Ақындар айтысы

Қазақтың ауыз әдебиетінде айтыстың бірнеше түрі бар:
1. Бәдік;
2. Жар-жар;
3. Жануарлар мен адамның айтысы;
4. Өлі мен тірінің айтысы;
5. Жұмбақ айтысы;
6. Салт айтысы – қыз бен жігіттің айтысы; ақындар айтысы;
7. Осы күнгі айтыстар.
Бұл айтыстардың әрқайсысының өзіндік ерекшелігі және өзіндік мәні бар.
Бәдік айтысы. Айтыстың бұл түрі – айтыс жырларының көне түрі. Ол адамның табиғаттың жұмбақ сырына түсінбеген кезінде, шаманизм дін нанымына байланысты туған. Адам өзі танып-білмеген күштердің бәріне табынған, солардың бәрінің өз иесі бар деп білген, жақсылық, жамандық атаулының бәрінің өз тәңірісі бар деп ұққан. Соларға құлшылық етіп жалбарынған, солардан медет тілеген.
Атам заманғы ертегілер, мифтер, аңыздар туралы айта келіп, М.Горькийдің: "Бұлардың (ертегілердің) мағынасы ертедегі жұмыс адамының еңбегін оңайлатуға, оның өнімділігін арттыруға, төрт аяқты және екі аяқты жауларға қарсы құралдануға талпынуында және де сөз күші арқылы, "үшкіру", "аруақты шақыру" әдісі арқылы жаратылыстың стихиялық, адамға жау құбылыстарына әсер етуде болып отыр", – деген сөздерінің "бәдік" жырына тікелей қатысы бар.
Сонау ерте-ерте заманда адам мал ауруының да, адам дертінің де иесі бар деп ойлаған. Сол дерттерден арылу жолын іздеген. "Үшкіру", "шақыру" арқылы сол іңдеттерден құтылуға болады деп білген.
Малмен күн көріп, тіршілік еткен халыққа ең бір ауыр індет айналшық (айналма) деген мал ауруы болған. Сол аурудан құтылу амалы оның иесі –
        
        Ақындар айтысы
Қазақтың ауыз әдебиетінде айтыстың бірнеше түрі бар:
1. Бәдік;
2. Жар-жар;
3. Жануарлар мен адамның айтысы;
4. Өлі мен тірінің айтысы;
5. Жұмбақ айтысы;
6. Салт ... – қыз бен ... ... ... ... Осы күнгі айтыстар.
Бұл айтыстардың әрқайсысының өзіндік ерекшелігі және өзіндік мәні бар.
 Бәдік айтысы. Айтыстың бұл түрі – ... ... көне ... Ол
адамның табиғаттың жұмбақ сырына түсінбеген кезінде, шаманизм дін ... ... Адам өзі ... күштердің бәріне табынған,
солардың бәрінің өз иесі бар деп ... ... ... ... өз тәңірісі бар деп ұққан. Соларға құлшылық етіп жалбарынған,
солардан медет ... ... ... мифтер, аңыздар туралы айта келіп,
М.Горькийдің: "Бұлардың ... ... ... ... ... ... оның өнімділігін арттыруға, төрт аяқты және екі ... ... ... ... және де сөз күші арқылы, ... ... ... ... ... ... адамға жау
құбылыстарына әсер етуде болып отыр", – деген сөздерінің "бәдік" ... ... ... ... ... адам мал ... да, адам ... де иесі бар
деп ойлаған. Сол дерттерден арылу жолын іздеген. "Үшкіру", "шақыру" ... ... ... ... деп ... күн ... тіршілік еткен халыққа ең бір ауыр індет айналшық
(айналма) деген мал ... ... Сол ... ... ... оның иесі ... ... көшіру керек. Ол үшін кешқұрым ауыл ... ... ... ... ... сөзбен арбап, қорқытып, үркітіп, қашыру керек.
Жастар екі жақ боп "бәдік" айтатын болған.
 
Айт дегенде айтамын-ау бәдікті,
Қара мақпал ... бар ... ... ... су ... жата ... емей немене бір кәдікті,
Көш! Көш!
Халық елге пәлелі бәдікті ... ... ... ... көшірмекті ойлайды. Оған жақсы жайлы қоныс ұсынады. Бәдікке
ұсынған қоныстарының бәрі сайлы, қызығарлық.
Бертін келе адамның ойсанасы, білім-танымы ... ... келе ... діни ... ... жаңа ... ... мазмұны жаңғыра бастайды. Ол
енді жастардың әзіл-қалжың ойын айтысына айналады, онда әзіл-оспақ басым.
 
Ж і г і ... ... ... ... соғады қара дауыл.
Сіздің үйде бір бәдік бар дегенге,
Қаптай көшіп келеді біздің ауыл.
Қ ы з:
Бәдік кетіп ... ... ... арғы ... ... ... ... тауып алып,
Шын құмардан шығалық сабаласып.
Мұнда діни нанымнан туған бәдік ... еш ... ... ... ... ... ғана бар.
Жануарлар мен адамның айтысы. Төрт түлік халық ауыз әдебиетінде ерекше
орын алады. Онда жануарлар мен адамның айтысы да ... ... үшін ... ... айтысын алайық.
 
И е с і:
Шолақ сиыр, көзіңді ояйын ба?
Биылғы жыл соғымға сояйын ба?
Биылғы жыл соғымға ... ... ... қояйын ба?
 
С и ы р ы:
Шиыршықтап қыл арқан ескеніңде,
Қу шолақты соялық дескеніңде,
Қу шолақты соғымға ... ... ... ... тәрізді иесі мен атының айтысы, аңшының аңдармен айтысы, т.б. ауыз
әдебиетінде кездеседі. Бұл айтыстардан ... күн ... ... ... дүниетану көзқарасын аңғаруға болады.
 
Жұмбақ айтысы. Айтыстардың ішінде ... орын ... түрі – ... ... айтысы халықтың өмір, табиғат құбылысын білсем деген ... ... ... өмір ... түсіну, білу, білмегендерді соған
жетектеу, әсіресе жастардың ойсанасын кеңейту тілегінен туады. Сондықтан
ұсақ нәрселерден ... ... ... ... ... ... сол ... ойлауға дағдыландыруды мақсат етеді. Жұмбақтардың өзі ... ... да ... ... ... ... ыққа қарап құтылды".
Бұл – бастапқы қысқа түрі. Ал кілең өлеңмен келетін ұзақ түрлері – соңырақ
туған әрі адам ... ... ... түрі.
Жұмбақ айтыста кез келген ақын бел байлап айтысуға шыға алмайды. ... түсу ... өз ... өлең ... білу ... ... ... өмірдің барлық саласынан хабары бар, білімді адам болуы керек. Жұмбақ
айтыста ... ... не ... ... ... десе де еркі бар. Өмірдің
әр құбылысын алып, бейнелеу түрінде жұмбақ ете ... Оны шешу ... не ... ... етіп ... ... білуі керек. Сондықтан
жұмбақпен айтысушылар өте сирек кездеседі.
Жұмбақталатын нәрсенің көпшілігі ... ... ... ... ... ... ... қарай, айтқан жұмбағының мағынасы
кейде тайыз, кейде ... боп ... ... ... ... ... да, шешушінің де әр алуан ... ... ... ... ең ... ... бірі – Сапарғали мен Нұржан айтысы.
Бұл айтыста екі ақын да білімділік, тапқырлық, ... ... ауыл ... ... ... болмысымен қатар, қазақ жерінің
Ресейге қосылуына байланысты ел өміріне енген жаңалықтарды ... ... ... құс бар қанат жайса дөп-дөңгелек,
Адамнан еш уақытта жүрмес бөлек,
Ұшырса, қондырса да еркі адамда
Шықпайды панаңыздан көлеңкелеп.
 
Н ұ р ж а ... ... ... құс ... қолда болған іс секілді,
Жауса пана, күн шықса көлеңкесі,
Достығы бейне сіз бен біз ... ... ... затының жеке детальдарын жақсы білген де,
сол деректер арқылы затты жұмбақтаған. ... ... ... да, ... ... да ... танытқан, өнерлілік көрсеткен.
Жұмбақтау Әсет пен Рысжан, Қожахмет пен Әубәкір айтысында да кездеседі.
Адамды дүниетануға, өмірді көбірек білуге ... оның ... ... ... басқа айтыстан гөрі жұмбақ айтысының орны
ерекше.
 
Салт айтысы. Салт айтысы екіге бөлінеді: қыз бен ... ... ... бен ... айтысы. Қыз бен жігіт айтысы көбіне ойын-тойда айтылады.
Ойын-тойдың бір бөлімі болып кіруі оның салт өлеңі екендігін айқындайды.
Әдетте, қыз бен ... ... ... ... ақындығы жоқ
жігіттер де, қыздар да үйреншік, жаттамалы өлеңдермен айтыса ... ... ... ақын ... пен ақын ... не ... ... не кездейсоқ
ұшырасып айтысатыны да болады.
Қыз бен жігіттің айтысы – салт ... ... ... деп ... айтысының даярлығы, соның бастамасы секілді. Қандай ірі ... ер ... ел ... ... ... ... майданға түсу үшін,
алдымен ауыл ... ... ... ... өтеді. Сол
айтыстарға түсіп ысылады.
Сауық құрған жастар қыздарды мақтап, не жамандап немесе оның ... ... ... қыз бен ... өз айналасымен болады. Мұндай
айтыстардың мазмұны ... ... ... тілі де, ... де ... ... ... Көбінесе ұтқырлыққа, сөз тапқырлыққа
құрылады.
"Омарқұл мен Тәбияның" айтысын алсақ, қыз бен жігіт ... ... ... ... ... ... сүйген екі жастың
өздерінің көңіл күйін сөз етеді.
О м а р қ ұ л:
...Ақылың болса, ... ... ... ... ... нан бар ... ... үшін болдым талай,
Ауылыңа қона түнеп, жанжал деймін...
Айтқан серт өз мойныңа бар, бар деймін.
 
Т ә б и ... ... ... сен ... ... тербетпегін.
Айтқан серт, алысқан қол сені тапсын,
Аузыңды байқап, сөйле, керкеткенім,
Арасын екі ауылдың болжал етіп,
Жеріме іздеп жүріп келмеп пе ... ... ... ... ... да ... ... жүріп өлмек пе едім...
 
Қыз бен жігіттің айтысы кейде күлдіргіге құрылады.
Қысқасы, жігіт пен қыздың шын мәніндегі ... ру, ел ... ... ... ... ... ... жақтарын қамтиды.
Тақырып, мазмұны жағынан салт айтысының ерекшелігі осында.
Қыз бен жігіт айтысы кейде өз шеңберінен шығып, ру ... ... ... екеуі аралас-құралас келіп те отырады. Сондықтан көп жағдайда
бұл екі айтыстың арасына үзілді-кесілді шек қою да ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік
мәселелер қозғалып, кейбір келеңсіз жайлардың сыналып ашық айтылуы бұл өнер
түрінің халыққа берер ... мәні ... зор ... ... Айтулы оқиғаларға байланысты – Қазақстанның 60 ... ... ... ... 100 жыл толуына орай өткізілген,
Абайдың, Жамбылға 150 жылдығы арналып өткен республикалық айтыстардың ... ... ... өз ... ... риза қылған Қызылордалық Манап,
Семейлік Қалихан, Көкшетаулық Көкен секілді жүйріктер ерекше ... ... шыға ... ... ... енді ғана ... ... келе жатқан,
тапқыр ой, тартымды сөздерімен көрінген талапкер жігіттер мен ... бола ...... ... ... ең ... ... Айтысқа қай
кезде болсын халық ... ... ... өзі ... ... "Қисынын тауып қиыстырар" ер данасына халқымыз ... ... әділ ... берген.
1989 жылы Алматыда өткен айтыста ... ... ... ... ... Ең ... айтысты өнер деп ұғу, жырды үлкен поэзия
деп түсіну ден ала бастағанын көрсетті. Олар ... ... сөз ... Айтыскер ақын Әселхан Қалыбаева (Шымкент) қарсыласы ... ... ... ... абай ... ... соң да ... болар.
Бір сұрақ сынау үшін берейінші,
Жақсы өлең, жаман өлең қалай болар?!
 
Әзімбек:
Қайныңды жеңіп таста шыдамасаң,
Алдында жеңгетайлап құламаса.
Жаман өлең, ... сол ... бар ... ұнамаса –
 
деген орынды жауап қайтарады. Халық сынынан өту үшін үлкен жауапкершілік,
талант пен қабілет керек екенін ... ... ... ... ... сол ... ... жауап қайтару ақынның дарындылығын
танытады.
Айтыс сөз ... ғана ... ... ... жұртқа жеке де,
қоғамдық та мәселенің неше ... ... да, ... ... ... мүмкіндік
тек айтыста ғана бар.
Демек, айтыскерге қойылатын талап та өте жоғары. ... ... ... ... ... алатын дарындылық пен
білімділік;
– Жүйелі сөз, ұтымды, ойлы шумақтар ... ... ... ... ... ... шындыққа толы көркем бейнелі сөздер табу;
– Жаттанды сөздерге бармау, жасанды ұйқасқа жоламай, уақыт мөлшеріне
сыйғызып айтысу;
– Мәдениеттілік, ... ... ... құрметпен қарап бағалай
білу.
 Айтыс барысында қарсыласының сөзіне бірден тура ... ... ... ... ... кұны ... Ол үшін ... бойынан
жоғарыда көрсетілген қасиеттер табылуы керек. Сонда ғана айтыстың мәні мен
мағынасы сонылығымен ... ... ... ... ... суырыпсалма ақын тегінде өлең таба алмағандықтан,
ұйқасты сөз құрай алмағандықтан жеңілмейді. Олар жеңілгенде ұтымды дәлелден
жұтап, жүйеге жығылып барып ... ... адам ... ... ақынына бет
бұруға, жалтаруға ерік бермей, нақты дәлелдермен ... ... ...... ... ... ақындар айтысының өзіндік сипатын
танытады. Бұл – бүгінгі айтысқа да ... ... ... ... ойға жүйрік ақындар жаңа заманға лайықталған ... ... сөз ... ... теңеулерімен, жарасымды әзіл-
қалжыңдарымен таныла бастады. Бұл жолдағы талмай ізденіс, жасқанбай ойларын
ашық айту, толғағы жеткен мәселелерді жұртшылыққа ... ... ... ... ... ... ақын Мэлс Қосымбаевтың
Дәулеткерей Кәпұлымен айтысында, мынандай:
 
Жүргенде басың қатып саудаменен,
Жаныңды алсын бүгін баурап өлең.
Орақпенен орылып күні ... ... ... ... ... жолдарында астарлы ой ұшқыны көрінеді. Мэлс өлеңдеріндегі көтерілген
әлеуметтік мәселелер, ащы шындық көрінісі кімді болса да ... ... биік ... намысты қамшылап, егес тартыста шыңдала отырып
жетеді. Ақынның ... сөзі ... ... ... ... ... ... эстетикалық та міндетін орындап отырады.
Мэлс Қосымбаев пен Мұхамеджан Тазабековтің айтысында бүгінгі ... ... ... ... ... өрілген айбынды сөз көрініс тауып,
нағыз айтыстың қиындығы мен қызықтығын таныта түседі. ... қай ... ... ... жоқ ... ... оқымаса өспейді деп,
Баланың тәрбиесін бұрмаладық, –
 
десе, енді бірде:
 
Уа, Мэлс, тектілікке сай ... ...... ... анық.
Арғы атаң найза ұстаған батыр еді,
Атқан оғы тиетін айға барып.
Іркес-тіркес іріден сөйлесеңші,
Әңгіме айтқан жан болмай шайға ... ... ... ... ... барады-ау майдаланып..., –
 
дейді.
Осы өлең жолдарының өзінде-ақ, Мұхамеджан егемендіктің құдіретін ту ғып
желбірете ... ... ғана ... ... ... жастарын мәрттікке,
ірілікке шақыратын ой тастайды...
 
Мэлс:
...Батыр елдің ұрпағы деп айтасың,
Байқасақ бұл қазақта кескін бөлек.
Қаншама сен қиялға берілгенмен,
Айды атып ... ... де ... тау ...... ... айтыс болғанымен, ақыл емес.
Ай дегенің – белгісі табиғаттың,
Табиғаттың алдында, Мұхамеджан
Біле білсең – ешкім де ... ... ... жауап береді.
Бұл жерде Мұхамеджанның айға барып деген сөзді балама ... ... ... ... ... белгісі деп, оған батырлық көрсету емес,
аялау ... ... ... жауап береді. Екі ақын сөзінде де өнегелі ... тың ... ой ... ... ... ... ұнамайды,
Қамсыз қазақ қартайтқан ұлы Абайды,
Балақ түріп, қарекет қылғандардың
Бақ келіп есігінен сығалайды... –
 
дейді.
Осы шумақта еңбекке шақыру өнегесін ұлы Абай ... ... ... ... айтыстың тәрбиелік құны осындай ойлы өлең жолдарынан
нәр алып, биіктей түсері сөзсіз.
Айтыс – халықтың көзі, ...... тілі ... ... ... ... пен Балғынбек Имашевтің айтысына айтыскерлер
аузынан поэзиямызға ерекше түр, өң беретін жанды сөз ... ... ... ... ... тер ... кезде жон арқадан,
Шабыттың тізгініне қол арта алам.
Ойлы халқым, орныңда отырмысың,
Нәр алып айтыс деген омартадан... –
 
деп ... ... ... өлең ... ... ... жігіт болсаң, бөгелмей айт,
Ел тыңдасын аузының суы құрып.
Азу басып көр енді арыстанға,
Тиген жерде тіс қалсын суырылып...—
 
деп, қарсыласын ... ... ... Жігіттік намысты
қайрайтын, ерекше екпінмен айтылған жанды сөз образы бар.
 
Балғынбек:
...Ауыздықпен алысқан тұлпардаймын,
Көп шайқаймын басымды. Бұлтармаймын.
Басып жейтін ... мен ... ... ... ...
 
десе, енді бірде Мұхамеджан
 
...Болғанда айтыс – кеме, өлең – теңіз,
Жаңа ... ... ... ... ... ... батырлармен
Тым биіктеп кеткендей кең өлкеміз...
Түгел сөздің түбірін ... ... биге ... орнатқандай, – дейді.
 
Осы өлең жолдарының өзінен-ақ, қызу шабытпен айтылған ... ... ... ... ... ... анық ... Айтыстың ажары
ақындар аузынан кесек-кесек, іркес-тіркес сөздер төгіле түссе ашыла ... ... ... ... сөз ... бірі – ... Оны жоғалтпай жандандырып
дамыту, ұлтымыздың мақтанышына айналдыру – бүгінгі ... ... ... халықтың қалың ортасынан жарып шыққан, ел мен жердің тарихын,
қадір-қасиетін терең ұғынып, жүрегіне тоқи ... ... ... ... ... ... ісі маңызды мәселелердің біріне айналуда.
Айтыс өнері – бүгінгі ... ... ... бір ... ...... ... ауысып өрісі ұлғайып ілгерлеп дами
береді.
Нағыз айтыс ақынына тән ... ... ... үлгіде
көрсетуге болады.
 
Парасат, білім
Сөзге тоқтау
Намыс, жігер, қызу шабыт
Талант, арқа
Тапқырлық, ұтымды ой,
қолма-қол суырыпсалушылық

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
X-XIV ҒҒ Қазақстандағы тәлімдік ой-пікірлердің қалыптасуы және даму25 бет
Абай тұлғасы8 бет
Айтыс6 бет
Айтыс - халық мұраты3 бет
Айтыс өнері31 бет
Айтыс, оның түрлері мен көркемдік ерекшеліктері5 бет
С.Мұқановтың ғылыми зерттеулері, еңбектері9 бет
ХІХ ғасырдағы қазақ-қырғыз әдеби байланыстары49 бет
Халық шығармашылығының публицистикалық қыры360 бет
Ш. Уәлиханов20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь