Махамбет Өтемісұлы

Махамбет Өтемісұлы (1803, қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Жәнібек ауданы . 20.10.1846, қазіргі Атырау облысы, Махамбет ауданы, Қараой ауылы) . ақын, күйші, Исатай Тайманұлы бастаған көтерілістің (1836 . 38) көсемі әрі жалынды жыршысы. Бала кезінен мұсылманша, орысша оқыған. Әкесі Өтеміс елге ықпалды би болған.
1824 . 28 ж. Орынбор қаласында Жәңгір ханның ұлы Зұлқарнайынның қасында болды.
1829 ж. Махамбет Ішкі Ордаға Жайықтан жасырын өтті деген айыппен ұсталын, Калмыков бекетіндегі абақтыға 2 жылдай қамалды.
1831 жылы түрмеден қашып шықты, бірақ артынша ақталды.
1834 ж. Исатай батырмен бірігеді. Сол жылы 9 маусымда Жәңгір хан Махамбетті өз жағына тарту мақсатында старшын лауазымын ұсынды. Жер мәселесі,жайылымның тарлығы, орыс империясының қазақ хандығын жою мақсатындағы іс.қимылдары, сондай.ақ, Жәңгір ханның жерді туған.туыстарына бөліп беруі мен ел билігінде қайын атасы Қарауылқожаға үстемдік берген астамшылық әрекеттері бүліншіліктің тууына себепші болды. Қарауылқожа мен Исатай.Махамбет арасындағы тартыс өршіл, наразылық үлкен қозғалысы айналды. Исатай атынан жазылған «Әй,Махамбет, жолдасым!» атты Махамбет толғауы,ондағы «Хан баласы жылады.ай, Жанымды қи деп сұрады.ай» деген жолдар хан ордасын қоршауға алған соғыс күндерінің(1837) шындығын сипаттайды. Осы жылдың қараша айында көтерілісшілер Бекетай құмында өздерінен күші әлдеқайда басым Гекке әскерімен соғысып, жеңіліс табады. Бұл оқиғалар Махамбеттің «Соғыс» жырында бейнеленіп, «Жабығу», «Ереуіл атқа ер салмай» туындыларында жеңілістің күйзелісті күйі шертіледі.
1838 ж. 12 шілдеде Ақбұлақ бойындағы шайқаста Исатай қазаға ұшырап, Махамбет Хиуа жақта 2 жылдай жасақ жинауға әрекет жасады. Бұл ниетінен әрекет шықпаған соң Бөкей ордасына жасырын өтіп, ел ішін паналады. Ақын өмірінде ауыр да сүргінді жылдар жалғасып,
1841 ж. 4 наурызда белгісіз біреулердің көрсетуімен Тілекеев деген қазақтың үйінде отырған жерінде Махамбет қолға түсті.Орал әскерінің 40 мың адамнан құралған жасағы үй несі мен Махамбетті тұтқындал, Калмыков ауылында (қазіргі Тайрақ ауданы) екі апта түрмеле ұстады, кейін Орынборға айдатты (17.3.1841). Орынбор генерал.губернаторы Махамбет ісін әскери соттың қарауына тапсырды.
1841 ж. 7 шілдеде сот «бүліншілікке» тағы араласса, қатаң жазалансын деген үкіммен тұтқыннан босатып, шекарадан өтпеуді қатаң ескертті.
1841 . 45 ж. аралығындағы Махамбет өмірі туралы деректер аз.
1845 ж. ақпанда Махамбет баласы Нұрсұлтанды оқуға орналастырмақ ниетпен Орынборға келді. Шекарадан өтуіне байланысты генерал.губернатор істі қайта қозғады, Кіші жүздің батыс бөлігінің әкімі Б.Айшуақов та Махамбетті қудалауын қоймады. Ол ақынның басына 1000 сом тігіп,оны ұстау үшін арнайы адамдар дай (құрамында хорунжий Ықылас Төлейұлы, беріш руының биі Жанберген Боздақұлы, табын Төрежан Тұрымұлы, беріш
        
        Махамбет Өтемісұлы (1803, қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Жәнібек ауданы - 20.10.1846, қазіргі Атырау облысы, Махамбет ауданы, Қараой ауылы) - ақын, күйші, ... ... ... ... (1836 - 38) ... әрі ... жыршысы. Бала кезінен мұсылманша, орысша оқыған. Әкесі Өтеміс елге ... би ... - 28 ж. ... ... ... ... ұлы ... қасында болды.
1829 ж. Махамбет Ішкі Ордаға Жайықтан жасырын өтті деген айыппен ұсталын, ... ... ... 2 ... қамалды.
1831 жылы түрмеден қашып шықты, бірақ артынша ақталды.
1834 ж. Исатай батырмен бірігеді. Сол жылы 9 маусымда Жәңгір хан ... өз ... ... мақсатында старшын лауазымын ұсынды. Жер мәселесі,жайылымның тарлығы, орыс империясының қазақ хандығын жою ... ... ... Жәңгір ханның жерді туған-туыстарына бөліп беруі мен ел ... ... ... ... ... ... астамшылық әрекеттері бүліншіліктің тууына себепші болды. Қарауылқожа мен Исатай-Махамбет арасындағы тартыс өршіл, наразылық ... ... ... ... ... ... атты ... толғауы,ондағы деген жолдар хан ордасын қоршауға алған соғыс күндерінің(1837) шындығын сипаттайды. Осы жылдың қараша айында ... ... ... ... күші әлдеқайда басым Гекке әскерімен соғысып, жеңіліс табады. Бұл ... ... ... ... , ... ... күйзелісті күйі шертіледі.
1838 ж. 12 шілдеде Ақбұлақ бойындағы шайқаста Исатай қазаға ұшырап, Махамбет Хиуа жақта 2 жылдай жасақ жинауға әрекет ... Бұл ... ... ... соң Бөкей ордасына жасырын өтіп, ел ішін паналады. Ақын өмірінде ауыр да сүргінді жылдар жалғасып,
1841 ж. 4 ... ... ... ... ... ... ... үйінде отырған жерінде Махамбет қолға түсті.Орал әскерінің 40 мың адамнан құралған жасағы үй несі мен Махамбетті ... ... ... ... ... ... екі апта ... ұстады, кейін Орынборға айдатты (17.3.1841). Орынбор генерал-губернаторы Махамбет ісін әскери ... ... ... ж. 7 ... сот тағы ... ... жазалансын деген үкіммен тұтқыннан босатып, шекарадан өтпеуді ... ... - 45 ж. ... ... ... туралы деректер аз.
1845 ж. ақпанда Махамбет баласы Нұрсұлтанды оқуға орналастырмақ ниетпен Орынборға келді. Шекарадан өтуіне байланысты генерал-губернатор істі қайта қозғады, Кіші ... ... ... ... Б.Айшуақов та Махамбетті қудалауын қоймады. Ол ақынның басына 1000 сом тігіп,оны ұстау үшін арнайы адамдар дай ... ... ... ... ... ... биі ... Боздақұлы, табын Төрежан Тұрымұлы, беріш руының қазақтары Мұса Нұралыұлы, Жүсіп Өтеуліұлы бар) құралған қарулы жасақ жіберді. Махамбет хорунжий Тұрымұлының ... қаза ... ... ... - ... ... ... шежіресі, шаруалар қозғалысының шынайы бейнесі. Ол жыраулық поэзияның көркемдік әлемін ... ... ... ... ... елдікті сақтап қалуға тақырлы. жырында ол ел басына түскен ауыртпалықты ашына айтты. , , , ... ақын ... ... ... зор ... қарады. , , , , , , , , т.б. шығармаларында ұлт-азаттық қозғалыс рухы, ел ... мен ... ... әрі ... ... дейді ол отты жырларында. Ақын өлеңдерінің басты қаһарманы Исатай батыр. , , , , , т.б. өлеңдерінде Исатай батырдың ... ... ... ... ... ... жан-жақты сипатталды. Оның , арнаған 106 өлеңдері патшаның жергілікті билеуші өкілдері - хан-сұлтандарға қарсы жазылған, ... бет ... ... ... ... Ақын ... ... үлгіге негіздей отырып, түр, мазмұн жағынан байыта, жетілдіре түсті. Махамбеттің лирикалық өлеңдері, көбіне, толғау, жыр, терме үлгісінде жазылды. ... ... ... жоқтау сарыны басым. Махамбет шығармашылығы қазақ поэзиясы жанрларының қалыптасуына (сатира, элегия, монолог, ... т.б.), ... ... ... тіл ... артуына, философиялық тереңдіктің орнығуына үлес қосты. Халық нақылына құрылған философиялық толғаулары мен жігерге толы ерлік жырлары, жауынгер рухты биік өлеңдері ақын ... ... ... ... ... ... дәуір шындығын бейнелеп, көтеріліс айнасы болып қана ... жоқ, ... рух пен ... деген сенімнің ерекше үлгісін көрсетті (, , , , ). Ақын жырларында орыс, араб, парсы ... көп ... ... ... ... ерекшеленеді. Махамбет жыраулық поэзия дәстүрін шебер дамыта отырып, қазақ өлеңінің табиғатын жаңартты. Махамбет шебер күйші де болған, оның 11 күйі ... ... ... көрді (1982). Ақын өлеңдерінің халық арасына тарауына Ш.Жарылғапұлы, Қуанақын, кішкене Кобыланды, Қубала, Лұқпан, Мұрат, Ығылмандар әсер еткен. ... ... ... ... 1908) ... 100 жолдан астам екі толғауы басылды. Ғ.Мүштақ құрастырған ... ... 1911) ... ... үзінділер берілді. 1939 ж. Қ.Жұмалиев Махамбет өлеңдерінің жинағын шығарды. Ақынның 200 жылдық мерейтойы аталып өтіп (2003), 4 ... ... ... ... да ... оқ атқан,
Он екі тұтам жай тартқан,
Қабырғасын ... ... тесе ... ... кесе атқан,
Теспей қанын зулатқан,
Біздің қайсар батырдың
Жүрегін сөйтіп оятқан
Кешегі Орақ пенен Мамайдай
Батырлар, шіркін, болар ... ... ... жүруге
Біздерге қуат толар ма-ай!
Қазақтан бір құнт кетті деп,
Біздерге ... ... деп, ... ... ...
Азамат ердің баласы
Арғымақтың баласы
Аз оттар да көп жусар -
Талаудан татқан дәмі бар. ... ... ... ... ұйықтар да көп жортар -
Дұшпанға кеткен кегі мен
Барымтаға түскен малы бар.
Махамбеттің тағы өз ерекшелігі бар. ... ... ... ... - оның бір ... ... ... Махамбет өлеңдері тек жалаң құрғақ үгіт емес, оның өлеңдерінде жалынды, саяси өткірлік пен ... ой, ... ... ... ... біте қайнасып жатады. Махамбет өлеңдерінде бұл үшеуінің жігін ашып, бөліп алуға болмайды. Осы қасиеті Махамбетті көтеріліс туын көтерген әрі ... ... әрі ... ақын етті. Бұл мазмұн Махамбет өлеңдерінің құрылысы мен түріне де әсер етті. Түр - ... түрі ... ... ... ... Махамбет поэзиясы толық жауап бере алады. Оның: , , деген өлеңдері - мазмұнына түрі сай, жалынды ... ... ... ... ... ... даттап шығарған өлеңдерінің мазмұны күрес идеясын жыр ету болса, құрылысы шешендікке толы ... ... ... ... ... ... келеді де, сөйлемдері қаратпалы, сұрау сөйлемдер болып келеді, не жарлай арнау, не сұрай арнау немесе риторикалық сұрау болып отырады. ... ... ... ... алайық:
Ханның ісі қатайды,
Азамат ерден мал ... ... көбе ... ... ... сиынып,
Ұрандап жауға тигенде,
Кім жеңері талай-ды,
Жолдастарым, мұңайма!.. -
дейді ақын.
Мұндағы деп, ... ... ... ... риторикалық сұрау түрінде құру, өзінің айтайын деген пікіріне дәл, күреске үндеу ... сай. ... ... бұл тәрізді үгіт өлеңдермен қатар, лириканың басқа түрлері бар. Ақынның бірқатар өлеңдері жоқтау өлеңдердің үлгісінде құрылады.
Қазақ фольклорінде ... ... ... ... ... әр ... ... толық баяндап жырлайтын жоқтаулар, естіртулер көп. Махамбет өлеңдерінің кейбіреулері фольклорда кездесетін жоқтау өлеңдердің қысқа түріне жақындайды. (, ). ... ... ... ... ... алсақ, жалпы жоқтаулардың әдісімен батырдың өміріндегі әр алуан іс, амал, қасиет, мінездерін ... ... ... ... да ... өзіне тән кейбір ерекшеліктері бар. Махамбет өлеңдерінде Исатайдың өмірін жалпы алмайды, оның ... ... ... ... ... езілуші халық, қара шаруа, еңбекшілердің мүддесін қорғап, феодал, ақсүйектерге қарсы шыққан, шын мәніндегі халық қамқоры болған жақтарын ... ... ... сықылды басқа жағына ақын тоқталмайды.
Махамбеттің жоқтау тобына жақын келеді деген өлеңдері оның басқа ... ... ... ... ... ... ... Өйткені эпитет, метафора теңеулерін алсақ, көбіне фольклордан алынған ... ... ... ... ... ... ... философиялық бағытқа негізделген өлеңдер болып келеді.
Қоғалы көлдер, құм сулар
Кімдерге қоныс болмаған?
Саздауға біткен құба тал ... ... ...
Басына жібек байлаған
Арулар кімнен қалмаған?
Таңдап мінген тұлпарлар
Иесін қайда жауға салмаған?
Құландар ішпес бұршақ қақ,
Кімдерге шәрбат болмаған? ... сары ... ...
Жау іздеген ерлердің
Қайда басы қалмаған?
Ішелік те желік,
Мінелік те ... ... та ... ... ... ... жалған сұм дүние,
Кімдерден кейін қалмаған? -
деп, риторикалық сұрай арнау түрінде айта келіп, өмірге өзінше қорытынды жасайды. ... ... де осы ... ... ... ... өзінің одан түйгендерін баяндауға негізделеді. Бірінші шумағында ақын термелеп, тыңдаушыларының назарын ақыл кеңесіне аударады да, одан ... ... ... ... ... ойдың серпінінен туған терең пікірлер айтылады, үшінші шумақта хан-төренің тағдыры халықпен байланысты, былайша айтқанда, оларды жоқ ету халықтың қолында, дәл ... зор күш ... еске ... Ең соңғы жолдарда ақын былай деп өзінше қорытынды жасайды:
Батыр болмақ ойдан-ды:
Айқайласып жауға ти,
Тәңірім ... ... ... ... ... ... пен ... айнымалы екендігін философиялық түрмен қорытқанын мына өлеңінен де көруге болады:
Бұл дүниенің жүзінде,
Айдан көркем нәрсе жоқ.
Түнде бар да, күндіз жоқ. ... ... ... жоқ, ... бар да, түнде жоқ.
Мұсылманшылық кімде жоқ,
Тіл де бар да, дінде жоқ.
Көшпелі дәулет ... жоқ, ... бар да, ... жоқ. ... ... кімде жоқ,
Еріккен күні қолда жоқ.
Заманым менің тар болды,
Тура әділдік биде жоқ.
Бәрін айт та, бірін айт,
Қаумалаған ... ... бар да, ... жоқ.1 ... тәрізді эпифоралық ұйқас, синтаксистік параллелизмге құрып, образдарына философиялық мән беру, ... бұл ... ... ... жоқ ... қорытындыға әкеп тірейді де, сондықтан ақын жалғыздық көріп, қасіретке ... ... ... ... ... ... ... оның өмірінің соңғы кезіндегі шығармаларын - элегиялық өлең деуге болады. , және ... сол ... ... ... еске түсіруге арналған жан қасіретін көрсететін, ақынның жалғыздық қайғысын, тарыққан көңілін ... ... ... ... ... оның басында бір зұлым тағдырдың қара бұлты төніп тұрған сияқты.
Мен ... ... қарт ... ... ... тиер деп,
Сақсынып шыққан қиядан.
Қайыңның басын жел соқса,
Қаршыға құс ... ... суға ... деп, ... төккен ұядан,
О дағы біздей болған сорлы екен,1 -
дейді ол. ... ... ... - аса ... ... ... ... ақынның тек жалаң өз қайғыруының сәулесі емес, ол басқа түскен сол ... ауыр ... ... ... ... ... ақын туған елі бүгінгі Қазақстан жерінің табиғат байлығының әдемі ... ен ... ... тау, шыңырау қиялардың айбатты пішінін суреттейді. Өлеңнің көп жерлерінде ақын көшпелі, мал баққан, ит жүгіртіп, құс салған ... өз ... ... орны бар жан-жануар, аң, құстардың образын көрсетуге көбірек көңіл аударады. Бірақ бұл ел, табиғат байлығын, жан-жануарлардың ... ... ... тек ... ... ғана ... немесе тек сұлулық үшін ғана суреттемейді. Мұнда да ақын ел ... ... өз ... ... қиын-қыстау кезеңдердегі ой, сезімін оқушылары толық сезінгендей етіп, ашығырақ көрсетуге құрал есебінде қолданады. Бұған мына төмендегі үзінді толық дәлел: ... ... күн ... ... бауы ...
Ақсұңқар ұшқан күн болған.
Бағаналы боз орда
Еңкейінкі күн болған. елегей теңіз шалқыған
Қоғалы көлдер суалып,
Тізеге жетер, жетпес күн ... ... ... ...
Жапырағынан айырылып,
Қу түбір болған күн болған.
Алқалаған жер болса,
Азамат басы құралса,
Мәшурат кеңес сұралса
Мәшурат берер едік; ... ... ... ... кеңесте
Дем құрыған күн болған.
1.Шұбыртпалы ұйқас:
Беркініп садақ асынбай,
Біріндей жауды қашырмай.
Білтеліге доп ... ... қол ...
Қозы жауырын оқ алмай,
Ерлердің ісі бітер ме? ... ... ... ... ... ... ұясы,
Бозаңның түбін су алса,
Қайғыда болар анасы.
Қара лашын, ақ ... ... ... ... ... ... жел соқса
Қайғыда болар ...
3. ... ... ... ... ... ...
Он екі күндей ой ... ... ... ... ... ... ... келгесін,
Толғай-толғай жүгірген,
Топырақты суырған, ... ... ... озған,
Қой мойынды көк жұлын
Томаға көзді қасқа азбан.
Көк ... ... ... жерден төтелеп,
Қабырға қол сөгіліп,
Арғымақ ат бүгіліп... ... ... ... ... ... далада
Әділ жаннан түгіліп, - ... ... ... ... ... шын мәнінде, халықтық тіл. Ақын өз кезіндегі қазақ халқының тіл байлығынан қажетінше ала да, оны ... ... ... да білген.
Көшпелі шаруашылық тұрмыс жағдайынан туған әртүрлі атаулар мен ... әрі дәл, әрі өте ... ... асқан місекерлікпен Махамбет өлеңдерінде өріліп жатады. Жауынгерлік өмірге тән қару-жарақ аттары да, сол ... ... ... де, ... ... күшінің биік шыңы болған жортуылды күндердің сипаттарын берерлік тамаша образдар да ... ... ... орын алады. Тек қана жауынгерлік емес, сонымен қатар халық өмірінің басқа жағдайдағы көріністерін суреттеу үшін ... сөз ... күні ... ... өзінің сырын да, сынын да жойған жоқ.
Тілінің байлығы жағынан және оны шебер қолдана білуі жағынан Махамбет атақты сөз ұсталарының ... ... кем ... Махамбет тілінің асқан көркемдігі, анықтық, дәлдігі, әр алуан поэтик тілдердің элементтерін (эпитет, теңеу, троп, фигуралардың ... жеке де, ... ... ... де өте ... ... ... ғана емес, ең алдымен, оның өлеңдерінде кездесетін сөз образдарының өмір шындығына дәл ... ... ... ішкі ... ... ... ... ақынға болсын, ең алдымен қойылатын шарт - өлеңдеріндегі қолданылатын сөз образдарының тек сыртқы ... ... ... ... ... өмір шындығына дәл келу, келмеуі, міне, осы болуы керек. Көркемсөз образдарын әр ... таба ... ... сол ... ... сөз образдары өмір шындығына дәл келмей, айтайын деген ойдың бір керегіне жарамайтын болса, ол оқушының эстетикалық сезімін оята ... Ұлы ... ... ... та, сөз образдары өмірдің бір бөлшегі болып, сол сөздің төркінін қуаласақ, тұрмыстың өзінде дәл сол ... ... ... ... Абай ... бір жерінде:
Болатша дірілдеген жалын көрген,
Бір күңгірт ... және ... ... - ... ... сөз ... қаншама шындық жатыр? Сүйген жігітімен тіл қатыса алмаған жас сұлудың айырылар жердегі көзінде ойнаған ... ... оны ішкі ... ... жалын көрген болаттың жүзіндегі өзгерістерге салыстыру арқылы көзге елестету шеберлігі өз алдына, осы ... ... ... ... дәл ... емес деп кім айта ... Жалын көрген шым болаттың дір етіп әуелі күңгірт тартып, сосын жасылдана түсетіні ... өмір ... ... емес пе? ... айтылғандар тәрізді, сөз образдарының өмірдегі нақтылы шындықтан алынып, мағына дәлдігіне бейнелеу теңеулері де дәл ... ... - ... өлеңдеріне де тән.
Мысалы: Арғымақтың баласы
Аз оттар да, көп жусар,
Талаудан татқан дәні бар. ... ... ...
Аз ұйықтар да, көп жортар,
Дұшпанда кеткен ары мен ... ... малы бар, - ... үзіндіні алсақ, мұндағы сөз образдарының қайсысы болса да өмір шындығына дәл.
деп ... ең ... ... ... олар ... аз ... көп ...
Өзі үшін туып, ел үшін еңбек етуді аңсаған ер ұлдардың қиыннан тоят тілеп, қияға құлаш сермеулері, ел намысын, ер ... ... ... үшін ... ... жастыққа тимей, жауымен арпалысып, жорық жолында өлетіндігіне - әр ... ... ... ... өмірі айғақ.
Өмірдің әр алуан құбылыстарына шаншыла көз тігіп, терең ұғынуға машықтанған ақын, сөз ... да сол ... бір ... ... ... ... бір ... ... ... су ... ... ... бүгіп от жеген, -
дейді.
Махамбет өлеңдерін сөз еткенде, екінші бір ... ... ... оның өлең жолдарының ішкі логикалық байланыстарының беріктігі дедік, ... ... ... бұл - ең ... ... ... Не ... сөз, не әдеби, тіпті үздік образдарды қолданса да, өлең ... ішкі ... ... жымдасып, шебер түрде қиюласып жатпаса, образдар айтайын деген ойдың бір ... ... ол ... ... ... ... ... Көркемдіктің негізгі тірегі - мазмұн. Мазмұн сөйлемдегі сөздердің өзара логикалық тығыз байланысынан туады. ... ... сан рет ... да, ... келе ... ... сайын оқушының эстетикалық сезімін оятып, өзіне қызықтыра түсетіндігінің бір тамыры - сол логикалық байланыстарының күштілігінде. Оның өлең ... ой ... ... ... ... да, кейде көп бағыныңқылы сабақтас сөйлем болып келсе де, өлең ... ... ... ... ... ... ... логикалық байланыстардың күштілігі, бағыты бір өлең жолдарында кездесетін артық буындарды да аңғартпай кетеді.
Махамбет шығармаларының тілі әрі ... әрі ... әрі ... әрі ... болуымен қатар, әр сөзі орынды, әр жағдайдың өзіне лайықты және ... тән ... ... Оның ... күштілігі, көркемдігі мазмұнға бағыныңқылығында.
Мысалы:
Мұнар да, мұнар, ... күн, ... ... ... күн. ... ... тайған күн,
Бура атанға шөккен күн, -
деген үзіндідегі , деген эпитеттерді алсақ, бұл эпитеттердің ... өз ... және ел ... ... ауыр ... суреттеп беруде үлкен мәні бар. Хан мен билердің ел басына туғызған қара ... ... ... ... ... үшін ақын сол ... ... оқушыларының көз алдына елестету үшін деген сөздің алдына, , деген эпитеттерді қолданған. Осы үзіндідегі: ... ... ... күн, ... атанға шөккен күн, -
деген үзіндідегі , деген эпитеттерді алсақ, жасалған эпитеттермен аралас ... ... ... ... ... ... орындалмай, Исатай өліп, жолдастары оққа ұшып, көтеріліс апатқа ... оңға ... іс ... ... ... керісінше шыққандықтан, Махамбеттің қолданатын образы, сөздері де керісінше, шалыс келеді.
Дұрысын ... ... ... жас түйе ... ... оның ... ... табаны бедерлі болады. Мұны ол білмей отырған жоқ, біле тұра ... ... Сол ... келген образдар арқылы ел басындағы ауыр ... ... ... ... ... ... өз ... көргендей, өз жүрегімен сезгендей дәрежеге ... үшін ... ... ... эпитет не поэтикалық ... емес - ... ... ... да ақынның мақсатымен ұштасып жататынын және өздерін ... ... ... ... ... оған ... жексұрын көзбен қарайтын етіп шығару үшін ... ... ... ел ... етіп ... ... , - ...
Қазақ елінің ұғымында бұл - жақсы түсінік беретін теңеу. Ал оның ... ... ... ... оны арыстанға балайды:
Арыстан еді-ау Исатай, ... ... ... ... одан кім ... - ... оның ерлігін метафора арқылы көрсетеді. Арыстан - ел ұғымындағы ең ... аң. ... ... етіп көрсетпек болса, елдің арыстанға, жолбарысқа балап, теңейтіні ... ... ... ол ... ... ... өздерін апатқа ұшыратқан жауын ел ұғымындағы ең ... ... ... ... , - ... Өйткені балап отырған түйесі - түйенің ең ... ... Мал ... күн ... ... ... елдердің түйе малы ішінде ең ... ... бір тума нар, қас ... онан ... ... ... ... да түрлері көп): ең жек көретіні гүрт, жарыбай, сұлама, ... ... ... жауын жексұрын етіп көрсету үшін ... қор ... ... ... ... бір ...
Шамдансам, жығар асаумын,
Шамырқансам сынар болатпын, -
дейді. Бұл арада да ... өзін биік етіп ... ... да өзін асыл нәрселерге балайтыны ... ... ... жай ... метафораның ұлғайған түрі көп кездеседі.
Мысалы: ... ... ... қарт ... ... ... тиер деп, ... шыққан қиядан, -
деген ... ... ... мысал бола алады.
Ақындық тілдің өте бір толық түрі, ақынның ... ... ... (өз ... ... ... суреттейін деген, өмір құбылысын айтып беру үшін мәні күшті ... ... ... бір ... - ... ...
Махамбеттің:
Қой мойынды, көк жұлын....
Көк жұлынды жетелеп, - ... екі ... ... әрі орынды, әрі ... ... ... Бұл ... метонимиялар Махамбетте көп, оның бәрін келтіріп жатудың керегі аз. ... ... ... не метафораға кездесіп қана қоймайды, ... ... ... де ... ... қатар оның өлеңдерінен фигураның түрлері де өте көп ... ... ... ... құс, ... құс,
Көл қорыған сен едің - ... де ... ... ... ... мен едім - ... де айырылдым елімнен, -
деген параллелизм немесе: ... да ... қар ...
Қалыңға боран борар ма?
Қаптап соққан ... ... ... ... ма? ... ... ... жығылса,
Ту байласа, тұрар ма?
Туырлығы жоқ тұл үйге ... ... оңар ма? ... қамы ...
Қатын менен бала үшін,
Қайырылмай кеткен жігіттің
Өзін ... ... ... деп айтсам, болар ма? -
деген риторик сұраулар фигураға ... ... ... да оның ... ... ... Бұл ... сұрауларға берілетін жауаптың бәрі де қарындас үшін, қатын-бала ... ... ... ... ел ... отан үшін ... шап деген оның негізгі мақсатымен ұштасып жатыр.
Махамбет ... ... ... ... ... түрі де кездеседі. ... ... ... ... әсірелеу, литота, ауыстыру мағынасында қолданылатын фигура өзара ... ... де жиі ... ... ... байланыстары ақынның сөзге шеберлігін дәлелдейді. Бұл ... алып ... ... көркемсөз ұстасы екендігіне ешкім шек келтіре алмайды.
Мысалы: ... ... ... шандозым!
Құландай ащы дауыстым!
Құлжадай айбар ... ... ... ... базарлым!
Теңіздей терең ақылдым! ... ауыр ... - ... ... ... ... ... бір-бірімен байланысып келетінін көреміз. Мұндағы образдар шебер қолданылмаған, мына жері ... тұр не ... деп айта ... ба? Жоқ. Әр сөзі ... Әр сөзі суреттеп отырған геройының характерін айқындайды. Осы өлеңнен: ... ала ... ... ... оғы ... тең ...
Атқанда қардай боратқан,
Көк шыбығын қанды ауыздан ... - ... ... ...
Бұл фәнидің жүзінде,
Арыстан одан кім өткен?! -
деген ... ... ... ... ... ... ... және әсірелеуді кездестіреміз. Міне, не барлығы 6-7 ... ... ... ... ... бірнеше көркем сөздердің ... ... түр ... алып ... да, оның шеберлігін көрсетеді. Бірақ оның ... тек қана сол ... ... ... сол ... сөздердің ақынның ойымен байланыстылығында. ... бұл ... ... ... тек көркемдік үшін тұрған жоқ, бәрі де ... ... ... ... ... деген құбылысының, айтайын деген ойының бірі онысына, бірі ... ... тұр. ... күштілігі де, сөздердің көркемдігі де ... ... ... қай ақын ... да, ... болмысты образ арқылы суреттейді. Бірақ көрсетейін деген құбылысты, айтайын ... ойды ... үшін кез ... образ кез келген жерде дәл келе бермейді. Бір уақиғаны айтып беру үшін бір ... ... ... ... ... ... не фигура керек, не жоғарғы мысал тәрізді аралас келуі керек. Ақын-жазушылар ... ... ... да ... Образды айтайын деген ойына, суреттейін деген уақиғасына қарай таңдап ... ол ... ... ... ... Бұл жағынан алғанда, Махамбет өзінің шеберлігіне таңғалдырады. Ол Исатайдың жауға шапқан жерін: Толғай-толғай оқ атқан,
Он екі ... жай ... ... ... ... тесе ...
Тізгінінен кесе атқан, -
деп суреттейді.
Бұл арада ақын ... ... ... ... ... ... ... оқ, бораған атысты олай суреттемесе, уақиға шындығы жинақы, жанды боп ... еді. Бұл ... ... ... ... ... өте ...
Махамбет бір нәрсенің ұлылығын айтпақ болса не бір нәрсені мақтамақ болса, көбіне әсірелеуді қолданады. ... ... ... ...
Қойды мыңға жеткізген
Нарынның анау құмдары,
Түйені жүзге тол ... ... ... жерлері,
Жатып қалған тайлағы
Жардай атан болған жер,
Жабағылы тоқтысы
Қой болып қора ... жер. ... ... ... ... - ... ... Мұнда Махамбеттің көрсетейін дегені - Нарын. Мұның үшін Махамбет әсірелеуді қолданған.
Бір ... ... ... не ... көрсетейін дегенде әсірелеуді пайдаланса, бір нәрсені кішірейтіп ... үшін не ... оңға ... ... ... үшін ол ... ...
Өздерінің дегені болмай, жауынан жеңілген күндерін суреттейтін ... бір ... ... ... ... ... ... суалып,
Тізеге жетер, жетпес күн болған.
Жапанға біткен бәйтерек
Жапырағынан айырылып,
Қу түбір болған күн ... - ... ...
Бұл келтірген мысалдарымыз - Махамбеттің айтайын деген ойына, ... ... ... ... образдарды таңдап ала біледі деген пікірлерімізге толық дәлел.
Сонымен ... ... нені ... нені суреттесін, мейлінше еркін, жеріне жеткізе, ар ... ... онан асып ... айта ... етіп ... Махамбет өлеңдерінің тіл мәселесі жөніндегі келтірілген көркем әдебиетке тән сөздердің бәрін де таба алатындығын, әр ... ... оның ... ... байланыстылығын көрсетеді. Қорытып айтқанда, Махамбет - шын мағынасында көркем сөздің ұстасы.
Ұлы орыс ... ... ... - ... ... сыншыларының бірі Н.А.Добролюбов ... ... ... деп ... , - дейді.
Сол айтқандай, Махамбет поэзиясының ең күшті, ең құнды жағы халық үшін қызмет істеуінде, еңбекші бұқараның ... іске ... Мұны біз ... ... Махамбет өлеңдерінің әлеуметтік мәнін талдаумен байланысты дәлелдеуге күш салдық.
Махамбет, сөз жоқ, көтерілісші елдің ақыны ... Ол ... ... ... күрескен қазақ еңбекшілерінің арманын, ойын, мұңын жырлады. Оның үгіттік лирикасына тақырып ... да осы ... ... Оның ... ... де ... ... екенін айқындайтын ерекшелік те ақынның өлеңдеріндегі жұртшылық тілегімен қабысып жатқан ... ... ... ... тек қана қылыш, найзамен ғана жауға шапқан жоқ, ол өзінің жалынды өлеңдерімен де ... ... ... езілуші халықтың ой-сезімін оятты. Бұл жолда оның өлеңдері таптырмас күшті құралдың бірі болды. Өзі үгітшілік, өлеңдері үгіт ... ... ... ... ... жай ғана үгіт ... ойға, сана-сезімге эстетикалық азық боларлық дәрежеге көтерілді.
Махамбет поэзиясын біз марксизм-ленинизм көзқарасымен бағалап, шын ... ... ... керек. Бірақ оның шығармаларынан бүгінгі біздің көзқарас, біздің дүниетанушылықтарымызды талап етуге ... ... ... өмір ... ... мен ... ... социалистік заманымыздың арасында үлкен-үлкен айырмалар бар. Ол айырмалар өткен мәдениеттегі ... ... ... ... ... ғана ... ... бізден талап етеді.
Құс ілген қудың ұятта ісі болмайды.
Ар-намыс, ұят туралы
Туған ұлдан не пайда - қолына найза ... ... ... ... ... ... ... ... саз кешіп,
Тоқтамай тартып шығарға.
Хас үлектен туған кәтепті,
Қара нар керек біздің бұл іске.
Батырлық, ерлік туралы
Ханнан ... ... ... ... ... атаның кегін қусайшы!
Батырлық, ерлік туралы
Ақсүйектің баласын қара ұлына теңгеріп, қоңыраулы найза өңгеріп, ... жер ... ... жем ... - сол ... не көрдім?!
Өкініш, реніш туралы
Ермін деген жігітті кеңшілікте сынама.
Батырлық, ерлік туралы ... үшін қан ... деп, ... ... теңеп берем деп.
Ол мақсатқа жете алмай,
Дегенімді ете алмай,
Қор болдық-ау, ... ... ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Исатай Тайманұлы және Махамбет Өтемісұлы бастаған ішкі (бөкей) ордадағы ұлт-азаттық көтеріліс17 бет
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған халық-азаттық көтеріліс16 бет
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы басқарған көтеріліс6 бет
Махамбет Өтемісұлы (1803 - 1846)5 бет
Махамбет Өтемісұлы жайында12 бет
Махамбет Өтемісұлы поэзиясындағы көркем шындық83 бет
Махамбет Өтемісұлы өмірбаяны3 бет
Махамбет Өтемісұлы – бостандық жыршысы20 бет
Махамбет Өтемісұлының педагогикалық көзқарастары5 бет
Махамбет Өтемісұлының жалынды жырларындағы Исатай бейнесі5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь