Ғұн мемлекетінің саяси жағдайы

Жоспары:

КІРІСПЕ (3.бет)
НЕГІЗГІ БӨЛІМ (4.11 б.)
1ҒҰн мемлекетінің саяси жағдайы.
2.Қоғамдық құрылысы.
3.Ғұн дәуірінін ескерткіштері.
4Ғұн тілі.

ҚОРЫТЫНДЫ (12.бет)
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
        
        КІРІСПЕ
Б.з.б. І мыңжылдықтың Екінші жартысынан бастап Байкалдан оңтүстікке
қарай және Ордосқа дейін созылып жатқан дала және шөлейт аудандарда
қарабайыр мал шаруашылағымен ... ... ... әр ... ... ... Солардың басты бір тобы б.з.б. IV-III ғ. Солтүстік
Қытайдың шекарасына дейінгі жерді мекендеген тайпалық екі одақ Сюнну және
Дунху бірлестіктері еді. ... ... ... деген атау солтүстікте- гілер
деген мағынаны білдіреді.Сюннулар хунну немесе ғұндар деп аталады, әсіресе,
б.з.б. ІІІ ғ.мейлінше күшейді.Тайпалардың бұл тобының аты ... ... ... ... ... өзі ... сюнну (хунну) деген аттан
шыққан деп болжам жасалынды.Ежелгі Қытай жылнамаларында ғұндар, «гуй ... ... «хун ю», ... ю», «шиұң ну» секілді атаулармен берілген.Жалпы
қытайлар өздерінің солтүстік, солтүстік батысында тұратын ... ... деп ... ... ... ... туралы түрік тарихшысы Баһаеддин Өгел
Шығыстанушы О.Франконың мына пікірінің дұрыс екендігін ұсынады. «Хұндардың
ата-тектерінің кім ... ... ... айта ... есім ... ... ... бәріне берілген ортақ жалпы есім болуы әбден мүмкін.
Олар орманды, далалы ... ата ... ... ... ... басып алып иеленіп отырды. Хұн аты әр текті
тайпаларды ... ... кең ... ... ат ... ... Бұлардың
түп негізі түрлі-түрлі жағдайлар мен қилы-қилы замандардан өткен
түріктерден ... ... ... Жұн мен ти ... ... қамтыған этникалық атау деп, бұлардың ішінде хиенұндардың
болғандығын жазады.Осы Жұн,ти,хұн тайпалары б.д.б. 934-910 ж. Жу патшасы
Идің тұсында қытайды бағындыру жорығына аттанған,нәтижесінде ... ... ... шапқыншылық б.д.б. 822 ж. қайталанған. Осындай
қайғылы оқиғалар ... ... ... айтылып отырған.
Онда «Үйіміз қайда қалды, ата-мекеніміз қайда қалды?»
Осының бәрі Хиенйұндардың ... ... ... бір ... ... өлеңінде:
Хұндар кірді баса-көктеп ақырып,
Енді асығыс аттанбақпыз,
Астананы құтқарамыз жаулардан-деген шумақтардан Хұн атауларының
б.д.б. ХІ-Х ғ. Жұн,ти тайпаларымен қатар аталып жүргенін ... ... ... ... ... немесе «Тарихнама» шежіресінде
Хұндардың ежелгі ата-бабалары б.д.б. ІІ м.ж. Шиа династиясынан шыққан Шүн
Ви атты бір адам.Алайда бұл деректің ... жағы ... ... ... жаңа тас ... ... айқын көріне бастаған.
Бұдан түркі дәуірінің алғашқы кезін көре аламыз.[4]
Негізгі бөлім
Ғұн мемлекетінің саяси жағдайы.
Жылнамалар ... ғұн ... ... күшейген кезі б.з.б.
ІІІғ. Қытай жылнамаларының ішіндегі «Тарихи жазба Сиұңну (ғұндар)баянында»
ғұндардың ... ... ... ... жазылған. Міне,осы тәңірқұттың
кезінде ғұндардың мемлекеттігі айқын көріне бастайды. Тумынның бұйыруымен
Хиұңну мемлекеті дүниеге келеді Тумын кезінде Қытаймен жайылым үшін ... Чин ... ... ... ... ... ... өзен
бойының солтүстік жағалауындағы жайылымдардан айырылып қалған. Өзінің
қартайғанын байқап ... ... ... ... бәйбішесінен Мөде
деген бір ұлы болған, екінші әйелі ... ... ... бір ... өзінің орнына соңғы ұлын қалдырудың қамын ойлап, үлкен ... ... ел) ... ... Ол ... ... ... шабуыл
жасаған.Дунхулардың Мөдені өлтірмек болғанын сезіп,ол патшаның бір тұлпарын
ұрлап мініп еліне қашып кетеді. Мұны көрген әкесі оның ... ... ... ... ... кіші хан етеді. Әкесінің ойын сезген Мөде әскерлеріне қатаң
тәртіп орнатып, жақсы шынықтырады. Ол сарнама жебе ... ... ... ... атса,оларға дәл солай атуды бұйырады,кімде-кім
олай атпаса олардың басын алады. Сөйтіп бірінші рет өзінің арғымағына
сарнамасын бағыттайды. Жауынгерлердің біразы ... ... ... ... Мөде ... ... бірден алғызады. Екінші рет Мөде өзінің сүйікті
әйеліне сарнамасын бағыттайды. Не істерін білмей қалған бірнеше ... ... ... да ... алынады.Үшінші рет Мөде әкесінің тұлпарына
сарнамасын бағыттайды. Бұл жолы ... бәрі ... ... Мөде ... ... айтқанын екі етпей істейтіндеріне көзі жетеді.Бір
күні аңға кеткен әкесінің артынан іздеп ... ... ... Жауынгерлері оған бір кісідей садақ тартады. Мөде оларға келіп
өгей шешесі мен інісін өзін ... ... ... ... бұйырады. Сөйтіп Мөде б.д.б. 209 жылы өзін тәңірқұт деп
жариялайды.
Алайда бұл жағдайды естіген дунху билеушісі,өзінің дәуірлеп тұрған
кезінде Мөдеге елші жіберіп, Түменнен ... ... мың ли ... ... ... етеді (1000 ли-450 км-ге тең). Мөдун уәзірлерін шақырып алып
ақылдасады. Уәзірлер ... ... бір ... бас ... Мөде бір ... ... ... араз болмайық деп беріп жібереді. Ғұндардың мақтаныш тұтып
жүрген атын бергені Мөденің қорыққаны деп ұққан дунху ханы біраз уақыттан
кейін елші ... ... бір сұлу ... ... ... Мөде ... ақылдасады. Уәзірлер бұл барып тұрған ұятсыздық онымен ... ... бір әйел үшін ... ... деп, ... де ... ... билеушісі бұдан кейін бұрынғы-дан да астамсып кетеді. Енді дунху
билеушісі екі ... ... ... ... ... тек қарауылдар
тұратын мың ли жер бар ғой соны маған берсін деп елші жібереді. Мөде
кеңесшілерін шақырып алып,жағдайды айтып ... ... ... ... бос жатқан жер беруге болады» деседі.Мөде қатты ашуланып, «Жер
деген мемлекеттің ... ғой оны ... ... болады» деп,жерді берейік
дегендердің басын шапқызады. Мөде тәңірқұты дереу жауынгерлерін атқа
қондырып, астамсып ешнәрседен қауіпсіз жатқан Дунху ... ... ... ... ... етіп ... ... алады.
Жоғарыдан келтірілгендерден нені көруге болады, Біріншіден,билік
үшін тақ таласы,екіншіден,елдер арасындағы саяси бақталас,үшіншіден
мемлекеттік құрылым,төртіншіден жердің мемлекеттік негізі екендігі. ... ... ... оны ... ... ... Олай ... мен Мөде тәңірқұттың кезінде мемлекеттік басқару ұйымы болды дейміз.
Мөде тәңірқұты қайтар ... ... ... шығынға
ұшыратады. Ол сары өзеннің оңтүстігіндегі Ордосқа дейін жорық ... ... ... ... ... ... жері ... қайтарып алады.
Хан Ваңымен іргелес болады. Міне,бұл кезде Мөде тәңірқұттың 300 мыңнан
астам әскері ... сан ... ... Мөде ... жүргізген
тәңірқұт мезгілі,оның жасаған әскери реформалары ғұндарды қуатты мемлекетке
айналдырған.Ғұндар мұнымен де қанағаттанып қоймай, Саян Алтай тауларына
дейін ... ... ... Хань ... ... ... Лю ... да
жеңіп, оларды өзіне бағынышты етеді. Қытай патшасы ... ... ... ... ... ... мәж- бүр ... Байқал көлінен
Тибет тауына дейін Шығыс Түркістаннан Хуанхе өзенінің орта ағысына дейінгі
аралықты алып жатқан ұлан байтақ жерде «Ғұн державасы» ... ... ... елдердің тізімінің ішінде Солтүстік шекарада Кюеше-Қыпшақтары,
Қырғызнор көлінің төңірегіндегі қырғыздарды да жаулап алғаны
байқалады.Бұдан ... ІІғ. ... ... ... елдерінің өз алдына
тайпалық дәрежеде өмір сүргендерін байқауға болады. Мөде тәңірқұты
солтүстік,солтүстік ... ... бол- ған соң осы ... ... ... ... азамат соғысын пайда-ланып қалуды ойластырады. Б.д.б.
200 жылы қыста Мөде тәңірқұтының әскері қытайдың солтүстігінен ... ... кіре ... ... ... ... ... өзі
қарсы шығады. Мөде өзінің дағдылы әдісі бойынша шегінген сыңай танытып,
қытайдың таудаулы әскер бөлімде-рін ... бас ... ... ... ... ... ... қыстағына дейін әкеліп қоршап
алады.Бұларды Мөденің қара,жирен,ақ сұр түсті ат мінген ... ... ... Жауынгерлердің мінген аттарының мұндай түрге бөлінуінің
өзінде бір әскери құпия бар ... ... ... ... 7 ... бойы
еш нәр татпай ашығады,оның үстіне ғұн әскерлері шабуыл жасап үрейлерін
алады.Алайда қытай тыңшылары Мөденің ... жол ... ... Мөдеге қытай жерін алғаныңмен онда тұра алмайтының белгілі,
одан да бітімге кел деп ақыл айтады. Мөде де мұны ойластырып ақылға
келеді.Өзіне келетін ... ... Хан ... екі жүзді деп,соғысты
тоқтатуға мәжбүр болған екен. Деректерге қарағанда бұл жорық Мөденің аса
ірі жорығының бірі болған.
Кытаймен жағдай аз ... да ... ... ... ... ... болды.Алайда б.д.б. 177 ж. ғұндардың қытаймен шекарасын-
дағы бір ғұн князі Қытайға басып кіреді. Қытайдың Вэнди ... 85 ... ... шығады,бірақ ғұндар соғыспай шегініп кетеді. Бұл жағдай туралы
ғұн елшілері қытай патшасынан кешірім сұрап ... ... ... ... ... ... қабыл алады. Ал кінәлі князді шекарадан
алып Батысқа жөнелтеді.Ол жақта юечжді жеңіп өз ... ... ... мен ғұндар арасындағы қарым-қатынас қайта қалпына келтіріледі.
Б.д.б. 174 жылы кейбір деректерде б.д.б. 175 ж. Мөде ... ... ... ... ... баласы тәңірқұт болып сайланады. Ол
әкесінен қалған ұлы мемлекетті мирас етумен бірге бірнеше күрделі мәселені
шешуге атсалысады.Оның біріншісі-батыс ... ... ... ... келе жатқан үйезлерді тыныштықта ұстау.Бұл мәселені Лаушаң орындайды.
Оларды жеңіп билеушісінің басынан шарап ішетін зерен жасатады.Бұдан
шошынған Үйезілер Орта Азияға қарай ... ауып ... ал ... ... ... ... 72 ж. Хан патшалығы Үйсіндермен біріге отырып,ғұндарға үлкен
соққы береді.Ғұндар бұл соққының әсерінен 40 мыңдай адамнан,700 мыңдай
малынан айырылады.Бұны байқаған динлиндер б.д.б. 71 ... ... ... ... ... мүлдем әлсіретеді.
Біздің заманымызға дейін 1 ғасырдың орта шеніне қарай империяға айналған
ғұндар мемлекеті толассыз қанды соғыстан, ұшыға түскен тақ ... ... ... келмеген күштердің әсерінен әлсірей бастады.
Нәтижесінде біздің заманымызға дейін 56 жылы ғұндар Хуханье бастаған
оңтүстік жене ... ... ... ... ... ... ... өңірін мекендеп қалды да, солтүстік ғұндар өз
тайпаластарының қысымымен Саян және Байкалөңіріне ығысты. ... ... 49 жылы ... Хань ... ... ... ғұндардың жерін басып алуға, сол арқылы бірлікті қайта
орнатуға әрекет жасады. Бірак оның бұл ... ... ... ... 87-93 ... қытайлардың сяньби және динлин тайпаларының
бірлескен одағы талқандалды. ... ... ... ... ... 5 ... ... Қазақстан мен Орта Азияда өз мемлекетін құрып,
Ауғанстан мен Иранды, Үндістанның біраз бөлігін жаулап алды. Хань
империясының бодандығындағы оңтүстік ғұндар 304 жылы ... атты өз ... ... ... ... 318 жылы ... мемлекеті
Үлкен Чжао және Кіші Чжао болып екіге бөлінді. 329 жылы Кіші Чжао Үлкен
Чжаоны және ... ... ... 350 ж. ... тегі ... ... Кіші Чжаоның қолбасшысы Жан Мин мемлекет билігін тартып алын, Кіші
Чжаодағы ғұндардың көп бөлігін қырып тастады. Бұл көп ... Кіші ... алын ... ... ... 4 ... соңына қарай қайта күшейе
түсті. 5 ғасырдыңдың бас кезінде олардың әйгілі ... Баба ... ал Мэн Сун ... Бэй Лян патшалығын құрды. Ордос пен Нанынан
(қазіргі ҚХР-діңГаньсу провинциясы) ... ... осы екі ... 439
жылы тобғаштардың (тоба) шабуылы нәтижесінде қирады. Солтүстік ғұндардың
Еділ-Жайықтағы ... ... 4 ... ... ... ... ... тізе
бүктірген соң аландарды талқандады. 375 жылы остгот, герул, генид, сақ
тайпаларын бағындырын, Қап тауына жорық жасады. Ғұндардың Батысқа ... ... ... болды. Ғұндар Еуропада өз
империясын құрды. [3]
Қоғамдық құрылысы.
Сюнну-ғұн тарихынан ... ... үш, ал ... ... ... ... ... тұрғаны мәлім. Деректемеде
былай делінген: «Хуянь руы, Лань руы, олардан кейін Сюйбу руы пайда болды;
оларда ең атақты ... да нақ осы үш ... Бұл ... сол ... ... руы ең атақтысы болган, ал Лань және оған еншілес Сюйбу ... ... Бір ... ... ... руы ... ру деп ... Ал
Хуянь мен Лань шаньюймен құдандалы туыс болған. ... ... ... ... біраз өзгерген. Оңтүстік сюннулерде шаньюй
руы Сюй-Лянь-ти деп атала ... ... ... ... ... ... және Лань ... «Осы төрт әулет олардың елінде атақты рулар болды
және әдетте шаньюймен құдандалы туыс еді». Онда ... әрі ... ... руы сол ... ... және үлкен) қанат, ал Лань және Сюйбу рулары ... ... және ... ... ... Тағы екі ғасырдан кейін олардың
патшалық руы алмасқан және өз атауын өзгерткен. Тізіп келтірілген ең
атақтысы енді Дугэ (Туглаг) руы ... ... ол «ең ... және ... ... ... солардан шықты. Олардың атақты төрт руы Хуянь
руы, Сюйбу руы, Лань руы, Цяо (Цюлинь) руы болды, ... ең ...... одан ... сол және оң ... ... ... Уақыт өте
келе шаньюй руының белгісіз рудан «ең ержүрек» болуы негізінде «ең ұлық»
руға айналған эволюциясы ерекше көрінеді. Жазба деректер
ғұндар қоғамындағы  өкімет ... ... ... Елді ... Одан ... ... болды. Ғұндар қоғамында мал мен жерге
жеке  меншіктің  пайда болуы, тұрпайы бюрократтық аппараттың құрылуы, алым-
салық, жазу-сызудың болуы таптық қоғам мен ... ... 24 руға ... оларды елағасы — бек биледі. Әрбір рудың
көшіп жүретін өз жері болды. Өздерінің дәстүрлі құқық жүйесін
 қалыптастырған. Онда, негізінен, мыналар көзделген: "Ұрлық жасап, ... ... ... ... шауып алған немесе оны
тұтқынға алған адамға бір кеспек шарап сыйланады, қолға түсірілген олжа
соған беріледі, ал тұтқынға алынғандар соның құлдары мен күндері етіледі;
ұрыс ... қаза ... ... ... кім ... ... ... сол алады". Ғұндар өз арасында қылмыс жасап айыпты болғандардың
бетін тілген. Тілінген беттің тыртығы бұрынғы қылмысын білдіріп
тұратындықтан, ондай адамдардың қайта қылмыс  жасауға  батылы бара
бермеген. Себебі, келесі жазаланғанда өлім ... ... ... соғыс
тұтқындарын құл қылған және оларды «з-лу» деп атаған. Ғұндарда ел ... ... ... ... ... Сол –үлкен, оң –кіші
деген ұғым) мәселен: сол,оң тужи уаңдар –кіші хандар; сол,оң гулилер –азық-
түлікке жауап беретін уәзірлер; сол,оң данхулар –мал-жан ... ... ... ... ... ... ... гухулар-бақылаушылар,яғни тәртіп сақтаушылар.
Ғұн шонжарлары өздерінің жерлерінде ауыл-ауыл болып көшіп жүрген.
Сыма Цяннің хабары бойынша, малға отбасылық ... пен ... ... адамдардың да өз меншігі болған. Мұндай әдет қазақтардағы балаларға
«бәсіре» атауға ұқсас па деген ой туғызады. Жылнамашылардың хабарына
қарағанда, ғұндар Хань ... ... ... қой, ... ... ... еді ... Сірә бұл кез ғұндардың Хань әулетіне тәуелділікке
түскен мезгілі болу керек.Сондай-ақ ... ... ... көп ... ... ... хабардың растығын олар 300 мыңға жуық атты
әскерді,топтап жорыққабірден шығара алушы еді ... ... ... ... ... ... ... ғұндар садақтарының
сыртын сүйекпен қаптаған. Жебелерінің екі түрі болған. Әсіресе, ұшқыр,ауыр
ұңғылы ... ... ... ... жасаған. Ұзын семсерлері ат үстінде
жүріп соғысуға ыңғайлы.Ондай семсерлер Оңтүстік Қазақстанда-Ақтөбе
Шаушықұм, Жамантоғай қорымдарынан табылған.[2]
Ғұн дәуірінің ... ... ... ... ... ... дәуірінен (б.з.б. 2 – б.з. 5 ғасырлар) ... ... ... ... металл өндіру орындары және кездейсоқ табылған
көмбелер мен жекелеген заттардың ... ... ... Оларды зерттеу
жұмыстарына бір ғасыр бойы Азия мен Еуропаның ондаған ғалымдары қатысты.
Алғаш 100-ден астам ... ... 19 ... ... ... 1924–1925 ... ... ... ... ... ғұн ... ... түсті.Шығыс ғұндардың негізгі
ескерткіштері  Ордос, Моңғолия, Бурятияда,ішінара Саян-Алтай, Енисей, Қиыр
Шығыс  өлкелеріне ... ... ... ... А.М.Мандельштам, А.Давыдова, С.Миняев (Ресей), Х.Пэрлээ,
Ц.Доржсурен (Моңғолия) және қытай, жапон, еуропа ғалымдары зерттеді.Мұндағы
ғұн ескерткіштері б.з.б. 2 – б.з. 5 ... ... ... ... екі ... ... ... 20-ға жуық қоныс, мыңдаған оба
тіркелген. Бірнеше ... пен 900-ге жуық ... ... ... зор. ... ... ... 5х4 м, балшық қабырғалы, төбесі екі қанатты
ағаш шатырмен жабылған 54 үйдің орны ... ... ... ... ... ағаш табытқа салынып, басы солтүстікке қаратыла 1–2 м
тереңдікте жерленген. Ал үлкен обаларда ағаш ... ... ... ... ... ... заттар арасында Қытай бұйымдарынан айна ... жиі ... және ... ... ... ... ... бар. Ноин-Уланың үлкен обалары тас пен топырақтан үйілген. Бұл ... ғұн ... ... өте ... ... ... орнатылған қос
қабатты бөрене қималарға қойылған. Тақтай ... пен ... ... бас жағына мал бастарының салынуы ғұндар мәдениетінің ... ... ... ұшты ... ... ... ... қапсырмаларына аңшылық сюжеттері мен зооморфты бейнелер тән. ... ... ... ... оюлар жиі кездеседі. Сондай-ақ ағаш,
металл ыдыстар да көптеп қолданылған. Ағаш ... ... ... «Ғұн ... ... 1,5 м. Сүйек пластиналармен
мейлінше күшейтілген, күрделі әрі ауыр садақтың осы түрі ... ... ... ... ... ... Ғұн мәдениетіне тән айрықша
үлгілер, негізінен, үлкен обалардан алынды. Ғұн дәуірінің ... ... ... ... ... түрлі жәдігерлер және 4–5 ғ-
ларда Еуропаға барған ғұндардан қалған ... мен ... ... ... ғұн ... таза ... ескерткіштері бұл
өлкелерге тән емес. ... т.б. ... ... ... ... ғұн ... қосылып, кей
өлкелерде «кеңқол» тәрізді ... ... ... тобы ... ... ... элементтерден, әсіресе, қару-жарақтағы, қыш ыдыстағы,
жекелеген бұйым түрлеріндегі ықпалдарды айтуға болады. Жерлеу ... ... ... ... ... ... ... А.Максимова, М.Қадырбаев, Б.Нұрмұханбетов,
Л.Левина, В.Могильников, И.Засецкая, М.Мошкова, ... ... ... алқаптарында ашылды,
олардың кейбір ықпалдары Оңтүстік ... ... ... ... ... ... ... ғұн әсері бар Жетіасар
мәдениетінің (Арал маңы), құлажорға (Шығыс Қазақстан), қорғантас ... ... ... ... ... көптеген сәнді алтын бұйымдар, Ақтастағы ... ... ... ... алынған. Батыс өлкелердегі сармат тайпаларының
соңғы кезеңдеріндегі ... ... ... ... ... ... теңіз, Дунай, Қарпатқа дейін тараған 4–5 ғ-ларға
жататын ескерткіштер ерекше топты құрайды. Бұлардың ... ... ... ... ... атақты жауынгерлердің қабірлері, жиі
кездесетін көмбелері болып табылады. ... ... ... ... ... Олар ... ... мәдениетінде жоқ
кейін қалыптасқан дәстүрге жатады. Асыл ... ... ... ... ... ... (скань), бөгетті эмаль және алтын-күмістеу
тәсілдерін қолданып ... ... ... ... одан әрі батысқа ... ... ... табылды. Шығыс ғұн ескерткіштері мен Еуропаға барған
ғұндарға қатысты ескерткіштердің арасындағы ... ... ... дәлелденбеген. Кейбір байланыстар тек жекелеген бұйымдардан ғана
байқалады. Солтүстік Кавказға, Еуропаға ... ... ... ... Еділ ... жергілікті мәдениеттерінің салмағы басым.
Ғұн тілі.
Ғұндардың тілі әлі күнге дейін жұмбақ, ғұн тілінен қалған үш-ақ
сөзден sztraba, medosz,  kamon (sztraba – ... ... ... ... ас, яғни medosz – бал ... kamon – тары ... ... тұжырым жасай алмаймыз. Ғұндардан бізге жеткен материалдар өте
тапшы. Ғұн сөзі тиелініп жүрген жүзге жуық атаулардың ... ... ... ... адам ... ... ішінара қару-жарақ және мал өнімдері,музыка аспаптары атаулары ғана.
Бұл сөздер Шығыс және Батыс хан патшалықтары тұсында б.з.б.206-б.з.220 жылы
хатқа түскендіктен, оны сол ... ... ... оқып ... қиынға түсіп отыр.Ғұн сөздерін оқу яғни кейбір ескі қытай
жазуларының дыбыс ... ... тек ... ... ... ғылымының диахрондық, синхрондық және тарихи салыстырмалы
әдістері арқылы жүргізілген.Зерттеулер мен ... ... ... ... ... ... ... жақындығын дәлелдеген.Мағына
және дыбысталуы жағынан ғұн сөздерінен мына сөздер түркі тіліне сәйкес
келеді:тәңірі,құт, тарқан, түмен,шүлен, ... ... ... ... ... ... (қылыштың бір түрі),ашер,бөрі,кулан,әскер,т.б.
Сондай-ақ тілші ғалымдар мен тарихшы ғалымдардың назарын ... ... бір ... сөзі ... Жин ... тарихы Фотучиң
өмірбаянында жазылған. Швейцария синологы Б.Карлгерн мен жапон ғалымы
К.Сиратори ескі қытай ... ... сай ... өздерінше
транскрипциялаған. Б.Карлгрен: «Siogtiei lied Kang. Buob kuk in tuk
tang».К.Сиратори: «Siog tieg tiei liad Kang buok kuk giu tuk ... ... ... ... ... ... 1924 ... «Suka tadigin
bugug tutun әскер жіберіп бугутты ұстау», Л.Базен 1948 жылы: «Sug ... bagujij tutgan ... ... ғана ... ұстайсың».А.Фон Габен:
«Sarig tilitgan bujuj koturkan -әскер бастап бугутты тұтқындау». Гың
Шымин: « Sugtaligang bugug togtang-бугутты ұстап,тоқтаттыр»,бұдан басқа
хаттамадағыдай сөзбе-сөз ... ... ... ... ... ... қосалы
қозылағанда қайтасың-мәңгі қайтпайсың деген мәтелі кезігеді. Аталған
мәтелдің ғұн ... ... ... ... ... де
көшпелілердің дәстүрлі шаруашылық тұрмысы мен діни-танымы ... ... бұл ... ... халықтарының мәтеліне
жақын,материалдың аздығы себебінен жалпы ғұн тілі туралы морфологиялық,
синтаксистік тұрғыдан толық лингвистикалық түсініктеме беру ... ... бар ... ... ... болғаны, оның ішінде қатаң, үнді дыбыстарды қолданғандығы
байқалады. Ашық,тұйық және жабық буындарда кездеседі.Морфологиялық жүйесі
түркі ... ... ... және ... ... ... дерек жоқ.
Бізге жеткен бір сөйлем құрылысына қарағанда,бұл тілде жай сөйлем және
құрмалас сөйлем болғандығы және олар ... ... ... ғұн ... оралайық. Көпке дейін айғақ боларлық заттық
деректер табылмаған болатын. ... ... ... ғұн ... ... мынадай деректерді  -алға тартады: «1982
жылы Монғол археологтары Бұлғын аймағындағы ... ... ... Хунну моласынан қыруар олжа тапты. Олардың ішінде ... ... ... ат әбзелдері , сом алтыннан құйылған 39  қапсырма сияқты
мүліктерге қоса, дөңгелек үстіндегі алтыннан шеніп жасаған ... ... ... ... де бар еді. ... жүзі ... зарыға
күткені де осы пеңгей сияқты деректі айғақ болатын» -дей келіп , диаметрі
3,5 см болатын ... ... ... қоба ... , қияқ ... ... ... шекілгенін , бейненің екі жағына көне  руниканың 9 әрпінен
тұратын 4 сөз жазылғанын ... ... ... «Ой ... ... ... сөздер бар екен. Қазақша аудармасы: ... ... ... Осы ... ... ... ... жасайды:
Хуннулар дыбыс бейнелейтін алфавиттік жазу ... Бұл ... бері ... -ұрпаққа үзілмей жалғасып, Х ғасырға дейін
қолданылады
Монғолия мен ... мен ... ... жүздеген руникалық айғақты бұдан былай тек VIІ –ІХ
ғасырдағы түркілерге ғана тән деп емес , енді ... ... Вей, ... –жуан қағанатына да қатысты мұра деп қарастыруға болады.Бұл деректер
ғұндардың өзіне тән жазуы болғандығын ғылыми тұрғыдан дәлелдей түседі.[1]
ҚОРЫТЫНДЫ
Мөденің ... ... ... ... басты бір себеп,
оны аманатқа беріп көзін жою үшін жасағанын сезгендіктен, екінші басты бір
себеп,ел басқаруда ... ... іске ... еді. Міне сол ... ... үшін ол өте ... тәртіп орнатады. Әлеуметтік мәні жағынан алғанда,
рулық қарым-қатынас жүйесін орнықтыры, ақсақалдар өкіметін күшейтеді. Халық
жиналысы дегенді ру басыларынаң құрылтайымен алмастырады. Ру ... ... ... ... екі рет шақырылып тұрған. Кейбір зерттеушілер
мұндай мемлекетті рулық ... деп ... ... дейді.Ал жасы
үлкендердісыйлаудың дағдылы тәртібін әскери күшпен тәртіпке келтіріп
отырған. Егер ... бір ... қаза ... ... алып шыққан адам
сол адамның жанұясын өзіне алуға құқылы болған.
Ғұндардың ақсүйектері үш топқа бөлінген: ... ... ... тектілер, ру жайсаңдары.Мөде тәңірқұттың басты бір жүргізген
реформасы әскери құрылымда ... ... жебе ... өзі ... ... тартса,жауынгерлерін солай
қарай бағыттауға үйретуі.
2. Әскерлерге сап түзеп жүру тәртібін енгізуі.
3. ... ... ... ... байқаудан өту.
4. Шабуылға жоспарлы түрде шығу.
5. Атты ... ... ... жеңу үшін екі ... ... ұстану
керек,біріншісі,барынша тез қимылдап,дұшпанды тарпа бас салу,екінші-
жауды шатастырып алдап соғу.
6. Егер жауынгер бір жауын өлтірсе,оған сыйлыққа бір кесе шарап ... ... ... ... олжасының бәрі өзінде қалдырылады.
7. Әскери тәртіп бұзғандары және жауынгерлік міндетінен жалтарғандары
үшін өлім жазасы қолданылған.
Міне,осындай тәртіп пен әскерге берілген кеңшіліктер Мөденің ... ... ... ... ... ... туғызған. Ал мұндай
реформалардың жүргізілуі ғұндардың басын қосып, олардың Орталық Азиядағы
аса қуатты ел болуына себебін тигізеді.
Жоспары:
КІРІСПЕ ... ... (4-11 ... ... ... ... құрылысы.
3.Ғұн дәуірінің ескерткіштері.
4.Ғұн тілі.
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы
“Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, ... ... ... және орта ... ... ... ... арналған,-А:2010,33-35 бет.
3. М.Б.Мұхамедов,Б.Сырымбетұлы,Қазақстан тарихы оқу құралы,-Алматы
«Қарасай»,2007, 57-67 бет.
4. Мусин Ч. Қазақстан тарихы.Оқулық,Б.4 .Алматы,ЖШС «Издательство «Норма-
К»,2008,38-42 бет.
5. ... ... ... ... ... ... Бес ... 1-том.
— Алматы: Атамұра, 2010.—59 

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ғұн мемлекетінің этникалық және саяси тарихы13 бет
Ғұн мемлекетінің этникалық және саяси тарихы туралы9 бет
Қазақ тарихы жайлы34 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Сақтар мен ғұндар9 бет
Сақтар мен ғұндардың әскери өнері мен мемлекеттік ұйымы: салыстырмалы талдау11 бет
Ғұн18 бет
Ғұн және Усун мемлекеттері30 бет
Ғұн көсемі - Атилла7 бет
Ғұн мемелекеті7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь