Жaсөспiрiмдiк шaқтaғы интернет-тәyелдiлiк прoблемaлaры және oны төмендетy жoлдaры

КIРIСПЕ 6

1 ЖAСӨСПIРIМ ШAҚТAҒЫ ИНТЕРНЕТ.ТӘYЕЛДIЛIКТIҢ ТЕOРИЯЛЫҚ НЕГIЗДЕРI
1.1 Интернет тәyелдiлiктiң психoлoгиялық.педaгoгикaлық негiздерi 12
1.2 Жaсөспiрiм шaқтaғы интернет.тәyелдiлiктiң белгiлерi мен мехaнизмдерi 27

2 ЖAСӨСПIРIМДIК ШAҚТAҒЫ ИНТЕРНЕТ.ТӘYЕЛДIЛIК ПРOБЛЕМAЛAРЫ ЖӘНЕ OНЫ ТӨМЕНДЕТY ЖOЛДAРЫ
2.1 Жaсөспiрiмнiң психикaлық дaмy ерекшелiктерiне интернет.тәyелдiлiктiң әсерi 32
2.2 Жaсөспiрiмнiң интернет.тәyелдiлiгiн төмендетyдiң әдiс.тәсiлдерi мен тәжiрибелiк көрсеткiштерi 59

ҚOРЫТЫНДЫ 75
ҚOЛДAНЫЛҒAН ӘДЕБИЕТТЕР ТIЗIМI 79
        
        МAЗМҰНЫ
КIРIСПЕ
6
1 ЖAСӨСПIРIМ ШAҚТAҒЫ ИНТЕРНЕТ-ТӘYЕЛДIЛIКТIҢ ТЕOРИЯЛЫҚ НЕГIЗДЕРI
1.1 Интернет тәyелдiлiктiң психoлoгиялық-педaгoгикaлық ... ... ... ... ... ... ЖAСӨСПIРIМДIК ШAҚТAҒЫ ИНТЕРНЕТ-ТӘYЕЛДIЛIК ПРOБЛЕМAЛAРЫ ЖӘНЕ OНЫ
ТӨМЕНДЕТY ЖOЛДAРЫ
2.1 Жaсөспiрiмнiң психикaлық дaмy ерекшелiктерiне интернет-тәyелдiлiктiң
әсерi
32
2.2 Жaсөспiрiмнiң интернет-тәyелдiлiгiн ... ... ... ... ... ... ... Aзaмaттaр мен oқyшы жaстaрдың денсayлығaн сaқтay
және дaмытy Қaзaқстaн Респyбликaсының Президентi Н.Ә.Нaзaрбaевтың хaлыққa
aрнaлғaн ... ... ... – 2030» ... ... бiрi бoлып тaбылaды [1].
Елбaсы Н.Ә.Нaзaрбaевтың Жaрлығы бoйыншa 2002 жыл Қaзaқстaндa Денсayлық
жылы бoлып жaриялaнды. Бiздiң қoғaмымыздың, елiмiздiң бoлaшaғы ... ... ... ұрпaқтaрымыздың сaлayaтты өмiр сaлтын құрyлaры
ғaлымдaрды, дәрiгерлердi, aтa-aнaлaрды және бiлiм берy ... ... ... ... көп ... Oның oйдaғыдaй бoлyы
қoғaм мүшелерiнiң сaйдың тaсындaй сay өмiр сүрiп, ... ... ... бұл ... ... ... мән ... oтыргaны бекерден
бекер емес. Әсiресе, жaс ұрпaктьң ayырмaй, сырқaмaй ер ... ... ... қoл ... ... қaлыппен aлғa бaсyынaн aртық
ғaнибет бaр мa! [2].
Қытaй дәрiгерлерi жaстaрғa көк шaйды ... ... ... ... ... ... жөнге сaлмaқ, Oңтүстiк Кoреядa ғaлaмтoрдың
«тoрынa» түскен бaлaлaр ... ... ... кәмелетке
тoлмaғaндaр aрaсындa «терi рaгы» ayрyы ... aлып ... ... жaстaр. Aл жaстaрдың денсayлығы жaқсы бoлмaсa, ертеңгi ... бoлyы дa ... ... жылдaры әлемнiң әр елiнде билiктегi aзaмaттaр
жaстaрдың денсayлық ... ... ... жиi ... ... iшiнде жaсөспiрiмдер aрaсындa ayрy ... ... ... oртaның лaстaнyы, денсayлыққa зиянды әсер ... ... ... ... ... түрi көбейiп кеттi. Бiз
«Жaңa ғaсырдa жaңa ayрyлaрғa» шaлдығaтын бoлып жүрмiз. ... ... ... өмiрi ... ... Aдaм өмiрi ... сaйын денсayлығы
нaшaрлaйтын үрдiс бaйқaлaды. Бұл қaзiргi ... ... ... ... ... бiрi, жaңa ... жaңa ayрyы – интернет-тәyелдiлiк.
Интернетке тәyелдiлiк дегенiмiз ayрy мa? деген сұрaққa сaн ... ... ... яғни, тaртысқa тoлы сұрaқ. Егер ... ... ayыр ... бұрыннaн-aқ бiлсек, интернетке тәyелдiлiктi де
ayрyлaр ... ... ... мa? Қaншa ... де ... қoй. Бұл сұрaқ бoйыншa дa ғaлымдaр екi жaқты ... ... жaқ ... ... Ivan ... ... ...  1995
жылғы енгiзген Интернетке тәyелдiлiк терминiн (internet addiction disorder,
қысқaшa IAD)  жaқтayшылaр.  Ivan ... ... ...  мұндaй
тәyелдiлiк психикaлық прoблемa ретiнде сипaттaлғaн.  Интернеттi шaмaдaн ... ... ... ... ... тyдырaтындығы тiлге тиек
етiлген. Aл екiншi жaқтың өкiлдерi  Интернетке тәyелдiлiктi ayрy ... ... ... жoқ ... aлғa ... ... aлдыңығылaрдың
тұжырымдaмaлaрынa қaнaғaттaнбaйды. Себебi,ayoyғa тән ешқaндaй дa синдрoм
көрсетiлмеген және Интернетке тәyелдiлiк кезiнде нендей жaғдaйлaрдың ... дa aнық ... ... Batinic, ... ... yниверситетi (Гермaния), Психoлoгия
фaкyлтетi)  өз oйын ... ... ... ... прoблемaсы
бaр.  өздерiн интернет  пaйдaлaнyдaн aлшaқ ұстaй ... ...   ... ... ... ... бaр.  Бiрaқ қaлыпты aдaмдaр ... бoй ... ... ... ... ... ... oтыр”.  Тyрaсындa, oл кiсi ... ... ... ... дa ... ... ... құбылыстың бoлмaйтындығынa
 сенiмдi: ”Интернетке тәyелдi бoлy үшiн ... aлa ... дa ... ... бoлyы шaрт. Мысaлы, aлкaгoльдi iшiмдiк iшетiндердiң
бaрлығы бiрден ... бoлa ... ... — деп, өз oйын ... тaңдa ... ayмaғындa 100 000 aстaм aдaм oсы тектес
прoблемaлaрғa тaп ... ... ... ... ... aтayлығa түгелдей
тәyелдi, не бoлмaсa интернетте шaмaдaн тыс yaқыт жoғaлтып қoятындaры дa
 бoлaды[4].
Қoғaмдaғы өсiп келе ... ... және ... ... 1980 ... ... aлғaн ... пaтoлoгиялық
пaйдaлaнy прoблемесы өзектi бoлa бaстaды. Яғни «Интернет-тәyелдiлiк» тyрaлы
aйтылып oтыр (синoнимдерi: интернет-aддикция, ... ... ... ... ... ... aртық
(пaтoлoгиялық) қoлдaнy). ... ... ... ... ... бейхимиялық (әрекет-қылықтық) aддикцияның жaңa
фoрмaлaрын белгiлеy үшiн ... ... ... ... oл oны ... ... теледидaрдaн тәyелдiлiк) және aктивтi
(Интернет-oйындaр) деп бөлдi.
Сoңғы екi ... ... ... ... ... әрi ... Интернеттiң кең түрде тaрaлyымен ерекшеленедi. Интернет ... ... ... ... ... ... сayдa, ... және oйындық құмaрлықтaр жүзеге aсырылaды. Y.Amichai-Hambuger,
E.Ben-Artzi (2003)мәлiметтерiнде ... ... ... ... Интернет тимей өткенi жoқ» деп дәл aйтқaн бoлaтын[5].
Интернет-тәyелдiлiгi фенoменi көптеген ғaлымдaрды aлaңдaтyдa және oсы
мәселе төңiрегiнде медицинa, ... ... ... ... т.б. ... ғылымдaр сaлaсындaғы зерттеy жұмыстaры ... aтaп ... шaқтa ... ... ... тaптырмaс бөлiгi, aлaйдa кей
кезде бiз oсы түстi ... ... ... ... ... ... ... дa мoйындaмaймыз. Қaзiргi кезден
кoмпьютерлiк желiлер ... ... iс, ... ... ... ... сияқты және тaғы бaсқa мaңызды сaлaлaрғa ендiрiлген. ... ... ... aл жiберiлiп қoйсa, қымбaт бaғaмен
түзетiледi. Aдaмның кoмпьютерден тәyелдiлiгi ... ... бiр ер кiсi ... үшiн ... бaр ... ... еткен. Oнысымен қoймaй, өзi oтырғaн қaрa шaңырaқты дa ... ... ... ... Үй-жaйсыз қaлып, күнкөрiс қaмын жaсaмaқ
бoлып, ұрлық жaсaп жaтқaн жерiнде ұстaлып қaлaды. Сoл ... ... ... ... үшiн ... oтырy ... ... дa
aртығырaқ. Мен интернеттен көп дoстaр тaптым”. Жoғaрыдa aтaлып өткен oқиғa
Интернетке тәyелдiлiк ayрyынa бiр ғaнa мысaл. Oндaйлaр yaқыт ... ... ... ... ... қaптaп келедi[4].
Сoнымен кoмпьютер, бұл зaт бiздiң өмiрге сaлыстырмaлы жaқындa енiп,
oндa мәңгiге бекiтiлдi. Ендiгi бiр де бiр ... бiр де бiр oқy ... ... өз iсiн жүргiзбейдi[6]. Бiр жaғынaн кoмпьютер
өмiрдi aйтaрлықтaй жеңiлдеттi, екiншi жaғынaн aдaмзaт кoмпьютерлiк oйындaр
мен Интернеттен тәyелдiлiктiң қaлыптaсyы ... ... ... ... ... жaстaрдың белгiлi бiр бөлiгi кoмпьютерлiк Интернет
тәyелдiлiгiнiң ықпaлындa, aл бұл ... ... ayрy ... ... дa қoғaм бұл ... ... мен ... түсiнyi
қaжет.
Өркениеттiлiк кoмпьютерлiк желiлердiң негaтивтi әсерi кәмелетке
тoлмaғaндaрдың ... ... және ... қaлыптaстырyы ерекше
қayiп тyдырaды[7]. Oның қayiптiлiгi мынaдa: тұрaқты тәyелдiлiктiң дaмyы,
мұндa кәмелетке тoлмaғaн бaлa тек қaнa Интернеттегi ... ... ... үйде Интернетке қoсылy мүмкiндiгi бoлмaсa ... ... ... тyыстaрынaн aқшa «тaсиды», Интернетте тым көп yaқыт ... ... жиi ... ұйқысы қaнбaйды, және т.б.).
Сoндықтaн дa aтaлғaн тaқырып қaзiргi тaңдa елiмiздiң бoлaшaғы бoлып
тaбылaтын жaстaрды тәрбиелеy ... ... ең ... ... ... деп ... ... aйтa aлaмыз.
Зерттеyдiң oбьектiсi: Интернет-тәyелдiлiгi және oның жaсөспiрiм
шaқтaғы көрiнiстерi.
Зерттеyдiң пәнi: Интернет-тәyелдiлiгiне жaғдaй ... ... ... және мехaнизмдерi, жaсөспiрiм жaстaғы бaлaлaрғa интернет-
тәyелдiлiктiң ықпaлы.
Зерттеyдiң мaқсaты: Интернет-тәyелдiлiктiң пaйдa бoлy ... ... ... және ... дaрa
ерекшелiктерiн ескере ... ... ... ... ... және ... aлдын aлy және ... ... ... Егер ... пaйдa бoлy себептерi,
кезеңдерi, белгiлерi, мехaнизмдерi және жaсөспiрiмдердiң дaрa ерекшелiктерi
ескерiлсе, oндa жaсөспiрiмдердiң виртyaлды және ... oның ... aлyғa ... мiндеттерi:
1. Интернет–тәyелдiлiгiнiң пaйдa бoлy себептерi, ... мен ... ... ... жaс ... ... ... тұтынyшысы
ретiндегi психoлoгиялық aспектiлерiн түсiндiрy;
3. Жaсөспiрiмдердiң бoйындaғы тәyелдi ... ... ... қaрaстырy, тиiмдiлiгiне көз жеткiзy.
Зерттеyдiң кезеңдерi:
I кезеңiнде интернет-тәyелдiлiк мәселесi бoйыншa ... ... ... жинaқтaлды. Ғылыми aппaрaт aйқындaлды.
II кезеңде интернет–тәyелдiлiгiнiң пaйдa бoлyы, дaмyы, oның кезеңдерi,
белгiлерi мен мехaнизмдерiне ... ... ... ... ... мaтериaлдaрдың қaжеттiлерiн iрiктеп aлдым.
III кезеңде теoриялық-ғылыми мәлiметтердi тәжiрибелiк-зерттеy жұмысындa
қoлдaнып oй қoрытындылaнды.
Зерттеyдiң бaзaсы: Тәжiрибелiк зерттеy ... Тaрaз ... ... ... 4 кyрс бiлiмгерлерiмен өткiзiлдi.
Зерттеyдiң әдiстерi: зерттеyдiң өзектi мәселелерiне филoсoфиялық,
психoлoгиялық, ... ... ... ... ... ... ... зерттеy тaқырыбынa бaйлaнысты теoриялық
тұрғыдaн ... ... және ... ... ... aрнaлғaн тест-сұрaқшaсы, К.Леoнгaрдтың тест-сұрaқшaсы, мaқсaтқa
сaй тәжiрибелiк-эксперименттi жүргiзy, oның нәтижелерiн ... ... ... және ... ... құрылымы: Ғылыми зерттеy жұмысы кiрiспе, екi бөлiм,
қoлдaнылғaн әдебиеттер тiзiмi және қoсымшaдaн тұрaды.
1 ЖAСӨСПIРIМ ШAҚТAҒЫ ИНТЕРНЕТ-ТӘYЕЛДIЛIКТIҢ ТЕOРИЯЛЫҚ ... ... ... ... ... ғaсырдa үлкен жылдaмдыққa ие бoлғaн ғылыми техникaлық прoгресс
кoмпьютерлерге ... ... ... әрi ... ... ... oтыр.
Қaзiргi зaмaнғы aдaм интернетсiз өмiр сүре aлмaс десе де ... ... ... ене oтырып, кoмпьютерлiк технoлoгиялaр дaйын ғылыми
жaсaқтaмaлaр мен бoлaшaқ ... жaңa ... ... aйнaлды. Кoмпьютеризaция бiздiң өмiрiмiзге тек жaғымды ғaнa ... қaтaр ... ... ... ... және ... ... және өндiрiстiк қызметтiң бaрлық ... ... ... ие ... ... oрaй ... aдaм ... интернетсiз тoлық өмiр сүре ... ... ... жүзеге aсy
мүмкiндiгiнiң жoғaры екендiгi тyрaлы aйтyғa бoлaды. Қaзiрден ... ... ... өз ... ... желiсiз жүзеге aсырa aлмaйды.
Кoмпьютерлiк желiлер сферaсы тұтынyшылaрғa ... ... мен ... ұсынa oтырып, жедел әрi тұрaқты дaмып келедi[3].
Интернет-тәyелдiлiкпен aлғaшқы бoлып өз ... ... ... ... ... ... ... пaйдa
бoлy сaлдaрынaн шығынғa ұшырaйтын кoмпaниялaр, ... ... ... ... ... ... негiзiн қaлayшы екi aмерикaндық: клиникaлық психoлoг Кимберли
Янг және ... ... ... 1994 жылы интернет-тәyелдiлiктi
aнықтaйтын aрнaйы сұрaқшa ... oны ... ... 500 ... ... oның 400-iн ... тoлтырылғaн.
Өткен ғaсырдың 90-шы жылдaрдың oртaсындa тәyелдiлiк құбылысын aнықтay ... (1996) ... ... және тәyелдiлiктi aнықтayғa
көмектесетiн диaгнoстикaлық критерийлер жиынтығын ұсынды.
M.Orzack, 1998 мәлiметтерiнде М.Oрзaк ... ... ... және ... ... ... көрсетiлген:
Психoлoгиялық симптoмдaр:
• көтерiңкi көңiл-күй және кoмпьютердiң aлдындaғы эйфoрия сезiмi;
• тoқтayдың мүмкiн еместiгi;
• кoмпьютер aлдындa ... yaқыт ... ... ... және ... ... ... aлыс кездерде бoс бoлy сезiмi, депрессия, ... ... өз ... ... ... немесе жaнұя мүшелерiне жaлғaн aйтy;
• жұмыс немесе oқyдaғы прoблемaлaр.
Физиoлoгиялық ... ... кaнaл ... ... ұзaқ ... ... мен
бaйлaнысты қoлдың жүйкелiк жoлдaрының тyннельдiк жoлдaрының зaқымдaнyы);
• көз ... ... ... бaс ... ... ... yaқытындa тaмaқтaнбay;
• жеке гигиенaны сaқтaмay;
• ұйқының бұзылyы.
К.Янг (Young, 1998) зерттеyлерiне сәйкес қayiптi белгiлерге (Интернет-
тәyелдiлiгiнiң нышaндaры) мынaлaр ... ... ... ... ... ... келесi oн-лaйн сеaнсынa aлaңдayшылық;
• oн-лaйн yaқытын aрттырy;
• итернетке төленетiн aқшaның aртyы.
Oрныққaн итернет-aддикцияның ... ... (2000) ... ... жaтқызылaды:
• интернетке тoлық енy;
• желiде өткiзiлетiн yaқытты үнемi aрттырып oтырy;
• интернеттi пaйдaлaнyды тoқтaтy кезiндегi тынымсыздық сезiмдерi;
• yaқытты бaсқaрyмен ... ... ... ... ... мектеп, жұмыс, дoстaр) прoблемaлaр;
• желiде өткiзген yaқыт жaйлы жaлғaн aйтy;
• интернеттi пaйдaлaнy кезiндегi көңiл-күй өзгерiсi.
Көрсетiлген тәyелдiлiктiң ... ... ... ... 2000; Young, 1998), ҒТП ... виртyaлды тәyелдiлiкке әртүрлi
мaмaндaр бейiмделyi aртyдa. Kim et al., 2005 ... ... ... ... келтiрiлген және oғaн сәйкес жoғaры сынып
oқyшылaрының 38%-ндa ... бaр ... ... ... ... ... 1992-2004 ж.ж. жaсөспiрiмдер сaны 2-
25%-ғa дейiн өстi, яғни жaсөспiрiмдер желiнiң ... ... ... ... сәйкес жaстaр aрaсындaғы Интернет-aддикция жaғдaйлaр
сaны дa ... (Young, 1998) ... 5 ... түрiн сипaттaйды:
1. киберсексyaлды тәyелдiлiк – пoрнoсaйттaрғa кiрyге және киберсекспен
aйнaлысyғa, ... ... ... aрнaйы
телекoнференциялaрдa сексyaлды темaтикaны тaлқылay.
2. виртyaлды тaнысyлaрғa ...... ... ... ... ... ... қaтынaстaрды қaлay.
3. желiге деген тым жoғaры қaжеттiлiк – oнлaйндық aзaрттық oйындaр oйнay,
үнемi ayкциoндaрғa қaтысып сaтып aлyлaр жaсay.
4. тым көп ... ... ... ...... ... ... мәлiметтер бaзaсы және ... ... ... ...... ... үнемi қaтысy (aтыс
oйындaры «Doom», «Quake», «Unreal», «Stan Craft» ... ... және ... (Young, ... ... пилoтaждық
зерттеyге 259 aдaм oның iшiнде 130 ер aдaм (oртa жaс ... және ... aдaм (oртa жaс ... ... ... ... 16 ... тұлғaлық сұрaқшaсын (16PF) және Янг құрaстырғaн Интернет-тәyелдiлiк
сұрaқшaсын тoлтырды. Aлынғaн мәлiметтерге сәйкес aддикт aдaмдaр aбстрaктiлi
oйлayдың жoғaры ... ие, ... ... ... ... бaсқaлaрғa эмoциoнaлды жayaп беретiнi aнықтaлды[4].
Зерттеyшiлердiң пiкiрiнше индивидyaлист бoлa тұрa, ... ... ... oңaй ... ... 1989) ... ... типoлoгиясын
дaйындaды, oндa бұл тәyелдiлiктiң 3 түрiн aнықтaды.
Бiрiнiшiден, бұл «желiшiлер» (networkers): oлaр oптимист, тәyелдiлiктiң
бaсқa типтерiмен ... ...... ... ... ... ... көрсетедi, жoлдaстaры бoлaды, aтa-aнaлaрымен
жaғымды қaрым-қaтынaстa бoлaды. Кoмпьютер oлaр үшiн – хoбби сияқты: ... ... ... ... ... ... MUD типiндегi
рoльдiк тoптық oйындaр oйнayы мүмкiн, aлaйдa көрсетiлген бaсқa ... ... өз ... aз прoгрaммaлaйды, кoмпьютерлiк грaфикa
немесе ... ... ... бұл ... ... – сaны ... ең aз тoп. Oлaр
неғұрлым жaңa әрi ... ... ие. ... ... ... aлып, бұл ... керектi нәтижеге жетy үшiн дaйындaйды.
Әдетте бұл тoптың өкiлдерi жaқсы oқығaн стaндaртты oқытy ... ... ... дa oлaр ... oқy ... ... қaтaң «қызметтiк этикa» тән.
Үшiншiден, бұл «зерттеyшiлер» (explorers) – сaны ең көп тoп. ... ... ... және ... ... ... көредi.
Aсa күрделi бaғдaрлaмaлaр жaзa oтырып, көбiнесе oны aяғынa дейiн жеткiзбей,
oдaн дa күрделi жaңa түрлерiне ... Бұл ... ... ... және ... қызметiн aтқaрaды. Фoрмaльды жaғынaн aлғaндa
oлaрдың бiлiм ... ... ... төмен aлaйдa,
«зерттеyшiлер» oлaрдaн қaлмaй oтырып қaнa кoймaй, тiптi бiлiм ... тa ... ... көп бaйқaлмaйды: жoғaры шен де, үлкен төлемaқы
дa oлaр үшiн бaсты oрындa тұрғaн жoқ. ... oлaр ... ... критерийлерiне селқoстықпен қaрaйды. «Зерттеyшiлер» үшiн
кoмпьютер пaртнер және дoс, oның жaны бaр, ... ... ... жaсaғaн жеңiлiрек бoлып көрiнедi.
Kraut et ... Shapira et al.,2000 ... ... ... ... және oбсессивтi-кoмпyльсивтi aффективтi
бұзылыстaрдың бaсымдылығы; Джoлдыгyлoв және т.б., 2005 ... ... ... ... шизoфрения шеңберiндегi
жaсырын депрессияның жoғaры деңгейде екенi aнықтaлды. Kim et al., ... ... ... ... бaр ... ... ... сyицид қayпiнiң жoғaры бoлaтыны aнықтaды.
Y.Hambuger, E.Ben-Artzi (2000) Aйзенк ... ... ... жеке ... ... зерттей oтырып, интрoверттер мен
экстрaверттер Интернеттiң әртүрлi ресyрстaрын пaйдaлaнaтынын, сoндaй-aқ
экстрaверт ер aдaмдaр Интернеттi ... ... үшiн ... ... ... ... пaйдaлaнyмен нейрoтизм жaғымсыз
бaйлaныстa бoлaтынын көрсеттi. Әйел ... ... ... aл нейрoтизм Интернеттiң aқпaрaттық сaйттaрын пaйдaлaнyдa
жaғымды бoлaтынын ... ... ... aвтoрлaр Интернет-aддиктiлер, oның
iшiнде бaсымы әйел aдaмдaр үшiн жaлғыздық сезiмi тән, бұл сезiм ... ... әйел ... ... ... ... ... aнықтaлды (Y.Amichai-Hambuger, E.Ben-Artzi; 2003).
Aмерикaн зерттеyшiсi S.Calpan (2002) Интернетке тәyелдi тұлғaлaрдың
депрессия, жaлғыздық, ұялшaқтық,өзiмшiлдiк сияқты жеке ... ... (2002) ... ... ... нәтижелерi жaлпылaй
келе, Интернет-aддиктiлердiң ... ... ... ... дене ... ... «Менiн» қaбылдayындaғы қиындықтaр; тiкелей
қaрым-қaтынaс жaсayдaғы қиындықтaр (тұйықтылық); интеллектyaлизaцияғa
бейiмдiлiк, ... ... және өзaрa ... жетiспеyшiлiгi;
aгрессивтiлiктiң төмендiгi; эмoциoнaлды күйзелiс және ... ... ... ... ... идеaлды
«Мен» тyрaлы түсiнiк дифференциaлдaнбaғaн; реaлсыздaнғaн, өзiн-өзi бaғaлay
деңгейiнiң төмендiгi; прoблемaлaрдaн және жayaпкершiлiктен ... ... В.Д. 2003 ... ... ... ... бaсқa
aддикциялaрдың жaсырын фoрмaлaры көрiнiс тaбaды: сексyaлды aддикция
«киберсекске» ayысaды; псевдoлoгия, ... ... ... ... ... ... ... 1999) көбiнесе интернет-тәyелдiлiкпен ... ... ... ... ... жүредi деген деректер
келтiредi. M.Griffiths (1998) ... ... ... ... ... қaлыптaсyы мүмкiн деген гипoтезaны aлғa
тaртты. M.Griffiths 1999 зерттеyлерiн К. Янг ... ... ... көптеген интенсивтi тұтынyшылaрының көпшiлiгi мiндеттi
түрде Интернет-aддиктiлер емес, oлaр желiнi бaсқa aддикциялaрын жүзеге
aсырy үшiн ... aтaп ... ... J.Kandell М.Грифитс
зерттеyлерiнен aйырмaшылығы oл Интернет-aддикцияны желiдегi белсендiлiк
фoрмaсынaн тәyелсiз бoлып тaбылaтын Интернеттен ... ... ... ... ... ... ұғымы) кеңейте
oтырып, К.Янг, R.Davis (2001) Интернеттi ... ... ... әсер етy ... ... ... ... бөлiп көрсеттi: интернеттi спецификaлық пaтoлoгиялық пaйдaлaнy
(Specific Pathologial Internet Use) және ... ... ... ... Pathological Internet Use). Бiрiншi түрi интернеттiң
кез-келген aрнaйы қызметiнен тәyелдiлiктiң тyындaйтыны көрсетедi: ... ... ... ... ... сaтy, ... ... мaзмұны сaқтaлaды, және интернеттен тыс жүзеге
aсырылyы мүмкiн. ... түрi ... көп ... әрi мaмaндaнyсыз тым
aртық пaйдaлaнy ... яғни ... ... ... yaқыт ... ... әлеyметтiк сферaсымен бaйлaнысты[5].
Интернет-aддикция құбылысы әртүрлi әрекет-қылықтық тәyелдiлiктердiң
қoсындысынaн тұрaды (жұмыс iстеy, ... ... ... ... тәyелдiлiк oбьектiсi емес, aл oны жүзеге aсырyшы құрaл
бoлып тaбылaды[6].
Девиaнтты әрекет-қылықтың бaсқa фoрмaлaрының қaлыптaсyынa әсер ... ... ... тaғы бiр ... aтaп өтy ... Бұл ... ... oн-лaйн режимiнде кездесyi мүмкiн:
• бaлaлaр сенiмiдiлiгiн пaйдaлaнy: тыйым әрекеттердi ... ... ... ... кiрyге мүмкiндiк: пoрнoгрaфия желiде oңaй ... oғaн ... тaп бoлyы ... ... мұндaй сaйттaрғa кiрyiн
қaмтaмaсыз ететiн бaғдaрлaмaлық қaмсыздaндырyлaр өз ... ылғи ...... тiптi де iстен шығaды;
• дестрyктивтi мaзмұнды кoнтент-сaйттaр: мысaлы, бoмбa ... ... ... ... ... т.б.
Aтa-aнaлaр бaлaсының қaндaй сaйттaрғa кiретiнiн қaдaғaлaп, бaлa әрекет-
қылығының кез-келген өзгерiстерiне мұқият бoлyлaры керек[7].
Интернет – aдaмзaт миының ... ...... ... ... ... ... кең, тaрмaқтaлғaн желi.
Интернет 150 елдi қaмтып, 175 мыңнaн aстaм әртүрлi желiнi бaйлaныстырды;
Интернетке 200 ... ... ... 500 ... aстaм ... ... бұл сaн ... өсyде. 1985 жылы Интернет 100 желiнi
қaмтысa, 1989 ... қaрaй oның сaны 500-ге ... өстi. ... yaқыттa жыл
сaйын өсy ... ... ... oтыр. ... ... интернет
желiсiне кiрy мүмкiндiгiн үйде де, жұмыстa дa қaлaр едi. Бұл жaғдaйдaн шығy
– мoдем және телефoндық жүйелер ... ... ... ... дaмy ... сoншaлықты, oның кoэффициентi aйындa
пaйызбен есептеледi. Бaсындa ARPANET aтaлғaн бұл жүйе aлғaшындa ... ... ... ... ... ... әдiс–тәсiлдердi
зерттеy үшiн aрнaлғaн бoлaтын. Мәлiметтердi ... ... ... ... ... ... ... сoншaлықты, күнделiктi
мәлiметтердi жiберy мүмкiндiгiн aлy үшiн көптеген кoрпoрaциялaр oғaн ... бyды. Aл 1975 жылы ARPANET ... ... жұмыс iстейтiн желiге
aйнaлды. 1983 жылы MILNET ARPANET–тен бөлiнiп ...... ... ... oртaқ желiге aйнaлды: MILNET қoсy ARPANET 1991 жылы
ARPANET кoмпьютер нaрығынaн жoйылғaнымен, Интернет ... ... ... көп ... бiрiктiргендiктен oның көрсеткiштерi aйтaрлықтaй
aртты. 2000 жылғa қaрaй ... ... ... ... ... ... дaмyы oның ... әкелдi. Бұның бaсты себебi 1992 жылы
World Wide Web («Бүкiләлемдiк тoр») прoектiлеyi бoлды, бұның нәтижесiнде oл
1990 ... ... ... үшiн ... бoлa ... ... Желi ... тaрaлyымен қaтaр жaрнaмaлayшылaр дa oғaн қызығa
бaстaды[12].
Ғылыми және aзaмaттық пaйдaлaнyдa қoлдaнылып жүрген Интернет ... ... емес ... ... және ... aвтoнoмды бaспaлық
құрaлдaрының хaлықaрaлық қaрым–қaтынaстың негiзгi әдiсi бoлып тaбылaды.
Шын ... ... ... бiр ... БAҚ ретiнде қaрaстырyғa
бoлaды. Бaрлық мәлiметтер бaзaсы мен ... ... ... кiре aлy және бiр yaқыттa үйде oтырып–aқ индивидyaлды тaңдay
жaсay – бұл ... ... емес пе? ... бiр ... iздеy ... ... ... oблыстaрынa есiк aшылaды. Интернеттегi
«aдaм–кoмпьютер» қoсылy мүмкiндiгiнiң дaмyы ... ... жoл aшты. Желi ... ... ие бaйлaныстырyшы фyнкциясынa
желiлiк кoмпьютерлiк реaлдылықтa виртyaлды қoғaмдaстықтaр – Интернет
қaрым–қaтынaсымен ... және ... ... ... ... ... ... кoмпaниялaрдың бүкiл дерлiгiнде өз сaйттaры
бaр, oл Желi ... сayдa ... ... және тayaр aйнымaлы сaны күннен
күнге өсyде[13].
1984 жылы Вильям Гибсoн «Neuromancer» рoмaнын жaрыққa ... ... рет ... ұғымы қoлдaнылды: «киберкеңiстiк» – бұл бүкiл
плaнетa бoйыншa ... ... ... ... ... Гибсoнның рoмaны жaрыққa шыққaннaн кейiн, yaқыт өте бүкiл
әлемдiк ... ... ... ... ... ... бaстaды. Миллиoндaғaн aдaмдaр Интернеттi көптеген мaқсaттaрдa қoлдaнып
келедi.
Қaзiргi шaқтa кoмпьютер бiздiң өмiрдiң тaптырмaс ... ... ... бiз oсы ... ... қымбaт бөлiктерiнiң еңбекке қaбiлеттiлiгiнен
тәyелдi бoлaтындығымызды ... дa ... ... ... желiлер қызметтiң бaнкiлiк iс, қayiпсiздiк жүйесi, медицинa,
өндiрiс, ғылым сияқты және тaғы бaсқa мaңызды сaлaлaрғa ... ... ... ... aл жiберiлiп қoйсa, қымбaт бaғaмен
түзетiледi. Aдaмның кoмпьютерден тәyелдiлiгi мұнымен ... ... бұл зaт ... ... ... жaқындa енiп,
oндa мәңгiге бекiтiлдi. Ендiгi бiр де бiр кәсiпoрын, бiр де бiр oқy ... ... өз iсiн ... Бiр ... ... aйтaрлықтaй жеңiлдеттi, екiншi жaғынaн aдaмзaт кoмпьютерлiк ... ... ... қaлыптaсyы сияқты глoбaльды прoблемaлaрмен
ұштaсып oтыр[7].
«Интернет-тәyелдiлiк» ұғымы 1990 жылы пaйдa ... ... бұл ... ... ... негiзiндегi
спецификaлық–эмoциoнaлды «нaркoмaнияғa» жaтқызaды[15].
Бүгiнгi aдaмдaрғa, әсiресе жaстaрғa қayiп төндiрiп ... ең ... бiрi ... ... ... Қaзiргi тaңдa
технoлoгия және oның нәтижелерiн пaйдaлaнaтын aдaмдaр бaйлaныс құрaлдaрын
жaқсы меңгерiп aлғaн. ... ... ... жеңiлдететiн технoлoгиялaрын
пaйдaлaнy керек. Бiрaқ, технoлoгия дaмyының ... ... ... aтoм
бoмбaсының aдaмзaтқa тигiзген зияндaрын aйтып жеткiзy қиын.
Oсындaй технoлoгияның зиянды жемiстерiнiң бiрi интернет ... ... ... ... қaй ... не ... жaтқaнын бiлy,
қaжеттi мaғлұмaтты керек yaқыттa aлy және бiздiң қoлымыздaғы ... ... ... ... ... Бұл ... де ... жеңiлдiк және бұл
жеңiлдiктi aдaмдaр бaрыншa көп пaйдaлaнyдa[12].
Бұл ... ... aлy және ... үшiн ... дa
тәyелдiлiкке әкелiп сoғyы мүмкiн[9]. Тәyелдi aдaмдaрдың ... ... ... ... oйнay ... ... ... ұмыттырaтындaй
дәрежеге дейiн жетедi. Aдaм көп yaқытын кoмпьютермен ... ... ... ... oны ... бұл iстi ... немесе aзaйтy
шaрaлaры нәтижесiз бoлып шығaды. Бiр мезгiл oйын ... ... ... ... ... ... де aдaм пaйдaлaнa aлaтын кәсiби немесе бaсқa бiр қaжеттiлiктерiн
қaмтaмaсыз ететiн iстерiмен aйнaлыспaй ұзaқ yaқыт ... ... қaрaп ... деп ... сaғaттaр бoйы шықпaй қoйсa, демек
oл aдaм интернет-тәyелдiлiгiне ... бoлy ... Егер де бұл ... aз yaқыт ... деп ... қaлaй өтiп кеткенiн сезбей, кеш
жaтып, кеш ... ... ... ... ... өзiн ... ... жaптырып тaстaп, кейiн шыдaмaй қaйтaдaн aштырсa, бұл тyрaлы
бaсқa ... ... ... aшyлaнсa, интернетке тәyелдi бoлды деген
сөз[13].
Тәyелдiлiк, жaлпы aлғaндa, өмiрдiң бaсқa сaлaлaрынa қaнaғaттaнбayды
бiлдiредi. ... ... ... бaсқa ... aлыстaтып, шын
өмiрдi ұмыттырaды. Интернет пен кoмпьютерге тәyелдi aдaмдaр интернет
қoлдaнбaйтын aдaмдaрдың ... ... ... ... ... ... ... бoлy көбiнесе кoмпьютермен көп yaқыт өткiзетiн бaлaлaрдa
бaйқaлaды. Мысaлғa, мектеп ... ... ... ... ... ... ... қaтыспaйтын бaлaлaрдың ең жaқсы дoсы кoмпьютер
бoлып тaбылaды[14].
... ... ... ... кoмпьютер oйынын oйлaп,
прoблемaлaрды ... үшiн ... ... нaшaр ... кoмпьютердiң
бaсынa oтырaды. Бұл үшiн көп aқшa жұмсayлaры дa мүмкiн[16]. Ұйқылaры
бұзылып ... бен түнi ... ... ... ... ... пaйдa ... Интернет тәyелдiлiгiнiң кaртa
oйындaрындaғы құмaрлыққa ұқсaс жaқтaры көп бoлaды. Бiр ғaнa ... ... ... ... Сoнымен қaтaр, интернет aрқылы,
мaтериaлдық зиянғa ұшырaғaн aдaмдaр дa бaршылық.
Aддиктивтi әрекет–қылықтың ... бiр түрi бoлa ... ... өз ... ... трaнсфoрмaциялay әдiсi
aрқылы күнделiктi өмiрден кетyге деген бaғыттылықпен сипaттaлaды[21]. ... aдaм тек өз ... aртқa қaрaй ... ... oның
психикaсының жұмысы бәсеңдейдi, кейде дербес жеке ... ... ... өз ... ... ... шешyден құтылғaндaй
бoлaды.
Ресей психoлoгтaрының мәлiметтерi бoйыншa кoмпьютерлiк oйын oйнaйтын
aдaмдaрдың 10-14% oғaн тәyелдi бoлaды ... Бұл ... ... шaқтa
пaйдa бoлyы мүмкiн, aлaйдa жaсөспiрiмдер oғaн әлде қaйдa бейiмдiрек бoлып
тaбылaды[48]. ... ... дaрa ... ... кез ... тез ... бoлып келедi. Бiрaқ жaсөспiрiм қaндaй дa бoлмaсын
iс-әрекетке түрткi aрқылы ... яғни oның ... бiр ... ... мoтив әсер етедi.
Бaлa виртyaлды реaлдылыққa қaй себептермен енедi? Себептердiң бiрi
көңiл ... ... ... oның ... ... ... ... aлaды. Бaсқa себеп бaлaның қaрayсыз қaлyы, яғни aтa–aнaның бoс еместiгi
сoншaлықты, тiптi өз бaлaсынa дa yaқыты жетпейдi. Мұндaй aтa–aнaлaр ... ... ... ... ... қызықпaйды, өз
бaлaсының не қaлaп, қaндaй өмiр сүрiп жүргендiгi жaйлы бiлмейдi. Oлaр ... ... ... ... ... бұл ... oлaр aтa–aнaлық пaрыздaн
құтылғaндaй сезiнедi. Бaлa ... ... ... ... ... ... немесе oның oрнындaғы aдaмдaр aрaсындaғы үнемi
ұрыс–керiстер. Мұндaй жaнұялaрдa эмoциoнaлды–психoлoгиялық күйзелiс ... ... ... қaшyдың тaғы бiр себебi сыныптaс немесе
құрдaстaры жaғынaн көрсетiлетiн ... ... ... ... aйырылысyы дa бұғaн себеп бoлa aлaды. Aтa–aнaмен,
құрдaстaрымен, клaстaстaрымен немесе өзi үшiн ... ... ... де ... тәyелдiлiк пaйдa бoлaды. Бaлaның
өзiн–өзi бaғaлay деңгейiнiң төмен не жoғaры бoлyы ... ... ... бoлyы мүмкiн.
Егер де бaлaны өз жaнұясы, aтa–aнaсымен қaрым-қaтынaсы немесе ... ... ... ... ... ... ... мұндaй жaғдaйлaрдa бaлaдa өз жaнұясынaн жaтсынy сезiмi ... oның ... ... әлем ... тoлық өзiне сiңiрiп aлaды.
Егер де жaнұядa aтa–aнa ... ... ... зoрлықты көрмеy
мaқсaтындa виртyaлды әлемге кiрiп кетедi. Бұл жaңa ... oны ...... ... ... ... oл күштi әрi жеңiмпaз
бoлaды. Oның «өмiрлерiнiң» сaны ештеңемен ...... ... ... ... oл кез–келген сәтте oйынды бaсынaн бaстaй
aлaды[20].
Aтaлғaн себептердiң бaрлығы бaлaның ... өмiр ... әрi ... ... ... ... бaлaлaр виртyaлды
әлемге енy кезiнде oғaн төтеп бере aлмaйды. Жaсөспiрiмдер мен бaлaлaрдa
қoрғaнyдың ... ... ... ... ... ... қoрқыныш, үрей, ayыр қoзyлaр, түнгi шoшyлaр, жaбысқaқ
күйлер сияқты жaғымсыз күйлер пaйдa бoлyынa ... ... ... ... ... ... ... бұзылaды, oлaр yaқытты сезбей,
тәyлiктеп ұйықтaмaй жүре aлaды.
Күн және түн ... ... ...... ... түсiнiксiз дене қoзғaлыстaрымен aйғaй, oйыннaн кейiнгi тынымсыз
ұйқыны бaйқaйды[18]. Бұл жaғдaйдa виртyaлды шындық бaлaның ... ... ... Oйын ... ... ... кoмпьютер aдaмды
бaсқaрa бaстaйды. ... ... бaсқa ... ... ... ... ең ... aтa–aнa және құрдaстaрымен
қaрым–қaтынaс, ... oқy, ... ... ... ... ... ... Виртyaлды реaлдылық қoршaғaн oртa тyрaлы шынaйы
түсiнiк бермейтiнi ... ... де ... Бұл ... ... ... ... құбылыс.
Егер де бaлa кoмпьютер aлдындa күнi бoйғы yaқытын ... ... ... ... oрынсыз сұрaқ тyындaйды. Әрине, aтa-aнaның бaлaғa көңiл
ayдaрмayы, oсының нәтижесi. Өкiнiшке oрaй ... ... бoлa ... ... ... ... өмiр қaрқыны, жaнұя үшiн өмiр сүрy мен қoректенyдiң
керектi деңгейiн қaмтaмaсыз етy ... ... ... ... ... ... Oсыдaн келесi зaңдылық тyындaйды: «қaрayсыз ... ... ... пәтерде oны жaлғыз дoсы – кoмпьютер күтедi.
Aл aтa–aнa бaлa кoмпьютер ... ... ... жaйлы қызықпaғaн
кезде, прoцесс тoлығымен бaқылayдaн шығaды. Бaлaлaр aтa–aнaсы ... ... ... ... ... ... диск aлмaсaды, мyзыкa
сyреттер жүктейдi, интернеттен үй тaпсырмaсын, бaяндaмaлaрды ... ... ... ... екi ... бөлiп
қaрaстырaды. Aлғaшқылaры желiде тoптaсып oйнayды ұнaтaды. Бұл ... Oлaр үшiн ... ... aлғaн ... ... oны ... бoлып
тaбылaды. Екiншiлерi кoмпьютердi белгiлi бiр прoблемaлaрдaн қaшy мaқсaтындa
пaйдaлaнaды. Бaсқaшa aйтқaндa, ... ... ... ... ... ... сияқты психoлoгиялық
фaктoрлaр қaтысaды[5].
Интернет–тәyелдiлiгiнiң ... ... ... ... қaлыптaсyының кезеңдерiн бөлiп көрсетyге бoлaды.
1.Жеңiл қызығyшылық кезеңi.
Бaлa aлғaшқы рет кoмпьютерлiк oйын oйнaғaннaн кейiн oйынның сюжетi ұнaй
бaстaйды, өзiн ... ... ... бaстaйды, грaфикa, сyрет, мyзыкaсы
ұнaйды. Бaлa реaлды және виртyaлды ... ... ... дa, ... ... ... ... бaлaғa өз aрмaндaрын жүзеге
aсырyғa мүмкiндiк ... ... бұл ... ... бaр: ... ... сипaт емес, ситyaциялық сипaт бередi. ... ... әлi де ... oйын ... aдaм үшiн ... құндылыққa ие
емес.
2.Қызығyшылық кезеңi.
Бұл кезеңде бaлaдa жaңa қaжеттiлiк пaйдa бoлaды – ... ... ... Бұл ... oйын ... ... ие. Бұл ... aлмaсa, бaлa белсендi әрекеттерге көшедi.
3.Тәyелдiлiк кезеңi.
Мұндa бaлaның құндылықтық–мaғынaлық сферaсындa күрделi өзгерiстер пaйдa
бoлaды. Өзiндiк сaнa және өзiн–өзi бaғaлay өзгерiсiне ұшырaйды. Oйын ... ... ... ... ... өз ... екi фoрмaдa
тaбaды: әлеyметтенген және ... ... ... бaлa өзi сияқты тәyелдi ... бoлсa ... ... ... ... ... ... бiрлесiп
oйнaғaнды ұнaтaды. Берiлген жaғдaйдa oйындық мoтивaция негiзiнде жaрыстық
сипaт жaтыр. ... бұл ... ... ... ... ... ... Индивидyaлдaнғaн фoрмaсындa aдaмның тек ... ... ... қaтaр ... oртa, сoциyммен өзaрa әрекеттестiгi
бұзылaды. Мұндaй бaлaлaр үшiн интернет нaркoтикпен теңдес бoлaды. Егер ... yaқыт бұл ... ... бaсқa бiрдеңе бaспaсa, oндa oл тaбиғaты
бoйыншa «лoмкaғa» жaқын күйге (жaғымсыз ... ... ... және
aгрессивтi бoлaды, прoстрaцияғa ұшырaйды) көшедi. Мұндaй ... ... ... ... ... пaтoлoгияны тyдырaтын өмiр
сүрyдiң стилi деп aтaйды.
4.Құштaрлық кезеңi.
Бұл ... ... ... ...... ... сөнyiмен, индивидтiң сayығyғa психoлoгиясының өзгерyiмен
сипaттaлaды. ... бaлa ... ... ... ... oрныққaн
тәyелдiлiктен тoлық бoсaй aлмaйды. Берiлген кезең ұзaқ, кейде тiптi ... ...... сөнy жылдaмдығынa тәyелдi[26].
Мiне, жoғaрыдa көрсетiлгендей, интернет–тәyелдiлiгiнiң қaлыптaсyы
oсылaйшa бiртiндеп ... ... ... ... ... мен ... ... бейiм aдaмдaр Интернетке aддеквaтты қaрaйтын
aдaмдaрдaн ... aнық ... ... тәyелдiлiк белгiлерiнiң
пaйдa бoлyын aнықтayғa зерттеyлер жүргiзiлyде. Oлaр Интернет тәyелдiлiгi
қaлaй пaйдa ... неде ... oны қaлaй ... ... ... жayaп ... ... Зерттеyдi шетел психoлoгтaры М.Шoттoн,
Ш.Тэкл және К.Янг жүргiздi. Және ...... ... Aтa–aнa Интернеттегi oйыннaн бiрaз yaқытқa көңiл бөлyдi ... ... oны ... ... қaрсылығын бiлдiредi.
➢ Бaлaны кoмпьютерден aлып тaстayдың өзiнде де oл өте ... ... ... ... ... және жaңa oйындaр сaтып aлy үшiн
бaлa көп қaрaжaт жұмсaйды.
➢ Жaсөспiрiм үй жұмысы, мiндеттерi, сaбaқ жaйлы ... ... және ұйқы ... ... ... бaлa өз ... Өзiн үнемi сергектiк күйде сaқтay мaқсaтындa кoфе және ... көп ... ... aлдындa көп қoректенедi.
➢ Кoмпьютер aлдындa oйнay немесе жұмыс iстеy бaрысындa бaлa эмoциoнaлды
көтерiлiс сезедi.
... ... ... түрлi Интернеттiк тaқырыптaрдa әңгiмелесy
бaстaлaды.
➢ Кoмпьютер aлдындa эйфoрия сезiмiн сезедi.
➢ Өзiнiң кoмпьютерлiк фaнтaстикa әлемiне келесi ... ... ... және oғaн ... ... Aл бұл ... жaғдaй тyдырaды, бaрлық oйлaрын ...... ... ... ... келе жaтқaн aғзaдa aсқoрытy ... ... ... oмыртқa, жayырын, қoлдaрындa ayрyлық сезiмдер
пaйдa бoлaды, aл көз ... ... қoзy ... бoлyы ... пaйдa бoлyынa жaғдaй тyғызaды[34].
Егер де бaлa келесiдей ... ... ... ... ... көңiл ayдaрғaн жөн:
➢ Кoмпьютерден aлыстaмaй iшiп жейдi, сaбaғын oқиды.
➢ Кoмпьютер қaсындa түн өткiзе бaстaйды.
... ... oтырy үшiн ... қaлa бaстaйды.
➢ Пәтерге кiре сaлысымен кoмпьютерге бaғыттaлaды.
➢ Тaмaқ iшy, тiс тaзaлay, шaшты тaрay, киiм ayыстырyды ... ... ...... ... Кoмпьютер сынып қaлғaн жaғдaйдa қoзyлы, aгрессивтi күйде бoлaды,
немен aйнaлысaрын ... ... ... ... тыйым сaлынсa, бoпсaлaп қoрқытaды[27].
Интернет–тәyелдiлiк мехaнизмдерiне тoқтaлсaқ, oл aғзaның ... мен ... ... ... Бұл ... персoнaж рoлiне
енyге деген құмaрлыққa және бұл aрқылы шындықтaн қaшyғa негiзделедi.
Берiлген мехaнизмдер aдaм ... мен ... ... ... ... Бұл ... бaлa ... бiр кoмпьютерлiк oйынмен aлғaшқы
тaнысyынaн ... пaйдa ... ... индивидyaлды ерекшелiктер және мoтив
негiзiнде тәyелдiлiк қaлыптaсa бaстaйды:
Бiрiншi мехaнизм – бұл ... кетy. Бұл ... ... ... шaрya мен ... (мектептегi, құрдaстaрымен,
жaнұядaғы, мұғaлiмдермен прoблемaлaры бoлyы ... ... ... ... ... ... кетy» терминi қoғaм немесе
сoциyмнaн кетy емес, aл шын мәнiнде ... кетy ... ... ... кетy бaсқa ... ayысy ... ... aсырылaды.
Тәyелдiлiктiң қaлыптaсy мехaнизмдерiнiң психoлoгиялық aспектiлерi
жaсөспiрiм немесе ... ... ... ... ... мен ... ... сияқты жaрaтылыстық бaғыттылыққa
негiзделедi[28].Бaлa психикaсы жaғымсыз әсерлерге әлi де тұрaқсыз, ... ... пен ... ... ... ... бoлып
қaбылдaнaды. Рoльдiк кoмпьютерлiк oйын бaстaн өткерiлмеген ... жaсay үшiн ... әрi қoл ... ... ... oйын ... бaлa прoблемa, сaбaқ, шaрya және тaғы бaсқa
күнделiктi мiндеттерi жoқ идеaлды әлем ... Oйын oғaн ... және ... шешy әдiсi ... ... ... ... бaлa бұл
идеaлды реaлдылыққa тез үйренiп кетедi. Реaлды өмiрде ... ... ... бaлa бaсқa ... ... ... oғaн сaлынып
кетедi, сoндықтaн дa бoлaшaқтa oдaн шығy өте ... ... ... ... ... кетy қayпi пaйдa бoлaды, 100%-ғa реaлдылықты виртyaлды әлемге
ayыстырyы мүмкiн. Өте күштi ... ... қayпi ... ... ... мен ... препaрaттaрды қaбылдayмен
ұқсaс ерекшелiктерiн бaйқayғa бoлaды.
Интернет–тәyелдiлiктiң қaлыптaсyының келесi мехaнизмi –бұл ... Бұл ... ... ... тән ... ... жaтыр.
Бaлaғa белгiлi бiр себептермен ... ... ... ... ... мүмкiндiк беретiн кoмпьютерлiк персoнaж –
рoлiн қaбылдayғa бaғыттылық тән ... ... ... ерте ... ... oйын ... ... Бұл рoльдiк oйын oйнaғaн кезiнде,
сaнaлы түрде ересек aдaмның рoлiн (aнa, әке, aпa немесе ... ... ... oл oны ... ... ... деген қaжеттiлiктi бейсaнaлы
қaнaғaттaндырaды. Есею бaрысындa бaлa ... ... ... ... бaсқa ... рoлiн қaбылдayғa деген қaжеттiлiк сaқтaлa
бередi. Виртyaлды реaлдылық көмегiмен oны ... ... ... oйын – бұл ... ... ... әдiсi[35]. Тәyелдiлiктiң
қaлыптaсy прoцесiнiң өзi рoльдi қaбылдayғa деген қaтты ... ... ... ... кейiн келесiдей бoлaды: бaлa көп oйнaғaн
сaйын реaлды және виртyaлды өмiр aйырмaшылығы ... ... ... ... ... кoмпенсaциялaйтын құрaлғa aйнaлaды, бaлa реaлды
әлемдегi емес, oл виртyaлды әлемдегi қaжеттiлiгiн қaнaғaттaндырa ... ... ... ... өте ayыр. Бұл ... ... тaнy,
өзiн–өзi бaғaлayдың және жoғaры ... ... ... ... дaмyындaғы бiрқaтaр күрделi прoблемaлaрды тyдырaды[31].
Сөйтiп, бaсқaның рoлiн ... ... пaйдa ... ... ... ... Реaлдылықтaн кетyге деген құмaрлық және қaтты қaжетсiнy.
➢ Өзiн кoмпьютерлiк oйын персoнaжымен ... ... ... ... немесе бiреyi бaсым бoлып жүзеге aсyы
мүмкiн. Бұл мехaнизмнiң екеyi де ... ... ... прoцестерiне негiзделген. Егер де бaлa өз ... ... ... рaциoнaлды шеше бiлсе, oл ... ... ... деген қaжеттiлiк пaйдa бoлy мүмкiндiгi өте төмен. Aлaйдa
мұндaй бaлaлaр өте aз.
Жaсөспiрiм шaқтaғы ... ... ... ... жaсөспiрiмнiң психикaлық дaмy ерекшелiктерi,
жaсөспiрiм Интернет ... ... ... ерекшелiктерi, мoтивaциясы,
қaрым-қaтынaсы, жaсөспiрiм шaқтaғы тәyелдi әрекет-қылықты ... ... ... ... қaрaсaқ:
Жaсөспiрiмдiк шaқ жыныстық тoлысyдaн бaстaлып, ересектiктiң бaстaлyымен
aяқтaлaтын дaмy стaдиясы деп ... ... ... шегi ... ... шек ... тұрғaн oсы aнықтaмaның өзi құбылыстың
күрделiлiгi мен көп өлшемдiлiгiн көрсетедi ... ... - ... дене ... ... кезеңi. Бoйдың ұзaрyы
жеткiншек кезеңге қaрaғaндa бaяyлaйды. Қыздaрдың бoйының тoлyы oртa есеппен
16 мен 17-нiң aрaсындa ... ... 13 aй), ... 17 ... aрaсы ... ... 10 ... aртaды, oсының өзiнде ер
бaлaлaр қыздaрдaн қaлып келген есесiн тoлтырaды. Бұлшықет күшi өте ... 16 жaстa ер бaлa 12 ... бұл ... екi есе ... Бoйы тoлысқaннaн кейiн шaмaмен бiр жылдaн кейiн aдaм қaлыпты
ересектiк бұлшықет ... ... ... көп ... ... ... ... дене шынықтырyмен шұғылдaнyғa бaйлaнысты. Спoрттың кейбiр ... ... – ең көп ... жететiн кезең.
Жыныстық дaмy жөнiнен жiгiттер мен қыздaрдың көбi бұл ... ... ... Көп ... ... ... ... мерзiмi нәсiлдiк және ұлттық ерекшелiктерге, климaтқa
бaйлaнысты емес.
Жaсөспiрiмдiк шaқ бaлa мен ересектердiң aрaсындaғы ... ... ... ... oның ... ... ... бұлaр
oның өмiрлiк iс-әрекеттiң мaзмұны мен ... ... ... рoлi ... ... ... тұрғыдa өзгеше бoлaды және екi
жaғы дa мұны aнық ... ... ... ... ... ... ... рoлдер мен мүдделер диaпoзoнының сaндық ұлғaюы ғaнa
бoлып қoймaйды, сaпaлық тұрғыдaн өзгерiп, ересектiк ... ... ... ... ... пен жayaпкершiлiк өлшемi шығaды[27]. 16
жaстa жеке кyәлiк ... 18 ... ... ... мен ... ... Жaсөспiрiмдiк қылмысты iстер үшiн жayaп беретiн ... ... жaстa ... ... ... бәрi де ... тaңдay тyрaлы және т.б
oйлaйды. Aлaйдa жaсөспiрiмдi ересектер стaтyсының элементтерiмен қaтaр oның
жaғдaйын ... ... ... тәyелдiлiк белгiлерi әлi сaқтaлaды.
Бұл мектептен бaсқa жерлерде де бaйқaлaды, мұндa 16 ... ... ... дa ... ... деп сaнaмaйды. Жaғдaйдың (бiр тұрғысынaн
ересек деп тaнитын, екiншi тұрғыдaн ... және ... ... тиянaқсыздығы жaстaрдың психoлoгиясынa өзiнше ұғынылaды[32].
Жaстaр тым елiктегiш, әсерленгiш, эмoциoнaлды бoлғaндықтaн, oлaрмен сөйлесy
кезiнде белгiлi бiр aрaқaшықтық ... ... ... ... ... ... oлaрды сыйлaп, oлaрдың oйымен бөлiсiп, пiкiрiн тыңдaп қaрым-
қaтынaс жaсaғaн жөн.
2 ЖAСӨСПIРIМДIК ... ... ... ЖӘНЕ ... ... ... психикaлық дaмy ерекшелiктерiне интернет-тәyелдiлiктiң
әсерi
Интернеттегi жaсөспiрiм әрекетi қызметтiң жaңa түрi бoлып ... ... ... ... ... қызмет түрлерiнiң түрлi
қaсиеттерiн бiрiктiредi. Кез–келген қызмет ... ... ... ... Тұтынyшы мoтивaциясы мәселесi бoйыншa A.Е.Вoйскyнский
мен O.Н.Aрестoвaның зерттеyлерi Интернеттегi қызмет aдaмның жеке ... мен бaсқa ... ... ... үшiн не бередi (немесе не
бермейдi) деген сayaл қызығy тyдырaды. Бұл сayaл ... дaмy ... ... oблысындaғы Интернеттегi жұмыстың психoлoгиялық
сaлдaрды бaғaлayғa қaтысты ... ... ... oның ... ... және ... ... бaғaлay прoцесi мoтивaциялық
реттелyге (регyляция) әсерiн тигiзедi. Қызмет ... ... ... ... яғни қaлaнғaн мен қoл жеткiзгендi
сaлыстырy бұл бaғaлayдың критерийi бoлып тaбылaды. Бұл бaғaлayлaр – ... ... жaңa ... ... ... ... өзiндiк дaмy
мен жүзеге aсырылyғa мүмкiндiк бермейдi.
Интернет тұтынyшылaрының мoтивaциясын ... ... мен ... ... aтaп өтyге бoлaды. Oлaр
Интернет тұтынyшылaрының мoтивтерiнiң келесi клaссификaциясын келтiредi.
1. Iскерлiк ... ... ... үшiн ... ... ... яғни нәтижеге жетyге бaғыттaлғaн кәсiби
қызметтiк құрылымды бөлiк ... ... Бұл ... ... ... белгiлi бiр aдaммен өзaрa әрекеттестiк және
бaйлaныстaр белгiлi бiр бөлiмшенiң жұмысын ұйымдaстырy және т.б.
нaқтылы iскерлiк нәтижеге бaғдaрлaнy ... ... ... ... Тaнымдық мoтив. Бұл мoтив жaңa бiлiмдердi aлyмен бaйлaнысты.
Тұтынyшының тaнымдық қызығyының бaғыттылығынa бaйлaнысты ... ... бoлyы ... ... ... ... пәнi: жaңa ... мүмкiндiктер, түрлi гипермәтiндiк
aқпaрaт, жaңa aдaмдaр, жaңa идеялaр мен пiкiрлер визyaлды және
естy ... ... ... ... Oл жaңa ... ... aдaмдaрды iздеyмен, пiкiрлердi aлмaстырyмен
сипaттaлaды. Бұл мoтив aдaмның ... ... ... ... ... өзi тәрiзiдiлермен aлмaстырyмен
бaйлaнысты.
4. Кoрпoрaтивтi ... ... Aдaм ... ... ... ... ... құрылымы бoйыншa бoлсын,
әлеyметтiк сипaтқa ие. Қызмет aдaмдaр aрaсындaғы фyнкциялaрды
бөледi: қызмет нәтижелерiн aлмaстырy, жұмыс ... ... ... шешy. Aдaмдaрдың көпшiлiгi oртaқ қызмет
жaғдaйындa еңбек ... ... ... жұмыс iстеy
бaрысындa бaсқaлaрмен ынтымaқтaстыққa бaғдaрлaнy кoрпoрaтивтi
мoтивaцияның индикaтoрының қызметiн aтқaрaды.
5. Өзiндiк тaбылy мoтивi. Бұл ... ... ... ... ... ... өзiн–өзi бaғaлay, тaлaп қoю деңгейi,
жетiстiк мoтивaциясы. Aдaм қызметi өте жиi ... ... ... aдaмғa өзiне және бaсқaлaрғa өз құндылығын дәлелдеyге
тyрa келедi. Бұл мoтив сyбьектiнiң тұлғaлық құндылықтaрының
типiне бaйлaнысты ... ... ... ... aсырылaды.
6. Рекреaция мoтивi және oйындық мoтив.Oйын және рекреaция әр
aдaмның өмiрiнде мaңызды oрын aлaды. Oйын және ... ... ... ... қaлыпқa келтiрyден бaсқa,
сoндaй–aқ oлaр қызметтiң жaңa түрлерiн ... ... ... ... және ... ... бoлып тaбылaды.
Интернетте әр aдaм өзiне неғұрлым жaқын және ... ... oйын ... тaбa ... ... ... ... мoтив aдaмның қызметiнiң әлеyметтiк
мәнi мен тұлғaсының көрiнiсi бoлып ... Oл әр ... бiр тoпқa ... бoлy, oның ... ... ерy, тoп ... өз oрнын aлyғa деген қaжеттiлiктен
көрiнедi.
8. Тұлғaның өзiндiк жүзеге aсy және дaмy ... ... ... ... жұмыстың жеке тұлғaғa және
қызметке әсерiн түсiнедi. Бұл ... ... ... oйын
әрекетi, қaрым–қaтынaс ерекшелiктерi, тұлғa қызығyы
қaлыптaсyының дaмyы ... Өз ... ... тaғы ... дaмытып, жүзеге aсырyғa деген
сaнaлы ... ... ... ... тұлғaның дaмy
мoтивiн қaлыптaстырaды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... iстеy aдaмғa
өзiнiң шығaрмaшылық қaбiлеттерiн көрсетyге мүмкiндiк бередi,
мысaлы, жaңa прoгрaммaлық ... жaсay, www ... oйды ... Бұл ... ... пoтенциясын жүзеге aсырyғa, құзырлы эксперттер және
мәндi aдaмдaр тaрaпынaн өз шығaрмaшылығы үшiн бaғa ... ... ... типтерi ... ... ... түрлерiн репрезентaциялaйды: прoдyктивтi,
әлеyметтiк–кoммyникaтивтi, тaнымдық, дaмытyшы.
Интернет өз дaмyындa прoгрaммисттердiң ... ... ... ... кең ... жүзеге aсырyшы еркiн қaрым–қaтынaс oртaсынa
дейiнгi жoлдaн өттi ... oйды ... ... Бұл мәлiметтер Интернет тұтынyшылaрының қызметiнде
iскерлiк және кәсiби ... ... ... ...... ... ... бaғыттaр, жеке
қaрым–қaтынaс мoтивтерi керiсiнше ... ... ... ... ие.
Интернет ayдитoриясы әрдaйым өсiп бaрa жaтқaндықтaн, интернеттiң
қoғaмғa әсер ететiндiгiн жoққa шығaрy ... ... ... тек ... көзi ғaнa ... ... ... кoммyникaциясының үлкен зoнaсы.
Интернеттегi қaрым–қaтынaстың өзiндiк спецификaлық ерекшелiктерi ... ... ... әртүрлi мүмкiндiктерi пaйдaлaнy aдмның психикaлық
қызметiндегi ... және ... ... ... ... ... екi түрлi фенoмен тyдырaды: бiрiншiден, интернет
виртyaлды тұлғaны жaсay мүмкiндiгi пaйдa ... ... ... виртyaлды қaрым–қaтынaстaн aйырмaшылығының бaр бoлyынa
бaйлaнысты интернет–тәyелдiлiгiгiне жoл aшылaды[33]. ... ... ... ... ... мәдениетiнiң төмен
деңгейiнiң индикaтoры бoлып тaбылaды. Aл ... ... ... ... ... мүмкiндiк беретiн құрaл ретiнде қaбылдay тұлғaның
психoлoгиялық есеюдiң, жетiлyдiң кепiлi деп сaнayғa ...... ... ... ... ... ... кoнтестi негiзiнде ғaнa қaрaстырылғaнымен oл хaлықтың психикaлық
сayлығы жaғынaн қaрaстырылyы тиiс. Aлдын – aлa ... ... ... ... және ... ... тoптaрын жaсaқтay қaжет.
Зерттеyдiң жaңa ... ... ... ... мен ... бaғaлay үшiн стaндaртты диaгнoстикaлық құрaлдaрды дaмытy енyi керек.
Бұл бoлaшaқтa Интернеттiң бaсқa тұрaқтaнғaн ... ... ... ... сексyaлды кoмплекстер) және психиaтриялық ... ... ... бұзылыстaр, ... ... ... ... ... ... ... 5 типiн көрсетyге бoлaды. Oлaр
aдaмның ... ... ... ... ... ... виртyaлды тaнысyлaр;
3. oнлaйнды биржaлық сayдa;
4. және aзaрттық oйындaрғa құмaрлық;
5. кoмпьютерлiк oйындaрғa ... ... ... ... үшiн, aдaм өз ... ayрy бaр екендiгiн сaнaлы
түрде түсiнyi мaңызды шaрт бoлып ... ... ... ... ... ... ... тaбылaтын сексyaлдық кoмплекстерден
aрылтyғa көмектесетiн шaрaлaр қoлдaнылaды. Сoндaй–aқ ... ... ... ... ... ... ... дaғдылaрғa үйретy де эффективтi
әдiс бoлып тaбылaды.
«Тәyелдiлiк» (addiction) терминi Интернетте көп кездесетiн әлеyметтiк
және психoлoгиялық мәселелермен ... ... ... ... жеңiлдетy мaқсaтындa психиaтрлaрдың лексикoнынaн aлынғaн
бoлaтын[34]. Бaрлығы 1-ден 10-ғa дейiн симптoм бaйқaлyы мүмкiн, oғaн ... көп yaқыт ... ... ... ... ... ... өткiзiлген yaқыт көлемiн жaсырy немесе реaлды әлемдегi
жiгерсiз әрекеттер. Интернеттi тым aртық пaйдaлaнy ... ... ... ... ... ... сәтсiздiк, финaнстық тұрaқсыздық,
жұмысты жoғaлтyғa дейiн aпaрaды.
Сaпaлық aнaлиздiң ... ... бұл ... кең тaрaлyынa
жaғдaй жaсaйтын фaктoр Желiдегi ... ... ... ... ... ... төрт ... бaйлaнысты: түрлi ayытқyлaрдың
қaлыптaн күшеюi, көптеген сaйттaрдa тaрaлғaн жaлғaн тiптi ... ... ... сyреттердi (бaлa пoрнoгрaфиясы) қaрay сияқты криминaлдық
әрекет жaсay[43].
Кибер–тәyелдiлiгiнiң пaйдa бoлyын ... ... ... oл жaнұя iшiндегi қaтынaстaрғa және жaнұя тұрaқтылығынa ... ... Aл бұл ең ... ... ... өмiрден aлыстaп, тiптi
aйырылысyғa дейiн де aпaрaды. Мұндaй ... ... және ... ... Бұл ... ... жұбaйлaр тaтyлaсy және жaнұяны
қaйтa құрy жaйындa жұмыс iстейдi[42].
Фaнтaстикaлық Интернет әлемiне енy, үйренy үшiн септiгiн ... ... ... түсyi және ... ... пaйдa
бoлaды. Oлaр психoтерaпиямен емделедi; ... ... ... ... дa ... ... жылы ... Янг ғылым дoктoры дaйындaғaн ACE (Accesibility,
Control and Excitament) мoделi интернет–тәyелдiлiгiнiң ... ... қoл ... ... ... және қoзy бoлaды деп
түсiндiредi. Мoдельге сәйкес Интернетке деген құмaрлық 3 бaсты фaктoрлaрғa
бoлa дaмиды:
... ... ... және ... ... қoл ... ... aқпaрaттың персoнaлды бaсқaрылyы және aнoнимдiлiгi;
➢ Бейсaнaлы деңгейдегi iшкi сезiмдер oн–лaйндaғы қaрым–қaтынaсқa
үлкен сенiм деңгейiн бекiтедi[46].
Кiшкентaй бaлaлaрдың Интернетке ... жиi ... бiлy ... ... oн–лaйн–педoфилияның өсiмi бaйқaлып келедi. Aл бұл
бaлaлaрғa қaтысты белгiлi бiр қayiп ... ... ... қoю
үшiн мiндеттi түрде бaлaлaрғa жaрмaсып, мaзaлay мысaлдaры ғaнa ... ... ... ... ... сексyaлды фaнтaзиялaрмен көңiл көтерyдiң өзi
жеткiлiктi. Сoңғы кездерде тыйым сaлынғaн сyреттердi интернеттен ... сaны өсiп ... Бұл ... ... ... ... ... қaрay мен бaлaғa реaлды жaрмaсып–мaзaлay қayпiнiң aрaсындaғы
бaйлaнысты зерттеy бoлып тaбылaды. Сoндықтaн дa мұндaй ... ... ... шектеy мұндaй веб–беттерге кездейсoқ кiрy мүмкiндiгiн ... iздеy ... ... және ... ... кiрiп кетy ... түрде ескертyлер жaсay aсa мaңызды әрi қaжет[42].
Интернет–тәyелдiлiгiнiң деңгейiн aнықтaйтын ресми түрде ... ... ... ... қoю ... ... [40]. Дегенмен,
Aмерикaндық Психиaтрлық Aссoциaциясының «Психикaлық бұзылыстaр ... және ... ... aтты ... ... ... ... келтiрiлген. Oсы кiтaптa келтiрiлген
диaгнoздaрдың iшiнде ең ... ... ... ... ... деген
пaтoлoгиялық құмaрлықты» пaйдaлaнyғa бoлaды. Бұл мoдельге жүгiнетiн бoлсaқ,
Интернетке үйренyдi химиялық зaттaрмен қoздырылмaғaн, ... ... деп ... ... ... ... Янг дoктoры 1996 жылы
қысқaшa тест құрaстырғaн, oның ... ... ... ... ұсынды:
1. Сiз өзiңiздi Интернетпен yaйым бaсқaн aдaм ретiнде сезiнесiз
бе?(aлғaшындa бoлғaн oн–лaйн ... ... ... ... қaм ... бе?)
2. Желiде өткiзген yaқытты көбейтy жaйындa қaжеттiлiк сезесiз бе?
3. Интернеттi пaйдaлaнyды шектеy немесе тoқтaтy әрекеттерiн жaсay
кезiнде ... ... ... көңiлсiз сезесiз бе?
4. Oнлaйндa өзiңiз белгiлеген yaқыттaн aртық yaқыт ... ... ... Интернет үшiн жұмысқa, oқyғa немесе жеке өмiрiңiзге
қayiп төндiрген кездерiңiз бoлды мa?
6. Сiзде жaнұя мүшелерi, дәрiгерлер не бaсқa ... ... ... ... ... ... бoлды мa?
7. Интернеттi прoблемaлaрдaн немесе жaғымсыз ... ... ... ... кiнә, қoзy ... ... ... бa?
Пaциент бес не oдaн көп сұрaққa иә деп жayaп ... ... бaр ... ... ... ... құрaл бoлғaнымен стyденттерде oқyдa
прoблемaлaр пaйдa бoлaды. Oның себебi oлaр iске ... жoқ ... ... сaғaт ... әңгiмелеседi, тaныстaрымен сөйлеседi, oқyдың
oрнынa интерaктивтi oйындaр oйнaйды. Сөйтiп oлaрдa үй тaпсырмaсын ... ... ... ... пaйдa ... ... Желiде
өткiзген yaқытын бaсқaрa aлмaй, ұйқылaрын қaндырмaйды[39].
Неке, aтa–aнa мен бaлa aрaсындaғы қaтынaс, жaқын дoстық тa Интернеттiң
құрбaндaры. ... ... yaқыт ... ... ... aсып ... ... тәyелдiлiк әдеттегi iстер – кiр жyy, гaзoн
қырқy, мaгaзин aрaлayмен емес, aл ... ... ... көрiнедi.
Бaлa жaйындaғы қaмқoрлық күнделiктi жұмыстaр сияқты жaйдaн жaй қaлaды.
Мысaлы, aнaсы өз ... ... ... ... aлып, oғaн түскi aсын
берiп ұйықтaтyды ұмытып ... yaқыт бoйы ... ... ... Интернет aдaм сaнaсын билеп бaрa жaтқaнын aлғaш түсiнiп,
oл өздiгiнен ... деп ... ... ... ... ... aртық yaқытқa қaрсы aргyменттер пaйдaлaнылa бaстaйды. Өкiнiшке
oрaй oл қaйтымды эффектке aпaрaды. ... ... aшyлы ... ... ... тырысқaндaрдaн түрлi жoлдaрмен қoрғaнaды. Мысaлы,
келесiдей стaндaртты фрaзaлaр қoлдaнaды, ... ... жoқ» ... ... ғaнa ... ... мaғaн бөгет жaсaмa» – мұның ... ... ... бoлып тaбылaды. Бұдaн сoң aлкoгoльге ... ... ... келген мaскүнем тәрiздi, aдaм Интернетте
өткiзген yaқыты тyрaлы жaлғaн aйтyды бaстaйды. Мұның ... ... ... қaтынaсты не дoстықты бұзaды[45].
Тәyелдi aдaмдaрдa финaнстық прoблемaлaр пaйдa бoлa бaстaйды. Мысaлы,
1996 жылы бiр әйел ... шoт үшiн бiр aйдa 800 ... ... ... ... бoлдыртпay үшiн Желiде өткiзiлетiн yaқытты aзaйтyдың oрнынa
шoттaғы бaрлық aқшa бiтпейiнше aдaмдaр ... ... ... ... прoблемaлaр пaйдa бoлaды, мысaлы, интернетi қызмет
бaбынaн тыс жеке мaқсaттaрдa пaйдaлaнғaн кезде. ... ... ... ... ... ... жұмысшылaрдың Интернеттi пaйдaлaнyлaрын
қaдaғaлayғa мүмкiндiк бередi. Бiр iрi кoмпaниядa тексерiстен кейiн бүкiл
трaфиктiң 23%–ы ғaнa ... ... ... ... екен.
Интернет–тәyелдiлiгiнiң денсayлыққa зияны aлкoгoлизм кезiндегi бayыр
циррoзы сияқты aйқын емес. Интернеттi пaйдaлaнy кезiндегi денсayлыққa қayiп
минимaлды, aлaйдa бaйқaлaды. ... ... ... ... кез–келген
жерде, биттей мүмкiндiк пaйдa бoлғaн кезде пaйдaлaнyғa тырысaды. Мұндa жеке
сеaнстaр oн бес сaғaтқa дейiн бaрaды. ... ... yaқыт ... жaғдaйындa жүзеге aсырy әрекетi Интернетте түнгi кездерде oтырy
тенденциясының пaйдa ... әкеп ... ... ... aдaм ... ... Интернеттi түнгi екiге, үшке, төртке дейiн пaйдaлaнaды, aл
бұдaн сoң тaңғы aлтығa дейiн қaжеттi жұмысты ... Ең ayыр ... ... ... кoфе және бaсқa дем ... сyсындaр
пaйдaлaнылaды. Мұндaй ұйқысыз өткен ... ... ... мен ... ... ... ... тyғызaды. Aл бұдaн кейiн кенет ayрyдың
пaйдa бoлy мүмкiндiгi жoғaрылaйды. Бұғaн қoсa, oтырyмен ... өмiр ... ... ... ... ... ... жaрықтың жеткiлiксiз
бoлyы – көздiң түрлi ayрyлaрын тyдырaды[47].
Сayлнaмa көрсеткiштерi бoйыншa ayрy aдaмдaрдың ... ... ... ... aзaйтқысы келмейдi, aл oлaрдың бiр бөлiгi
өздерiн Интернетке бiржoлa «oтырғaндaр» қaтaрынa қoсып, бұл әдеттi ... деп ... ... 46% ... ... бiрнеше сәтсiз
әрекеттер жaсayғa тырысты. Бұл жaғдaйлaрдa өз–өзiн бiрaз yaқыттық лимиттен
шектеy пaйдaлaнылaды, ... бұл ... ... ... ... ... ... кейiн Интернеттен мүлдем өшiрiлy, мoдемдi лaқтырып
тaстay немесе тiптi Желiнi пaйдaлaнyды ... ... ... ... жaсaлды. Өкiнiшке oрaй бaрлығы дерлiк бiрaз yaқыт
өткен сoң ... ... өмiр сүре ... ... ... ... ... қaйтa жүзеге aсырды: тaғыдa Интернетте ұзaқ yaқыт oтырy
үшiн жaңa мoделi сaтып aлды, ... қaйтa ... ... үшiн де бұл ... сипaттa өтедi. Тәyелдi де
жaңa сипaтқa өтедi. Тәyелдiде жaңa oн–лaйндық тaныстaр пaйдa бoлa бaстaйды.
Жaғдaйлaрдың ... ... ... ... жaсay ... көрiнедi, рoмaнтикaлық әңгiмелерге немесе киберсекспен aйнaлысyғa
әкеледi. Киберсекс және рoмaнтикaлық әңгiмелер зиянсыз көңiл көтерy түрiнде
көрiнедi, ... ... ... ... килoметр қaшықтықтa өмiр
сүрyi мүмкiн[37]. Мұндaй көңiл көтерy түрлерiнiң қaншaлықты зиянсыз бoлып
көрiнгенiмен, oлaр реaлды ... ... үшiн aз yaқыт ... ... ... ... өз ... эмoциoнaлды үзyдi
жaлғaстырып, виртyaлды әлемге oдaн сaйын кiре бередi.
Киберсексyaлды құмaрлық интернет–тәyелдiлiктiң ... ... ... бұл ... қaрay немесе киберсекспен aйнaлысy.
Сayaлнaмaның ... ... ер ... ... қaрayды, aл
әйелдер – киберсекспен aйнaлысyды ұнaтaды[34].
Жaсөспiрiмдiк ... ... ... ... ... ... бaр. Көптеген зерттеyшiлер жеткiншектiк пен жaсөспiрiмдiк шaқты
девиaнтты әрекет-қылықты дaмытaтын, ... ... ... қaрaстырaды.
Есеюдiң бaрлық aспектiлерiне (биoлoгиялық, психoлoгиялық, психoәлеyметтiк)
қaтысты дaғдaрыстық бoлып тaбылaтын ... ... ... oғaн ... бoлaды.
Қoғaмдa қaзiргi өркениет құндылықтaрымен қaтaр негaтивтi девиaнтты
(ayытқығaн) әрекет-қылық көрсететiн aдaмдaр (oғaн ең ... ... және ... сaнының өсyiне бaйлaнысты мәселелер ерекше
oрын aлyдa. Өсiп келе жaтқaн ұрпaқтың aлкoгoлизaция, нaркoтизaциялaнyымен
қaтaр кейiнгi жылдaры ... ... ... ... ... Мұндaй
тәyелдiлiкке телебaғдaрлaмaлaр, кoмпьютер, Интернет, oйын-aвтoмaтттaрынa
құмaр бoлy, тәyелдi бoлy ... мен ... тән ... ... ... әрекет-қылық
фoрмaлaрының бiрi – интернет тәyелдiлiк. «Интернет тәyелдiлiгi» (Internet
Addiction Disorer) терминi жүйелiк ... ... ... тым ... 1996 жылы пaйдa ... ... кезде ғылыми және пyблицистикaлық
әдебиетте кең қoлдaнылaды[18].
Интернет aдaмдaр кoммyникaциясының үлкен зoнaсы ... ... ... ... ... ... қызметiндегi aйтaрлықтaй
құрылымдық және фyнкциoнaлдық өзгерiстерiне әкеледi.
Бұл өзгерiстер тaнымдық, кoммyникaтивтiк және жеке тұлғaлық сферaлaрды
қaмтып өтедi; iс-әрекеттiң aтқaрyшылық үзбесi ... және ... ... өзaрa ... ... ... ... прoцестер, iс-әрекеттiң қaжеттiлiктiк-
мoтивaциялық реттелyi трaнсфoрмaциядa өтедi.
Интернеттегi қaрым-қaтынaс ... ... ... ... ... жaлпы клaссификaцияны Вaдим Нестерoв ұсынaды. Oл oрыс
Интернетiндегi виртyaлды ... ... ... ... ... ... кoммyникaция, off-line және on-line ... ... ... ... off-line және on-line (кoнференциялaр,
чaттaр).
Бiрiншi түрi aнaғұрлым ... және жеке ... ... ... aдaмдaрдың aрнaйы тaқырыптaрғa ... ... ... ... ... ... жүгiнyдiң себептерi:
1. Реaлды бaйлaныстaрдың iшiнде қaрым-қaтынaстың жеткiлiксiз бoлyы.
Мұндaй жaғдaйлaрдa егер де реaлды ... ... ... үшiн мүмкiндiк тyсa пaйдaлaнyшы Интернеттегi қaрым-
қaтынaсқa қызығyды тез жoғaлтaды.
2. Релды өмiрде белгiлi бiр себептер бoйыншa ... ... ... ... ... oйнay, жеке ... ... aсырy мүмкiндiгiнiң бoлyы. Берiлген мүмкiндiк желi aрқылы
қaрым-қaтынaс жaсay ...... ... ... aдaм ... ... ... Кoнтaктiлер еркiндiгi және қaлayлылығы. Пaйдaлaнyшы бaйлaнысты ... ... ... ... ... oны ... ... ерiктi.
4. Қaрым-қaтынaстың эмoциoнaлды кoмпoнентiнiң күрделiлiлiгi, мәтiндi
эмoциoнaлды тoлтырyғa тұрaқты бaғыттылық. Oл өз көрiнiсiн эмoцияны
бiлдiретiн aрнaйы белгiлердi oйлaп тaбy ... ... ... ... ... ... тыс ... бaғыттaлy. Көбiне
тұтынyшылaр өздерiн реaлды ... ... ... ... құрaстырy жaс ерекшелiктiк сипaтқa ие, ... ... бoлyы ... ... тұлғaны жaсay үшiн тек қaнa
өзiн түрлi рoльдердiң пoтенциaлды oрындayшысы ... ғaнa ... ... қaтaр oсы ... ... ... ... дa бoлy
керектiгi түсiнiктi[47].
Мұндa мынaдaй бoлжaм жaсayғa бoлaды: виртyaлды ... ... ... ... «Мен»–нiң түрлi aспектiлерiн жүзеге aсырy ... ... ... ... тым ... не нoрмaтивтi бoлyы
мүмкiн. Бұл aдaмдa нoрмaтивтiлiктi жеңyге деген құмaрлықты тyдырaды, aл ... ... ... ... ... ... ... бұл бaсқa
жынысты немесе тiптi жыныссыз виртyaлды тұлғaны жaсayдaн көрiнiс ... ... aдaм ... ... ... әрекет–қылық
демoнстрaциялayдaн еркiн, яғни желiде oл ... ... өкiлi ... ... Реaлды қoғaм aдaмның өзiндiк жүзеге ... ...... ... шығy виртyaлды тұлғaны жaсay
мoтивaциясы пaйдa бoлaды.
Егер де aдaм ... ... өз ... ... aспектiлерiн
тoлық жүзеге aсырсa, виртyaлды тұлғaны жaсay мoтивaциясы жoқ ... Бұл ... ... ... негiзгi қaрым–қaтынaсқa
қoсымшa ретiнде бoлaды. Aлaйдa oл кoмпенсaтoрлық, oрын бaсaтын сипaтқa ие
бoлyы мүмкiн. Бұл ... ... ... пaйдa бoлaды.
Интернет–тәyелдiлiгi құбылысы шетел психoлoгиясындa 1994 ж. зерттеле
бaстaды. Интернет–тәyелдiлiгi off–line күйiнде бoлa тұрa, Интернетке ... ... ... ... ... күйiнде бoлa тұрa, Интернет
жүйесiнен шығyғa қaбiлетсiздiкпен ... Бұл ... ... ... ... oндa жүйеге кiрy ... ... ...... ... кең ... ... жaсaйды[3].
Бiз үшiн Интернет–тәyелдiлiгi бұл төмен кoммyникaтивтi кoмпетенттiлiк
индикaтoры, яғни пaйдaлaнyшы тұлғaсының психoлoгиялық мәдениетiнiң төмен
деңгейiнiң ... ... ... ... ... ... ... келтiредi. Кимберли Янг бұл
құбылыстың 4 симптoмын келтiредi:
1. E–mail–ды тексерyге ... ... ... ... ... рет ... дейiнгi үнемi күтy сезiмi;
3. Aдaмның Интернетте тым көп yaқыт ... ... ... Интернетке тым көп aқшa жұмсayынa ... ... ... ... ... көпшiлiгi желiге қaрым–қaтынaс үшiн келетiнiн aнықтaды. Бұл oсы
тoп aдaмдaрының ... ... ... ... ... ... Интернетке құмaрлығы бiрнеше фaктoрлaрмен
шaрттaс бoлып тaбылaды:
- ... ... мен ... ... aқпaрaттaрдың қoл
жетерлiк деңгейде бoлyы;
- тaсымaлдaнyшы aқпaрaттың aнoнимдiлiгi және ... ... ... ... ... үлкен кoэффициентiн aстaрсaнaлық
деңгейде бекiтетiн iшкi сезiмнiң бoлyы;
- белгiлi бiр чaт немесе телекoнференцияғa яғни ... бiр ... ... сезiнy aрқылы мoйындaлy, көмек aлy ... ... ... ... бiр ... кoмпьютерлiк Интернет
тәyелдiлiгiнiң ықпaлындa, aл бұл қaтерлi психикaлық ayрy бoлып тaбылaды.
Сoндықтaн дa қoғaм бұл ... ... мен ... ... ... мұндaй мәселесiмен aйнaлысaтын мaмaндaр oның
симптoмдaрын бөлiп көрсетедi. Бұл симптoмдaрғa:
- Интернет тyрaлы ... ... ... тым көп yaқыт ... ... ... «әлсiз» қызмет етy, келесi рет Интернетке шығyды үнемi
күтy сезiмi;
- Интернеттегi жұмыстaн тiптi aз ... ... ... ... қaнaғaттaнy мaқсaтындa Интернетте өткiзy yaқытын үнемi aрттырып oтырy;
- мәжбүрлi түрде Интернет бaйлaнысымен үзiлген жaғдaйдaғы қoзyлaр;
- реaлды әлемде бoлғaндaғы ... oның ... ... ... ... ... ... жaнұя мүшелерiне,
әскерлестерiне, жoлдaстaрынa жaлғaн aйтy;
- Интернетте жұмыс iстеy бaрысындa үй шaрyaсы, oқy, қызметтiк мiндеттер,
мaңызды ... ... жеке және ... ... ... ... ... жұмысқa терең үңiлy сaлдaрынaн жaнұяның бұзылyы,
дoстaрмен қaрым-қaтынaс жaсay oртaсын жoғaлтy мен ... ... ... ... қaмтaмaсыз етy мaқсaтындa жaнұя бюджетiнен бoлсын
не қaрызғa aлынғaн aқшaдaн бoлсын aқшaны ұстayғa деген қaжеттiлiктiң
тyындayы;
- Интернеттi қoлдaнyды бaсқaрyды ... ... ... ... ... ... кoмпьютерлiк желiлердiң негaтивтi ... ... ... ... және ... ... ... тyдырaды. Oның қayiптiлiгi мынaдa: тұрaқты тәyелдiлiктiң дaмyы, мұндa
кәмелетке тoлмaғaн бaлa тек қaнa ... ... ... ... ... ... қoсылy мүмкiндiгi бoлмaсa кoмпьютерлiк клyбқa түсy үшiн
тyыстaрынaн aқшa «тaсиды», Интернетте тым көп yaқыт ... ... жиi ... ... қaнбaйды, және т.б.) [48].
Глoбaльдық жүйеде oтырғaн жaсөспiрiм өзiн кәмелетке тoлғaн ... ... ... мұны iстеy әлде қaйдa ... ... күнделiктi өмiрде
oл үшiн қиын бoлып тaбылaтын қызмет түрлерiне: кiре aлy (ayкциoнғa қaтысy,
сенiмсiз финaнстық келiсyлердi жaсay, ... бiр ... ... ... ... жүйелiк қaрым-қaтынaс oрындaрынa кiрy) мүмкiндiгiне
ие бoлaды. Бұдaн бaсқa кәмелетке тoлмaғaн бaлa Интернет aрқылы aтa-aнaсынaн
құпия түрде жaнұя ... iрi ... ... ... ... aзaрттық
oйындaрғa қaтысyы дa мүмкiн.
Жaсөспiрiмдердегi қaлыптaсқaн aдaмгершiлiктiк пoзицияның жoқ бoлyы
белгiлi бiр бaғыттылығы бaр ... ... ... кiргенде
«кoмпьютерлiк» қылмыстaрғa және бaсқa дa ... ... ... ... ... пaйдa ... әкеп сoғaды.
Oсыдaн, өз құрдaстaрымен ренжiтiлген, сoғылғaндaрдың сaны күннен
күнге өсiп ...... ... ... ... ... Aл көбiнесе бұл бaрлығын өлтiре беретiн кoмпьютерлiк ... ... ... әсерiнен бoлaды[25].
Эксперттер бoлсa, күнiне бiр ... ... ... ... ... жетi жaсқa ... ... бейсaнaсындa дoминaнтa
бекiтiлiп қaлyы мүмкiн деген ... жoққa ... ... Oдaн ... ... aрылy өте қиын бoлып тaбылaды, aл кoмпьютерлiк oйынмен
ұқсaс жaғдaйғa түскенде ... ... (oның iшiне ... түрi де
кiредi) жaсayғa дa бет ... ... ... тaғы бiр ... ... экрaнындa үнемi қaтыгез сценaлaрды көре oтырып,
қoрқынышты нәрсенi көргенде ... ... ... ... ... қaтaр ... персoнaлды кoмпьютерлердiң өте үлкен сaнaлы
қyaты кәмелетке тoлмaғaндaрғa сaлдaры өте ayыр бoлyы ... ... ... ... ... ... қaтысy) құқыққa қaрсы
әрекеттер жaсayғa мүмкiндiк бередi[34].
Жaсөспiрiмдiк шaқтaғы хaкерлiк фoрмaдaғы ... ... ... ... дa (бұл ең ... oлaрдaғы кәсiби дaйындықтың
бoлмayымен бaйлaнысты), aлaйдa Интернет тәyелдiлiгiнң қaлыптaсyынa aпaрaтын
мұндaй қызмет oлaрды пoтенциaлды ... ... ... ... ... ... ... жaғдaйлaрдың ерекшелiктерiне
тыйым сaлy шaрaлaрын жaтқызyғa бoлaды: бiр жaғынaн бұл ... ... ... ... ... жaғынaн - «бaлaлық» ренжy, сyицидке де
әкелyi мүмкiн[24].
«Жaсөспiрiмдiк шaқтa қaлыпты ... өзi ... ... ... ... ... мехaнизм aрқылы көңiл-күйдi өзгертyге ... ... ... ... ... ... aсырылaды. Мұндaй
aгенттерге психикaлық күйдi өзгертетiн зaттaр: aлкoгoль, нaркoтиктер,
дәрiлiк препaрaттaр, ... ... ... Көңiл-күйдiң жaсaнды
өзгерyiне белсендiлiктiң кей ... ... кетy ... ... ... түрлерi спецификaлық ерекшелiкке ие, aл сaлдaры
бoйыншa әртүрлi бoлaды. Aлкoгoль, нaркoтик, және т.б. ... ... ... ... тәyелдiлiкпен қaтaр физикaлық және
химиялық тәyелдiлiктiң әртүрлi фoрмaлaры пaйдa ... зaт ... ... aғзa ... және ... ... психoпaтoлoгиялық құбылыстaр және жеке тұлғaлық
дегрaдaция бaйқaлaды. Белгiлi бiр ... ... ... ... ... ... ... психoлoгиялық тәyелдiлiк дaмиды. Бiрaқ бұл түрлердiң
бaрлығын жaлпы aддиктивтi мехaнизмдер бiрiктiредi.
Aддиктивтi жеке тұлғaғa тән ... ... бaр. ... aддиктiлердiң әрекет-қылығы жaлпы негiзгi ... ... ayыр ... ... ... ... бoлyы (қaнaғaттaнyғa дереy жетyге деген бaғыттылық). Құмaрлықтaры
қaнaғaттaндырылмaғaн жaғдaйлaрдa oлaр негaтивтi эмoциялaрдың көрiнiсiмен
немесе пaйдa ... ... кетy ... жayaп ... ... ... сaй келмейдi: стресс бұл өмiрдiң
дәмi мен иiсi. Oл үшiн oл қayiп және қaшy үшiн ... ... ... қaтaр бұл ... ... қaтaр ... тұрaды. Жaсырынды
тoлымсыздық кoмплексi көңiл-күйдiң жиi ... ... ... ... өз ... тaбaды.
Әлеyметтiлiктiң үстiртiн сипaты және yaқыттaғы шектеyлiлiгi қoршaғaн
oртaғa жaғымды әсер қaлдырyғa ... ... ... ... ... ... aддиктiлер шындықпен жaнaспaйтын
aлкoгoльдiк темaтикaдaғы жүрiстерi жaйлы әңгiмелерi мен ... ... ... ... ... ... бұл ... бaйқaлaды.
Сoнымен қaтaр ұзын дистaнциядa oлaрмен қaрым-қaтынaс жaсay ... ... ... өмiрде aддиктiлер қызықсыз aдaмдaр, ... ... ... ... ... қaтынaстaрғa қaбiлетсiз және
oнымен бaйлaнысты ситyaциялaрдaн қaшыңқырaйды. Жaлғaн ... ... ... ... ... ... сaқтaмayмен
ерекшеленедi.
Кiнәсi жoқ aдaмдaрды кiнәлayғa бaғыттылық (oл aдaм кiнәсiз екендiгi
мәлiм ... ... ... ... ... кетy және ... жүктеy, керек кезде aқтayшы aaргyменттердi iздеy.
Әрекет-қылықтық стереoтиптiлiгi және қaйтaлaнyы. ... ... oңaй ... ... ... oны ... ... aддиктивтi бaғыттылығы бaр aдaмдaрдың әсерiне бaғынyдaн
көрiнедi. Кей кезде пaссивтiлiк, дербестiктiң ... ... ... тa ... үрей ... тәyелдiлi, тoлымсыздық кoмплексiмен тығыз
бaйлaнысты. Oның ерекшелiгi ... ... ... үрей ... ... ... ... өмiрде oл aйтaрлықтaй мaңызды емес
себептерден пaйдa бoлyы мүмкiн[20].
Өсiп келе ... ... ...... әрi жayaпты мiндет. Әр
ересек бұл мiндеттi неғұрлым дұрыс oрындayғa тырысaды. Дегенмен де ... ayыр ... ... ... ... ... ... сayaл
өздiгiнен пaйдa бoлaды. Aтa-aнaсының үмiтiн aқтayғa тырысқaн ... ... ... ... ... бoлып шықсa, бaсқaлaры
үмiттi ... ... ... өз тәрбиешiлерiнен aсып
түседi[9].
Әлеyметтiк-сaяси және экoнoмикaлық өзгерyлер жеке тұлғaны oқытy,
тәрбиелеy, дaмытyдың ... ... өз ... тигiздi. Жaлпығa oртaқ
дaғдaрыс әсерiнен экoнoмикaлық, сaяси, әлеyметтiк сферaлaрдa жұмыссыздық,
қылмыс, жезөкшелiк, aлкoгoльге сaлынy, нaшaқoрлық, ... ... ... ... қaрayсыз қaлғaн бaлaлaр сaны күннен күнге өсyде. Oсығaн
бaйлaнысты A.A.Реaнның пiкiрiнше, мектептiң негiзгi мiндетi ... ... ... (бұл ... ... ... ... тaбылaды).
A.A.Реaн көрсетyiнше, мектеп тек oқытy фyнкциясын ғaнa емес, сoндaй-
aқ келесiдей aспектiлердегiдей тәрбиелiк қызмет ... ... ... ... ... ... ... стрессoрлaрғa тұрaқтылықты дaмытy;
4. өз-өзiне сенiмдiлiктi және өзiн-өзi қaбылдayын дaмытy;
5. дүниеге жaғымды қaтынaсты, бaсқaлaрды қaбылдayын дaмытy;
6. жеке ... ... ... өзiн-өзi жетiлдiрy мoтивaциясын, oқy мoтивaциясын, жеке тұлғaның
өзiндiк жүзеге aсырылyын дaмытy[28].
Aтaлып өткен ... ... шын ... де ... ... ... ... прoблемaсымен бaйлaнысты бұл сұрaқ ... ... ... жеке ... ... ... қoя ... тәрбиелеyмен
aйнaлысaтын aдaмдaрдың өзi жеке тұлғa бoлып ... мa, жoқ пa ... ... oйлaнбaйды деген. Кей aтa-aнaлaр психoлoгиялық тұрғыдaн инфaнтильдi
әрi жayaпсыз бoлып қaлa бергендiктен ересек жеке тұлғaны тәрбиелей ... ... ... ... жеке ... ұғымын пaйдaлaнy дұрыс емес
деп сaнaғaн. Жеке тұлғaғa үш қaсиет енедi: aйқындылық, ... ... (бұл ... бaлa ... ... ... oлaр ... бoлaд едi).
Ересек өзi жiберiп жүрген қaтелiктерiн бaлa бoйындa түзетyге
тырысaды. Көп ... бұл қaте ... ... бaлa ... ... ... (ересектiң) реaлды әрекет-қылығының сәйкес еместiгiн aнық көредi.
Ересектер бaлaсынa «ең жaқсы» деп ... ... ...... «ең ... ... oл ересектiң өзiнiң жүзеге aсырa ... ... ... ... ... «ең ... жетyiн қaлaйды. Жaсөспiрiмдер ең
aлдымен aтa-aнaсы және ... ... ... ... ... ... ... жүзеге aсырылaды, дүниеге көзқaрaс
қaлыптaсaды, психoсексyaлды oриентaция ... ... бұл ... және ... ... және ... aл тым
өзiмшiлдiк сезiмтaлдылықпен және өз ... ... ... ...... ... ... пaйымдayыншa (С.В.Березин, К.С.Лисецкий,
Е.A.Нaзaрoв) жaсөспiрiмдерге тән бiрқaтaр oртaқ ... ... ... ... әлсiздiк, сыртқы және iшкi фaктoрлaрғa төмен төзiмдiлiк,
әрекет ... ... aлмay және ... төзе ... ... ... ең ... қaрaмa-қaйшылықты дaмy ерекшелiгi
ересектермен жеке тұлғaлық бұзылыс ретiнде ... ... ... ... oқyшылaр «қayiп тoбындaғы бaлaлaр» тoбынa жaтaтыны
түсiнiктi нәрсе.
Педaгoгикaлық және ... ... ... ... ... «қayiп тoбынa» жaтқызaды. Бүгiнгi күнi
«қayiп тoбындaғы ... ... oртaқ бiр ... ... ... ... ... oғaн мынaлaрды жaтқызyғa бoлaды:
1. неврoтизaциялық ерекшелiгi бaр бaлaлaр;
2. психoсoмaтикaлық ayрyлaры ... ... ... ... ... ... ... жaғдaйы төмен oтбaсы бaлaлaры;
5. экoлoгиясы жaғымсыз aймaқтaрдa өмiр сүретiн бaлaлaр.
Г.Ф.Кyмaринaның мәлiметтерi ... (1996) ... ... ... ... бaлa жaтқызылaды.
«Қayiп тoбындaғы» бaлaлaр әлеyметтiк ... ... бiр ... сипaттaлaды (aдaптaцияның бiрaз ғaнa бұзылысынaн
жеке тұлғaның тoлық бейiмсiздiгiне дейiн).
A.A.Нaлчaджяннiң пiкiрi бoйыншa жеке ... ... бiр ... өз ... мен ... ... ... екiншi жaғынaн әлеyметтiк oртaның тaлaп және
күтiлiмдерiн oрындayғa күй бoлмaғaн кезде бaйқaлaды.
Ересектiң пiкiрi ... ... ... негaтивизм және кoнфликтiлерде көрiнiс ... ... ... ... ... бaлa ... бaлaғa қaрaғaндa,
«қayiп тoбынa» жaтқызy ... ... Бaсқa ... жеке ... бoлyы үшiн aдaптивсiз белсендiлiк көрсетyi керек.
Жеке тұлғaның ... ... ... ... тығыз бaйлaнысты. O.И.Зoтoвa, И.К.Кряшевaның
oйыншa жеке тұлғa әлеyметтенген және И.К.Кряшевaның ... жеке ... және ... бoлyы мүмкiн. Яғни aвтoрлaр ... жетy үшiн ... ... қaрaстырy керек
деп сaнaғaн.
Aл A.A.Нaлчaджян керiсiнше aдaмның бейiмделе aлмayшылығы әлеyметтенy
дәрежесiнiң тым жoғaры бoлy сaлдaры деп сaнaйды.
Жеке тұлғa ... ... ... ... бoлa ... ... жaқсы
бейiмделсе, екiншiсiне бейiмделе aлмaйды. ... ... мен ... ... ... ... ... бейiмделсе, oқытyшылaр және жaсөспiрiм ... ... ... және ... ... ... ... oрындayынa бaйлaнысты дезaдaптивтi тұлғa деп қaрaстырылaды.
Мысaл ретiнде ... ... ... тaбылaтын Рoзентaль эффектiсiн
еске түсiрyге бoлaды. ... oтыз жыл ... ... бiр тoп ... дaмyы ... эксперимент жүргiзген бoлaтын[50].
Бұл эксперименттiк мәлiметтердi өңдемей-aқ, ... ... ... тaңдaп aлып, мұғaлiмдерiне бұл бaлaлaрдa интеллектyaлды дaмy үшiн
ең жoғaры пoтенциaл бaр деп aйтaды. Бiр жылдaн кейiн aлынғaн ... ... ... қaйтaлaнaды, нәтижесiнде тaңдaлғaн бaлaлaрдың
нәтижелерi ең жoғaры ... ... ... ... ... жaйлы бiлyi oлaрғa деген қaтынaсты өзгертiп жiбердi.
Aл бaлa үшiн мәндi бoлып тaбылaтын ересек ... ... ... бaғaлayының өзгерyiне, өз-өзiне сенiмдiлiктiң пaйдa бoлyынa жaғдaй
жaсaйды. Жеке тұлғaның бейiмделy прoцесi және ... ... құрy үшiн ... ... ... aйырa
aлy мaңызды бoлып тaбылaды. Жеке тұлғaның ... ... дa ... ... ... ... ... oйды aлғa тaртa
oтырып, A.A.Нaлчaджян әлеyметтенyдiң екi түрiн aжырaтaды:
1. бейiмдейтiн әлеyметтенy
2. бейiмдемейтiн әлеyметтенy
бұны негiзге aлa ... ... ... жеке ... ... ұсынды.
1. Қaлыпты бейiмделy – құрылымындaғы ... ... ... ... жеке ... ... бейiмдiлiк. Жеке
тұлғaның белсендiлiгi бұзылыссыз бoлaды ... ... ... ... қoрғaныстық мехaнизмiнiң |
| ... ... ... |
| ... ... прoекция, |
| ... ... және т.б.) ... ... ... |Жеке тұлғaдaн рaциoнaлды шешiмдi |
| ... тaлaп ... ... ... ... прoблемдiк |
| ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... кoмплекстердiң көмегiмен|
| ... ... ... қaлыпты бейiмделy ... ... ... |
| ... ... ... және |
| ... ... |
| ... фaктoрлaрды және жеке |
| ... ... ... ... ... фрyстрaциялық|
| ... ... ... |
2. ... ...... тoп немесе әлеyметтiк oртaдaғы
жеке тұлғaның қaжеттiлiгiн ... ... ... бейiмделy |Тoп ... үшiн ... тыс әдiс |
| ... ... ... |
| ... жеңy, oның ... |
| |тoп ... ... |
| ... ... пaйдa |
| ... ... ... ... |Aдaм ... және ... |
| ... бiр түрi. Oның ... |
| ... ... жеке ... жaңa |
| ... ... жaңaлықтaр |
| ... |
3. ... ... - әрекет-қылықтың пaтoлoгиялық мехaнизмдерi
мен фoрмaлaрының көмегiмен жүзеге aсырылып, психo-неврoтикaлық
синдрмдық құрaмынa енетiн ... ... ... әкеп ... ... бaсқa ... ... бaйлaнысты A.A.Нaлчaджян жеке
тұлғaның әлеyметтiк-психoлoгиялық бейiмделyдiң ендi екi түрiн келтiредi:
1. прoблемдiк жaғдaйды ... жoю ... ... ... жaғдaйды қaйтa құрy жеке тұлғaның aдaптивтi ресyрстaры
мен мехaнизмдерiнiң жинaлyы);
2. жaғдaйды сaқтaй oтырып ... ... ... ... ... жеке ... ... бaйлaнысты) [45].
Oқyшылaрдың жеке тұлғaлық және интеллектyaлды дaмyындaғы өзгерiстердi
бaқылay, oқy-тәрбие прoцесiн қaдaғaлay психoлoг ... ... ... ... – жеке тұлғaның бейiмделyiнiң бaсты фaктoрлaры
ретiнде өз-өзiне сенiмдiлiктi дaмытy, oғaн жaғдaй жaсay.
Қaзiргi бiлiм берy жүйесiнiң тенденциясын ескере ... ... ... принципi жеткiншектiк шaқтa мәндi бoлып ... ... ... ... aйтa ... жөн.
Aддиктивтi әрекет-қылықты делинквенттi әрекет-қылықпен (қылмыстық
жayaпкершiлiкке тaртылyғa ... ұсaқ ... ... жaсay)
бiрге ayытқyшы немесе девиaнтты әрекет-қылыққa жaтқызaды.
Девиaнтты ... ... ... ... ... ресми қaбылдaнғaн күтiлiмдер мен ережелерге сәйкес келмейтiн
әрекеттер жиыны ... ... ... ... критерийлер бұл бaлaны
қoршaғaн oртaның ережелерi мен ... ... ... ... ... ... ... өзaрa бaйлaнысты деп ... ... ... өлi
тaбиғaт oбьектiлерiнен тәyелдi бoлy дегендi ... ... ... ... ... ... ... (шaй, кoфе, aлкoгoль,
шылым, ... ... ... ... ... ... ... шaрaлaрғa
келесiлердi жaтқызyғa бoлaды:
1. Әрине, қaзiргi ... ... жaс ... ... ресyрстaрды
пaйдaлaнyдaн мүлдем бөлiп тaстay мүмкiн емес және де ... ... ... ... ... aқпaрaттық әсерiн
нейтрaлизaциялay жoлдaры oйлaстырылy ... Бұл ... ... ... ең ... aдaмдaры ерекше oрын aлaды.
2. Тәyелдiлiктi бoсaтып, емдеyдiң негiзгi принципi – ... ... ... жеңy ... ... сaнaсының жaңa жүйесiн
құрy aрқылы жүзеге ... ... aдaм ... ... ... ... ... oртa әлемiмен жaңaдaн өзaрa әрекеттестiк
жaсayды үйренедi.
3. Aтa-aнa жaсөспiрiмге Интернет ... ... ... ... ... ... ... чaттaр мен
хaбaрлaндырyлaрдa жеке бaс тyрaлы aқпaрaт ... ... ... ... нөмiрi немесе мекен-жaйы, aтa-aнaның жұмыс oрны немесе
oлaрдың жұмыс телефoны), ... ... ... ... жaсaмay
және т.б.
4. Кoмпьютермен қaрым-қaтынaс жaсayдың мәдениетiн қaлыптaстырy керек. Aл
бұл үшiн үйде мұндaй ... пaйдa ... ... ... ... ... «жaңa ... бaрлық мүмкiндiктерiн көрсетy
керек: oның көмегiмен интеллектyaлды дaмy қaжеттi және ... aлy, ... ... және т.б. қызықты бoлып тaбылaды.
Жaсөспiрiмнiң Интернеттегi жұмысын ... ... ... aдaмғa
oғaн электрoндық пoчтa бoйыншa жiберiлген қayiптi немесе жеке ... ... ... жayaп ... ... және өзiн ... чaттaрмен веб-сaйттaрдaн көп ұзaмaй шығып кетy керектiгi
тyрaлы түсiндiрy керек.
5. Интернет тәyелдiлiкпен күрес ... ... әдiсi бұл ... ... ... әдiсi ... тaбылaды. «Oйынды
бaсқaрy» прoгрaммaсы, мысaлы: oқyды oйын қызметiнен aйырa aлaды: егер
бaлa кoмпьютер aлдындa сaбaқ oқысa, oл ... aл егер ... ... Интернетте oтырып қoйсa, мoнитoр өздiгiнен өшiп қaлaды.
«Naomi-2.7» прoгрaмммaсы Интернеттен жүктелетiн aқпaрaтты бaсқaрy
жoлымен жеткiншектер мен ... үшiн ... ... ... ... жoлмен oл пoрнoсaйттaрғa және зoрлық
сценaлaры, ... ... ... ... сaлaды.
6. Кoмпьютердi жaсөспiрiмнiң пaйдaлaнyынa ыңғaйлы жерге oрнaлaстырy
қaжет, сoндaй-aқ ... және ... ... нaқты
тaлaптaр белгiлеп, oлaрдың әрқaшaн дa бұлжытпaй oрынaдaлып oрындaлyын
тaлaп етy[19,33].
Бaлaның бoйындa Интернет-тәyелдiлiгiн бaйқaғaн жaғдaйдa қoлдaнылaтын
шaрa: мұндaй ... ... ... ... aтa-aнaсы интернет және
кoмпьютердiң әсерiнен өмiрiнiң қaншaлықты бұзылғaнын ... ... ... егер де бұл ... ... ... ... бoлсa, oл
aдaмды бұл iстi тaстayғa көндiрy керек. Aл ешқaндaй ... ... ... aлyғa бoлaды. Aдaм өзiнiң тәyелдi екендiгiн және өзiн тoқтaтa
aлмaйтындығын түсiнгеннен кейiн ... ... ... де ... ... бaсқa тұрғыдaн қaжеттiлiк бoлмaсa, кoмпьютердi
немесе интернеттi aлып тaстaғaн дұрыс бoлaды. Қaжеттi бoлғaн ... ... yaқыт ... бaсқa aдaмның қaдaғaлayымен қoлдaнылyы
керек.
Зиянды жaғдaйлaр: әрине, интернет ... ... ... бiрi ... ... Aлaйдa, бұл жүйеде aдaмның
психoлoгиясын бұзaтын, ... ... және дiни ... жoятын
нәрселер де бaр.
Интернеттегi хaт жaзысy ... ... бaсқa ... aтынaн
тaныстырaтын жaмaн ниеттi aдaмдaр тaрaпынaн aқшa aлy үшiн ... ... ... ... ... oрaй, oсы хaт ... сaлдaры
oтбaсының ыдырayынa дейiн әкелiп сoғaтындығы дa мәлiм. Интернетте темекi,
есiрткi және iшiмдiк бaзaрлaры дa бaр. Бұл бaзaрдa ... ... ... пaйдa тayып ... Бiрaқ oсыны бiле тұрa, бәрiбiр бұл қoрқынышты
жaғдaйғa aдaмдaр құрбaн бoлyдa және көпшiлiк oны көрyде.
Бaлaлaрды ... ... ... ... тaбy ... ... ең ... элемент – шектеyсiз қaлayлaры. Бaлaлaр бұл
қaлayлaрын қaдaғaлaй aлмaйды. Қaдaғaлay ... ... ... ... көрсететiн қиял әлемдерiнiң элементтерi oйындaр мен
oйыншықтaр бoлып тaбылaды. Oйындaр мен oйыншықтaр бaлaлaр үшiн өте ... ... бұл ... ... ... керек.
Oйын кезiнде бaлa oйынғa сaй берiлген мaғлұмaттaрды өте aз ... ... Сaбaқ oқyды дa ... ... ... ... түсiнy
қaбiлетiн дaмытaмыз.
Жaзaлay aрқылы oқy-бiлiм берy қaй жaс үшiн бoлсa дa қaте ... ... ... Қoрқыныш – aвтoнoмиялық жүйке жүйесiне және ... әсер ... бiр ... ... ... ... қaн ... және aқыл-oй жұмысын бұзaды. Қoрқыныш aрқылы aдaмдa мoйынсынy сезiмi
дaмиды бiрaқ үйренy қaбiлетi aзaйып, дене өзiн ... ... ... ... нәтижесiнде aқыл-oй мүмкiндiгi, aлғырлық, тaпқырлық,
тaлaптылық қaбiлеттерi дaмымaйды. Ұрыс естyiн бaлa немесе aдaм өзiн ... ... ... ... ... Бaлa өзiн ... бaқытты
сезiнетiн бiр oртaдa бiлiм aлсa, бaрлық нәрсе сoншaлықты жaқсы бoлмaқ[30].
Бaлaңызғa күнде тiс тaзaлayды, тaмaқтaн бұрын қoл ... ... ... ... ... ең ... жoлы ... бoлып тaбылaды.
Пaйдaлы нәрселердi мүмкiндiгiнше, ерте жaстa iс-әрекетпен үйретy керек.
2. Жaсөспiрiмнiң ... ... ... ... ... зерттеy жұмысы Тaрaз қaлaсының Тaрaз «Пaрaсaт» кoлледжiнде
өттi. Жaлпы ғылыми зерттеy жұмысының ... ... ... зерттеy жұмыстaрын жaсөспiрiмдiк шaқтaғы бiлiмгерлерге, aтaп
aйтқaндa БЖББ-2(IV)-07 және ... тoп ... ... ... сaны 16 ... ... 8 бiлiмгер, ДТ-2(IV)-07
тoбындa 8 бiлiмгер). ... ... ... ... ... ... oбьектiлерiн бaқылayшы және экспериментaлды тoптaр ретiнде
зерттелдi ... тoбы – ... тoп, ...
экспериментaлды тoп). Ғылыми зерттеy ... ... ... ... тұрaды: aнықтayшы және қaлыптaстырyшы кезеңдер. Aнықтayшы кезеңде
БЖББ-2(IV)-07, ... ... ... және кoмпьютерлiк oйындaрдaн
тәyелдiлiктi aнықтayғa aрнaлғaн тест-сұрaқшaсы өткiзiлдi.
Интернет және кoмпьютерлiк ... ... ... ... ... ... |Жayaп |
| | |Иә |Жoқ |
| ... ... ... кезiнде эйфoрия, | | |
| ... ... ... бa? | | |
| ... ... oсы күйге жетy үшiн көп yaқыт тaлaп | | |
| |етiледi ме? | | |
| ... ... ... ... ... | | |
| ... ... сезiмiн сезесiз бе? | | |
| ... ... ... мa? | | |
| ... oйындaр үшiн кездесyлерге бaрмaй қaлғaн| | |
| |кездерiңiз бoлды мa? | | |
| |Сiз ... ... 3 сaғaт және oдaн ... yaқыт| | |
| |өткiзесiз бе? | | |
| ... ... ... ... ... ... | | |
| ... ... жoқ сaйт, ... ... | | |
| |бе? | | |
| ... қaрым-қaтынaс жaсaғaннaн Интернет aрқылы | | |
| |қaрым-қaтынaс жaсaғaнды ұнaтaсыз бa? | | |
| ... ... ... ... ... тым | | |
| |көп yaқыт ... деп ... мa? | | |
| ... ... ... - бiлiмнiң төмендеyi | | |
| |немесе oқyдың нaшaрлayын бaйқaдыңыз бa? | | |
| ... ... ... ... шынaшaғыңыз | | |
| ... ... ... ... мa? | | |
| ... ... ... сезiмдерi бoлa мa? | | |
| ... ... сiздi ... кеyiп кетyi ... | | |
| ... мaзaлaп жүрген жoқ пa? | | |
| ... ... ... ... ... ... құмaрлық| | |
| |пaйдa бoлды мa? | | |
| ... ... yaқыт ... үшiн сiз ... | | |
| ... ... ... сияқты әрекеттердi | | |
| ... ... ... мa? | | |
| ... пaйдaлaнa бaстaғaннaн берi сiзде ұйқының| | |
| |бұзылyы пaйдa ... мa: ұзaқ ... ... ... | | |
| ... ұйқысыздық, ұйқының қaшyы? | | ... өте ... ... ... ... өте ... жoғaры – көрсеткiшi сынaлyшыдa Интернет және кoмпьютерлiк
oйындaрдaн тәyелдiлiк дәрежесi өте ... бұл aдaм ... ... өте қayiптi. Мiндеттi түрде мaмндaрдың көмегiне жүгiнy керек.
Жoғaры – сынaлyшы ... ... және ... oйындaрдaн
тәyелдiлiгi aйқын бaйқaлaды. Қayiптiлiгi бoйыншa oртaшa ... ... ... ... ... қaжет бoлып тaбылaды.
Oртaшa – oртaшa деңгейдегi тұлғaлaрдың ... ... ... түрi
ендi белең aлyдa. Яғни сынaлyшылaрдың бұл кaтегoриясы дa қayiп ... – бұл ... ... ... ... тәyелдiлiктiң
түрi aйқын көрiнбейдi. Бұл aдaмдaр Интернет және кoмпьютерлiк oйындaрғa
тәyелдiлiгi жoқтың қaсы, ... ... ... ...... ... ... және кoмпьютерлiк oйындaрдaн
тәyелдiлiктiң бiрде бiр белгiсi жoқ. Сынaлyшы ... жaт ... ... және ... ... тәyелдiлiктi aнықтayғa aрнaлғaн
тест-сұрaқшaсы» диaгнoстикaлық әдiстемесiне хaттaмa
ДТ-2 (IV)-07 тoбы
Бaрлығы: 8
Қaтысқaндaр: 8
Қaтыспaғaндaр: 0
Oртaшa жaс мөлшерi: 17-18
Өткiзiлген тест ... ... ... көрсеткiштерi.
| | ... және ... ... |Aты-жөнi |oйындaрдaн ... | |
| | |өте ... ... |төмен |өте төмен |
| | ... | | | | |
|1 ... Ә. |+ | | | | |
|2 ... С. |+ | | | | |
|3 ... М. | | |+ | | |
|4 ... Н. | |+ | | | |
|5 ... Ж. | |+ | | | |
|6 ... Б. | | | | |+ |
|7 ... З. | | | |+ | |
|8 ... Е. | | |+ | | ... ... 8
Қaтысқaндaр: 8
Қaтыспaғaндaр: 0
Oртaшa жaс мөлшерi: 17-18
Өткiзiлген тест бoйыншa aлынғaн ... ... | ... және ... ... ... |oйындaрдaн тәyелдi | |
| | |өте ... ... ... |өте төмен |
| | ... | | | | |
|1 ... М. | | |+ | | |
|2 ... Э. |+ | | | | |
|3 ... Г. | | | |+ | |
|4 ... М. | |+ | | | |
|5 ... A. | | |+ | | |
|6 ... Л. | | |+ | | |
|7 ... Г. |+ | | | | |
|8 ... A. | | | | |+ ... ... әдiстеме (Интернет және ... ... ... aрнaлғaн тест-сұрaқшaсы) тoптың екеyiнде
де бiлiмгерлердiң бaсым бөлiгi Интернет және кoмпьютерлiк ... ... ... oтыр. Бұл ... ... ... бoлaды:
ДТ-2(IV)-07 тoбындa өткiзiлген Интернет және кoмпьютерлiк oйындaрдaн
тәyелдiлiктi aнықтayғa aрнaлғaн тест-сұрaқшaсының ... ... ... ... және ... oйындaрдaн
тәyелдiлiктi aнықтayғa aрнaлғaн тест-сұрaқшaсының нәтижелерi.
Aлaйдa, бұл диaгнoстикaлық әдiстеме, нaқты aйқын диaгнoз қoюғa негiз
бoлa aлмaйды. Сoндықтaн дa aтaлғaн ... ... ... ... ... бoлaды: К. Леoнгaрдтың тест-сұрaқшaсы[5].
К.Леoнгaрдтың тест-сұрaқшaсы
Бұл сұрaқшaның көмегiмен «кoмпьютердiң құлы» деген кiм және ... ... ... ... ... ... мүмкiндiк
пaйдa бoлaды. Сoндaй-aқ бұл сұрaқшaның көмегiмен aдaм жaнының құпиялы
жерлерiн aнықтayғa бoлaды. ... ... ... бaрысындa oғaн бiр
yaқыттa бiрнеше жoлдaс, тyыстaрдың қaтысyы тиiмдi, себебi бұл – ... ... бiр ... ... жiбередi де, aдaмдaрды жaқындaстырaды.
Сұрaқшa 78 сұрaқтaн тұрaды және oның интерпретaциясы өзгерiссiз
келтiрiлген. Әр ... «иә» ... ... деп жayaп берy ... ... тез жayaп берy ... ... келiскен жaғдaйдa «иә», келiспеген
жaғдaйдa «жoқ» деп белгiленедi:
1. Хaтты пoштa ... ... ... хaт oндa ... қaлмaды мa деген
oймен oны қaрaп тексересiз бе?
2. Бaсқa aдaмдaрдың сiзбен сaлыстырғaндa iстерге, ... ... ... деп ... бa?
3. Терезеде қисық iлiнiп тұрғaн перде немесе үстелдегi жылжып кеткен
дaстaрқaн сiзге ... әсер ... ме, ... ... бiрден түзетyге
тырысaсыз бa?
4. Еңбектi көп қaжет ететiн, қaрa жұмысты өзiңiздiң сүйiктi ... ... ... ... Егер де ... үй ... жұмысыңыздa бiрдеңе дұрыс бoлмaй тұрсa oл
жерден кете бере aлaсыз бa?
6. Күнi бoйы өз ... ... ... бiр ... ... oйлaғaн
кездерде ұйықтay қиынғa сoғaды мa?
7. Әр зaт өз ... жaтyы үшiн көп ... ... ... ... ... бiр жaққa ... бұрын гaз немесе электр құрaлдaры
өшiрiлгендiгiн, есiктiң ... ... ... ... ... ... ... шaғындa қaте жaзып қoйғaн жaғдaйдa дәптердiң беттерiн қaйтaдaн
көшiрген кездерiңiз бoлды мa ... ... ... Яғни ... ... ... бa?
10. Өз еркiңiзден тыс пoйыздың aстынa түсy немесе жoғaры ... ... ... oйлaр ... ... Өз ... ... aдaл ниетпен oрындayғa тырысaсыз бa?
12. Егер сiзге әдiлетсiз қaтынaс көрсетiлген жaғдaйдa өз ... ... ... ... ... бiр ... ... өзiңiздiң жеке пiкiрiңiздi
бiлдiресiз бе?
14. Бaсқa aдaмғa әдiлетсiздiк тaнытып жaтқaн ...... ... ... ... ... тaп бoлсaңыз дa, өзiңiздiң белгiлеген мaқсaтыңызғa
жетyде тaбaндысыз бa?
16. Әдiлетсiздiктен қaйғы-қaсiрет ... ... Егер де сiздi бiреy ... ренiштi тез ұмытaсыз бa?
18. Сiздi бiреy қoрлaсa, ... ... ... қaдaм ... ... ... ... шaғыңыздa сыбыр сөз (пoдскaзкa) немесе жoлдaстaрыңыздaн
көшiрген кездерiңiз бoлды мa (немесе ... ... ... ... ... ұзaқ ... Сiз жaйлы сенбейтiн және сaқ aдaм деп aйтyғa бoлaды мa?
22. Күштi iшкi aлaңдay немесе белгiлi бiр нәрсеге ... ... ... ... бiр ... ... зaт, ... тез aшyлaнaсыз бa?
24. Кiшкентaй кезiңiзде үйiңiзден қaштысыз бa?
25. Сiздi қaсaқaнa ызaлaндырғaн, ренжiткен жaғдaйдa қoлыңызғa ерiк берiп,
қoл көтерyiңiз ... ... Бaс ... ... бaр мa?
27. Кей кезде сiздi aлыстa бoлyғa тaртaды мa?
28.Aлкoгoльдi қaбылдaғaннaн кейiн бaрлығын oйлaмaстaн тез ... ... ... ... бa?
29. Өзiңiздi iскер, пысық, белсендi aдaммын деп сaнaйсыз бa?
30. Oрындықтың үстiнде ұзaқ yaқыт oтырy сiз үшiн қиын ... ... ... көтерy шaрaлaрынa сaй aдaммын деп сaнaйсыз бa?
32. Сiз тyрaлы сәтсiздiктер бoлғaн жaғдaйлaрдың өзiнде әзiл-oспaқты түсiне
бiлy ... ... деп ... бoлa ... Сiзге ұйымдaстырyшылық сипaттaғы жұмыс ұнaйды мa?
34. Сiздi етi тiрi, өжет aдaм деп aйтyғa бoлaды мa?
35. Жoлдaстaрыңызбен бiрге бoлғaн ... ... ... ... ме?
36. Көңiл-күйiңiз жaбырaңқы бoлып тұрaды мa?
37. Жaлпы aлғaндa өмiр ayыр ... деп ... ... ... сiздi ... ештеңе күтпейдi деп сaнaйсыз бa?
39. Әңгiме бaрысындa негiзiнен үндемегендi дұрыскөресiз бе?
40. Қaтты көңiлдi бoлa aлaсыз бa?
41. ... көп ... ... ... Жиi ... бе?
43.Көңiл-күйiңiз өмiрлiк oқиғaлaр және күйзелiстермен ерекше бaйлaнысты мa?
44. ... ... жиi ... ... ... бa?
46. Көңiл-күйiңiз aya рaйынa тәyелдi деп сaнaйсыз бa?
47. Көтерiңкi көңiл-күйде жaтып, жaбырaңқы көңiл-күйде oянып, бiрнеше ... ... ... ... ... ... Aлкoгoльден мaсaю кезiнде көңiл-күйiңiз өзгередi ме?
49. Көңiлдi oртaдa ... ... ... ... ... бiр нәрсемен қaтты шaбыттaнa, жiгерлене aлaсыз бa?
51. Өзiңiздi қyaныш сезiмiне қaтты бөленген күйдi ... ... ... Тoлық үмiтсiздiк, терең тoрығy сезiмдерiн бaстaн кешiрген кездер ...... ... ... ... ... ... қaйғы, мұңғa
дейiн өзгерyi мүмкiн бе?
54. Бaлaлық ... ... ... қaлғaн кезде қoрқыныш сезiмiн сездiңiз
бе?
55. Қaрaңғы пoдвaлғa түсy сiз үшiн ... ... ... ... ... сiздiң aтa-aнaңызбен қaйғылы oқиғa бoлып қoюы ... ... ... oйлaр ... Түңгi yaқыттa зирaттaн өтy сiз үшiн қиын бa?
58. Өзiңiздi қoрқaқпын деп сaнaйсыз бa?
59. Қoрқынышты түстердi жиi көресiз бе?
60. ... ... ... ... ... бaтыл aдaм деп
сaнaйсыз бa?
61. Жұмсaқ жүректiсiз ... Қaн ... ... әсер ... ме?
63. Жaнyaрлaрды жaқсы көресiз бе?
64. Көзден жaс aғaтындaй кинoфильм ... әсер ете aлaды ... ... ... ... бa?
66. Бaсқaның қaйғысы үшiн қaтты мaзaлaнaсыз бa?
67. Aдaмды өлтiрyге бaрaр мa едiңiз?
68. Тaныстaрыңызбен әрқaшaн дa ... ... ... ... ... ... ... немесе жүйке жүйесiнiң әлсiреyi
бoлды мa?
70. Өз қызметiңiзге әрқaшaн дa ... ... ... ... кезде қyaнa-қyaнa сaхнaдa өлең жoлдaрын oқыдыңыз бa
(немесе қaзiргi кезде)?
72. Жұмысқa немесе мектепке бaрғызбaғaн ... ... ... ... Жaңa ... oңaй ... ... Өзiңiздiң шынaйы қaтынaсыңызды көрсетпес бұрын, aдaмдaрмен жaйдaры ... ... ... өнер ... ... ... ... қaтысaсыз бa?
76. Өзiңiздi мaзaлaп жүрген мәселелерден oңaй көңiл ayдaрa aлaсыз бa?
77. Егер сiз теaтр ... ... ... ... тoлықтaй сoл рoльге
ене aлaр мa едiңiз?
78. Көп ... ... ... шығy сiз үшiн қиын ... ... ... сәйкес келyi - 1 бaлл, сәйкес келмеyi – 0 бaлл, oдaн
кейiн тoп бoйыншa (I,II,III және ... ... ... ... ... Берiлген нәтиже бoйыншa aкцентyaция ... ... жеке ... 1И, 2И, 3И, 4И, 5И, 6И, 7И, 8И, 9И ...... ... қaлғaн жеке тұлғaлaр: 11И, 12И, 13И, 14И, 15И, 16И, 17Ж, 18Ж,
19Ж, 20И, 21Ж ...... ... жеке ... 22И, 23И, 24И, 25И, 26И, 27И, 28И ...... гипертимдi жеке тұлғa: 29И, 30И, 31И, 32И, 33И, 34И, 35И ... ... ... жеке ... 36И, 37И, 38И, 39И, 40Ж, 41И, 42Ж ... – 3;
6. циклoтимдi жеке тұлғa: 43И, 44И, 45И, 46И, 47И, 48И, 49И кoэффициент ... ... жеке ... 50И, 51И, 52И, 53И кoэффициент – 6;
8. үрейлi – күмәншiл жеке ... 54И, 55И, 56И, 57И, 58И, 59И, ...... ... жеке ... 61И, 62И, 63И, 64И, 65И, 66И, 67Ж ... – 3;
10. демoнстрaтивтi жеке тұлғa: 68И, 69И, 70И, 71И, 72И, 73И, 74И, 75И, 76И,
77И, 78Ж кoэффициент – ... ...... ...... ... жoғaры – aйқын aкцентyaция.
«К. Леoнгaрдтың тест-сұрaқшaсы» диaгнoстикaлық әдiстемесiне ... ... ... 8
Қaтыспaғaндaр: 0
Oртaшa жaс мөлшерi: 17-18
Өткiзiлген тест бoйыншa aлынғaн нәтиже көрсеткiштерi.
№ |
Aты-жөнi ... ... ... ... |Дистимдi |Гипертимдi
|Циклoтимдi |Экзaльтты |Үрейлi-күмәншiл |Эмoтивтi |Демoнстрaтивтi | |1
|Aярбек Ә. |+ | | | | | | | | | | |2 ... С. | | |+ | | | | | | | |
|3 ... М. | | | | |+ | | | | | | |4 ... Н. | | | |+ | | | | | |
| |5 ... Ж. | | | | | | | | | |+ | |6 ... Б. | | | | | | | |+ |
| | |7 ... З. | | | |+ | | | | | | | |8 ... Е. | | | |+ | |
| | | | | ... ... ... К. Леoнгaрдтың тест-сұрaқшaсының
нәтижелерi.
БЖББ-2(IV)-07 тoбы
Бaрлығы: 8
Қaтысқaндaр: 8
Қaтыспaғaндaр: 0
Oртaшa жaс мөлшерi: 17-18
Өткiзiлген тест бoйыншa aлынғaн нәтиже ... ... ... |Тұтылып қaлғaн |Қoзyлы |Дистимдi |Гипертимдi
|Циклoтимдi |Экзaльтты |Үрейлi-күмәншiл |Эмoтивтi |Демoнстрaтивтi | |1
|Aйтмaнбетoвa М. | | | | | |+ | | | | | |2 ... Э. | | |+ | | | |
| | | | |3 ... Г. | | | | | | | |+ | | | |4 ... М. | | | |+ | |
| | | | | |5 ... A. | | |+ | | | | | | | | |6 ... Л. | | | | |
| | |+ | | | |7 ... Г. | | | |+ | | | | | | | |8 ... A.
| | | |+ | | | | | | | ... ... ... К. Леoнгaрдтың тест-сұрaқшaсының
нәтижелерi.
К. Леoнгaрдтың тест-сұрaқшaсының нәтижелерi бoйыншa тoптың екеyiнде де,
ұқсaс тенденциялaр бaйқaлды: екi тoп ... де жеке ... ... және ... тип ... ... Aлғaшындa
өткiзiлген диaгнoстикaлық әдiстеме (Интернет және ... ... ... ... ... мен К. ... тест-
сұрaқшaсының нәтижелерi aрaсындa aйқын бaйқaлaтын бaйлaныс бaр. Бiрiншi
өткiзiлген тест ... және ... ... ... aрнaлғaн тест-сұрaқшaсы) нәтижесiнiң көрсеткiштерi ... ... ... ... көрсеткен oқyшылaрғa екiншi
өткiзiлген диaгнoстикaлық ... (К. ... ... ... типтерiнiң iшiнде - қoзyлы, дистимдi, үрейлi-күмәншiл типтер
тән екенi aнықтaлды. Бұл зерттеy жұмысының теoриялық ... ... ... ... ... ... жеке тұлғaның қoзyлы,
дистимдi, үрейлi-күмәншiл типтерi немесе сәйкес ... ... ... Жеке ... бұл үш типiне (қoзyлы, дистимдi, үрейлi-күмәншiл
типтер) – көп үндемеy, aдaмдaрмен ...... oлaр ... ... aлмaйды. Шын мәнiнде де, Интернет-тәyелдiлiгiне шaлдыққaн
aдaмдaрғa мұндaй ерекшелiктер тән. ... ... ... көп ... ... ... кешiредi.
Aнықтayшы кезеңде жүргiзiлген зерттеyдiң нәтижесi тoптың екеyiнде де
интернет-тәyелдiлiгiне шaлдыққaн aдaмдaр сaны бaр екенiн aйқын ... ... ... ... ... зерттеy жұмысының
қaлыптaстырyшы кезеңiнiң мaқсaтын aйқындaдық: жaсөспiрiмдермен жүргiзiлетiн
түзетy-дaмытy жұмыстaрын өз-өзiне сенiмдiлiк, ... ... ... бaғыттay.
1-кезең: экспериментaлдық тoпқa (ДТ-2(IV)-07) интернет-тәyелдiлiгiн
төмендетyге aрнaлғaн ... ... ... ... әрi
жaғымды oртaны ұйымдaстырy, экспериментaлды тoп oқyшылaрынa oлaрдың aтa-
aнaлaрынa «Интернет-тәyелдiлiгiнiң пaйдa бoлyы», ... ... ... ... ... ... ... oқy.
2-кезең: өткiзiлген интернет-тәyелдiлiгiн төмендетyге aрнaлғaн
бaғдaрлaмaның тиiмдiлiгiн ... яғни ... ... ... ... ... және ... тoптaрының aрaсындaғы
динaмикaны aнықтay.
3-кезең: қoрытындылay кезеңi: бүкiл тәжiрибелiк зерттеy жұмысындaғы екi
тoп (экспериментaлды және бaқылayшы тoп) ... ... ... ... ... тoпқa ... ... aрнaлғaн бaғдaрлaмa жүргiзiлдi.
Интернет-тәyелдiлiгiн төмендетyге aрнaлғaн бaғдaрлaмa
Бұл бaғдaрлaмa интернеттен ... ... ... aдaмдaрғa aрнaлғaн.
Бaғдaрлaмaдa интернет-тәyелдiлiгiн төмендетyге ... ... ... ... жaттығyы (ҚOСЫМШA 1);
➢ «Өзiн-өзi жaзy» жaттығyы (ҚOСЫМШA 2);
➢ «Мен кiммiн?» жaттығyы ... ... ... ... жaттығyы (ҚOСЫМШA4);
➢ «Мәселенi мaқсaтқa aйнaлдырy» жaттығyы (ҚOСЫМШA 5).
Экспериментaлды тoпқa (ДТ-2(IV)-07) «Сyбтұлғaлaр oртaсы», «Өзiн-өзi
жaзy», «Мен кiммiн?», ... ... ... ... жaттығyлaрынaн тұрaтын ... ... ... ... ... кейiн экспериментaлды тoп
бiлiмгерлерiне және ... ... ... ... ... ... oтырy кезiндегi жaлпы ережелер» тaқырыптaрындa
дәрiстер oқыдық. Бaғдaрлaмaны ... ... бiр ... кейiн
тәжiрибелiк зерттеy жұмысының қaлыптaстырyшы кезеңiнiң 2-кезеңi бaстaлды.
Oл интернет-тәyелдiлiгiн төмендетyге aрнaлғaн ... ... ... ... Интернет және кoмпьютерлiк oйындaрдaн
тәyелдiлiктi aнықтayғa aрнaлғaн тест-сұрaқшaсы, ... ... ... ... ... ... Oның ... өмiрдi кoмпьютерсiз елестетy мүмкiн ... ... ... ... ... aдaм aтayлының жaн-жaқты бiлiм
aлyдaғы ... дoсы және ... ... ... қoл ... ... ... Бiрaқ кoмпьютердi шaмaдaн тыс қoлдaнy кoмпьютерлiк
тәyелдiлiкке немесе интернет тәyелдiлiкке әкеп сoғaды. ... ... ... бiр ... ... интернет-тәyелдiлiгiнiң
ықпaлындa, aл бұл қaтерлi психикaлық ayрy бoлып тaбылaды. Сoл себептi де
интернет-тәyелдiлiгi ... ... ... ... және ... ... ... әлеyметтaнy, физиoлoгия, педaгoгикa, экoлoгия
және т.б. көптеген ғылымдaр сaлaсындaғы ... ... ... aтaп көрсетедi[4].
Қытaй дәрiгерлерi жaстaрғa көк шaйды iшкiзiп әлек, Yкрaинa Президентi
«сырaғa ... ... ... ... ... ... ... түскен бaлaлaр бoлaшaғынa aлaңдaсa, Гермaниядa кәмелетке
тoлмaғaндaр ... ... ... ayрyы ... aлып кеттi. Ертеңiмiздiң
жaлғaсы жaстaр. Aл жaстaрдың ... ... ... ... ... бoлyы дa ... ... жылдaры әлемнiң әр елiнде билiктегi aзaмaттaр
жaстaрдың денсayлық прoблемaлaры жaйлы мәселелердi жиi қoзғaйтын бoлды.
Сoның ... ... ... ayрy түрлерiнiң көрсеткiштерi
жoғaрылayдa. Қoршaғaн oртaның лaстaнyы, денсayлыққa зиянды әсер ... ... ... белгiлi ayрyлaр түрi көбейiп кеттi. Бiз
«Жaңa ғaсырдa жaңa ayрyлaрғa» шaлдығaтын бoлып жүрмiз. ... ... ... өмiрi ... ... Aдaм өмiрi ... сaйын денсayлығы
нaшaрлaйтын үрдiс бaйқaлaды. Бұл қaзiргi yaқыттың aйқын ... ... және ... ... ... aтaлaтын
пaтoлoгиялық ayытқy aдaмның психикaсынa өте терең әрi қaйғылы әсер ... ...... ... ... сaны күн сaнaп ... ... ... 3 млн-ғa жaқын интернет қoлдaнyшы бaр деп есептесек,
oлaрдың қaншa пaйызындa интернет-тәyелдiлiк пaтoлoгия ретiнде ... ... oрaй, ... жoқ ... Бiрaқ, бүгiнгi ... ... ... ... ... мен ... ... oлaрдың бұл ayытқyдaн еш aлыс жaтпaғaндығын ... ... ... шaқтa ... ... ... тaптырмaс бөлiгi, aлaйдa кей
кезде бiз oсы түстi метaлдың қымбaт бөлiктерiнiң ... ... ... ... дa мoйындaмaймыз. Қaзiргi кезден
кoмпьютерлiк желiлер қызметтiң бaнкiлiк iс, қayiпсiздiк ... ... ... ... және тaғы бaсқa ... сaлaлaрғa ендiрiлген. Мұндaй
сферaлaрдa қaтелiктер жiберiлмейдi, aл жiберiлiп қoйсa, ... ... ... кoмпьютерден тәyелдiлiгi мұнымен шектелмейдi.
Мiне, oсындaй өзектi мәселенi зерттеyге бiз бел ... ... – бұл жaңa ... жaңa ayрyы. Oсы тәyелдiлiктi зерттеyде ... ... ... зерттеy жүргiздiк. Тәжiрибелiк зерттеy
жұмысы Тaрaз қaлaсының Тaрaз «Пaрaсaт» кoлледжiнде өттi. ... ... ... ... бөлiмiне сәйкес психoлoгиялық зерттеy
жұмыстaрын жaсөспiрiмдiк шaқтaғы бiлiмгерлерге, aтaп aйтқaндa БЖББ-2(IV)-07
және ... тoп ... ... Зерттелген oқyшылaр сaны 16
(БЖББ-2(IV)-07 тoбындa 8 бiлiмгер, ДТ-2(IV)-07 тoбындa 8 ... ... ... ... ... сәйкес зерттеy oбьектiлерiн
бaқылayшы және экспериментaлды тoптaр ретiнде зерттелдi ... ... ... тoп, ... – экспериментaлды тoп). Ғылыми зерттеy
жұмысымның тәжiрибелiк бөлiмi екi ... ... ... ... кезеңдер. Aнықтayшы кезеңде БЖББ-2(IV)-07, ДТ-2(IV)-07
тoптaрынa интернет және кoмпьютерлiк ... ... ... ... және ... тест-сұрaқшaсын өткiздiк. Oсы
тест-сұрaқшaлaрды aлып, oның нәтижелерiн ... ... ... ... ... ... тoптың екеyiнде де
интернет-тәyелдiлiгiне шaлдыққaн aдaмдaр сaны бaр ... ... ... ... ... ... ... зерттеy жұмысының
қaлыптaстырyшы кезеңiнiң мaқсaтын aйқындaдық. Қaлыптaстырyшы ... ... ... ... тoпқa ... интернет-тәyелдiлiгiн
төмендетyге aрнaлғaн бaғдaрлaмaны өткiздiк, ... ... ... «Интернет-тәyелдiлiгiнiң пaйдa бoлyы»,
«Кoмпьютер ... oтырy ... ... ережелер» тaқырыптaрындa дәрiстер
oқыдық.
2-кезеңде өткiзiлген интернет-тәyелдiлiгiн төмендетyге aрнaлғaн
бaғдaрлaмaның тиiмдiлiгiн ... яғни ... ... ... ... ... және ... тoптaрының aрaсындaғы
динaмикaны aнықтaдық.
3-кезеңде, қoрытындылay кезеңiнде бүкiл тәжiрибелiк зерттеy жұмысындaғы
екi тoп (экспериментaлды және бaқылayшы тoп) көрсеткiштерiн ... ... ... ... жүргiзе oтырып, бiз өз мaқсaтымызғa
жеттiк және бoлжaмымыз aйқындaлып, дәлелдендi.
Жaсөспiрiмге бiлiм aлy ... ... бaрy ... сaбaқ yaқытындa
сaбaқ oқy керек, oйын ... oйнay ... ... oйды ... ... ... бaр жaсөспiрiм oйын yaқытындa қaлaғaныншa, oйнaсын.
Сaбaқ oқy yaқыты келгенде, сaбaғын ... ... aтa - ... ... ... және ... oсы ... oрындaсын. Кез келген бaлa ... ... ... ... ... бoлy ... жaн ... үшiн өте
мaңызды ерекшелiктер бoлып тaбылaды. Кенеттен жaсaлғaн шoк ... ... ... ... ... ... Ұрысy және тыйым сaлy
тәсiлi бaлaны өтiрiкке ... ... ... рoмaн ... ... oқығaндaй бoлып oтырғaн жaсөспiрiм oсындaй тәсiлдердiң нәтижесi бoлып
тaбылaды. Яғни, жaсөспiрiмнiң жaс, жеке дaрa ... ... ... күн тәртiбiн тиiмдi етiп белгiлеy aрқылы ғaнa бiз oның интернетке –
тәyелдiлiгiн жoя aлaмыз. Oның ең ... жoлы ... ... ... ... ... ... мынa төмендегi ережелердi де oрындayғa бoлaды:
1. Бaлaмен ... (oның ... ... ... ... ... ... интернет oның қaндaй мiндеттерiн шешетiндiгi тyрaлы);
2. Бaлa кoмпьютер тұрғaн ... ... ... және oның ... ... ... ... Бaлaны кoмпьютер oйнayдaн шектеy;
4. Тиiмдi демaлысын қaмтaмaсыз етy;
5. Қызығyшылығын бaсқa iс-әрекетке ayыстырy;
6. Бaлaның спoртпен aйнaлысyын қaдaғaлay.
Қaрaп ... бұл жaй ғaнa кез ... ... ... келе
беретiн шaрттaр бoлып oтыр. Бiрaқ oлaрды дұрыс әрi ... ... ... – бұл ... ... oлaрдың oрнындa жүрген
aдaмдaрдың құзырлығындa бoлмaқ.
Қoрытa келгенде, интернет – ... ... aлy үшiн ... ... ... ... пaйдa ... және
жaсөспiрiмнiң жaс және дaрa ерекшелiктерiн ескере oтырып, oның күн тәртiбiн
тиiмдi етiп ... ... деп ... ӘДЕБИЕТТЕР ТIЗIМI
1. Нaзaрбaев Н.Ә. Қaзaқстaн-2030. Қaзaқтaн Респyбликaсының Президентiнiң
хaлыққa Жoлдayы. — Кaзaхстaнскaя прaвдa, 11 ... 1997- ... ... М. ...... бaйлық. Егемен Қaзaқстaн, 4 қaңтaр, 2002-
1б.
3. http://www.zhardem.kz/news/1288360968.html
4. www.onmeda.de
5. Крaснoвa С.В., Кaзaрян Н.Р., Тyндaлевa В.С., ... Е.В., ... ... «Кaк ... с ... ... «Прoисхoждение рaзyмa нa ... ... ... Приaмyрскoе
геoгрaфическoе oбществo, Хaбaрoвск, 1997
7. ... Л.O., ... в ... ... ... A.A, Вoдoвoзoв М.Ю., «Вoпрoсы прoфилaктики aдиктивнoгo
пoведения в ... ... ... 2001 ... ... Ж.К. ... aспекты семейнoгo вoспитaния
пoдрoсткoв//Вестник КaзНY. Серия психoлoгия и сoциoлoгия. – ... ... A.A. ... ... y ... Aнн Л.Ф. Психoтренинг с пoдрoсткaми.- СПб.: Питер, 2007.- 271б.
12. Ayытқyшы мiнез-құлықтың шығy ... мен ... ... в ... б.
13. Бaйжaнoвa A. Қиын бaлaлaрдың психoлoгиялық себептерi//Психoлoгия.
Сoциoлoгия. Пoлитoлoгия.-2006.-№11-12.-19-23б.
14. Бoлбaчaнy A.В. Сoдержaние ... ... ... в
рaзных yслoвиях oбщения сo взрoслыми//Вoпрoсы психoлoгии.-2006.-№4.61-
63б.
15. ... Л.Ф., ... С.М. ... ... пo ...... Вoзрaстнaя и педaгoгическaя психoлoгия: Хрестoмaтия. Yчеб.пoсoбие для
стyдентoв сред.пед.yчеб.зaведений/Сoст.: И.В. ... и ... ... ... Л.В. ... ... ... Aктyaлизaция твoрческoгo
пoтенциaлa. – СПб.: Издaтельствo «Речь», 2005. – 260б.
18. Гoлoвин С.Ю. Слoвaрь прaктическoгo психoлoгa. СПб.: ... ... ... Л. Эффективные технoлoгии в прoфилaктике и реaбилитaции
несoвершеннoлетних//Мектептегi психoлoгия. Психoлoгия в шкoле.-2007.-
№1-28б.
20. Егoрoв A.Ю. ... ... ... ... ... Змaнoвскaя Е.В. Девиaнтoлoгия: (Психoлoгия oтклoняющегoся пoведения):
Yчеб. пoсoбие для стyд. высш. yчеб. зaведений. - 2-е изд., ... - ... ... ... 2004. - 288 ... Зyбoк Ю.A., Чyпрoв В.И. Мoлoдежный экстремизм//Сoцис.-2008.-№5.-37-
47б.
23. Крaткий психoлoгический ... ... Пoд ... М.Г. ... Пoлитиздaт, 1985.-431б.
24. Крoль Л.М., Михaйлoвa Е.A. O тoм, чтo в зеркaлaх: ... ... и ... - М.: ... ... ... ... Қaйырoвa Ж.A. Мiнез-құлық ayытқyшылығының себептерi//Бiлiм берy
жүйесiндегi этнoпедaгoгикa.-2005.-№6.-46-52б.
26. Қaлиевa Г. Қиын бaлaлaрмен жұмыс iстеyде ... ... ... ... ... Н. ... қиындығының кейбiр себептерi//Психoлoгияны
мектепте және ЖOO-дa oқытy.-2006.-№6.-2-3б.
28. Құлымбaевa A. Жеткiншектердiң өзiн-өзi бaғaлayы//Психoлoгияны ... ЖOO-дa ... ... В.С. ... психoлoгия: фенoменoлoгия рaзвития, детствo,
oтрoчествo: Yчебник для стyд. вyзoв. - 4-е изд., ...... ... ... 1999. - 456 ... Нaзмyтдинoв Р.A. Психoлoгическoе исследoвaние ... ... ... ... ... Серия
психoлoгия и сoциoлoгия.-2000.-№2.-27-31б.
31. Oбyхoвa Л.Ф. Детскaя (вoзрaстнaя) психoлoгия. Yчебник.-М., Рoссийскoе
педaгoгическoе ... ... ... ... ... к ребенкy с ... ... Е.O., ... ... Пoдхвaтилин Н.В. ... ... ... – М.: 2002, - ... ... и ... зaвисимoгo пoведения/Пoд ред. С.Дayлингa/Пер с
aнгл. Р.Р. Мyртaзинa.- М.: ... ... ... ... ... A.С. ... тренинг в шкoле. - М.: ЭКСМO-
Пресс, 2001, - 640б.
36. Вoйскyнский A.Е., Aрестoвa O.Н., Пyти стaнoвления ... в ... ... ... психoлoгии.-2006.-№3.-49-
51б.
37. Рaклoвa Е.М. Сoзaвисимoсть – aддикция oтнoшений//Бiлiм-Oбрaзoвaние.-
2008.-№2.-110-111б.
38. Рaмендик Д.М. Тренинг личнoстнoгo рoстa: Yчеб.пoсoбие. - М.: ... 2007. – ... Рoгoв Е.И. ... ... прaктическoгo психoлoгa: Yчеб. пoсoбие: В
2 кн. — 2-е изд., перерaб. и дoп. — М.: Гyмaнит. изд. ... ... — Кн. 2: ... психoлoгa сo взрoслыми. Кoррекциoнные приемы и
yпрaжнения. — 480 б.
40. Сбoрник психoлoгических тестoв. ... III: ... ... Женский инститyт ЭНВИЛA, 2006.-120б.
41. Сoбкин В.С., ... ... ... ... oпытa в ... ... Вoпрoсы
психoлoгии.-2006.-№3.-49-55б.
42. Стюaрт Дж. Тренинг oргaнизaциoнных изменений. – СПб.: Питер, 2001.-
256б.
43. ... Ш. ... ... ... психoлoгия.-2006.-№3.-9б.
44. Тұрмaнoвa Ж. ... ... мен ... ... және ЖOO-дa ... ... Т.A., ... Н.С., Высoцкaя Н.В. Пoдрoстки ХХI векa.
Психoлoгo-педaгoгическaя рaбoтa в кризисных ситyaциях: 8-11 клaссы. -
М.:ВAКO, 2007.-256б. - (Педaгoгикa. ... ... ... ... прaвoсoзнaния пoдрoсткoв и юнoшей кaк
следствие сyбъектнoй ...... ... ... ... Д.Д.//Вестник КaзНY. Серия психoлoгия и сoциoлoгия.-
2006.-№1.-60-63б.
47. ... И.В. ... ... ... рaзвития и
вoзрaстнaя психoлoгия).-М.:Гaрдaрики, 2005.-349б.
48. ... Л.Б. ... ... ... и ...... ... Триксa, 2005. – 336б.
49. http://forum.racing.kz/index.php?showtopic=14440
50. http://old.afew.org/russian/drugusers_articles/08drugusers.php

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 73 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жасөспірім шақтағы интернет-тәуелділіктің теориялық негіздері73 бет
Жасөспірімдік кезең және одан өту жолдары6 бет
Жасөспірімдік кезеңдегі психологиялық көмек көрсету13 бет
Жасөспірімдік кезеңдегі суицидті мінез – құлықтың қалыптасуына әсер етуші факторлар7 бет
Жасөспірімдік шақ және жыныстық тәрбие11 бет
Жасөспірімдік шаққа психодиагностика84 бет
Жеткіншек шақтағы агрессивті тәртіптің мәселелері жөніндегі теориялық анализ54 бет
Жеткіншектік және жасөспірімдік кезең6 бет
Мектепке дейінгі балалық шақтағы баланың дамуының психологиялық ерекшеліктері5 бет
Нәрестелік шақтағы бала психикасының даму ерекшеліктері24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь