес, әділ құндағы өзгерістер ағаш отырғызылған кезден
бастап оларды кескенге дейінгі барлық кезеңнің ішінде танылады. ХБЕС
ауылшаруашылық мақсатындағы жерді есепке алудың жаңа ... ... бұл ... ... қайсысы қолайлы
болатынына қарай, 16-«Жылжымайтын мүлік, үйлер мен жабдықтар» ХБЕС ... ... ... ХБЕС ... ... ... тиіс.
16-ХБЕС-на сәйкес жерді, құнсызданудан болған жинақталған залалдарды
шегеріп, өзіндік құны бойынша, не ... ... құн ... ... қажет.
40-ХБЕС инвестициялық жылжымйтын мүлік болып табылатын жерді, құнсызданудан
болған ... ... ... әділ құн ... ... өзіндік құны
бойынша өлшеуді талап етеді. Жермен тығыз байланысты биологиялық активтер
(мысалы, орман шаруашылығындағы ағаштар) есептік өткізу шығындары
шегеріліп, әділ құн ... ... ... ... ... сәйкес ешқандай
талаптармен шектелмеген, биологиялық активтерге жататын, әділ құн бойынша
өлшенетін мемлекеттік субсидияны, есептік өткізу шығындарын шегеріп,
мемлекеттік субсидия алынуға жататын ... ... ... ... ... ... керек. Егер мемлекеттік субсидия белгілі бір
талаптармен, оның ішінде ... ... ... ... қызметінің сол немесе басқа түрімен айналысуға тиіс
болмайтындай талаптармен берілетін болса, кәсіпорын мемлекеттік субсидияны
беру талаптары орындалғаннан кейін ғана ... ... ... жөн. Егер ... амортизация мен құнсызданудан болған
жинақталған залалдар шегеріліп, өзіндік құн бойынша ... ... ... субсидиялардың қатысы болса, 20-«Мемлекеттік
субсидияларды есепке алу және мемлекеттік көмек туралы ... ... ХБЕС ... ... ... ... шаруашылығы бухгалтерлік есебі
Өсімдік ... ... ... ... ... ... ... дақылдар дүниежүзіндегі өңделетін жер қорының 1/2-інен астамын алып
жатыр. Олардың егістіктері іс жүзінде адамдардың қоныстану ... ... ... 50 жыл ... ... ... ... үш есеге артқан,
жылына өндірілетін ... 2 млрд ... асып ... ... дақылдар
өнімділігі егіс көлемін ұлғайту есебінен емес, әрбір гектардан алынатын
түсімді көтеру ... ... ... ... ... дамушы
елдерде 15—20 ц/га болса, дамыған елдерде ол ... 35—40 ... ... ... ... ... алынатын өнімнің жартысына жуығы
Азня елдерінде, 1/4-і Солтүстік Америка, ал қалған бөлігі ... ... ... ... үлесіне келеді. Елдер арасындағы 1-орында соңғы кезде АҚШ-ты
басын озған Қытай, 3-орында — ... ... ... ... ... иеленеді. Дәнді дақылдар тамақ, құрама жем, спирт және т.б. өндіріс
салаларына шикізат болып табылады. Дәнді дақылдардың ... ... үш ... ... ... және ... құрайды. Дәнді дақылдар егістігінің ... 20%- ын ... ал 18%-ын ... ... алып жатыр.
Бидай — ең басты дақыл. Оның негізгі шыққан ошағы Алдыңғы Азия мен Жерорта
теңізі аймағы. Оны ... Н. И. ... ... ... мен үй жануарларының шығу орталықтары (Н. И. Вавилов пен
В. В. Вольский бойынша)
|Орталықтар ... ... ... |Үй жануарлары мен құстары |
|Жерорта теңізі |Арпа, ... ... ... қой, ірі қара |
| ... ... ... | ... |Бидай, ... ... |Ірі ... ... ... ... |сұлы, кендір, бұршақ, ... (екі ... |
| ... ... ... |
| | |қой, ... |
|Оңтүстік Азия ... ... қант ... қара ... ... |
| ... ... шай, ... қаз |
| ... ... | ... Азия |Күріш, қытайбұршақ, ... ... |
| ... ... ... |түт ... ... |
| ... ... өрік | ... Азия |Күріш, ямс, тары, ... ... |
| ... ... қант ... | ... ... ... сорго, |Дромедар (бір өркешті |
| ... ... ... ... |
| ... | ... ... ... ... ямс, ... |
| |май ... ... | |
| ... | ... Америка |Жүгері, маниок, батат, ... үй ... |
| ... ... сизаль, | |
| ... ... | ... тауы ... ... ... ... альпака |
| ... ... | ... бидай адам тұрақты мекендейтін барлық материктерде өседі. ... ... ... көп ... ... ... астам ел бидай
өсірумен айналысады, бірақ оның жалпы өнімінің басым бөлігі тек бірнеше
елге тиесілі. Алдыңғы ... ... АҚШ, ... құрайды. Кесте
мәліметтері негізгі бес дақылды (күріш, бидай, қарабидай, жүгері, арпа)
жинау көрсеткіштері негізінде құрастырылған.
Күріш
Күріш — тропиктік дәнді дақыл. Оның негізгі шыққан жері — ... ... ... ... "қоныс аударған". Муссондық климат сипаты тән
субтропиктік, тропиктік және субэкваторлық белдеулерде қосымша қолдан суару
арқылы өсіріледі. Егістік аумағы бидаймен салыстырғанда екі есе ... ... өнім ... ... Оның ... себебі климаттық
жағдайға байланысты көптеген елдерде (Қытай, Үндістан, Жапония, Индонезия,
Египет және т.б.) күріштен жылына екі рет өнім ... ... — жылу ... ... көп ... ... ... Сондықтан халық өте тығыз
орналасқан аймақтарда басым өсіріледі. Қазіргі ... ... ... ... ел ... оның дүниежүзілік жалпы өнімінің 9/10-ы Азияның
күріш өсіруші елдеріне келеді. Дүниежүзіндегі суармалы жердің 2/3-сін күріш
алып ... ... ... ... ... дүниежүзінін басқа
аудандарына да таралды. Оның егістіктері көбінесе бидай егістігі мен қатар
орналасады. Тек дән үшін ғана ... мал ... аса ... көк ... үшін ... ... кезде оның таралу аймағын кеңейтті. Басты өндіруші
елдер — АҚШ, одан кейін Қытай, Латын Америкасынан Бразилия мен ... ... ... ... елдер. Дүниежүзіндегі жүгері өсіретін басты
аудан — АҚШ-тың Ұлы көлдерінен оңтүстікке қарай орналасқан жүгері белдеуі.
Бұл жер осы дақылды ... ең ... жер ... ... ... өндіруден
әсіресе Айова штатының даңқы шыққан. Дамыған елдерде жүгері мал азығы
ретінде, ал дамушы елдерде ... ... ... өсіріледі.
Өндірілетін астықтың дүниежүзілік нарыққа 10—15%-ы шығарылады. Астықты
сыртқа шығарушы елдер қатарына астық шаруашылығы халықаралық мамандану
саласы ... ... АҚШ, ... ... ... ... ... астық өз астығы жетпейтін Египет, Қытай, Иран, Ресей сияқты
елдерге, мал азықтық дақылдар Жапония, Батыс Еуропаның бірқатар елдеріне
және Ресейге жіберіледі. ТМД ... ... ... ... ... байланысты дәнді дақылдарды сырттан алуда, жыл сайын 30—40
млн т астық сатып алуға ... Бұл ... ... ... ... Соңғы жылдары Қазақстан астықты сыртқа шығаратын елдер қатарына
қосылды. Мысалы, 2009 жылы ұн сатудан ТМД елдерінде бірінші орынға
шықты.[1]
Техникалық дақылдар
Өсімдік шаруашылығының маңызды ... бірі — ... ... ... ... өндіріс салаларына шикізат ретінде өсіріледі. Аса маңызды
техникалық дақылдарға майлы дақылдар, қант өндірілетін дақылдар, талшықты,
крахмалды, сергітпе және дәм-татымдық дақылдар жатады. ... өзі ... ... бар және ... ... деп ... дақылдар
Майлы дақылдар Жер шары халқының тамақ құрамында дәнді дақылдардан кейін 2-
орын алады. Маңызды түрлері: қытайбұршақ, ... ... ... ... ... 2/3-сі осы ... алынады. Қытайбұршак
өндіруден АҚШ 1-орында, одан кейін Бразилия мен ... ... ... ... ... ал ... ... Ресей алдыңғы
орында. Азия, Латын Америкасы елдерінде пальмалардан, ... ... ... ... алу ... ... дақылдар
Қантты дақылдардың да азық-түліктік маңызы зор. Олардан жыл сайын 100 млн т-
дан астам қант өндіріледі. Оның 60%-ы қант құрағынан, ал 40%-ы ... ... ... де ... өте көп ... ... дақылдар, бірақ
таралу аймағы мүлде бөлек. Қант құрағы — шөптесін, көпжылдық өсімдік.
Оңтүстік-Шығыс ... ... ... ... ... ... ... материктердің тропиктік, субтропиктік белдеулерінде көбірек
өсіріледі. Негізгі өндірушілері — Бразилия, Үндістан, Қытай. Қант қызылшасы
коңыржай белдеудің ... оның ... ...... АҚШ, ... және т.б., яғни коңыржай белдеу елдері.
Талшықты дақылдар
Талшықты дақылдардың ең ...... Ол жылу мен ... аса ... ... ... ... дүниежүзілік өндірісі 20 млн т-ны құрайды.
Мақта егісінің алқабы мен мақта жинау жөнінен 1-орынды ежелден мақта
өсірушілер — Азия ... ...... 3-орынды Африка елдері
иеленеді. Олардың ішінен Қытай, АҚШ, Үндістан елдері ерекшеленеді. ... ... ... мақта егеді, өте бағалы ұзын талшықты мақта өсіруден
Египет ежелден-ақ танымал. Басқа талшықты дақылдар — зығыр мен джуттың
таралу аймағы ... ... ... ... ... 3 4 ... мен Беларусь Республикасына, ал джут өндіру Үндіста мен Бангладештің
үлесіне тиеді. Табиғи каучук ... ... ... ... ... ... ... Америкада қолға алынған болатын. Кейіннен ол Азияға
ауысып, қазір Азия елдері табиғи каучук өндірісінің басты ауданына айналып
отыр. Әсіресе Таиланд, ... мен ... ... ... ... ... дақылдардың ішіндегі маңыздысы да, көп таралғаны да — ... ... ... ... ... ... ... белдеу дақылына
айналып отыр. Картоп жинаудан 1-орынды Ресей, 2-орынды ... ... ... ... дақылдарға шай, кофе және какао жатады. Олар, әдетте, тропиктік
(шай субтропикте де) белдеулерде өсіріледі және таралу аймағы айтарлықтай
шектеулі. Шайдың ...... ... ... ... ... Қытай және Шри-Ланка өндіреді. Ал субтропиктерде шай Грузия
жерінде өсіріледі. Кофенің отаны — Африка, ... оның ... ... ... ... ... Бразилия мен Колумбия береді. Какао,
керісінше Америкадан шыққан, қазір оның негізгі өндірушілері Африканық
Гвинея жағалауындағы елдер. Жетекші елдер қатарына ... одан ... ... ... мен ... ... ... дақылдар (қалампыр, бүрыштар, тмин, лавр, күнжіт, корица,
ваниль, кардамон, түрлі ... ... ... ... ... ... ... дақылдардың барлығы дерлік халықаралық
сауданың маңызды тауарлары болып табылады.[1]
Бақша және ... ... ... ... ... бірі — ... шаруашылығы,
дүниежүзі елдерінің барлығына дерлік тән. Жылдық өнімділігі 600 млн т, ... ... Азия ... өсіреді. Жоғары маманданған бақша
шаруашылықтары ірі қала маңдарында шоғырланған. Ал ... ... ... колайлы және көлік түрлерімен жақсы қамтамасыз етілген
жоғары маманданған арнаулы аудандар ... ... ... бұл да ... ... етеді. Субтропиктік (жерортатеңіздік) және тропиктік
белдеулерде көбірек таралған. ... ... 430 млн т, оның ... елдері жинайды. Жеміс-жидекті көп өндіретін елдер қатарына Қытай,
Үндістан, Бразилия, АҚШ, Италия жатады. Жүзім өсіру Жерорта теңізі
жағалауындағы елдерде ... ... ... ... ... ... және АҚШ ... түседі. Цитрус өсіру де АҚШ, Бразилия, Испания,
Италия, Қытай мен Жапония ... ... ... ... ...... ... бірақ қазір тек Азияда ғана емес, Орталық және
Оңтүстік Америка, Африка елдерінде де көптеп өсіріледі. Жетекші елдерге
Үндістан, Эквадор, Бразилия, Филиппин және ... ... ... ... ... маманданған шаруашылықтар жаппай белең алуда.
2.2.Мал шаруашылығының бухгалтерлік есебі
Мал ... ауыл ... мал ... ... үшін ... ... ... Мал шаруашылығы халықты азық-
түлікпен (сүт, май, ет, т.б.) ... ... ауыл ... өндірісін күш-көлік (ат, өгіз, түйе, ... ... Мал ... ... мен ... азықтары (майы алынған сүт, ет-сүйек және сүйек ұндары,
т.б.), дәрі-дәрмектер мен ... ... ... заттар (емдік
сарысулар, гормонды қосылыстар, т.б.) ... Мал ... ... қара ... қоңыржай белдеудің табиғи және мәдени жайылымдармен
жақсы ... ... ... ... ... дала ... ... жолға
қойылған. Дүниежүзі бойынша ірі қараның мал басы 1,3 млрд-қа ... ... ... ... ... ал ... 35%-ын осы ірі қара малы
береді. Интенсивті сүтті және етті-сүтті бағыттағы мал шаруашылығы дамыған
елдерге тән, ... мал ... да, ... да ... ... ... болғандықтан, бұл шаруашылық саласы жылдан-жылға өркендеуде. Етті
бағыттағы мал көбінесе қоңыржай және ... ... ... ... ... Онда ... ... жайылымда бағу және
көшпелі мал шаруашылығы басым келеді. Дүниежүзінде етті ең көп ... ... АҚШ, ... ... Аргентина және Ресей жатады.
Сүт өндіру бағытындағы ірі қара ... ... қала маңы мен ... ... ... ... ... Еуропа мен ... ... ... орналасқан елдерде жақсы жолға қойылған. Сүт
өндіруден АҚШ, ... ... ... және ... Еуропа елдері ерекше
көзге түседі. Жайылымдық жерлер мен шөптесін ... ... ... ... әсіресе оның тропиктік аймақтарында ... саны өте аз. Оның ... ... — ұйқы ... қоздырғышын тарататын
цеце шыбыны. Сондықтан мұнда бұл ауруға шалдықпайтын ірі қарадан ... ... ... шаруашылығы
Шошқа шаруашылығы дүниежүзілік ет өнімінің 40%-ға жуығын береді, қазір
оның саны 0,8 ... асып ... Ірі ... салыстырғанда күй
талғамайтындықтан және тез өсіп-өнетіндіктен бұл шаруашылық адамдар
тығыз қоныстанған аймақтарда кең тараған. Дүниежүзіндегі шошқа санының
жартысына жуығы Азияға, оның ішінде, ең ... ... ... ... ... шошқа мүлдем өсірілмейді, оның себебі
неліктен?) Сонымен қатар АҚШ, Бразилия, Германия, Ресей, Польша
елдерінде де шошқа шаруашылығы жақсы дамыған.[1]
[өңдеу]Мал ... ... ... ... ... бағытындағы және биязы, жартылай биязы жүн
бағытындағы болып бөлінеді. Ет-жүн бағытындағы мал шаруашылығы
ылғалы ... және ... ... ... ... ал биязы
жүнді мал шаруашылығы неғұрлым құрғақ аудандарда таралған. Дүниежүзі
бойынша мал саны 1,2 млрд ... ... ... Мал ... ... бағытындағы тауарлы өндірісі Солтүстік және Оңтүстік Американың,
Аустралия мен Оңтүстік Еуропаның, Орталық және Орта Азияның,
Оңтүстік Африканың қоңыржай және субтропиктік ... ... ... ... Биязы жүнді қойлар өте сапалы жүн
береді, ол жүн маталарын жасау, кілем тоқу мен тері-былғары
өнеркәсібінде қолданылады. Алдыңғы Азия, Орта Азия және ... ... ... ... ... жолға қойылған.
Дүниежүзіндегі қойы ең көп ел — Аустралия (130 млн ... ... ... (112 ... ... Ал Қазақстандағы қойдың саны 2008
жылы 16 млн-нан сәл ғана асты. Жүн өндіруден жетекші елдер қатарына
Аустралия, Қытай, Жаңа ... ... және ... ... ... ... аса ірі аймағы — Аустралияның
шөлейтті аудандары. Қойдың басым көпшілігі жеке иелерге немесе
компанияларға қарайтын ірі мал шаруашылығында өсіріледі. Ондай
шаруашылықтар "шипстейшнз" деп ... ... ... ... ... мың ... алып ... Оның ең үлкенінің ауданы 2
мың км2-ден асады. Мұнда бір ... мал басы 10—20, ... ... ... ... Мал бүкіл жыл бойы табиғи жайылымдарда жайылып
бағылады. Көбінесе жоғары сапалы жүн ... ... ... мал ... Аустралия мериносы өсіріледі. Гоулберне қаласында осы қойға "Үлкен
Меринос" деп аталатын ескерткіш орнатылған.[1]
Құс шаруашылығы
Құс шаруашылығы — ауыл ... ең жаңа және ең ... ... ... ... Өнімнің қысқа мерзімде өндірілуі нарық сұранысына бағыт-
бағдар ұстауға мүмкіндік береді. XX ғасырдың екінші жартысынан бастап,
Солтүстік Америка мен Батыс Еуропа ... ... ... ... құс ... кешендері қалыптаса бастады. Бүгінгі таңда құстың саны
жөнінен Қытай, АҚШ, ... ал ... ... ... АҚШ, ... ... Үндістан ерекше көзге түседі. Тауарлы құс шаруашылығы, негізінен, қала
маңдарында шоғырланған. Ал ... ... ... ... ... арзан жұмысшы күші жеткілікті климаты қолайлы аудандарға
ауысуда.[1]
Басқа да шаруашылықтар
Жоғарыда аталған мал шаруашылығының кең тараған басты салаларынан
басқа табиғат жағдайларының ерекшеліктеріне сәйкес ... мен ... ... түйе мен ешкі ... ... Азияның таулы аудандарында қодас
өсіру, солтүстіктегі тундра зонасында бұғы өсіру сияқты шаруашылықтар да
кездеседі. Сонымен қатар омарта шаруашылығы, жібек құртын өсіру, ... ... ... ... бағалы аңдар: түлкі, сусар, бұлғын және
т.б.), крокодил мен ... ... ... ... ... шаруашылықтар да
бар.
Мал шаруашылыры барынша дамыған аудандарда экологиялық проблемалардың
туындайтыны белгілі жайт. Мал тұяғының әсерінен топырақ эрозиясы жүруде,
жайылымдардағы өсімдік жамылғысы ... ... ... жақындауда. Ал
ірі интенсивті мал шаруашылығы жинақталған жерлерде (ірі қара, ... және құс ... ... су және ауа да ... ұшырауда.
Қазақстандағы мал шаруашылығы
Мал шаруашылығының тарихы осыдан 10 мың жылдай ... ... ... ... ... бастау алады. Алғашқыда мал шаруашылығы
табиғи сипатта дамығандықтан малдардың өнімділік бағыттары мен ... ... ... ... ... Мал ... шығарудың
қарқын алуы мал шаруашылығы өнімдерін өндіру тауарлары сипат алған
капиталистік қатынастардың өркендеуімен тығыз байланыста жүрді. Мыңдаған
жылдық тарихы бар мал ... ... ... ... орны ... ... 20 ғасыррдың басына дейін
адамдардың әл-ауқаты мен тұрмыс тіршілік деңгейі түгелге жуық ... ... ... ... ... ... мал
шаруашылығы ежелден жайылым ауыстырып отыруды талап ететін көшпелі жүйе
бойынша дамығандықтан негізінен қой, ешкі, жылқы және түйе өсірілді.
Салыстырмалы ... ... және ... ... көп ... ететін сиырдың
кеңінен таралуы, сондай-ақ, қазақ халқы төрт түлік малсанатына ... ... ... ... 19 — 20 ғасырларда Ресейден орыс шаруаларының
қоныс аударып келе бастауымен тығыз байланысты. Сол ... мал ... ... ... ... ... нәтижесі мал түрлері үлес салмағының төмендегідей
болғандығын көрсетті.
Қазақстанда 19 ғасырдың ... ... ... қой, ... түйе және
жылқы түліктері өсірілуінің бірнеше басты себептері бар: Жер аумағының 70%-
ға жуығын (182 млн. га) осы ... ... ... ... ... алып жатты; айтылған малдар жергілікті табиғат
жағдайларына барынша бейімделді, жыл бойына дерлік жайылым азығын
пайдаланып өсіп-өнді, ... ... ... ... ... ... құны
төмен және зор сұранысқа ие өнім түрлерін өндіру мен оларды өңдеудің тиімді
технологияларын (ет, май, сүттен, тағам, жүн, теріден киім-кешек,
көшпелі баспана —киіз үй жасау) жақсы ... Әр ... ... ... ... мен ... түрлерінің үлес салмағына нақты
аудандардың жер, су, ауа-райы ерекшеліктері үлкен әсерін тигізеді. Сиыр
өсіру әуелден-ақ топырағы құнарлы, шалғынды аймақтарда нәтижелі
жүргізілсе, шөл және шөлейіт жерлерде малдың негізгі бөлігін (80%-дан аса)
уақ ... (қой, ... ... 1916 жылы 18,4 млн. бас мал ... 4,3 млн. ... 733 мың ... 5,0 млн. бас сиыр өсірілді. 1918 — 21
жылы Азамат соғысы мен бірнеше рет ... жұт ... мал ... ... салыстырғанда 3 еседен аса төмендеді. 1923 — 29 жыды ... ... ... ... ... ... барысында мал саны
қайтадан 1916 жылғы деңгейге жеткізілді. Алайда, 1930 — 33 жылы ... ... ... науқанында жіберілген өрескел қателіктер
салдарынан мал басы 10 еседен аса ... ... ... 1932 ... ... “Қазақстан мал
шаруашылығы туралы” шешімінің маңызы зор болды. Әрбір отбасыға 100-ге дейін
қой-ешкі, 8 — 10 сиыр, 3 — 5 түйе мен 8 — 10 ... ... ... ... ауыл шаруашылығы мен өндірісті жоспарлы түрде дамыту, жаңа
жерлерді игеру және отырықшылық өмір салтының берік ... ... жаңа ...... және ... ... ... жүнді мал шаруашылықтарын, қаракөл
қойы шаруашылығын өркендетуге кең жол ашты. 1934 — 90 жылы аралығында
ұжымдық және кеңестік шаруашылықтар жұмысының жүйелі ұйымдастырылуы ... ... ... айтарлықтай жоғары қарқында дамытуға
мүмкіндік берді. 1990 — 92 жылы Қазақстанда малдың 51, оның ішінде 18 қой,
11 ... ірі ... 13 ... 3 түйе ... мен ... ... Олардың жартысына жуығы 12 қой, 4 сиыр және 3 ... ... ... мен Мал шаруашылығы саласы мамандарының бірлескен
жемісті еңбегі нәтижесінде шығарылды. Осы мал тұқымдарының гендік қорын
тиімді пайдалану, зоотехникалық талаптарға сай ... мен ... ... ... қолданылуы жыл сайын 1,5 млн. тонна ет
(сойыс салмағымен), 5,5 млн. ... сүт, 100 мың ... ... жүн ... мың ... жуық қаракөл елтірісін өндіруді қамтамасыз етіп келді. 1990
— 2000 жылы ауыл шаруашылығын реформалауда жіберілген кемшіліктер
салдарынан мал саны күрт ... оның ... сиыр 2,4, мал мен ешкі ... 1,7, түйе 1,5 есеге азайды. Нәтижесінде негізгі мал шаруашылығы
өнімдерін өндіру көлемі 2,5 — 3,0 ... ... ... ауыл ... ... ... күрт нашарлауына алып келді,
республика бойынша жан басына шаққанда ет және ет өнімдерін тұтыну
мөлшерінің 73 ... 40 ... сүт және сүт ... 311 кг-нан 208 кг-
ға дейін төмендеуіне әкеліп соқты (ғылыми негізделген мөлшерден 2 еседей
аз). Ел экономикасының тұрақталуына ... 2000 ... ... ... оңды өзгерістер орын ала бастады. 1999 — 2000 жылдармен
салыстырғанда (3-кесте), 2004 жылы сиыр 24,0 — 22,7%-ға, оның ішінде ... 16,0 — ... мал мен ешкі 16,0 — ... ... 5,4 — 7,2%-ға,
түйе 18,0 — 17,6%-ға көбейді. Бұл ... ірі ... ... жылқы, түйе)
салыстырғанда, уақ малдар саны (қой, ешкі) 20 ғасырдың 90-жылдарының
басында тез ... ... ал ... ... ... ... Бірінші жағдай реформаның алғашқы жылдарында уақ малдың баспа-
бас есеп айыру құралы ретінде қолдануға тиімді болғандығымен, ал екінші
жағдай олардың өсімталдық қасиеттерінің ... ... ... ... ... ... ... басқа да салалары сияқты, мал ... ... ... негізгі міндет - бұл саладан алынатын өнім
көлемі мен сапасын жоғарылату болып табылады. Сондықтан, мал ... ... әрі ... ... және ... ... жолы – бұл ... мал азығының базасын қалыптастыру болып саналады.
Республикамызда мал шаруашылығының ішінде мал шаруашылығы ... ... ... жоғарыда айтып өткен болатынбыз. Еліміздегі барлық ... ... ... 2 – ... арқылы көрсетуге болады.
2 кесте – Республика бойынша барлық мал басының саны (барлық шаруашылық
санаттарында)
мың бас
| | | | | | |Өсу ... |
| | | | | | |(2009ж / ... |2005 ж |2006 ж |2007 ж |2008 ж |2009 ж |2005 ж) ... | | | | | | |
| | | | | | |бас саны ... | | | | | | |ық |
| | | | | | | ... ... қара |5457,4 |5660,4 |5840,9 |5991,6 |6095,2 |+637,8 |+11,68 ... және |14334,5 |15350,3 |16080,0 |16770,4 |17369,7 |+3035,2 |+21,17 ... | | | | | | | ... |1163,5 |1235,6 |1291,1 |1370,5 |1438,7 |+275,2 |+23,65 ... |130,5 |138,6 |143,2 |148,3 |155,5 |+25 |+19,15 ...... ҚР ... ... ... негізінде жасалынды |
Жоғарыдағы 2 - кестенің ... ... ... ... онда біз
жалпы республика бойынша барлық шаруашылық санаттарында мал басының жылдан
жылға жоғарылағанын көреміз. Соның ішінде ірі қара мал 2009 жылы ... ... 637,8 мың ... ... ... дейін жоғарылап отыр.
Ал барлық шаруашылық санаттарындағы (ауыл шаруашылығы ... ... мен үй ... мал және ешкі басы 2009 жылдың санағы
бойынша 2005 жылға қарағанда 3035,2 мың ... ... 21,17 %-ға ... Сол сияқты, жылқы 275,2 мың басқа немесе 23,65 %-ға және ... мың ... ... 19,15 %-ға дейін жоғарылап отыр.
Қазақстан Республикасының Статистика Агенттігінің ... ... ... ... ... мал және ешкі ... жоғары үлес
салмағы Оңтүстік Қазақстан облысына келетін болса, орта ... оның ... ... ... Ал мал және ешкі басы саны ... ... орынды
Алматы облысы алып отыр, бұл облысқа келетін мал және ешкі ... ... ... ... ... ... ... қойдың жүніне қарай:
1. Биязы жүнді, жартылай биязы жүнді, ... ... ... ... ... ... ... мал отары (айырылмаған қозыларымен қоса саулықтар, қошқарлар,
сынақтағы қошқарлар);
- ... және ... ... ... ... ... Қаракөл және елтірі мал шаруашылығы:
- негізгі отар (айырылмаған қозыларымен қоса ... ... ... ... және ... ... ... (айырғаннан кейін) топтары
бойынша жүргізіледі.
Саладағы шығындар есебі 8110 «Негізгі өндіріс» ... ... ... ... ... ... жүргізіледі. Бұл шоттың дебеті ... ... бойы мал ... ... ... шығындар және жыл
соңында азық-түліктің, көмекші ... ... және ... да ... жоспарлы өзіндік құны нақты өзіндік ... ... ... (қызыл жазу немесе қосымша жазу арқылы) көрсетілсе, ал шоттың
кредитінде жыл бойы жоспарлы ... ... ... ... (жүн, тірі ... төл және басқа да өнімдер) жыл соңында нақты өзіндік құнға дейін
түзетілген сомасы ... ... ... соңында калькуляциялық
айырмашылықтар ... ... ... 8110/2 «Мал ... шоты
жабылады.
Мал шаруашылығындағы өндіріс шығындары есебі мен өнімнің өзіндік құнын
калькуляциялау төмендегі шығын ... ... ... материалдар;
- өндірістік жұмысшылардың еңбек ақылары;
- еңбек ақыдан аударымдар;
- үстеме шығындар.
Мал шаруашылығы ұйымдарында ... ... ... ... ... екі ... біреуін қолдану арқылы жұмсалуы қажет.
Бірінші тәсіл – ... ... ... ... ... ... ... тікелей 1310 «Материалдар» шотының
кредитінен, «Негізгі өндіріс» шотының дебетіне жазылады. Есепті ... ... мал ... ... ... ... ... көлемі мен құны цехқа немесе бөлімшеге
жіберілген жем-шөптің құндарынан шегеріледі.
Екінші тәсіл – ... ... ... ... ... ... мал азығы алдыменен бөлімше меңгерушісінің немесе бригадирдің,
бас шопанның есебіне ... де, ... ... ... ... ... ... тек мал азығының рационына сәйкес қажетті мөлшері ... ... және мал ... ... ... құн ... ... есептің сапасын және сенімділігін арттыру
барысында кооператив басшылығының ... өз ... ... өте ... Сол ... және соның негізінде жасалған есептеу
қортындылары басқару өндірісін қажетті ақпараттармен қамтамасыз ете ... да ... ... ... ... ... ... және өсімдік шаруашылығын басқарудың
ақпараттық жүйесіндегі орнын нақты анықтау қажет. Осы мәселелер бойынша
«Бухгалтерлік ... және ... ... ... пікір таластар
жүргізілді. Тарқатып айтсақ, «...бастапқы ... ... ... ... ... мен негізгі ақпаратты
жеткізушілер болып табылатын, бөлек объекті ретіндегі бастапқы есеп жүйесін
құрады, оның ... бұл ... есеп ... ... элементі бола
алады» деген тұжырымдамалар айтылды.
Өсімдік шаруашылығы мен мал шаруашылығында ... ... ... және ... есебінің айрықша құрылымының
мазмұнын қолдануға байланысты мәселелер кездеседі. Соған байланысты егін
шаруашылығы мен мал ... ... ... өндірістік
процестердің ерекшелігін көрсетеді: олар «Астықты ... ... ... қозғалысы Тізімдемесі, Тұқымдар шығыны Тізімдемесі, ... ... ... алу ... ірі және ... ... ... көкөністердің түсу Күнделігі т.б.» Өндірісте мал шаруашылығы
бастапқы құжаттар болып ... ... алу ... ... ... ... (сала бойынша), Сүт саууды есепке алу Журналы, ... ... Жүн ... ... т.б. Осы ... құжаттар, әрбір өндіріс
саласындағы кооперативте есепке алу ... ... ... ... ... ... ... егін және мал шаруашылығындағы
ақпараттық бақылау жүйелерін, қызметтер бойынша табыс көздерін иеленуді
жүзеге ... ... ... Ауыл ... ... ... ... құжаттаманың болуының
ұйымдастырушылық зор маңызы бар. Әрбір құжат бір ... ... ... операцияның басталуы арасындағы өзара байланысты қамтамасыз
етеді, мысалы, «Төлді кіріске алу ... сала ... мал ... ... есепке алады және сонымен бірге есепте түсі, салмағы, ұрғашы, еркек
атауы, ... ... ... төл басы ... бұл ... ... ... табылады және басты талап – бухгалтерлік есепте
көрсетілуі қамтамасыз ... ... ... ... ... мамандандырылған бухгалтерлік құжаттардың
мазмұнын, атқаратын қызметінің құрылымын ашудың басты ... ... Бұл ... ... ... ірі ... ... өсе түседі, онда ақпараттық есеп ... ... ... есептің алдыңғы қатарлы әдістемесі қажет
етіледі. Осы бухгалтерлік есеп ... ... ... ... ... өндірістерін, және қосымша қызметтер мен ... ... ... ... ... ... ... болып отыр.
Мамандандырылған бухгалтерлік құжаттарды компьютерлік өңдеуді қажет
ететін егін шаруашылығында есепке алу ... ... төрт ... ... ... ... ... алу бойынша құжаттар;
2. Негізгі құралдарды есепке алу бойынша құжаттар;
3. Өнім шығымын есепке алу ... ... ... шығындарды есепке алу бойынша құжаттар.
Ол, барлық саладағы өсімдік шаруашылығының ... және есеп ... ... ... операцияларын бастапқы құжаттардың
мамандандырылған формаларымен ресімдейді, ол, бірінші кезекте ... ... ... ... ... (алшақтықты)
жоюға мүмкіндік береді. Ауыл шаруашылығында мамандандырылған біріңғай
бастапқы құжаттамалардың болуы ... ... және одан ... ... ... ... көрінісі бола алады.
Кейбір фермерлердің бухгалтерлік есепті ұйымдастыру және ... есеп ... ... қарсы келуі немесе оларды ескермеуі ... ... ... ... ... ... есебі
мен бақылауын нақты дұрыс ұйымдастыру үшін:
- қоймаларда сақталуы мен пайдалану барысында дұрыс жақсы ... ету ... ... мен пайдалану орындарында жедел қабылдау, жіберу және нақты
барын тексеру мүмкіндігін қамтамасыз ететін ... ... ... ... ... ... дұрыс және уақытылы рәсімдеу
үшін жауапты тұлғаларды анықтау, жауапты ... ... ... ... ... ... ... құралдарын алу, өндіріске жіберу және есептен ... есеп ... қол қою ... бар ... ... тәртіппен бекіту;
- шаруашылық құралдарының қозғалысы бойынша операцияларды ... ... ... анықтап белгілеу;
- қоймалардағы және қолданыстағы шаруашылық құралдарын түгендеудің
мезімдерін анықтау.
Сонымен қатар, ... есеп ... ... ... ... шығару мерзімі туралы мәселе ашып қарастырылуы қажет. Бұл топтағы
өндірістік қорлардың құнын есептен шығару мерзімі болып, бір жағынан
қолданысқа ... сәті ... ... ал ... жағынан, активтің қызмет
ету мерзімінің аяқталған, есептен шығарылған уақыты болуы мүмкін.
Экономикалық көзқарастан бұл жерде бірінші ... ... ... ... ... шаруашылық құралдардың құны бірден дайын
өнімге кеткен материалдық шығындар құрамына кіреді. Дайын өнімді сатқаннан
кейін, қолданыстағы шаруашылық құралдарын, олардың қызмет ету мерзімі
бітпей ... жаңа ... ... ... туындайды. Екінші
нұсқаға қарағанда, бұл жерде қорларды тиімді пайдалануға ... ... ... ... өседі. Бірақ, біздің ойымызша, бірінші нұсқаның бір
кемшілігі бар – ол қолданысқа жіберілген және сол ... ... ... ... ... ... ... сәйкес шаруашылық құралдарын қоймадан
қолданысқа жібергеннен кейін, олардың бары мен қозғалысын ... ... ... ... асыру ұсынылады. Бірақ бақылаудың қандай әдістері
мен тәсілдерін қолдану керек екендігі түсініксіз. Сонымен қатар активтердің
жеке осы түрімен байланысты бастапқы ... да ... ... ... ... ... алынатын,
қолданысқа жіберілген сәтте есептен шығарылатын шаруашылық құралдарының
пайдаланылуын жедел ... ... ... ... ... ... ... нысандарын жасадық. «Шаруашылық құралдарын қолданысқа
жіберу жүкқұжаты» – бұл құжат қорлардың осы түрінің қолданысқа ... және ... ... ... шығындарға шығаруға негіз болып
табылады. Бұл құжат операция орындалған ... ... ... ... өндіріске қолданысқа жіберген сәтте, және бухгалтерияға келесі
күні берілуі тиіс.
Бөлімшелерде пайдаланылатын шаруашылық құралдары туралы
көрсеткіштерді жүйелендіру үшін «Шаруашылық ... ... ... ұсынылады. Бұл журналда белгілі кезеңде осы қорлардың келіп түсуі,
қолданысқа жіберілуі көрініс ... ал ...... ... яғни олардың өндірістік қуаты толық пайдаланылды
ма немесе есептен ... ала ... ма және ... ала ... себептері
көрсетіледі. Қорларды алдын ала есептен шығарған кезде объектінің нақты
пайдаланылуы, есептен шығару себебі және қабылданған шешім көрініс ... ала ... ... ... ... Қабылданған шешімге
байланысты бұл шаруашылық құралын пайдаланушы тұлғаның кінәсі анықталса,
қордың жарты құнын төлетіп, өндірістік шығындарды осы сомаға ... ... ... ... қорлардың қозғалысын құжаттап рәсімдеу
келесідей тәртіпте жүзеге асырылуы тиіс (3сурет).
Сонымен қатар қорлар есебін ... ... ... дәрежесі
бойынша шығындарды жіктеу және ұйымдарда есепті аналитикалық қамтамасыз
етуді ұйымдастыруды жауапкершілік орталықтарына бөлумен қатар қолдануға
болады. ... ... ... ... ... ... менеджерлерінің құқықтары, міндеттері және құзіреттіліктері аясын
нақты белгілеу қажет, және олардың көпшілігінде тек шығындарды өлшеу ғана
емес, сонымен ... ... ... ... ... ... болуына
талпыну керек.
Қазіргі уақытта ұйым туралы жалпы бірдей мүддемен байланысқан ұжым
ретінде айтуға болмайды. ... ... ... өнім өндіру және
сатумен, қызмет көрсетумен және басқа ... ... ... ... құрылтайшыларға, яғни меншік иелеріне және
жалдамалы жұмысшыларға бөлінеді. Ендігі жерде түгендеуге, кәсіпкерлердің
қаражаттары және заемдар мен несиелер салынған меншіктің сақталу ... ... ... ... ... ауыл шаруашылық ұйымдарында материалдық
қорлардың сақталуын бақылаудың бір тәсілі ретінде ... ... ... барысында нәтижесінде бұл әдістің бақылау қызметін
жоғалтатын, көптеген тәртіп бұзушылықтар мен қателіктер жіберіледі.
Осы талаптарға сүйене отырып, біз материалдық қорларды түгендеудің ... ... ... ... (4 ... ... - Ауыл шаруашылығы ұйымдары үшін материалдық қорлардың
түгендеуін өткізудің ұсынылатын кезеңділігі
|Қорлардың түрлері |Шот № ... ... ... ... жем, |1310 ... 1 рет |1 ... ерте ... және ... | | ... ... ... | | | ... өнімдері |1310 |Айына 1 рет ... ... |
| | | ... ... мал |1350 ... 1рет- ... ... |
| | ... 1 рет ... ... мал |1350 ... ... 1 рет ... ... |
| | | ... ... |1340 ... 1 рет |1 ... ерте ... | | ... ... ... |1320 ... 1 рет |1 ... ерте ... | | ... ... |1330 ... 1 рет |1 ... ерте |
| | | ... ...... ... ... ... бұл ... пен ... келесідей
қорытынды жасауға болады: жыл соңында жылдық есептілікті құрудың алдында
өндірістік-шаруашылық қызметтің қалыпты ырғағы тек қана ... ... ... ... ... да ... мен ... түгендеуін
жүргізумен бұзылады.
ауыл шаруашылығы ұйымдарында түгендеуді дұрыс жүргізгенде нақты осы
факторлар анықтаушы маңызға ие, деп есептейміз. Бір жағынан қысқа уақыт
аралығында (қазан-қараша) шаруашылықтарда ... ... ... ... ... ... ... Оған, әрине, қызметкерлер
– түгендеу комиссиясының мүшелері, материалды-жауапты тұлғалар жұмылдырылуы
тиіс, ал қорларды түгендеу кезінде арту, түсіру, таразыға тарту жұмыстары
үшін ... ... да ... ... ... жыл соңы бұл – ... ... ұйым қызметінің қаржылық нәтижелері анықталатын
қорытындылаушы кезең, сондықтан белгіленген жоспардан қандай-да бір
ауытқулар немесе тұрып қалу кері ... ... ... ... ... ... ... дұрыстығы екінші кезекке қалып қояды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Ауыл шаруашылығы кәсіпорындарында бухгалтерлік есепті ... ... ... ... ... ... ... есептің бірегей әдістемесіне сәйкес жүргізіледі.
Бастапқы бухгалтерлік есептің сапасын және ... ... ... ... ақпараттарымен өз уақтылы қамтамасыз
етілуі өте маңызды. Сол құжаттар және ... ... ... ... ... ... ... ақпараттармен қамтамасыз ете алады.
Сондықтан да ... ... ... ... ... негіздерін және өсімдік шаруашылығын басқарудың
ақпараттық жүйесіндегі ... ... ... ... Осы ... бойынша
«Бухгалтерлік құжат және құжаттаманы» анықтауда ауқымды пікір таластар
жүргізілді. ... ... ... ... ... ... ... тетіктері мен негізгі ақпаратты
жеткізушілер болып табылатын, бөлек объекті ретіндегі ... есеп ... оның ... бұл ... есеп әдісінің негізгі элементі бола
алады» деген тұжырымдамалар айтылды.
Өсімдік шаруашылығы мен мал ... ... ... ... және ауылшаруашылық есебінің айрықша құрылымының
мазмұнын қолдануға байланысты ... ... ... ... ... мен мал ... ... құжаттары өндірістік
процестердің ерекшелігін көрсетеді: олар «Астықты егіндіктен ... ... ... Тізімдемесі, Тұқымдар шығыны Тізімдемесі, мал
азығы шығынын есепке алу Тізімдемесі, ірі және шырынды азықтарды ... ... түсу ... т.б.» ... мал ... ... ... Төлдерді кіріске алу Актісі, малдардың салмағын
өлшеу Тізімдемесі (сала бойынша), Сүт саууды есепке алу ... ... ... Жүн ... ... т.б. Осы ... құжаттар, әрбір өндіріс
саласындағы кооперативте есепке алу процесін ... ... ... Сонымен бірге, бөлек егін және мал шаруашылығындағы
ақпараттық бақылау жүйелерін, ... ... ... ... ... ... ... береді. Ауыл ... ... ... ... ... ... зор ... бар. Әрбір құжат бір операцияның аяқталуымен
және басқа операцияның басталуы арасындағы ... ... ... ... «Төлді кіріске алу Акті» сала бойынша мал ... ... ... ... және сонымен бірге есепте түсі, салмағы, ұрғашы, еркек
атауы, құлақшалық нөмірін көрсетумен төл басы ... бұл ... ... ... ... және басты талап – бухгалтерлік есепте
көрсетілуі қамтамасыз етіледі. ... ... ... ... ... ... ... атқаратын қызметінің құрылымын ашудың басты ... ... Бұл ... ... ... ірі кооперативтерге
біріктірілуі жағдайында өсе түседі, онда ... есеп ... ... ... ... ... ... әдістемесі қажет
етіледі. Осы бухгалтерлік есеп ақпараттарына компьютерлік өңдеуді енгізу
ауыл шаруашылық өндірістерін, және қосымша қызметтер мен ... ... ... ... маңызды құрамдас бөлігі болып отыр.
Мамандандырылған бухгалтерлік құжаттарды компьютерлік ... ... егін ... ... алу ... ... төрт бағыт бойынша
жүргізіледі:
1. Еңбек шығындарын есепке алу бойынша құжаттар;
2. ... ... ... алу ... ... Өнім ... есепке алу бойынша құжаттар.
4. Материалдық шығындарды есепке алу бойынша құжаттар.
Ол, барлық саладағы өсімдік шаруашылығының өндіріс және есеп ... ... ... ... ... ... формаларымен ресімдейді, ол, бірінші ... ... ... есепті ұйымдастырудағы алалықты (алшақтықты)
жоюға ... ... Ауыл ... ... ... құжаттамалардың болуы бухгалтерлік есептің және одан кейін
қаржылық есептеменің негізгі ... ... бола ... ... бухгалтерлік есепті ұйымдастыру және жүргізуге,
қаржылық есеп ... ... ... ... ... оларды ескермеуі болып
тұрады.
2.6 . Ауыл шаруашылығының бухгалтерлік есебін жетілдіру жолдары
Ауыл шаруашылығы ұйымдарындағы қорлардың бухгалтерлік есебі ... ... ... есеп жүйесін реформалаудың басты мақсаты
- нақты экономикалық ортада ... есеп ... ... ... ... пайдалы, тиімді және ұтымды орындау үшін қолайлы
жағдай жасаудан тұрады. Ол үшін ... ... есеп ... ... ... ... есеп жүргізу көзқарастарына қарама
қайшы болмауын қамтамасыз ету қажет.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... тұрады :
- пайдаланушыларды пайдалы ақпаратпен қамтамасыз ететін есеп ... ... ... ... ... бухгалтерлік есепті халықаралық деңгейдегі
стандарттар үйлесімінің негізгі ... ... ... ... ... ... ... енгізуде ұйымдарға
әдістемелік көмек көрсету.
Қазіргі таңдағы ... есеп ... ХҚЕС және ҚЕҰС ... ауыл ... ... шағын кәсіпкерлік субъектілері
ретінде және ауыл шаруашылығы өнімін өндіруші кәсіпорындар ретінде
есептіліктерін ҚЕҰС №1 –не сәйкес ұйымдастыруға ... ҚЕҰС №1 ... ... ... ... сату үшін ... ... және сақталудағы тауарлар;
- қайта сатуға арналған мүліктер (жер, ғимарат, ... ... ... және сатуға арналған дайын өнім;
- өнім өндіруге және өндірісті қамтамасыз ету үшін арналған шикізат пен
материалдар;
- аяқталмаған өндіріс;
- өзге де ... ... ... бұл ... – ауыл ... өндірісінің
ерекшелігін ескермеген. Бұл нормативті құжатқа сәйкес, ұйым ішінде
өндірілетін қорлардың көп бөлігі (жем-шөп және өз ... ... ... ... ... өндірістік қорлар қорлар
құрамына кірмей қалады, себебі бұл ... ... ... өнімді
пайдаланудың бір ғана бағыты көрсетілген – ол өнімді сату.
Сонымен ... ... ... қорлар құрамында қорлардың
элементтері – дайын өнім мен тауарлар жеке ... ... ... Ал ауыл ... ... негізгі элемент – меншікті
қорлар ескерусіз қалған. Біздің ойымызша, экономикалық ақпаратты
пайдаланушыларда материалдық өндірістік қорлардың осы ... ... ... үшін ... ... келесідей анықтама беруге
болады: өндірістік қорлар (материалдар) дегеніміз – ұйым балансының
активінде көрініс табатын, экономикалық субъектінің меншігі болып
табылатын, сатып алынған, өндірілген, басқа да ... ... ... және басқа да қажеттіліктері үшін бір өндірістік кезең ... ... ... бекітілген қызметті жүзеге асыру үшін);
өзінің табиғи және сапалық көрсеткіштерін өзгертетін ... ... ... мен ... ... Бұл ... біз ... және бухгалтерлік мағынасын біріктіруге тырыстық. Қорлардың
экономикалық мағынасы – құрамына еңбек ... ... ... ... ... ... құжаттармен пайдалану мерзімі анықталып
көрсетілген 12 ай немесе бір өндірістік кезең). Еңбек құралдары бұл жерде
өз құнын дайын өнімге ... ... ... жоғалтады. Ал қорлардың
бухгалтерлік мағынасы мүліктік иелікке басымдылық берумен кеңітілген
сияқты.
Қорлардың орташа өзіндік құнын анықтау үшін нақты есепті кезең бір ... ... ... ... ... ... ... Мысалы ірі
өндірістік кәсіпорындарда өндіріске жұмсалатын және басқа ... ... ... ... ... ... анықтау
қажеттілігі бір айдан қысқа мерзімде (декада- онкүндік) туындауы мүмкін, ... ... ... ай ... баланс құруға міндетті емес, яғни
оларға материалдардың орташа өзіндік ... ... бір рет ... ... ... ... ... нақты айына бір рет есептеу
кезеңділігінің орнына қажетті есепті кезеңді ... ... ... ... бірі ... оны ... жүйелерді
пайдаланудың көмегімен тиімді жүргізу. Басқару тиімділігін көтеру үшін
материалдық ресурстарды басқаруды жетілдіру ... ... ... тыс ... ең ... ... өзі ... қаржылық
ресурстарды босатуға және тұрақты пайда алуға мүмкіндік ... өнім ... ... номенклатурасымен, көп мөлшерде әртүрлі
шикізаттарды пайдалану қажет болған ... ... ... ... жасауға қатысты мақсаттарды шешу қиындайды. Бұл жерде материалдық
ресурстар қозғалысының нақты және жедел есебін жолға қоюға мүмкінідік
беретін компьютерлік жүйелер көп ... ... ... материалдық
қорлар бойынша есеп, басқару және бақылау жұмыстарын жеделдетуге мүмкіндік
беретін көптеген компьютерлік бағдарламалар ... ... ... ... ... ... олар лимитті-жинақтама карталарын,
қорлар қозғалысы бойынша құжаттарды, есептен шығару актілерін, ... ... ... ... Бұл жүйелерде өндіріске қорларды
жіберуде сандық және құндық мөлшерлерді бақылау жүзеге асырылған.
Мөлшерлеме өндіріске материалдарды ... ... ... табылатын құжат
лимитті-жинақтама картаны рәсімдеу кезінде енгізіледі. Мөлшерден тыс
жіберетін жағдайда өндіріске жіберу жүкқұжатында тиісті рұқсаттың
деркетемелері келтіріледі. ... ... ... көрсеткіштермен
реттеледі. Пайдаланушы өндіріске мөлшерден тыс қорларды жіберу бойынша
ведомостарды және мөлшерлеменің қалдықтары (артық ... ... ... ... Сонымен қатар бір материалдардың
жетіспеушілігі жағдайында, оларды басқа бір ... ... ... ... өнім ... ... ... және нақты шығындары туралы есептілікте материалдарды есептен
шығарудың әртүрлі нұсқалары есепке алынады. Материалдық шығындар есебі
дайын өнім түрлері бойынша жүргізіледі. Бұндай жүйе ... ... ... және ... ... ... жасақталуы
мүмкін.
Қазіргі таңда «1С» фирмасымен «Бухгалтерлік есеп. Ауыл шаруашылық
кәсіпорын» бағдарламасы жасалған. Бұл жерде жем, отын, тыңайтқыштар есебі
үшін арнайы ... ... ... көрсеткіштерді есепке алу
үшін үш өлшем бірлігі қарастырылған. Сонымен қатар бағдарламада арнайы ауыл
шаруашылық есептіліктері бар - ... ... ... ... ... Қазіргі уақытта материалдық қорлар есебін жеңілдетудің бір
мысалы, жемдер сапасының есебі сияқты арнайы мақсаттарды орындайтын ... ... ... өнімді алуға болады. Шаруашылықтардың көпшілігінде
техникалық база (компьтерлер) бар, олар ... ... Бұл ... проблема - есепті компьютерлендірудің маңызын түсіну және
персоналдарды оқыту.
Қорлар ... ... ... ... ... болып
табылатын шаруашылық құралдарының есебі ерекше маңызға ие. Активтердің бұл
түрі пайдалану ... ... ... бөлінген - бір бөлігі негізгі
құралдар құрамына кіруі ... ал ... ... ... ... ... құралдарды қай шоттарда есепке алу керек екендігі туралы
шешімді, ұйым қызметінің сипаты мен шарттарына байланысты, ұйым ... Бұл ... ... есеп саясатында бекітіледі.
Қорытынды
Ауыл шаруашылығы ұйымдарындағы қорлар есебі мен ... ... ... ... ... ... мен
ұсыныстар жасауға мүмкіндік берді.
Есеп пен бақылаудың теориялық негіздерін кешенді зерттеп, біз олардың
басқарудың дербес қызметі ретіндегі маңызын анықтадық. ... ... ... кезеңіне тән, ол басқарудың әрбір кезеңін ақпараттық-
аналитикалық ... ету ... ... ... ... ... ... қабылдайтын адамдар арасындағы байланыстырушы буын
қызметін атқарады. Бірақ, бухгалтерлік есеп ... ... ... ... ... ... ... үшін, есепті ұйымдастыруға өзгерістер
енгізіп ... ... ... ... ... ... дұрыс
бағаланбайды, соның нәтижесінде ақпарат жүйесі мен басқару жүйесі ... ... ... ... басқарудағы бақылаудың дербес
мағынасын айқындап, біз оның негізігі үш қырын анықтадық: пәні мен ... және ... ... әсер ету ... ... ... есеп пен ... бір бірінсіз мүмкін болмайтындай ... есеп ... ... ... ... ... ... оларды анықтау қажеттілігіне алып келді.
Өндірістік қорлар (материалдар) – ... бір ... ... ... ... бекітілген қызметін жүзеге асыру үшін өндіріс
процесінде, ... ... және ... да ... ... ... ... өндірілген, басқа да ... ... ... ... ... ... ... бухгалтерлік
балансының активінде көрініс ... ... ... мен еңбек
заттары. Бұл анықтамада, біз қорлардың ... және ... ... ... Қорлардың экономикалық мазмұны олардың еңбек
заттарымен қатар еңбек құралдарынан да тұратынында (еңбек ... ... ... ... ... ... бірте-бірте аудару ерекшелігін
жоғалтады). Бухгалтерлік мазмұны ... ... ... ... ... әдістемесін зерттеу барысында материалдық-өндірістік қорлар
есебінің алдына көздеген мақсаттарына ... ... ... ... ... ... ... тек қана бір ғана бағытқа ие
болады, мысалы есепті автоматтандыруға, қорлардың пайдаланылуын бақылауға
және т.б. Ал ... ... ... ... ... ... ... Осыны
болдырмау үшін және барлық мақсаттардың бірдей маңыздылығын анықтау үшін,
бірдей маңызды және өзара байланысты мақсаттар ... ... ... ... негізігі қағидалары анықталып
(уақыттылық, оқшауландыру, топтастыру, әділ ... ... ... ... ... материалдарды пайдаланудың тиімділігі,
толықтық) және ... ... ... ... ... ... есебінің қиындығы ауыл шаруашылығы ... ... ... ... анықталады. Экономикалық
әдебиеттерді зерттеу, материалдық-өндірістік қорлар есебінде, оларды
жіктеудің ... екі түрі ғана – ... ... ... ... және ... ... бойынша (талдамалық есепті
ұйымдастыруда) қолданылатынын көрсетті. Бірақ, қазіргі ... ... ... ... ... ... жеткіліксіз. Пайдаланудың
ыңғайлылығы үшін және жеке элементтердің ... ... ... ... үшін ... көрсеткіштері бойынша топтастырылған
қорларды жаңаша жіктеу ... ... ... ... ... және ... ... қатысатын айналым процестері
бойынша. Ұсынылған жіктеуді пайдалану қорларды белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... қысқартуға;
бухгалтерлік есеп алдына қойылған мақсаттарды сапалы ... ... Бұл ... ... ... ... жақсартып, соның нәтижесі
ретінде, шаруашылықтардың қаржы-шаруашылық қызметінің нәтижесін жақсартады.
Бухгалтерлік есепті реформалау бағдарламасына ... жаңа ... ... ... ... ... ұлттық және халықаралық
стандарттарға сәйкес жүргізіледі. Бірақ, ауыл ... ... ... есеп қағидаларын қолдану үшін, көпшілігінде есеп
процесін техникалық жабдықтандыру жетіспейді. Шаруашылықтар үшін инфляция
жағдайында қорларды ... ... құн ... ... ... ... ... әлемдік тәжірибеде кең таралған ... ... ... үшін ... партиямен есепке алуды ұйымдастыру ... ауыл ... ... бұл ... және ... ... ... мүмкін болмайды.
Қорлар құрамында есепке алынып, өндірістік процесте бір жылға дейінгі
мерзімде пайдаланылатын шаруашылық ... ... ... мен
жедел бақылауды жүзеге асыру мақсатында келесідей ұйымдастыру кезеңдері
нақтылап көрсетілді: өндірістік ... ... ... ... ... есебін анықтайтын құқықтық базаны құру (яғни ұйым басшысының
бұйрығымен 1350 шотында есепке алынатын ... ... ... дұрыс сақталуын қамтамасыз ету; шаруашылық құралдарының бары және
пайдаланылуы ... ... ... ... үшін жауапты тұлғаларды
анықтау; құжат айналымында осы құралдармен ... ... ... ... ... жедел бақылауды ұйымдастыру.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Дорошева Г. Лизинг // Бухучет на практике, 6 (19), июнь 2005 г. с. ... И.Г. ... ... ... ... ... ... 2001г.-160с.
Торшаева Ш.М. Принципы бухгалтерского учета: учебное пособие.
Караганды: 2006 г. 300 ... В.К. ... учет на ... ... 2002.-728с.
Радостовец В.К. Финансовый и управленческий учет на предприятии.
Алматы: ЦентрАудитКазахстан,1997.-576с.
Национальный стандарт финансовой ... 2 от 21 июня 2007 года ... план ... ... ... ... 23.05.07 ... кірісі мен шығысы бойынша бастапқы және жинақтама құжаттар
Қойма есебінің кітабы
Шот-фактура
Жұкқұжат (ішкі шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... (қосалқы
бөлшектер)
Минералды, органикалық тыңайтқыштарды пайдалну туралы акт
Қорлар қозғалысы туралы есеп беру
Шоттар бойынша сальдолық ведомостар
Ведомос ... ... ... мен мердігерлердің, есепті тұлғалардың бастапқы құжаттары,
өндірістік есептер, (түрлі ... ... ... алу бойынша)
Журнал-ордер №6, 7, 10
Бас кітап
Ескерту: автор құрастырған. Сурет 3 Өндірістік қорлар ... ... ... ... ... ... ... карта
Жанар-жағар май қозғалысы туралы есеп

Пән: Бухгалтерлік іс
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ауыл шаруашылығының өндірісіндегі бухгалтерлік есеп3 бет
Ауыл шаруашылығы кәсіпорындарда өсімдік шаруашылық саласының ролі75 бет
Ауыл шаруашылығында бухгалтерлік есепті ұйымдастырудың кейбір ерекшеліктері42 бет
Ауыл шаруашылығындағы бухгалтерлік есеп10 бет
Шаруашылық жүргізуші субъектісінің кірісі мен шығысының теориясы24 бет
XIX-XX ғасырлардағы егіншілік жүйесінің дамуы5 бет
Ірі қара шаруашылығының халық шараушылығында алатын орыны7 бет
Аграрлық саланы дамытуға байланысты туындаған экономикадағы теориялар7 бет
Агро өнеркәсіп кешенінің қазіргі даму жолдарына жалпы сипаттама51 бет
Агробизнес және агроөнеркәсіптік кешен9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь