Аумалы-төкпелі кезеңдегі қоғам, тұлға және дін

Қоғам – адам баласын басқа махлұқаттан даралайтын басты қасиеттің бірі. Жеке тұлғалардан (фәрдтер) құралатын адам қоғамы кейде тұрақты әлеуметтік сипат танытса, кейде экономикалық (ықтисади), саяси һәм әлеуметтік (ижтимағи) өзгерістер салдарынан кернеулі де тұрақсыз кейіп танытады. Сойылынан қан тамған Кеңес империясының құрдымға кетуімен басталған әлеуметтік өзгерістер мен дағдарыстар зобалаңы біздің елімізді де шарппай қойған жоқ. Соңғы 10 жылдың көлемінде елімізде менталитет, ой-сана, тәрбие, сенім, дағды жағынан жаңа қоғам – Қазақыстан қоғамы қалыптасуда. Қазақыстан азаматтары – Қазақыстан қоғамын қалыптастыратын фәрдтер. Ықтисадтық, демографиялық, психологиялық, саяси, әлеуметтік өзгерістер әбден күшейген осы кезеңде фәрдтерге (жеке адамдарға) назар аударып, олардың аумалы-төкпелі кезеңді шығынсыз һәм жарақатсыз өткізуіне көмектесуіміз ләзім. Бұл біздің еліміздің келешектегі өміріне тікелей тәсір ететін жағдай. Біздің осы мақаладағы мақсатымыз – өтпелі кезеңдегі фәрд пен қоғамның әлеуметтік мәселелерінің шешілуіндегі діннің рөлін, маңызды орнын талдамақ.
Дін дегеніміз тұңғыш инсан[1] Адам Атамыздан бері қарай мәужүт[2] нәрсе. Бәшериет[3] тарихында дін әрқашан да болған, бола да бермек. Атақты философ Һенри Бергсон (Henry Bergson, 1859-1941): “Өткен тарихта және заманымызда ғылымды, пәнді яки фәлсәфәні білмейтұғын инсан қоғамдарын кездестіруге болады. Бірақ, дінсіз ешбір қоғам болмайды” деген. Тағы бір батыстық философ Уильямс Жеймс (Williams James, 1842-1910) болса: “Біздің ойымызша адам баласы ең соңғы күнге дейін құлшылығын жалғастырмақ” деген. Эрнест Ренан (Ernest Renan, 1823-1892): “Сүйген нәрселеріміздің, дүниедегі өміріміздің және нығметтердің бәрінің жоқ болып кетуі мүмкін. Діндарлығымыздың жоғалуы болса әсте мүмкін емес” дейді. Бартемели Сэйнт
        
        АУМАЛЫ-ТӨКПЕЛІ КЕЗЕҢДЕГІ
ҚОҒАМ, ТҰЛҒА ЖӘНЕ ДІН
Қоғам – адам баласын басқа махлұқаттан даралайтын ... ... Жеке ... ... ... адам қоғамы кейде тұрақты
әлеуметтік сипат танытса, кейде экономикалық (ықтисади), ... ... ... ... ... кернеулі де тұрақсыз кейіп
танытады. Сойылынан қан тамған Кеңес империясының ... ... ... ... мен ... ... біздің елімізді де
шарппай қойған жоқ. Соңғы 10 жылдың көлемінде елімізде менталитет, ой-сана,
тәрбие, сенім, дағды жағынан жаңа ...... ... ... ...... ... қалыптастыратын фәрдтер.
Ықтисадтық, ... ... ... ... ... ... осы ... фәрдтерге (жеке адамдарға) назар аударып,
олардың ... ... ... һәм ... өткізуіне
көмектесуіміз ләзім. Бұл біздің еліміздің келешектегі өміріне тікелей тәсір
ететін жағдай. ... осы ... ...... кезеңдегі фәрд пен
қоғамның әлеуметтік мәселелерінің шешілуіндегі діннің ... ... ... ... ... инсан[1] Адам Атамыздан бері қарай мәужүт[2]
нәрсе. ... ... дін ... да ... бола да бермек. Атақты
философ Һенри Бергсон (Henry Bergson, 1859-1941): ... ... ... ... ... яки ... ... инсан қоғамдарын
кездестіруге болады. Бірақ, дінсіз ешбір қоғам болмайды” деген. Тағы бір
батыстық философ Уильямс ... ... James, ... болса: “Біздің
ойымызша адам баласы ең соңғы күнге дейін құлшылығын ... ... ... (Ernest Renan, ... ... ... ... және нығметтердің бәрінің жоқ болып кетуі ... ... ... әсте ... ... дейді. Бартемели Сэйнт
Хилаирдың (Bartemely St. Hilair) діндарлықтың пайда болуы хақында ... ... не? ... ... не? ... ... келді? Оларды кім жаратты?
Соңы қалай болмақ? Хайат[4] ... не? Өлім ... не? ... ... ... Әр ... ... және жамағат осы сұрақтарға өзінше жақсы-жаман,
қабылданар-қабылданбас жауаптар берген. Міне, діндарлық дегеніміз осы”
деген.[6] Сондықтан, дін ... ... ... басты көрсеткіші болып
табылатын қасиетті ұғымның әлеуметтік ... орны мен ... ... ... ... ... Діндер тарихын зерттеген мамандар діни
сезімдердің адамдарды біріктіруде ... ... ... ... ... ... де ... болғанын дәлелдеген. Дін
адамның өзінің жаратылысындағы құпияларды ... ... ... ... астарын түсіну үшін ізденіске
түсуінен, сұрақтарға жауап іздей бастауынан алау алған ... ... ... мына ... ... ... Өз ... Аллаһ Тағаланың барлығының неше ... бар! ... ме?” ... ... ... қалай жаратылғанына, аспанның қалай
биіктетілгеніне, ... ... ... ... ... ... қарамай ма?” [8]
Ешбір қоғамның дінге жеңіл қарамағаны белгілі. Хақ ... ... ... өз ... ... ... ... сол дін үшін жанын
аямағаны байқалады. Пайғамбарымыздың ... ... ... ... ... дініне немқұрайдылықпен қараған жоқ,
олар кім не ... соны ... ... жоқ. Олар Исламды тоқтату үшін қарулы
қақтығыстар, қуғындау, қудалау сықылды қаймықтырушы қатал шаралардың бәрін
де қолданды. ... ... ... ... күшті екенін осысынан-
ақ байқауға болады. Түркі халықтары да өздері ... ... ... үшін ... шаралардың бәрін қолданған.
Діни жолдар 1) Құдайы (Иләһи) ... 2) ... ... ... ... бұлақ дегеніміз адамдардың ағаштарға, аспан денелеріне, жыртқыш
аңдарға, теңізге, тауға т.т. ... ал ... ... ... ... ... ... арқалы күллі адамзатқа мәлім етілген хақ жол.
Нақтылы Бір Аллаһ ұғымына жету, әрине, әркім үшін оңай ... ... ... ... ... ... заттық тәңірлерге сенуге мейілді
(бейім) болып келеді. Заттық денелерден арылған, шексіз, барлық құдірет
иесі ... ... жету үшін ... көп ... зер ... ... ... Сондықтан, тарих қойнауында пайда болған наным-сенімдерге
осы тұжырымды ескере қарағанымыз ... ... ... ... ... жатқан қоғамдарда
мынандай әлеуметтік-экономикалық аурулар пайда болады;
· Құлдыраушылық (коррупция)
· Парақорлық
· Ахлақи ... ... ... ... ... ... Нашақорлық (есірткіге тәуелділік)
· Маскүнемдік (алкоголизм)
· Контрабандалық әрекеттер
· Миссионерлердің жаппай көбеюі
· Дін ауыстыру
· Кісі жақтау және алалау
· ... ... ... ... ... ... Сенімсіздік, белгісіздік
· Ықтисади дағдарыстар
· Жұмыссыздық, кедейлік
· Ұятсыздық, жезөкшелік
· Өзін өзі өлтірушілік (суицид)
· ... ... Ішкі һәм ... ... ... уә ... (экстремизм)
· Қылмыскерліктің артуы т.т.
Міне, осындай күрделі өзгерістерге ұшырап, әлеуметтік-ықтисадтық
ауруларға ... ... ... ... маңыздылығын жаңадан
ашқандаймыз. Хақ дін Исламның аталмыш мәселелердің оңды ... ... ... ... рөл ... ... енді-енді көрер көзге аян
болып келе жатыр. Жетпіс жыл бойына қалыптасып, ... ... ... ... жаңа ... бет ... фәрдтердің (тұлғалардың) бұл
күндері санасында белгісіздік, сенімсіздік сықылды адам қоғамының дұшпаны
саналатын кері сипаттар ен ... ... ... ... танымауы,
біріне-бірі сенбеуі – олардың алшақтауына, ал бұл ... ... ... ... ... ... апарып соқтырады. Жасалып жатқан
реформалардың азаматтардың ... ...... реформаларды
жөнді түсінуіне һәм қолдауына тікелей байланысты. Үйткені, ... ... ... ... күшін халықтан алады.
Исламият мемлекеттік билікті нығайтушы, адамдарды ... ... ... ... реттеуші, бірлікті, ұйымшылдықты
уағыздаушы дін. Осындай өтпелі дәуірдегі адамдардың діни ... ... ... олардың һәм қоғамның өтпелі кезеңнен ... ... ... қозғалтушы, тіршіліктің қамына жұмсаушы, белгілі ... ішкі ... бар. ... ... ... ... ... армандау, ұмтылу, мақсат тұту, талпыну, көксеу сықылды ... ... Осы ... ... яки санасыз, физиологиялық,
сезімтал (эмоциялық), ақыли һәм әлеуметтік бола алады. Адамның жүріс-тұрысы
мен ... ... ... ... ... ... өндіретін
осы ішкі факторлар түрткі (мотива) деп аталады.[11] Әр фәрдтің ... ... ... ... ... ... ... діни әрекеттерін түрткілейтін факторларды былайша сұрыптауға
болатын секілді;
1. ... ... ... Діни ... ... ... құбылыстары алдындағы шарасыздығы және оcының
салдарынан пайда болған Тәңірден ... ... ... Әр түрлі кедергіге душар болған адамның дінге ұмтылу түрткісі
5. Әлеуметтік махрұмдық
6. Басқа дүниеге, басқа ... ... ... ... ... ... армандау
8. Ахлақи (этикалық) түрткілену (мотивация)
9. Кінәлілік һәм күнәкәрлық сезім
10. Өзінің кім екенін табу түрткісі
11. Қиналу және діндегі ... ... ... Болмысты түсінуге деген құштарлық
14. Әлеуметтік үндестік һәм ахлақи (этикалық) құндылықтарды сақтау
түрткісі
Адамның тумысынан, ... діни ... ие ... ... Адам
баласы осы діни қабілетпен дүниеге келеді де діни сенімді іздейді. Балалар
психологиясымен шұғылданған ғалымдардың зерттеулері жас ... ... һәм діни ... ... ... ... анықтаған.[12] Батыс
ғалымдары ХХ ғасырда қол жеткізген осы ... ... ... 14 ғасыр
бұрын Құран Кәрим аяттары мен Әз Пайғамбардың хадистерінде ... ... ... ... ... болып жүзіңді дінге, Аллаһ Тағаланың
фитратына бұр! Аллаһ күллі адам баласын осы фитрат ... ... ... өзгертуге болмайды! Міне, тура дін осы, бірақ, ... ... ... сөзі ... ... етістігінен шыққан; бір нәрсені бастапқыда
жару, қазу, ең ... ... ... білдіреді. Бұл алғашқы адамның
жаратылуы мен оған фитратта берілген қасиеттерді, ... ... ... ... берік, жанұяның мықты, қоғамның ... ... ... қалайды. Ғибадаттардың көпшілігінің жамағатпен жасалуы
қоғамға, жамиғат өміріне қаншалықты мән ... ... ... ... ... ең жақындайтын кезі. Сондықтан, ... ... ... ... ... ... нығайтады, олардың
етене араласуына септігін тигізеді. ... ... ... дамыған батыс елдерінде “индивидуализмнің” ... ... бар ... ... ... ... ... сезінетіні анықталған. Өзін жалғыз, тасталған, тысталған сезінетін
адамдарда қоғамға бағыныштылық ... ... ... ... ... пайда болады. Мұндай адамдарда өзімшілік ауруы асқынады…
Исламият адамдарды еңбек етуге, сабырлылыққа, қайраттылыққа, мәреге
жету үшін ... ... ... ... ... аяттары осыған
меңзейді;
“Аллаһ саған берген несібелерден (Оның ... ... ... ... бірақ, дүниедегі нәсібіңді де ұмытпа! Аллаһ саған ихсан ... де ... ... жаса! Жер бетінде бұзақылықты қалама! Күдіксіз,
Аллаһ бұзақыларды жақтыртпайды!” [14] ... ... ... ... ... жоқ!” [15]
“Сол күні әр нәпсі жасаған жақсылықтары мен жамандықтарын алдында
көреді!” [16] Пайғамбарымыз Хазіреті ... ... мына ... ... тамаша;
“Ризықтың оннан тоғызы тижаратта-дүр (сауда-саттықта)”
“Іс-әрекеті тура мұсылман саудагер қиямет күні пайғамбарлар және
шәһидтермен ... ... ... астындағы нәрселерден іздеңдер”
“Өнер (ісмерлік) – кедейліктен сақтайтын қорған”
“Еңбек етіп кәсіп қылу әрбір ... ... пен ... фарыз-дүр”
“Халалды іздеу әр мұсылманға уәжіп-дүр (маңызды міндет)”
Жоғарыда ... ... ... мен ... ... дүниелік тіршілік үшін қамдану, еңбек ету, жақсылық жасау,
әлеуметтік ... ... ... секілді тақырыптар туралы маңызды
хүкімдер келтірілген. Исламияттың осы хүкімдерін жете түсінген, ... ... ... әлеуметтік өзгерістер толқынына қарамастан адал еңбек
етеді, тапқанын Аллаһ жолында жұмсайды, жарлы-кембағалдарға көмектеседі.
Олар ... еш ... ... ... Олар ... ... ... қоғамда өздерінің иманын, сенімін, өмірлік жолын сақтай
біледі; әр ... ... мен ... ... ... түсінеді;
“Біз қай елге бір пайғамбар ... оның ... ... үшін ... (міндетті түрде) жоқшылық һәм таршылықпен
қинағамыз” [17] “Шынында біз, перғауынның ұрқын, олар ғибрат алар ма ... ... бойы жұт және ... ... ... ... бір ... мысал етті; бұл шаһар сенімділікте, қауіпсіздік
орнаған һәм хұзырлы (тыныш) еді. Оған ... мол ... ... ... та олар Аллаһтың ризықтарына опасыздық жасады (шүкірін орындамады).
Аллаһ та оларға, жасаған қылықтарының ... ... һәм ... ... ... [19]
“Әлбетте, күдіксіз сенен бұрынғы үмметтерге де пайғамбарлар жібердік.
Бізге жалбарынулары үшін оларды таршылық һәм мұңмен ... ... ... ... ... бет бұрушылардың барлығына тіршіліктің
тапшылығын береміз һәм қиямет күні оларды соқыр етіп тірілтеміз” ... ... ... бірі адам ... ... санасын,
ойлау қабілетін қорғау, ұрпақты жалғастыру, айналаны қоршаған ортаны
(табиғатты) ... ... хақ ... ... ... нашақорлық сықылды естен тандыратын, адамның санасын
құртатын жаман қылықтарды ... ... ... лағынеттейді.
Соңғы жылдары елімізде, өкінішке орай, осындай жағымсыз қылықтар ... ... ... бірін-бірі өлтіргендерді, өзінің үйін,
кәсіпорнын байқамай өртегендерді күнде теледидардан ... ... ... Пайғамбарымыздың мына хадистері мен Құран Кәримдегі аяттарды
білсе, істегендерінің қаншалықты ерсі екенін түсінер еді. ... ... ... былай деген;
“Көбі мас қылатын нәрсенің азы да харам!”
Пайғамбарымыз бек көп хадистерінде көркем ... ... ... ... ... ... үлгі болған. Оның мына сөздері ... ... ... мен ... ... тәмамдау үшін жіберілдім”
“Сендердің иман бойынша ең әдемілерің – мінез-құлық бойынша ең
әдемілерің” ... ... ең ... ... ... ... ең ... “Ей Аллаһым! Сенен денсаулық, есендік һәм ... ... Ақыл – адам ... ең ... байлығы. Ақыл – иманның, діннің
тіреуі. ... мына ... осы ... ... ... – ақылы. Ақылы жоқтың діні де жоқ!”
Иә, шындығында да ақылы жоқ адамның діні ... ... ... ... жатқан адамнан қоғамға, жанұяға қандай жақсылық болмақ?! Ең
қарапайым, ең тұрпайы нәрселерді ... ... іске ... үшін ақыл ... Ал, дін ... ең ұлық, ең рухани, ең пәк ұғымды түсіну үшін ... ... ... ... ... ойы таза ... ғана діннің қадірін білмек,
терең ойламақ, таза иманды болмақ. Үйткені, иман дегеніміз сенім. Сенім ... ... ... ғана ... ... ... ... білімсіз адамда
қандай сенім болсын?! Ол неге сенгенін, не үшін сенгенін біле ала ... ... ... ойы, ... сау ... ... қалайды, соны
бұйырады. Иманы берік, ойы тың адамдар тың ойлайды, харам нәрселерден,
қылмыстан, құлдыраушылықтан ... ... Олар ... һәм ахиреттегі
жауапкершіліктен қорқады. Төмендегі хадистер осы мәселелерді анықтайды;
“Шүбәсіз, Аллаһ Тағала ... ... ақ ... ... жақсы көреді”
“Мұсылман – тілінен һәм қолынан өзге мұсылмандар амандықта болатын
адам” ... ... үш ... ... кек ... ... ... “Садақалардың ең абзалы – ренжіскен адамдарды татуластыру”
“Бір пенде басқа бір пенденің айыбын жапса, Аллаһ ... да ... оның ... ... ... жамандығынан оның көршілері толықтай амандықта болмаса,
ол адамның иманы кәміл емес ... ... ... ... ... жақсылық жасаушыларды сүйеді!”
“Аллаһ ысрапқорларды жақтырпайды!”
“Ынсап – ... ...... Адамдардан ұялмайтындар, Аллаһ Тағаладан да
ұялмайды” ... басы – ... ... ...... беріктігін көрсетеді”
“Шүйіншілеңдер, сескентпеңдер! Жеңілдетіңдер, қиындатпаңдар!”
“Адамдардың ең хайырлысы – адамдарға ең ... ... ... мен мұқаддас аяттарды көбейтуге болады.
Біздің мақсатымыз, осы көлемі ... ... хақ дін ... ... ... уә ... ... тап болған
фәрдтерді қаншалықты демейтінін, олардың рухын биік ұстайтынын ... ... жай ... ... ... – дінді толық түсінбегендік,
толық бағаламағандық болады. ... ... дін ... рас, ... ... ... ұстындарының бірі, бәрі емес. ... ... ... үлкен рухани ләззәт алады, олардың Аллаһ
Тағалаға деген ... ... ... жетектейді. Құран Кәримдегі
“ғасыр” сүресі, сондай бір зобалаң замандағы адамдарды суреттейді;
“Ғасырға ... ант ... Адам ... шынында, зиянда! Иман
еткендер, салих (жақсы, хайырлы) ғамал (іс) ... ... ... мен ... ... ғана ... ... [22]
Демек, адам баласының бәрі зиянға ұшырайтын сондай ... ... ... ғана ... ... Иман ... (сенімділер, мұминдер)
2. Жақсылық жасағандар
3. Хақты (туралықты) үгіттегендер
4. Сабырды үгіттегендер
Қорыта айтқанда, заманымыздағы һәм барша ғасырлардағы мәселелердің
шешілуінде Исламияттың хақ ... ... ... Қазақыстан қоғамында бұл
күндері жиі қайталанып жатқан проблемалардың бастыларын ... ... ... ... мен Расұлұллаһтың кейбір хадистерін келтіре отырып,
Исламияттың аталмыш мәселелерге көзқарасын талдадық. Әлде де ... бар. ... ... ... ... ... ХХ ... күресін жүргізген елдерде Исламның халыққа ... ... ... ... мен ... көптеген мұсылман елдерінде
Исламияттың жоғарыда үзінділері келтірілген қағидалары адамдардың ... ... ... ... үлес ... ... ... жылдары
Исламияттың мәртебесінің күшеюі қуантарлық жағдай. Алайда, хақ дін Исламның
тереңдігі ... ... ... ... ... ... ... ғылыми еңбектер, зерттеулер арқалы ғана Исламды түсіне
аламыз, түсіндіре аламыз. Ойланайық.
[1] Инсан - адам, адам ... ... – бар, ... ... ... нәрсе, бар нәрсе
[3] Бәшериет – күллі адамзат
[4] Хайат - өмір, тірілік
[5] Милләт - ұлыт, нация
[6] B?y?k ?slam Tarihi, ?a? Yay?nlar?, ... 1992, ... ... ... Кәрім, Зарият сүресі (51), 21- аят
[8] Құран Кәрім, Ғашия сүресі (88), 17-20 аяттар
[9] ... - ... ... Нәби - ... ... ... Hayati., Din Psikolojisi, Ankara, 1993, 80-бет
[12] Vergote, Antoine., Psychologie Religieuse, 3. Edition, Charles
Dessart edt., Bruxelles, 1969, ... ... ... Рұм ... (30), 30-аят
[14] Құран Кәрим, Қасас сүресі (28), 77-аят
[15] Құран Кәрим, Нәжм сүресі, (53), 39-аят
[16] Құран Кәрим, Әли ... ... (3), ... ... Кәрим, Ағраф сүресі (7), 94-аят
[18] Құран Кәрим, Ағраф сүресі (7), 130-аят
[19] ... ... Нахл ... (16), 112-аят.
[20] Құран Кәрим, Әнғам сүресі, (6), 42-аят
[21] Құран Кәрим, Таха сұресі (20), ... ... ... ... сүресі (103),1-3 аяттар
ИСЛАМДАҒЫ ЖЕТІМДЕРДІ ЕСІРКЕУДІҢ МӘНІ ХАҚЫНДА
Қоғамдық өмірдің сиқын бұзушылар көбінесе ... ... ... томаға-тұйық, комплексті адамдар екені белгілі. Жетімдер дегеніміз
әке-шешесінен ... ... ... ... болған қоғам мүшелері.
Кішкентайынан жетім қалған балалардың жақсы тәрбие-білім алуы, ... ... ... ... үшін аса ... ... ... мұсылмандарға жетімдерге қарайласуды, оларды аялауды, есіркеуді һәм
білім беріп, кәсіп үйретуді бұйырады:
«Олар сенен жетімдер ... ... ... айт: Жетімдерді ислах ету
(оларға жақсы ... ... ... адамдарға айналдыру) хайырлы. Ал,
олармен ... өмір ... ... олар сендердің бауырларың. Аллаһ
бұзақылық жасаушыларды адал ғамал жасаушылардан ... ... ... сендерді захматқа (бейнетке) кіргізер еді. Күдіксіз, Аллаһ ғазиз
һәм хаким-дүр!» ... ... ... ... ... ... ... көпше
түрі. Сөздікте бәлиғатқа жетпей әкесіз ... ... ... Олар
кәмелетке толған соң жетім аталмайды.
Исламнан бұрынғы араб қоғамында ... ... ... еді.
Күштілер жетімдерді қанайтұғын. Мәселен, өлген әкесінен ... ... ... мирас қалған жетім қыздарды байлар не өздеріне не ұлдарына
әйелдікке алатұғын. Кейбір ... ... ... ... ... әйел етіп ала ... ... өзінде оларды күң етіп, ... ... ... ... ... ... нәрсе саналатын.
Осындай себептерге байланысты Аллаһ Тағала (4/9), (6/152) және ... ... ... ... ... шынында жанып тұрған от
жеп, қарындарына жалындап тұрған шоқ толтыруда!» және ... ... олар ер ... ... адал жолдан басқасымен жақындамаңдар!».
Сүйтіп, Ұлық ... ... ... көмек беруді бұйырды. Бұл ес
тоқтатпаған, ержетіп өзін һәм мүлкін қорғай ... ... ... ... ... ... аяттар жіберілген соң мұсылмандар жетімдердің мал-мүлкіне
жоламай кетеді, олардың ақысын жеп ... деп ... Сол ... ... күнбе-күн нашарлап, ауқаттары төмендей бастайды. Мұны
көрген мұсылмандар қайтерін білмей ... ... Олар өз ... ... ... ... өздерінікіне қосса, аятқа ... ... деп ... Мал-мүлкі қараусыз, иен қалған ... ... да ... еді. ... ... ... барып, жетімдердің мал-мүлкі ... ... ... аят ... болады. Нәтижесінде, ... ... ... қоғамға, адамзатқа пайдалы азаматтар етіп тәрбиелеуді
бұйырады. Үйткені, олардың меншіктерін біз қорғамасақ талан-таражға ... де олар ер ... ... ... ... ... ... бермесек, олар қоғамға өкпелі, құсалы жандар болып ... ... ... ... ұрпақ тәрбиелеуі екіталай болады. Кішкентайынан оның
мұның сөгісін естіп, әке-шешенің махаббатын көре алмай ... ... ... да ... ... ... ... осындай себептерге
байланысты мұсылмандардың міндеті жетімдерді ... ... ... ... ... ... әлде де ... еді, жетімдердің мал-мүліктерінің халі
не болмақ еді? Тағы да көптеген сұрақтар ... ... еді. ... мына аят түсті: «Олардың тамақтарын өз тамақтарыңа, сусындарын ... ... ... обал жоқ! ... олар сендердің дін
бауырларың-дүр. Аллаһ сендердің шын ниеттеріңді, кімнің ... ... ... ... һәм ... үшін ... анық ... /[2]/.
Сүйтіп, жеиімнің ақысын жедім бе? деп күдіктенушілерге жауап берілді.
Кейбір тәфсіршілер бұл аятты ... ... ... адам бай ... ... ... ... үшін ақы сұрамасын деп жориды. Ондай
қамқоршылар жасаған ... ... ... ... ... ... ... орындау үшін қосымша ақы сұрау әбестік болады. Ал,
қамқоршы кедей кісі ... онда ... ... ... аспайтындай етіп
пайдаланады да кейін жағдайы түзелгенде қайтарады. ... ... ... ... ... халалдық алады. Бұған дәлел ретінде мына
аят көрсетіледі:
«Байлар жетімнің мүлкіне ... ... ... ... ... ... /[3]/. Жетімдердің меншіктері туралы хүкім мына аятта
көрсетілген:
«Жетімдерді үйленер ... ... ... Егер олардың ер жеткеніне
көз жеткізсеңдер, онда олардың ... ... ... ... Олар ер жетіп, мүліктерін алады деп олардың меншіктерін асығып
жеп-тауысуды көздемеңдер! ... ... ... ... сақ ... ... ... (әдден аспай) ғана жесін. ... ... ... бергенде қастарыңда куәгерлер болсын. Есеп сұраушылыққа
Аллаһтың құдіреті жетерлік!» /[4]/.
Жоғарыдағы аяттар Жаратушының ... ... ... ... ... ... Ислам дінінде қаншалықты маңызды
мәселе ... ... анық ... ... ақырында Аллаһ ... ... есеп ... ... ... ... басты
міндетінің бірі жетімдерге сый-сияпат көрсету, оларды ешқашан да қорламау.
Жетімдердің қоғамда лайықты өмір ... үшін біз ... ... ... ... ... Жетім балаларды ескерусіз қалдыру, оларды өз
бетіне тастап кету адамгершілікке де жараспайды. Бұл ... ... ... ... ... ... соқтырады. Мәселен, Құран Кәримдегі «Фәжір»
сүресінде адамзатқа жіберілген апаттардың басты себептерінің бірі ретінде:
«Олар жетімдерге қарайласпаушы еді» /[5]/ деп ... ... егер ... ... ... мен ... жетімдермен бөліспесек,
әртүрлі апаттардың болуын күтуге болады.
Ал, ... ... да ... ... жетімдердің
хұқұқтары туралы хабарлаған. Мәселен, бір хадисінде:
«Жетімді өз ... ... ... адам және мен екеуіміз
жәннетте мынандаймыз» деп, ортан ... пен өңге ... ... /[6]/.
Ибни Аббас айтады: «Расұлұллаһ былай деп айтты: «Кім ... ... ... ... ... ... кешірілмейтін бір күнә
(Аллаһ Тағалаға ортақ қосу) жасамаса, ... ... сол ... мұхаққақ
жәннетке қояды».» /[7]/.
Амр Ибнұ Шұғайыб ан Әбиһи ан Жәддиһи айтады: «Бір адам ... «Мен ... еш ... жоқ, ... тұра ... бір ... деді. Аллаһ Тағаланың елшісі оған: «Жетімнің мүлкінен же! Ләкин, мұны
істегенде ... ... ... өзіңе имеденіп алма!» деді.» /[8]/.
Сахабадан Әбу Һұрайра ... ... ... ... деп ... ... ең хайырлы үй ішінде өзіне жақсылық жасалған
жетімі бар үй. Ал, ... ... ең ... үй ... ... ... жетімі бар үй!». Ибни Аббас мынандай бір ... ... ... ... «Кім үш жетімді өсіріп, олардың ... ол ... өмір бойы ... ... оқып, күнімен ораза
ұстағандай және қылышымен Аллаһ жолында жиһад еткендей сауап табады. Сондай
адаммен ... мына ... ... құсап жәннетте бірге боламыз» деп
сұқ саусағы мен ортан саусағын қосып көрсетті.
Жоғарыда келтірілген ... мен ... ... ... ... ... һәм тамақтандыру әр мұсылманның басты міндетінің
бірі. Осы арада айта кететін бір мәселе, ... ... ... ... ... разылығына ие болу үшін жасау керектігі, басқа ... шын ... таза ... ғана ... абзалдығы. Сондықтан,
жетім балаларға әрқандай жақсылық жасағанда ... ... ... да адам ... ... жылы лебізбен, басын сипап ... ... ... ... сүресіндегі мына аятта осыны айтады:
«Тамақты қанша жақсы көргендерімен олар оны міскінге, ... ... да ... /[9]/. Мына ... да: ... ... ... ізгілікке жете алмайсыңдар!» /[10]/ делінген. Ал, ... ... ... абзал жолы туралы былай айтылған: «Олар
жегізгенде, көңілдері хош ... ... /[11]/. ... ... ... ризалығы үшін фидә етіп берген соң, жылы лебізбен, күлер
жүзбен жасағанымыз ... ... ... ... ... ... те
жетім еді. Ол кішкентайынан әкесіз-шешесіз қалған еді. Құрандағы мына аятта
Пайғамбардың жетімдігі ... ... ... ... ... ... па? Бала ... жолынан адасқан
кезіңде сенің жолыңды тураламадық па? Кедей ... біле ... ... па? ... сен де ... ... /[12]/. ... «фә
ла тақһар!» сөзін тәфсіршілер: «жетімге бетіңді тыржитпа, қабағыңды түйме,
жетімге әкесіндей бол, мейірімді бол, ... ... деп ... ... ... ең ... жақсылықтың бірі олардың
мектептерде, университеттерде білім алуына ... ... ... ... ... ... саны мен сапасына байланысты. Білімді
азаматтар әрқащанда өзін-өзі асырай алады, ... ... ... ... заманауи талапқа сай білім алуы олардың өздеріне һәм ... ... ... ... ... балаларға біздің ендігі бір
борышымыз олардың бақытты жанұя құруларына ... ... қыз ... ... ана етіп тәрбиелеп, білім беріп, адал бір жігітпен бас ... ... ... ... ер бала ... да ... солай. Осында
ізгілікте жетім балаға баласын беретін ата-аналар ешқандай кедергі ... ... ... ... ... ... ... азаматтарының Қазақстандағы жетім балаларды
белгілі шарттарды орындаған соң асырап шетелге алып кетуіне рұқсат береді.
Заңның осындай болуының ... ... ... бар. ... ... шетелдерге кетуі, олардың ... ... ... туған тілі мен мұсылмандығынан қол үзуіне апарып соқтырмасына
кім кепіл? Дәл бүгінгі әлеуметтік-экономикалық дағдарыс кезінде ... ... ... алған бюджеттік мекемелердің де жағдайын
түсінуге ... ... Ал, ... саудагерлеріміз бен іскер
адамдарымыз балаларымыздың елімізден шетелге кетуіне көз жұмып ... ... ... ... ... ... асырап алатын азаматтардың
табылмай қалғаны ма? Бұл сұрақ бәрімізді ойлантуы керек, ағайын.
Жетім балаларымыздың ... ... ... олар ... ... ... үшбұ дағдарыс уақтында хайырымдылық шараларын қолданып
жатқан бауырларыма Аллаһ Тағала риза болғай ... Ел ... ... біріксек, осы мәселені де оңды шешеріміз анық. Раббымыздың ... ... ... де соны талап етуде. Алға! ... ... ... ... ... ... (2), 220-аят
/[2]/ Құран Кәрим, Бақара сүресі (2), 220-аят
/[3]/ Әр-Рази, Тәфсир әл-Кәбир, VI-том, 52-бет
/[4]/ Құран Кәрим, Ниса сүресі (4), 6-аят.
/[5]/ Құран ... ... ... (89), ... ... әс-Сахих-и Бұхари, VII-том, 76-бет
/[7]/ Тирмизи, Бирр 14, 1918-хадис
/[8]/ Әбу Дәуіт, Уәсая 8, 2872-хадис және ... ... 11, ... Құран Кәрим, Дәһір сүресі (76), 8-аят.
/[10]/ Құран Кәрим, Әл-и Имран сүресі (3), ... ... ... ... ... (17), ... Құран Кәрим, Дұха сүресі (93), 6-9 аяттар.
ҒҰРБАТТАН АТА МЕКЕНГЕ
Ғұрбат. Қазіргі қазақ тілінде сирек қолданылатын ежелгі сөзіміз. Туған
халқымыздың тарихы ... ... ... ... ... ... әр үш ... бірі ғұрбатта өмір сүруде. Ресми деректер бұл
фактіні растайды. Ғұрбат деп отырғанымыз – диаспора. Бірақ, оның ... кең, бай һәм ... гөрі ... ыстық естіледі. Ғұрбат –
арабшадан енген сөз; ғарыпшылық, ғарыптық, елінен, туған жерінен, отанынан
алыста, көңілі ... күн ... ... ... ... ... ғарып-кәсір деген сөз тіркестері әлде де кезігеді.
Ал, ... ... ... үш ... ... ... гректің
сөзі, кешегі Кеңес империясының қалдығы. Ғылыми деректерде (Webster’s ... ... ... сөзі тек ... ... ... ... сүргінделген йаһұди (еврей) халқы жөнінде ғана қолданылады. Ал,
қазақ халқы еврей емес қой! Және де ... ... ... ... ... ... ... емес қой! Сондықтан, йаһұдилер хақында қолданылатын
«диаспора» сөзін мұсылман һәм түркі нәсілінен ... ... ... ... тұратын бауырларымыз турасында неге қолданамыз? Екіншіден,
шетелде тұрады делінетін бауырларымыздың ... ... ... яғни ... ... Қазақстаннан тысқары қалған мекендерінде
өмір сүруде. Мәселен, ... ... ... ... ... ... Шығыс Түркістан, Қобда Беті қатарлы елдердегі ағайындарымыз ғарыштан
ұшып ... жоқ қой! Бұл ... ... бойы ... ... ата ... біз осы ... туралы «диаспора» сөзін қолдана алмаймыз.
Ал, ... сөзі дәл осы ... ... ... ... ... ғұрбат –
өзінің туған жерінде болғанымен бұл күнде басқа мемлекеттің билігіне
қарайтын, өзінің ... қара ... ... ... ... көріп
жатқан бауырларымыз хақында да айтылады.
Қазақ халқы ғұрбатшылықты көп көрген халық. Бұл оның ... ... ... Бұл ... тек ... ... ... өкілдері ғана жан-
жаққа таралған. Мәселен, түрік бауырларымыз Грекия, Бұлғарыстан, Румения,
Албания, Македония, Косово, Қаратау, ... уә ... ... ... АҚШ, Таяу Шығыс, Орта Азия т.т. ... жиі ... ... 400 ... ... тұрады. Әр елде тұратын түріктер
Түркияның абыройын ... елін ... ... табысын жібереді, салым
салады, ғұрбатта өз елінің тілеуін тілеп ... Бұл ... ... ... ... күш-қуат әпереді. Сол сықылды, біздің халқымыздың ... ... яғни ... ... ... ... Бір кезде
халқымыздың ... ... ... ... ... ... ... Қазақтардың отыздан астам елдерде тұратының ... ... ... ... ... тұр ... ... сонау 1989-1990 жылдардан бастап, көшіп келді. Алғашқы ... ... ... кейінірек алыстағылар елге қарай көшті. Аллаһ
Тағалам көшкен бауырларымызға жеңілдік нәсіп етсін, жаңа ... ... ... ... кейбір маңызды мәселелерді ашық айтатын тұс та
жеткен секілді. Ол – ғұрбаттағы қазақтарға деген Кеңестік көзқарастың ... сеңі ... келе ... ... ... өзінен бұрынғы ... ... ... ... ... ... ... оларға
мұсылман халықтарды, сонсоң түркі халықтарын, ахырында әрбір түркі халқын
өзінің ... ... ... жік салып, біріне-бірін дұшпан етіп қою саясаты
қолданылды. Үшбұ себепті, шетелдегі қазақтар «сатқындар, қашқындар, байдың
ұрқы, ... ... ... деп ... жала жабылды. Әсіресе, Түркия,
Иран, Еуропа, ҚХР елдеріндегі қазақтарды, олардың отаншыл азаматтарын ... ... ... ... ұрпақтарын, туыстарын азапқа салды. Міне,
осындай кері ... ... һәм ... ... жүйенің шашбауын
көтеріп, соның арқасында «адам» болып, «күн» көріп жүрген кертартпашылардың
әлде де болса осы ... ... ... ... бір ... ... дастарханында отырғанымда, үй иесі мені
меймандарға «Түркиядан көшіп келген бауырымыз» деп ... ... ... ... бір кісі «Иә, ... ұрқы ... ғой!»
деп, маған тесірейе қарағаны есімде. Әлгі зейнеткерге ... ... емес ... дін жолымен һәм заң жағымен қарағанда нахош, күнә екенін
айтып, бақтым. Бірақ, әбден санасына сіңген нәрсені шығарып ... ... ... ... ... ... кезінде ғұрбаттан келген
қазақтарды кінәлі санайтын көрінеді. Елінің мүддесінен гөрі ... ... ... жоғары ұстайтын сол кісіге айтқан пікірлерім босқа ... ... ұрық ... отызыншы жылдары босып кеткен қазақтардың
өздерін ғана емес, олардың ... да жек ... ... осы ащы ... ... соң ... ... қысқаша қайырайын:
Біріншіден, шетелдерге кеткен қазақтарды қашқын, сатқын дей алмаймыз.
Үйткені, жоғарыда айтқанымыздай, олардың айтарлықтай ... ... ... ... Ал, Иран, Ауғаныстан, Түркия ... ... ... ... ... ... ... зобалаңдары кезінде
«босуға» мәжбүр болған жандар. Босу ... ... өзі ... қандай
себептермен кеткенін түсіндіреді. Ал, қашқын деп бүгінгі тәуелсіздік ... ... ... ... ақшасын жеп Швейцарияға, Америкаға,
Израилға, Белгияға қашқан қазақтарды айтуға болады. Оларды «қазақ» деп
атауға ... ... ... ... репрессия атаулы зұлматтардың
бірде-бірі жоқ кезде, өздігінен қашқан адамдар, міне, тап ... Ал, ... ... ... неге жер аударғанын тарихшы ғалымдарымыз ... ... ... һәм ... ... келе ... кетудің де кетуі бар ғой. Күш ... ... ... ... басқа жаққа кеткен адамдар да бар. Мәселен, Мұстафа Шоқайды кім
сатқын деп айта ... ... ... ... елін сүйген, халқының
азаттығы үшін күрескен көсемдер некен-саяқ. Ол ... ... бойы ... халқының мерейін үстем ету үшін күрескен ардақты ... ... ... ... Пайғамбарымыз да 622 жылы өзінің туған елінен ауып
Мәдинеге барған жоқ па? Ол, ... ... ... бар жоғы сегіз
жылдан кейін 630 ж. ... ... азат ... жоқ па? Аллаһ Тағала
қасиетті кітабымыз Құран Кәрімінде хақ ... ... (көш) ... Мәселен, Әл-и Имран ... ... ... ... ... мадақталады:
«Олар көшті, жұртынан шығарылды, Аллаһ жолында қиыншылықтарға ұшырады,
соғысыты һәм өлді. Ант болсын! Мен де олардың жамандықтарын ... ... ... ... ... ... ... Бұл сыйлық – Аллаһ
тарапынан-дүр. Сауаптарыңа ... ... ... береді».
Ниса сүресіндегі 100-аятта былай делінген:
«Аллаһ жолында көшкен адам жер ... ... ... ... һәм молшылық табады. Кім Аллаһ және Оның Пайғамбарының жолында
көшу мақсатымен үйінен ... ... ... ажал оны ... ... оның ... беру ... Тағалаға тән! Аллаһ аса мейірімді, көп
есіркеуші-дүр!»
Тәубе сүресі, 20-аятта былай делінген:
«Иман етіп һәм ... ... ... ... ... дәреже жағынан Аллаһ Тағаланың хұзырында өзгелерден үстем-дүр.
Абыройға, ізгілікке жеткендер, міне, солар!»
Пайғамбарымыз Мәдинеге көшіп келген мұсылмандарды ... ... ... ... ... қилы себептерге байланысты діні, тілін
сақтау үшін кеткен бауырларымыз бүгінде Қазақстанның өсуіне, ... үлес ... ... ... ... салалардағы
жетік тәжрибелері, өздеріне тән қасиеттері Қазақстан қоғамының мәдени,
экономикалық ... ... ... ... үшін ... ... басы бірігіп, мықты ұлтқа
айналуымыз керек. Осы ... ... ... ... ... қоқысқа лақтырып, тәуелсіз мемлекеттің азаматтары ретінде
егемендігімізді мәңгі сақтап, ... мың ... үшін ... ... Бұл өзін қазақ дейтін әр азаматтың өмірлік міндеті ... ... ... ... ол ... ... ... мінсіз атқарылуы шарт. Алыстан
келген бауырларымыз туралы барлық хүкімділікті ... ... ... ... ... мұң-мұхтажын ықыласпен тыңдап, қаталықтары
болса ... ... ... ... түзеуіміз-ақ керек.
Мисалға, басқа ... ... ... ... ... ... ... халқы дүние жүзіне таралған, сауда-саттықта, экономикалық ... ... рөл ... жатқан халық. Осыдан бірнеше жыл бұрын
Алматыға Израилдың сауда және ... ... ... ... ... ... ... барысында Орта Азия елдерін түгел аралап шықты. ... ... ... осыдан он шақты жыл бұрын Ресейден көшіп барған
еврей екенін айтқанда таң қалдым. Ол өзінің «екі мың жыл» ... ... ... бауырлары «Бұл Ресейден келген, сатқынның ұрқы, тыңшы»
деп айтпаған, ... ... ... ... сауда және экономика
министрі етіп қойған. Ал, Израилдың сауда-экономикасын басқарған адамның
әлемде ... ... бар ... ... ... ... жыл ... Литва мемлекетінде президент сайлауы болды.
Бұл ... АҚШ ... ... ... ... ... қатысып,
президенттік сайлауды жеңіп алды. Ол президент болған соң жарты ... ғана ... ... ... ... сол ... әлде де ... болып қалған-ды. Литва секілді өркениеті дамыған мемлекетте ешкім
Адамкусқа қарсы шығып, «қашқын, тыңшы, сатқындардың ... ... ... ... ... тілін шала сөйлейтін бұл перзентін Литвалықтар бауырға
басып, мемлекет басшысы етіп, сый ... Ол да ... ... қолынан
келгенінше қызмет етуде.
Бұларға қоса Солженицынды ... ... ... айтсақ та
жеткілікті. Армения мемлекетінің сыртқы істер министрі АҚШ азаматы армиян
диаспорасының өкілі Вартан ... ... ... ... берген
сұхбатында Түрікменістан президенті Сапармұрат Түркменбашы төрт вице-
министрдің Түркия азаматтары екенін айтты. ... ... ... үлес ... ... ... Бұған қоса жапон халқы тұрмайтын
Перу мемлекетін он бір жыл бойы Алберто Фуджиморидің ... ... ... болған М. Олбрайттың екінші дүниежүзілік соғыс ... ... ... ... ... ... ... В. Хавел қызмет
мерзімі аяқтап келе жатқан Олбрайт ... ... ... ... ... қуана қуана оған тапсыратынын айтқан. Алманиядағы Г.
Коль ... ... ... ... ... ... шығыс
Алманиядан келген ханым сайланды.
Иә, мысалдар жеткілікті. Ұлт ... ... ... ... өз
отандастарын пәлен жердікі, түлен жердікі деп бөлмей, объективті жағынан
ғана ... ... ... ... жоғары ұстап қарауда. Жоғарыдағы
айтылған кертартпа пікір иелерінің саны тым аз. Алайда, бір қарын майды ... ... ... ... ауруға шалдыққан осы бауырларымыздың
бетін бері ... ... ... ... ... ... он жылдығында жарыққа шыққан «Көш» атты осы газет қазақ
халқының ынтымағын нығайтуда ... ... ... деп ... ... көкірегі ояу бауырларымызға Аллаһ Тағалам жар болғай! Хайырлы қызмет
тілеймін.
АРМАН АЗАМАТТЫҚ
Қазақстан – тәуелсіз, дербес ... Биыл ... ... баласының қара
шаңырағы Қазақ Елінің еркіндікке қол жеткізгеніне 10 жыл толып, төбеміз
көкке ... ... ... ... ... ... бауырларымыз
қайда жүрсе де осындай алып, азат мемлекеттің барлығын ... ... ... еліміздің аман, жұртымыздың тыныш, мемлекетіміздің буыны
берік, ... ... ел ... ... ... алда тұрған арман – қазақ
баласын ата-мекенге топтастыру, мемлекетіміздің қай-қай жағынан мықты ... ел ... ... ... «Хұбб-ил уатан, мин-әл
иман» яғни «Отанды сүю – иманнан-дүр» хадисінде мағнасы керемет суреттелген
осы мақсат ... ... ... ең маңызды мұрат екені хақ.
Кеңес патшалығының темір қабырғасы жарылып, туған елдің нұрлы көкжиегі
көріне бастаған сәттен-ақ, ... ... ... деп келе ... ... ... ел болып, Мұңғұлыстаннан он мыңдаған қазақтар «еңбек
шарты» деп, тетігін тауып, қисынын келтіріп, ... ... Бұл ... ... ... ... өткен «ұлы» көштердің ең ... ... ... Олардан кейін Түркиядан, Шығыс Түркістаннан, Ираннан,
Ресейден, Өзбекістаннан, Ауғаныстаннан т.т. ... ... ... ... Әркім бір «жолын» тауып, әйтеуір Қазақстанға көшіп ... ... ... ... біреулер оқу жолымен, енді біреулер жұмыс
бабымен келіп, орналасып ... ... бәрі де ... негізі әлі де толық
айқындалмаған қазақтардың көші-қон мәселесінің амалияттағы (практикадағы)
көріністері ... ... ... ... ... қазақтардың
Қазақстанға көшіп келуі мемлекеттің басты стратегиялық мәселесінің біріне
айналды, бюджеттен ақша ... әр ... ... ... квота
белгіленді, ғұрбаттан ... ... ... ... ... жеңілдіктер мен жәрдемақылар тағайындалды. Осының бәрі де
біздің көреген Елбасымыз бен отаншыл, ... ... ... ... ... Тағаланың ғинаятымен іске асырылды.
Қазақыстан деген алып та құдіретті мемлекеттің ту тіккенін ести сала
келген қандастарымыздың саны ... ... ... 200 мың ... Бұл 10 ... көшіп келгендердің саны. Ал, шетелдердегі 5
миллионға жуық қазақ бауырларымыз осы қарқынмен көшіп келетұғын болса, ... ... 250-300 ... ... ... екен. Бұл созылмалы барыстан ... ... ... жоқ ... баршаға мәлім. Сондықтан, үштен бір бөлігі
Қазақыстаннан тыс жерлерде тұратын халқымыздың мүмкіндігінше қысқа мерзімде
ата-мекенде бірігіп, барлық ... ... ... ... ... ... ұлттық тұтастығымызды, рухани ымырамызды нығайтып,
мемлекетіміздің мейлінше қуатты ел ... ... ... ... ... ... қазақтан бұрын, көшіп келіп алған ... ... ... ... ... ... жөн болар еді. Сондықтан, үшбұ ... ... ... бауырларымыздың ең басты проблемасына айналған
«азаматтық» мәселесін талқылап, ... ... ... ... ... үшін ... бәрі ... тірелетін заң жағына қарайық.
Қазақыстан мемлекеті 1991 жылы бой көтергенде ... ... ... ... алуы ... дайын заңдар яки қалыптық
құжаттар болған жоқ. Олар ... ... ... ... мәмілесіне
ұшырап жатты. Әрине, заң тұрғысынан алғанда олардың шетел ... ... жоқ. ... ... ... ... бірі өз ... шетелдің азаматы болы
дейсің, олардың қандай ахуалда барғаны, қалайша сол елдерде тұрақтанып
қалғаны белгілі нәрсе, ... ... ... жоқ. Ең ...... бауырларымыз, қазақ халқының өкілдері. Бүгінде Қазақыстанда тұратын
әр төрт ... ... ... ... бар. ... оларға
қолындағы құжаттарға «телміріп» шетелдің азаматы ретінде қарау дұрыс ... ... ... ... қай ... азаматы болса да өз
йаһұдилерін басқа елдің азаматтарынан ерек көреді. Эфийопиядағы ... ... ... ... өзін ... апарғаны, міне, сондықтан.
Бұдан басқа шетелдердегі бауырларымыз демографиляық баланстың қалыптасуы,
ұлтымыздың һәм ... ... ... ... ... ... ел ... қамсыздандырылуы, әсілі, қазақ
халқының ... үшін ... ... Ал, ... елдерде тұратын
қандастарымыздың аянышты халін ... ... ... ... ... ... ... емес, тіпті, гуманитарлық ... ... ... олардың еш қандай кедергісіз көшіп келуіне, мұнда
«адами» өмір сүруіне жағдай ... ... 1991ж. ... ... ... ... ведомостары, №51, 1991ж. 622-бап) 7-бабында былай жазылған:
«Қазақстан Республикасының өз азаматтығы бар. Басқа ... ... ... ... шығуға мәжбүр болған барлық қазақтардың ... ... ... егер бұл олар ... ... ... заңдарына қайшы келмейтін болса, Қазақстан Республикасының
азаматтығын алу хұқы танылады». Ал, осы заңның 8-бабында болса: «Қазақстан
Республикасы ... ... тыс ... ... ... ... рухани және тілдік қажеттерін қанағаттандыруға қамқорлық жасайды,
олар азаматы болып отырған мемлекеттермен жасалған ... ... ... ... ... ... Кеңес бұғауынан енді-енді босап
келе жатқан жас мемлекеттің негізгі ... ... ... ... ең ... ... ... қабылданған тұңғыш Конституциямыздың 4-бабында мынандай сөздер
кезігеді: «Осы Конституцияда және Қазақстан Республикасының мемлекетаралық
шарттарында көзделген жағдайларды ... ... ... ... табылатын адам басқа мемлекеттің азаматы болып танылмайды.
Республика аумағынан лажсыз кеткен ... ... ... басқа мемлекеттерде тұратын қазақтардың басқа ... ... егер бұл ... ... ... ... ... қайшы келмесе, Қазақстан Республикасының азаматы
болуы құқығы танылады» (ҚР Жоғарғы Кеңесінің Жаршысы, №3, 1993ж., ... ... ... ... да шетелдердегі қазақтардың
азаматтық хұқұқтары ең жоғары деңгейде танылған, сақталған. Осы заңдардың
негізінде ... ... ... ... ... қатар
Қазақстан Республикасының да азаматтығын қабылдады. Мәселен, Түркиядан
келген қазақтардан Халифа Алтай, Мұстафа Өзтүрік, ... Инан ... ... ... ... қатар Қазақстан
Республикасының азаматтығын алды. 1993 ... ... ... ... ... ... ... көншіткенімен, хұқұқтық-
азаматтық мемлекеттің басқа салалары тұрғысынан алғанда кейбір мәселелердің
салмағын көтере ... ... ... ... ... ... ... 1995 жылдың 30 тамызында өткізілген Республикалық
бүкіл халықтық референдумда осы күнгі Конституциямыз қабылданды.
1995 жылғы Конституция әлеуметтік, ... ... ... ... талаптарға сәйкес болғанымен, осы ата заңда шетелдегі
қазақтардың хұқұқтары жөнінде ешнәрсе ... Осы ... ... ... ... ... ... былай делінген:
«Республика азаматының басқа мемлекеттің ... ... ... ... дау-дамай осы баптың дұрыс түсінілмеуінен, дұрыс
талқыланбауынан ... ... ... ... ... ... ... басқа мемлекеттің азаматтығында болуына жол берілмейді» деп
жазылмаған. Мұнда, Қазақыстан ... ... ... елдің
азаматтығын қабылдаған жағдайда мұның «танылмайтыны» айтылып ... ... ... халықаралық хұқұқта бір ... ... ... екінші ел тарапынан танылуы яки танылмауы мәселесі бар. Бұл,
халықаралық келісімшарттарды қоспағанда, Қазақыстан Республикасының құзырлы
органдарының билігіндегі ... ... ... ... кез ... ... құжаттарын яки хүкімдерін тануы мүмкін, немесе танудан бас
тартуы ... ... ... осы ... ... және
Қазақыстанның Конституциясындағы аталмыш ... ... ... ... шетелден көшіп келген ... ... ... бере ... да ... өңге елдің азаматтығын
танымайды. Қазақыстан Республикасының азаматтығын қоса ... ... тек ... ... болып саналады һәм Конституцияда
Қазақыстан азаматтары үшін көрсетілген ... мен ... ... мен ... ... Ал, олар ... ... мемлекеттердің заңдары екінші елдің азаматтығын алуға
рұқсат ... ол ... ... ... ... ... міндетті түрде
бір елдің азаматтығын таңдауы шарт.
Қазақыстан Республикасы халықаралық ... және ... ... ... ... мүшесі. Сондықтан, біздің еліміздің
жолы халықаралық ... ... ... мен ... болмақ. Дүние жүзінің көптеген елдерінде белгілі шарттар
орындалғанда екі елдің ... ... ... ... ... ... ... һәм саяси тенденциялар мұны талап
етуде. Мәселен, АБД жыл ... 20 000 ... ... іріктеу арқалы өз
азаматтығына қабылдайды. Түркия 1986 жылы ... сол ... ... ... ... айдап салған 450000 түрікті және 1989 жылы
Саддам ... ... ... он ... Ирақтық курдтарды өз
азаматтығына қабылдады. ... уә ... және ... ... келген
мыңдаған адамдар ұлтына, тегіне қарамастан түрік азаматтығына қабылданды.
Түркияның бұрынғы Президенті ... ... ... ... ... ... ... Пәкістанға қашып барған мыңдаған қазақ, өзбек және
түрікмен бауырларымызды барлық шығындарын көтере ... ... ... беріп, азаматтыққа қабылдады. Менің әкем де ... ... ... ... ... және ... 13.03.1952ж. №3/14595 қаулысы бойынша барлық шығындары Түркия
мемлекеті тарапынан ... ... ... ... ... Сол
топтағы қазақтарды 3 жыл бойы тамақтандырып, адам басы ай сайын шай-суан
ішерлік ақша ... ... ... ... һәм ... үйретіп, сонсоң
қалауы бойынша ... ... ... ... қалада тұрамын
дегендерді Ыстамбұлға үй-жай беріп орналастырған.
Қазақыстанның онда ... ғана ... бар ... 80 миллионнан
астам халық тұрады. Жұмыссыздардың саны 1993-1994 жылдары 10 ... ... Бұл ... ... ... ... кейінгі ең жоғарғы көрсеткіш
болатын. Бұған қарамастан олар осыдан 250 жыл бұрын көшіп кеткен ... ... ... ... ... көшіріп апарды. Көшкен
алмандардың азаматтық алуы мен жаңа ... ... ... ... ... Бұрынғы Кеңес елдеріндегі йаһұдилердің басым көпшілігі
Израилге көшіп кетті. Израил мемлекеті жер тапшылығы, тұрғын жай ... ... ... ... ... ... ... орналастырды. Олардың ішінен Натан Шаранский сықылды
адамдар министрлікке шейін көтерілді, ... ... мен ... келді…
Ендігі кезекте біздер шетелдерден көшіп келген ... ... ... көңіл бөлмей, шешімін таппасақ, бұл ахуал кері
әсер беруі мүмкін. Бәсеңдеген көші-қон барысы одан да ... ... ... жыл өмір ... ... ... ... ауыртпалығын көріп,
міндеттерін өтеп, азаматтығын ала алмау деген түсініксіз һәм ... Бұл ... ... күлкі дұшпанға таба қылатын жағымсыз ... ... «Сен ... ... келіпсің», «Сен бір жолғы визамен келіпсің»,
«Сен оқу жолымен келіпсің» т.т. деп, алдына ... ... ... ... ... сол азаматтар қандай қиншылықтарды бастан кешіріп келді екен
деп неге ... ... ... ... ... ... келу үшін яки өзінің
іс қағаздарын қиындату үшін олай істемейді. Ғұрбаттағы бауырларымыз ... ... ... ... ... ... ... деп, қалай амалын
тапса солай келуде. Олардың ішінде сауаттысы да бар, сауатсыздары да ... да бар ... де бар. Өмір бойы ... көріп, қақпайланып,
кемсітіліп жүргендері де бар. Енді, олар өз мүмкіндіктерімен ... ... ... не ... Демократиялық түзімдерде шешімдер
таусылмайды. Әр күн жаңа ... ... ... осы ... өндіріледі. Сондықтан, қағаздарда жазылған сөздерден гөрі нақтылы
өмірде пайда болған проблемаларға шешім ... ... осы ... ... шын мәнінде көп азаматтылыққа қарсы ма? деген
сұрақ пайда болады. Бұл сұраққа көпшілік «Қос ... ... ... азаматтығын алу үшін шетел азаматтығын тастау
керек» дей салады. Осы көнбістіктің салдарынан он ... ... ... жыл ... «иностранец» болып, азаматтық ала ... ... бірі осы ... ...... Бас ... ... бәрі
«Түрік азаматтығынан шығыңыз, сонсоң келіңіз» дейді. Түрік ... ... рет ... Олар маған «Біз сіздің Қазақыстан азаматтығын
қабылдауыңызға қарсы емеспіз. Түркия Республикасының ... екі ... ... ... ... Сондықтан, сіздің Қазақыстанның
азаматтығын алу үшін біздің азаматтығымыздан ... шарт ... ... ... ... ... хұқұқтарыңыздан айырылып
қаласыз. Әмбесінде әйеліңіз Қазақыстан азаматы екен. Жанұялық жағдайыңызға
байланысты Қазақыстан азаматтығын мүшкілсіз алуыңыз ... ... ... ... ... ... доп ... бір олай, бір былай жүреді. Алайда,
өмір деген өтіп бара ... ғой. ... ... ... ... қарағысы
келеді, жоспарлар жасайды, шешімдер қабылдайды. Балалар болса өсіп келеді,
олардың білім алу мәселесі, әлеуметтік қауіпсіздік хұқұқтары, ... алу т.т. ... ... ... шешілуі азаматтыққа байланысты.
Мемлекеттік жұмысқа тағайындала алмайсың, адвокаттық, нотариустық секілді
көптеген қызметтерді істей алмайсың. ... ... ... қару ұстауға
жарамды ұлдары азаматтық ... үшін ... ... ... ... ете ... ... көптеген мәселелерінде еркін бәсекеден
артта қаласың. Иә, бұларды көбейтуге болады. Біздің ... ... ... елдің сиқын кетіру ... ... ... ... ... тағы да бір рет еске салу, шешімдер ұсыну, маңыздылығын ескерту.
Жә, ... ... ... бүгінгі заңдары һәм қол қойылған
халықаралық келісімшарттар екі азаматтылықты баяғыда ... ... №409-1 ЗРК ... ... Республикасының азаматтық
кодексінің» айрықша бөліміндегі 1094-бапты оқиық: «ст. 1094. Личный закон
физического лица. Личным ... ... лица ... ... ... ... это лицо имеет. При наличии у лица двух или более
гражданств личным законом считается ... ... с ... лицо наиболее
тесно связано». Міне, Азаматтық кодекстің осы бабы екі ... ... да көп ... ... ... Бұған қоса, 13.07.1999ж. №412-1 ЗРК
қабылданған «ҚР Азаматтық іс ... ... ... мынандай хүкім
бар: «Ст. 414. Гражданская процессуальная ... ... и лиц без ... ... ... гражданина является право
государтсва, гражданином которого он является. Если ... ... ... ... государства, имеет и гражданство Республики
Казахстан, его ... ... ... ... ... Казахстан.
Принадлежность такого лица к гражданству ... ... ... ... ... ... ... 10-бабындағы
«танылмайды» деген сөздің мағнасы осы заңда айқын ... ... ... ... Қазақыстан азаматтығын қабылдайды, ... ... ... ... ... ... Біз ... №204-1 ЗРК қабылданған ... ... ... ... ... көшіп келген қазақтарға Қазақыстан Республикасының
азаматтығы беріледі дегенді айта ... ... ... деп ... ... ... ... хүкімдер бойынша барлық қазақтар
(егер олар азаматы ... ... ... ... ... Қазақыстанның
азаматтығын кедергісіз алуы мүмкін.
Өзінің тұрмысын, ... ... ... ... ... ... тастап, шетелден көшіп келген қазақтарға ... ... ... ... ... ... қазақтарға
азаматтық берсек, онда біздегі орыстар да, басқа ... да ... ... ... Бұл дұрыс аргумент ... ... ... ... келгендерінің көшетіні көшіп болды ... Ал, ... бері ... ... ... ешқайда да көшіп кетпейді, олар
мәңгілік Қазақыстандықтар һәм ... ... ... ие. ... мен ... ... ... 20.01.1995ж. Мәскеуде қол
қойылған келісімшарт бойынша екі ... ... ... қол ... біріне көшіп барса «жеңілдетілген» форма бойынша сол ... ... ... ... ... көшіп барып, онда
тіршілік жасай алмай, қайта Қазақыстанға көшіп келуші орыстар бар. ... ... Ішкі ... ... ... ... 3-ақ ... Қазақыстан азаматтығын алып үлгереді. Мұндайлар, Елбасының атына
арыз да ... Со ... ... Минск қаласында қол қойылған
келісімшарт бойынша Беларусь Республикасының азаматтары да «жеңілдетілген»
формада азаматтықтарын ауыстыра ... ... ... мен ... туралы проблемалары жоқ екен, олар кез келген уақытта азаматтықты
қабылдай алады екен. Сондықтан, ... ... ... ... ... ... қосылу қиын. Екіншіден, Ресейдің байырғы орыстарының
Қазақстанға көшіп келмейтінін ескертейік.
09.10.1992ж. Бишкекте ТМД мүше елдер қол ... ... ... ... ... ... кетуге мәжбүр болған адамдар мен аз санды
халықтардың хұқұқтарын ... ... ... ... ... қол ... ... көші-қон, азаматтық алу, ... ... ... ... ... ... ... Мәскеуде ТМД мүше елдер тарапынан қол қойылған «Босқындар ... ... ... болғандарға көмек беру» туралы келісімшарттың 6-бабында
қол қоюшы мемлекеттер қоныс аударуға мәжбүр ... ... ... үшін ... ... ... ... деп жазылған. БҰҰ
28.09.1954ж. қабылданған «Апатридтер туралы ... және ... ... ... ... азаматтығы туралы конвенция» қатарлы
көптеген халықаралық құжаттарда азаматтардың ... бір ... ... ... ... ... ... жағдай жасалатыны
туралы хүкімдер бар.
Қорыта айтатын болсақ, ... ... ... ... ... ... ... отан деушілер бар) көшіп келуі еліміздің болашағына
тікелей әсер ... ... ... тілі, дініміз, әдет-салттарымыз,
ұлтымыздың қалыптасуы, мемлекетіміздің баянды болуы т.т. маңызды ... осы ... ... ... ... ... отанға оралған қазақтардың азаматтық алуына қарсы келетін ешбір
бап жоқ, қайта заңдарымыз ... ... ... Биыл ... 10 жыл ... ... ... азаматтарға кешірім
жасалды. Сол сықылды, туған еліне қандай жолмен ... да ... ... ... да ... жасап, олар сұрап тұрған ең басты нәрсе
«Қазақыстан ... ... ... ... нұр ... нұр
болар еді. Аллаһ Тағала мұһажирлерге (көшіп ... ... ... ... ... Сол мадаққа ие болғымыз келмей ме?
ӘДЕПТЕН ОЗБАЙЫҚ – ... ... ... ... ... санында журналист Әмірхан
Балқыбектің “Шыңғыс хан – далалық тұлға” атты қарсы мақаласы ... ... ... (ҚӘ, №21, 2001ж.) ... ... ... бұл ... айтары Шыңғыстың ұлы далалық тұлға екені. Мұнымен
әсте келісуге болмайды. ... ... ... ... ... ... ... басшылыққа алады: 1-) Шыңғыстың далалық тұлға екені 2-) Оның
түркі ... ... ... осы ... ... ... ... жетеді деп ойлайды. Біріншіден, адамдарды ... ... ... ... ... деп бөліп, жекелеуге болмайды, мұндай
сыныптау талдаудың ... ... ... ... ... залымның түркі болуы яки болмауы оның зұлымдығын ақтауға негіз
бола алмайды. Егемен Қазақстанда жарияланған ... ... ... тегінің белгісіз екені, мұны ешкімнің ... ... ... ... ... ... Балқыбектің Шыңғыстың
түркі нәсілінен екендігін растайтын ғылыми дәлелденген ... ... ... ... ... ... бұл ... зұлымдығын ақтауға яки кешіруге
негіз бола ... ... ... ... һәм ... заң ғылымында
адамдар жасаған қылмыстарына сол қылмыс бойынша жауап береді, оның тегі,
тілі мен діні есепке ... ... ... ... ... ... қырғынын жасаған тұлғаны даладан уә түркіден шыққандығы
үшін деп жақтауын, ақтауын қауіпті үрдіс деп бағалаймын.
Аталмыш ... ... ... ... “Қазақ Әдебиеті” газетінің
бірінші бетіндегі мақалаға кіріспесі туралы бір-екі ауыз ... ... ... ... деп ... ... келген қандасымыз Мұртаза
Бұлұтай “Егемен ... ... хан ... тым ... ... пікірлер
айтыпты. “Түркиялық қандасымыз” дегеннен шығады, жақында ғана Түркиядан
келген ... бір ... ... май құю, жеті шелпек пісіру – ... ... ... деп, ... ... тағы бір шетелдік қандасымыз
өз кітабында…Біз оралман ғалымдарымыздың…”. ... ... ... іліп қойып, қазақ халқын оралмандар - ... деп ... ... ... ... ... ... ауыр жүкпен
сыйыспайды. Түркиядан емес, Керуленнен келіп, Орталық Азияны ... ... ... Г.Э. фон ... Г.В. ... ... емес, нағыз жергілікті (!) авторлардың пікірлеріне жүгінуі
журналист бауырымздың пайым шарқын ... ... ... ... қазақ халқының бәрі туыс, бәрі де ... ... ... Екіншіден, менің мақаламда келтірілген ... ... ... ... алға ... ... дәйексіздіктің нәтижесі деп
білемін. Үйткені, мұндай пікірлерді ... ... да, ... де ... ... ... “Егемен Қазақстандағы” мақаламда тура 56
сілтеме келтірілген, олардың ешқайсысы да ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан, “Мұңғұл Әдебиеті”
емес, “Қазақ Әдебиеті” деп аталатын ... ... ... ... жеріне қарай бөлуін де асқан қаталық деп ... Біз ... ... ... кез ... деп жан ... ... отырғанда,
пікірлерімізге қарсы пікірдің орнына ... ... ... ... ... ... Жұмаділ, Оразақын Асқар, Марфуға Айтхожина,
Халифа ... ... ... ... ... ... ... Ислам
Жеменей қатарлы көптеген оралман бауырларымыз қазақ халқының әдебиеті ... ... мен ... ... үлес ... ... бүгінгі
өркениет пен баспасөз этикасы талап ететін, егеменді мемлекетіміздің
заңдарымен бекітілген ... ... ... ... ... ... Осы ... Әдебиеті” газеті сонау 14.09.1990ж. №37 ... ... ... қағидаларын аяқасты ете отырып, сүйікті пайғамбарымыз
Әз Мұхаммедтің (с.ғ.у.) ... ... Мен ... ... ... ... ... қата екенін, мұсылманшылықта Әз Пайғамбардың
суретінің жоқтығын, мұны ... ... ... ... едім. Сол
хатым өкінішке орай басылмады. Енді бұл жолы ... Ә. ... ... ... деп, ... атаулыға жөнсіз тисуі тағы да
редакцияның жауапсыздығы ... деп ... ... көтеріп, әбестікке баратындай жағдай жоқ. Қазақтың
көрнекті ақыны Мұхтар Шаханов ... ... ... ... ... бір ... ... журналист Ә. Балқыбек пен профессор Ғ. Есім өз пікірлерін
жазыпты. ... ... ... мен де ... ... ... Бұлар өте түсінікті һәм демократиялық, плюралтистік түзімде өте
табиғи ... Ал, ... ... ... авторлардың пікірлерінен
гөрі қайдан шыққанын алға ... ... ... ... Шыңғыс
ханның қылықтарынан гөрі оның қайдан шыққанына баса ... ... ... деп ... ... ... келтірілген ойларға жауап берудің орнына,
әңгімені басқа жаққа тарту бәрінен бұрын журналистік этикаға сай келмейді.
Сондықтан, редакцияның ... ... ... ... менің мына
жауабымды жариялауын өтінемін. Бұдан кейінгі ... егер ... ... онда сол ... ... мақаласын келтіріп,
жауаптарыңызды келтіріңіз. Оның шыққан жерін, ұлтын, дінін, нәсілін
нысанаға ... ... ... Балқыбек аталмыш мақаласында Отырар әміршісі Қайыр хан
бабамызды халық жауындай етіп ... ... ол ... ... Шыңғыс
хан неге тек Қайыр ханды өлтірумен ғана шектелмеді, Отырарда 35 мың ... ... ... ... ... мен ... неге жойды деген
пікірлеріме жауап бере алмаған. Қайыр хан саяси қаталық жасады деген күннің
өзінде (Ә. ... ... ... М.Б.) ... ... аяусыздыққа
баруын, бейкүнә адамдар мен кітаптарды жазалауын түсінуге болмайды. Біздің
көлемді мақаламызда келтірілген және әрбірі ғылыми ... ... ... ... ... бере ... Мәселен, Шыңғыс пен
оның ұрқының билігі кезінде ... ... ... ... ... ... үйсін, оғыз тайпаларының жаппай қырғынға ұшыратылуы жөнінде
ештеңке жоқ, ... ... ... сөздер болмаса. Ал, Әдіһам Шілтерханов
(оралман емес, қорықпаңыздар) "Қайырхан қаһарманымыз емес пе еді?” ... бұл ... ... ... “Насибнамада… Қайырханның нәсілі қаңлы
еді деген сөздер бар. Отырарда ирандықтар болмағаны бұл ... де ... Сол ... ... ... мемлекеттік деңгейге көтеріліп қалған
наймандар Шыңғыс хан қолынан аз қырылды ма? Қыпшақтар ше? ... пен ... ен ... қыпшақтың көбі Шыңғыс хан жорығынан шілдей тозып кетпеді
ме? Сол қыпшақтар мекенінде қазір кімдер отыр? Шыңғыс ... ... бұл ұлы ... тағдыры мұншалықты қасіретті болмас па еді?!
Шыңғыс хан жаулап алған елін ұлыстарға бөліп, балаларына ... ... ... ... ... ... ... найман, қыпшақ, сіргелі,
жалайыр, қаңлы, қатаған секілді тайпаларға ... ... ... өлкеде қалып, отырған жеріндегі ұлттарға сіңісіп кеткен жоқ па? ... ... соң ... ... ... дейтіндей нақ сол кезде ... ... да, ... даму деңгейі де біздің Жетісу немесе
Сыр бойындағы елдерден көп төмен емес пе еді?” /[1]/.
Ибн әл-Әсир: ... 10 мың ... ... ... ... ... 000 қойды құрбандыққа шалды” дейдi /[2]/. Әмірхан ... ... ... С.М. ... ... қыпшақтар деп болжайды /[3]/.
Алайда, ... ... өте ... ... ... шапқыншылары қыпшақ
жерін талқандады, мәдениет атаулыны құрытты, қыпшақ-құмандарды жаппай
құлдыққа әкетті, оларды ... ... Ә. ... ... ... ... тарихшы Хара-Даван мұңғұлдардың қыпшақтарды қалай өлтіргені туралы
мынандай һашияны келтіреді: «С собой ведут много ... в ... ... ... ... гонят их перед собой в бой и убивают
как только видят, что они не идут ... в бой. Сами ... ... идут в
бой. Если же кто из них будет ... тут же его без ... ... /[4]/.
Мұңғұл шапқыншылығының алдында Ислам дiнiн ... ... ... дәуірінде бұрын-соңды болмаған оң өзгерiстер байқалған-
ды. ... ... ... айтарлықтай мұралар қалдырған осы
дәуiрде егiншiлiк, малшылық ... ... және ... ... ... ... ... әжептәуiр көтерiлiп,
жайбарақат өмiр орнаған-ды. Бұрынғы шаһарлар гүлденiп, көптеген ... бой ... ... ... жайылып, орнығады. Сол заманның
қаламгерлері Тараз қаласын үлкен сауда орталығы, ал ... ... ... ... ... жүзi саудагерлерi үшiн кен бұлағы деп
мадақтайды /[5]/. Тұңғыш ... ... ... ... ... ағасы Нұх
Әсетұлы Исфижабты 838 ж. жаулап алған соң осы ... ... ... ... мемлекеттік дін еткен Қарахандықтар әулетінің билігін
барша ғалымдар оңды бағалауда, мәселен, ... ... атты ... ... ... ... тұсында түрік этносының ой-санасы
өседі, мұсылман әдебиеті түрік ... шыға ... Бұл ... ... ... Йұсұф Баласағұнның есімі белгілі болады. Тұтас алғанда
Қарахандар ... ... ... ... ... ... жаңа ... боп
табылады. Тек, мұңғұл жаулаушылығы тұсындағы ауыр күйзеліс қана қоғамның
дамуға бет алған табиғи процессін үзіп ... /[7]/ деп, әділ ... ... ... ... ... ... XIII-ғасырдағы мұңғұл
шапқыншылығы болды. Мұңғұл басқыншылығынан бұрын Мауера-ән-Нәһір, ... ... әлі де ... ... ... оғыз ... бар еді.
Мұңғұл басқыншылығы, әсіресе ... ... ... ... ... көшуі қайтадан үдей түседі. ... ... ... жазба
деректерде Мауера-ән-Нәһір мен Хорасан аймақтарында оғыздардың болғаны
туралы сөз ... үшбұ ... ... ... Азияны ойрандатқан
мұңғұл басқыншылары Түркия ... де ... ... Көсетау (1243 ж.)
соғысынан ... ... ... ... ... ... ... билеушісі
Сұлтан Мұхаммед Бейбарыс мұңғұлдармен үнемі соғысып, Түркия мен ... ... ... ... ... ... ... бірінде
Бейбарыс бабамыз 1277 ж. ... ... ... ... ... ... /[8]/. ... осылай бола тұра Әмірхан Балқыбек
мақаласында «сұлтан Бейбарыстың Яссаның ... ... ... жинағы, М.Б.) ниет еткенін ... деп, ... ... ... да ... (Эссюути емес, Ә. Балқыбек Вернадский ұстазы
қалай жазса солай ала салған, М.Б.) қай еңбегін пайдаланғанын көрсетпейді.
Сұлтан II Мәсғұт 1308 ж. ... соң ... ... ... ресми түрде
құлады. Ең соңғы Хорезім-шаһы Жалаладдин (1220-1231) ... ... ... ... билеген өңірлерді жермен жексен етіп
қиратады, аяусыз зұлымдықтар жасайды. Жалпы ... ... үлес ... ... де ... құлатады. Шыңғыстың ... ... ... ... ... ... да ... Мәселен,
Деһли (Дели) сұлтандығын 1296-1316 жж. түркiнің ... ... ... ... ... Ол Үндiстанды жаулағысы келген мұңғұлдарға естен
кетпес тойтарыс бередi. ... ... ... ... ... ... он ... қолжазба кітаптар жоғалып кетті.
Шыңғысты “бабам”, Бөртені “анам” деушілерге айтарымыз: шыныменен біз
ата-бабаларымыздың жолын айна-қатесіз қууымыз керек пе? ... ... ... ма? Егер олардың қаталықты, жаңылысты қылықтары болса
және біз олардың қата екенін білсек, сонда да ... ... ... пе? ... ... жолы деп ... ... немесе шаһтық я
болмаса шаһаншаһтық ол ... ... ... ... ... ... пе? ... итке, тауға, бөрікке табынды деп, біз де
соларға табынуымыз керек пе? Не ... ... тек ... ... қалуды
бұйырды деп, қазіргі адамзаттың ... ... ... қайтадан ауып,
елімізді отырықшыларға атақ, даңқ үшін беруіміз керек пе? ... ... ... деп жанұя және неке туралы заңды ... ... һәм ... салттарды қайтадан енгіуіміз керек пе? Әйелдердің
хұқұқтарын қолынан ата-баба жолы деп тартып алуымыз ... пе? ... ... әпекелі-сіңлілі екі қызды бірге алу салты бар еді.
Мәселен, Шыңғыстың өзі ... ... және ... бірге әйелдікке
алған. Мұңғұлдың «алтын шежіресінде» былай деп келтірілген: «Сол ... ... ... ... ... тұрып, әпекесін көрісімен, өз ... ... өзі ... ... ... ... сөзі рас болып шықты.
Есүй нағыз нұр жүзді, хас сұлудың өзі екен. Шыңғыс қаған ... ... ... ... ... ... ... орын ұсынды. Сөйтіп,
татар жеңісінен соң, қаған қос ... ... ... ... әйелін
зорлықпен тартып алу Шыңғыс хан өмір сүрген қоғамда күнделікті әдеттен ... ... ... Оелен шын мәнінде меркіт руынан Шіледудің әйелі
еді. Күйеуі Оеленді төркіндетіп келе жатқанда, ... ... ... ... ... ... ... былай деп зарлайды: «Күйеуім еді Шіледу,
кекіл-шашы желбіреп, жел өтінде ... ... Бұл ... ... өткен соң Темүжінді босанған Оеленнің өзі баласының тегі кім ... ... ... ... ... ... ... нәрселер.
Темүжіннің өзі де әке жолының құрбаны болады. Ол ... ... ... ... меркіт тайпасының жігіттері Бөртені тартып әкетеді. Бұл
мүмкін Темүжіннің әкесі меркіт Шіледудің ... ... ... еді. Бөрте бірнеше ай осы меркіт елінде жүреді де ... ... ... ... ... Бұдан кейін Темүжіннің
тұңғышы Жошы дүниеге келеді. Сондықтан, оның да тегі күмәнді ... ... ... ... қазақшаға аударған Абай Мауқараұлының пікірінше
Шыңғыс ханның татар және ... ... ... ... ... ... /[9]/. Ал, осы ... Мұхтар Шаханов былай деп келтірген: «Но вскоре
после ... // Была ... ... // ... // На ... ... // И только через три // Мучительных
месяца // Чингисхану удалось // Силой и ... ... // Свою ... жену
// Когда на свет появился // Их первенец Жочи // У Чингисхана не было ... на душе // Ибо ... он ... // Что Жочи не его сын // ... // ... это // От ... ... Билік қолына түскен
соң Шыңғыс хан ... қуып ... ... Бұл ... Абақ Керей
руында сақталған меркіттердің санының аз болуының себебі осында.
Бізде Шыңғыстың адамзат өркениетіне жасаған аяусыз соққысын бүркемелеу
үшін оны ... ... ... ... ... ... етіп
көрсетушілер бар. Мәселен, Әмірхан Балқыбек аталмыш мақаласында “Жаулап
барған ... ... діни ... ... ... да ұлы ... өнеге” дейді. Алайда, осы «ұлы» Шыңғыс мұсылмандардың ... ... ... шалуына тыйым салып, бұйрығын орындамаған мұсылмадарды ату
жазасына кескен /[10]/. Шыңғыстың ... ... да оның ... ... ... Мәселен, Шағатай хан құрбан шалуға және
бой дәреті (ғұсыл) құйынуға тыйым ... ... ... “мұсылман”
сөзін тек бәлағаттау мақсатымен жұмсауына рұқсат еткен. Белгілі тарихшы Ата
Мәлік Жуайни (1226-1283) бұл жөнінде ... ... ... ... ... ... өте қиын ... бастан кешті, үйткені Ислами хүкімдер
бойынша мал бауыздап ... және ... суға ... ... ... шек қойылған-
ды. Осы шек салдарынан сол жылдары Хорасан елінде ешкім әшкере мал ... ... ... ... үшін ... ... ... Хан
оларды: “Арам еттен жеңдер” деп қайтарушы еді” /[11]/.
Шыңғыстан қалған жалғыз мұра “атақты” жасақ (Ә. ... ... ... ХІІІ ... өркениетті де адами заң жүйесін талқандаған бұл
“данышпанның” әмірлерінің бағзылары мынандай: «Тот, кто ... в воду ... ... ... ... ... он (Чингис) запретил мыть их платье в
продолжении ... пока ... не ... он ... им ... ... каждого года всех своих дочерей хану, чтобы он выбрал для себя ... ... ... по ... отца сын ... ... его жен, ... своей матери, может женится на них или выдать из замуж за
другую; он ... ... в пищу ... и ... животных;
воспрещается купаться или мыть одежду в ... воде во ... ... Тарихта өзінің халқына шектен тыс зиян тигізген залымдар бар.
Мәселен, Адольф Гитлер. Бұл ... ... ... ... ... ұлттарға
үстем етемін деп, күллі жиһанды қиратты, жүз миллиондаған бейкүнә адамдарды
қырды. Аяғында өзі көмусіз қалды. Гитлер шынында ең ... ... ... жасады, оның дағын бүгінгі алмандар тазалай алмай жүр. ... ... қара күйе ... жазылған бұл қанішердің аты. Ал, қазіргі
Алманияда ... ... ... ... ... ... идеологиясын
уағыздап, оны құдды бір “қаһармандай” яки ... тыс ... ... Олардың алдау-арбауына іліккен бағзыбір жұмыссыз һәм білімсіз
жастар тобыры Гитлерді “бабамыз, ... деп, ... ... ... ... ... басқа ұлттарға шабуыл ... ... ... ... ... ... ... Осы арада
Шахановтың романындағы мына сахна көз алдыма келеді: ... ... ... ... ... ... Қайыр хан шаһардағы әйелдерді жинап, оларға ... ... да ... ... ұрпақтардың жадына құйып
тұруларын, сонда ғана тирандардың болашақ ұрпақтарының тарихқа адал ... ... ... ... табатындарын айтады. Шахановтың
романындағы Қайыр хан мен Шыңғыс хан тұлғалары тарихи ... ... ... ... ... ... кітаптарда Отырардың ұлы перзенті Қайыр
хан ... тіл ... бар. Оны ... ... ... болды деп
кінәләушылар бар. Ләкин, соңғы деміне дейін ... жері мен ... ... үшін ... фидә ... ... ... сөгіп, күллі түркі жұртын бұлқан-
талқан еткен Шыңғыс ... ... ... қиын. Олардың бұлай
істеуінде қанағаттанбаған қатыгездік сезімдерінің әсері ... ... тағы да ... ... ... ... ... “Шыңғыс
ханды моңғол болғандықтан, Галден-Церенді қалмақ болғандықтан, Ермакты орыс
болғандықтан емес, ... ... ... ... ... ... үшін жек ... керек... Өткенімізді, түп-
тегімізді тереңдете зерттеп-зерделеудің қазір еліміз егемендік алып, төл
тарихымыз жаңадан ... ... ... ... ... мен ... ... “Шыңғыс хан қият еді, өзіміз еді, ...... ... ... ... ... бағалаудың
залалын шегелеп айтқым келеді. Жастарды рушылдыққа ... ... ... ... ... Ол өз ... үшін қажет” /[13]/.
Әмірхан Балқыбек Отырар әміршісі Қайыр хан бабамызды “тыңшылық етуге
келгендерді” қамауға алып, сұлтан Мұхаммедке хабар жіберді деп ... ... ... құшақ жая қарсы алушы еді? Бүгінгі заманда да Ресейдің, АҚШ-
тың тыңшыларды тұтқындап, бірін-бірі айыптап жатқанын естіп ... ... Біз ... ... ... ... Әл-Фарабилерді дайындаған
кітапханаларын жойғандарды мадақтағаннан не ұтамыз? Отаны үшін жанын фидә
еткен он мыңдаған жерлестеріміздің ... ... ... ме? Елбасымыз бен
зиялы қауым өкілдері соңғы кездері осы Отырардың кітапханасын ... ... ... ... ... журналист бауырымыздың вандалисттерді
ақтауға тырысуын қалай түсінуге болады? Отырарды жоққа шығару, Қайыр ханды
жоққа шығару біздің ... ... ... ... парапар.
Отырарды қорғаған бабаларымыздың ... үлгі ... ... үйрету егеменді елдің ұрпақтарын отаншылдық, имандылық рұхпен
тәрбиелеуде аса қажетті құрал ... ... ... ... ... ... қоғамының маңызды мәселесіне
түрен салған. Желтоқсан уақиғасы тұсында ел намысын қорғауда батыл қадам
танытқан ақын бұл жолы да ... ... ХХІ ... ең бір ... назар аудартуда. Бұл ізгілік пен жауыздықтың, әділеттілік пен
зұлматтың күресі. ... ... ... ... ... алауыздықтар
өрбіп, “этникалық тазалау” терминдері пайда болды. Сербия халқын Гитлердің
әдісімен адастырған Слободан Милошевич ... ... ... уә Һерсек,
Косова, Хырватия секілді елдердегі жүз мыңдаған адамдарды өлтірді, массалық
генодцидтерді жасатты. Ол мұның ... ... серб ... ... ... деді. Аяғында не болды? Бұл залым дәл осы күнде қамақта,
өзінің жазасын күтіп отыр. Оның ... серб ... ... ... жоқ,
қайта экономикалық дағдарысқа ұшырады, әлемдік қоғамдастықтан шеттетілді,
артта қалды, тоыпрағынан, абыройынан айырылды.
Шахановтың романында өмірін күллі адам ... ... ... ... ... мен өмірін күллі адам баласының қасіретіне бағыштаған
Шыңғыс салыстырылады. Айбар мына өмірде өзінің мақсатына жете ... ... ... ... ... тірісінде (72 жасқа шейін қан
ағызған) үстем болғанымен, рухани өмірде құрдымға кеткен, ... да ... өзін ... ... ... Отырар қаласының әміршісі отаншыл
азамат Қайыр хан соңғы кезінде қаладағы әйелдерді жинап, Шыңғыстың ... тас ... ... ... ... бұл ... мұсылмандардың қажылық
кезінде шайтанға тас лақтыруын мысал етеді. Мұсылмандар қажылықта “кіші
шайтан” мен ... ... тас ... ... ... ... Мұхаңның тас лақтыру жөніндегі ойлары Шыңғысты
шайтанға теңегенін көрсетеді.
Шахановтың романында үш ... ... ... Адам ... ... зұлматтың өзін әдеттегі нәрседей сезінген, бұл ... ... ... ... да ... халге жетуі. Көне Италиядағы
гладиаторлардың ... ... ... ... ... ... зұлматы
және заманауи бұқаралық ақпарат құралдары ... ... ... ... ... төрт сағат үзіліссіз істеп жатқан телеарналар
мен интернет беттері, газеттер мен ... ылғи да ... ... ... Бұл асқынған қауіп адамзатқа тағы да үлкен зиян
тигізуі мүмкін. Міне, ақын осы ... алға ... ... ... ... ... бір ... жасы сексенге келген бір кемпір
Шыңғысқа өлер алдындағы сөзін айта келіп: «У меня было шесть добрых ... ... же ... снох // И ... ... внуков // Мы занимались ... ... ... // Не ... в ... сердце // нет хоть капли
милосердия?» ... ... өлер ... дейін тек кісі қырумен айналысқан
Шыңғыстың алдында ақын ... ... көп ... Пайғамбарымыз Әз
Мұхаммед бір хадисінде: «Мән лә ... лә ... яғни ... етпеген
адамға рахым етілмейді» деген. Аллаһ Тағала ... ... Ниса ... ... ... бұйырған: «Кері қағып һәм зұлымдық ... ... ... ... ... ... бір ... да апармайды!». Пенденің
айырмасы осында. ... ... ... ... ... ... ... да жамандыққа, қатігездікке бара алмайды. Ал,
бұл болу үшін жүректе иман жәуһәрі болмақ ... ... ... иман
етпеген, ахирет күніндегі ... ... ... әр түрлі
заңсыздыққа, жолсыздыққа бара ... ... хан ... ... жазғандағы мақсатым Шахановтың романы
туралы ... ... ... ... ... маргиналды түрде
уағыздалып жатқан Шыңғыс ханды мадақтаушылық, отан тарихын ... ... ... ... жақтарын көрсетпек еді. Әсілі,
біздің жарқын тарихымызда үлгі аларлық, мақтанарлық мыңдаған ... ... ... ... жарқын мәдениетін осы ... ... ... ... мұрасына ие болып, оларды
қорғаумен дамыта аламыз.
[1] Шілтерханов Ә. ... екі ... ... ... ... ...... Ордабасы, 2001, ІІ-том, 45-бет.
[2] Ибн ал-Асир, издание Торнберга, ХI-том, 55-56 беттер
[3] Археологические исследования древнего и ... ... ... К.А. ... ... ... ... 1980, 51-бет
[4] Хара-Даван Эренжен., Чингис Хан как полководец и его наследие,
Алматы, 1992, 212-бет
[5] Қаз ССР ... ... ... 1959, ... K?pr?l?, Fuad., T?rk ... ?lk Mutasavvuflar, D?B
Yay?nlar?, Ankara, 1991, ... ... ... ... ... 1993, 72-бет
[8] Kopraman, Y.K., Tarih, Istanbul, 1995, 1-том, 183-бет
[9] Лувсанданзан, Алтын Шежіре, 5-6 беттер
[10] Er?ahin, Seyfettin., K?rg?zlar ve ... S/E/K ... 1999, ... және Arnold, T.W., 224-229 ... Er?ahin, ... ... ve ... S/E/K Yay?nlar?,
Ankara, 1999, 42-бет және C?veyni, Ata Melik., Tarih-i Cihang??a, ?ev. M.
?zt?rk, Ankara, 1988, ... ... ... ... Хан как полководец и его наследие,
Алматы, 1992, 183-187 беттер
[13] Шілтерханов Ә. ... екі ... ... ... ... ... – Шымкент: Ордабасы, 2001, ІІ-том, 48-бет.
ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ АХУАЛЫМЫЗ ЖӨНІНДЕГІ
ОЙЛАР МЕН ... ... ... даму ... ... сол ... ... жер асты ресурстары, ауыл шаруашылығына жарамды жер алқабының
көлемі сияқты негізгі экономикалық көрсеткіштерімен ... ... ... ... ... ... ... мен денсаулығы да есепке алынады.
Германия, ... ... ... дамыған өндірістік мемлекеттерге
қарағанымызда адам ресурстарының табиғат ресурстарынан маңыздырақ екені
аңғарылады. ... ... ... ... ... экономикалық
даму қарқыны көңілді көншіткенімен, халықтың саны мен ... ... ... өсуі және өлім ... ... ... деңгейі сияқты көрсеткіштері әлде де жан ... ... ... ... әлеуметтік, экономикалық,
экологиялық, биологиялық себептердің болғаны белгілі.
Алдымен еліміздегі демографиялық жағдайға шолу ... жөн ... ... ... халықаралық ЮНФПА қоры 1 тамыз 2001 жылы ... ... ел ... ... Қазақстан 1990 жылдан бері қарай 1
миллион 470 мың адамынан айырылып, халықтың саны 2001 жылы 14 ... ... ... ... 2001 жылы ... ... табиғи өсуі небары 73 мың
адам десек, осы өсу қарқыны бүгінгі деңгейде ... ... 10 ... 700 мың адам ... ... ... ... азаюының көші-
қон процесстеріне байланысты обекътивті себептерімен қоса туу ... ... ... ... субъективті себептері де бар. Мәселен, 1991
жылы 1000 адамға 21,5 адам ... туу ... 2001 жылы 15 ... ... 1991 жылы 0,8 пайыз болған өлім мөлшері 2001 жылы 1 ... ... ... коэффицентінің азаюы қарттардың санының көбеюімен қатар аналар
өлімінің күрт өсуімен де тікелей байланысты. Бұл ... Азия және ... ... ең ... ... ... атап кетуге мәжбүрмін. Елімізде
100 мың нәрестенің 61-і анасынан айырылып жатса, бұл ... ... ... 17 ... ... Одағы бойынша орташа көрсеткіш – 15 ана. ҚР
Денсаулықты ... ... ... ... ... ... индексі 20-ақ пайызды құрайды, кейбір аймақтарда бұл көрсеткіш
10 пайызға шейін төмендеуде. ... 60 ... бала ... ... ... душар болуда. Әдеттегі салмақпен туған балалардың
мөлшері 35 пайыз, кей жерлерде 25 ... ... ... ... ... ... ... Республика бойынша небары 11,4 пайыз. Әр ... ... ... дүниеге келуде.
Халықтың табиғи өсуіне кері әсерін тигізіп отырған келесі фактор ауылдық
аймақтардағы кедейлік ... ... ... ең ауыр ... мен ... аналар мен балалар шегуде. Облыстардағы
кедейлік көрсеткіштері де әр ... ... кең ... ... ... ... облысы – (55,5 пайыз), Павлодар ... - (48 ... ... - (46 пайыз), Алматы облысы - (44 пайыз). Бұл халқымыздың тең
жартысы кедей өмір кешуде деген сөз. Қалалардың ... ... ... сәрі жақсы. Мәселен, Алматыдағы кедейлік көрсеткіші 13,7 пайыз болса,
Астанада – 15,1 пайыз. Жұмыссыздар армиясының 57 пайызын әйелдер ... ... жөн. ... ... ... ... жетіспеуінен
денсаулықты сақтау, әлеуметтік көмек және білім беру ... ... ... ... бәрі де ұлан-байтақ территориясы бар ... ... ... ... халге жеткізіп отырған
факторлардың бастылары. Еліміздің болашағы, ішкі және ... ... ... артуы тікелей халықтың
санының өсуіне байланысты. Бүгінгі күні Қазақстан мемлекетінің ... ең ... ... демографиялық проблема екенін ерекше атап
айтқым келеді. Сол себепті, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 30 қазан ... №1380 ... ... ... ... ... даму Бағдарламасы» жөніндегі қаулысында ... ... ... ... ... бар деп айтуға мәжбүрмін. ... ... ... ... ... ... 2030 жылы 20 ... көзделген. Алайда, Біріккен Ұлттар Ұйымы, Дүниежүзілік Банк және
АҚШ ... ... ... бойынша халқымыздың саны 2025 жылы ... ал 2050 жылы ... 14 ... ... Орны ... соң халықтың
санын екі есеге көбейту мерзімі туралы ... ... ... ... ... өсуі 3 пайыз болған жағдайда халықтың саны 23
жылда, ал 2 ... ... 35 ... екі ... ... ... ... өсу
мөлшері орташа 2,2 пайызға жеткен 25 миллион халқы бар Өзбекстанның жансаны
халықаралық ұйымдардың болжамы бойынша 2025 жылы 34,1 ... ал 2050 ... ... ... ... ... бойынша Қазақстан халқының санын екі
есеге өсіру үшін дегенде 140 жыл ... ... ... деректер
негізінде Қазақстанның демографиялық проблемаларын шешу үшін төмендегі
ұсыныстар ескеріліп, тиісті заң актілері мен ... ... ... енгізілсе дұрыс болар еді:
А. Халықтың санын ішкі адам ресурстары арқылы көбейту;
1. Босанатын және босанған ... ... ... ... ... деңгейге жақындату (босанардан 3 ай бұрын және ... соң ... ... ... ... ... ... Еуропа елдерінде (мәселен, Германиядағыдай) босанған
әйелдерге бір мәртелік көрімдік (сүйінші) ақысын төлеу.
3. Босануға ... ... ... қызметтерді мемлекет
есебінен жасау.
4. Туу мөлшерін көбейту үшін әр жанұядағы ... ... ... ... жасқа дейін асырау, оқыту.
5. Көп балалы жанұяларға әлеуметтік және салықтық жеңілдіктерді беру.
6. Жер учаскелерін меншікке бергенде көп ... ... ... Ішкі ... ... реттеу арқылы халықтың бірнеше
аймақта ғана шоғырланбауын қамтамасыз ету және ауыл мен қала ... ... ... ... ... ... Соңғы жылдары шырқау шегіне жеткен және ... ... ден ... ... ... ... зиян тигізіп
отырған аборт індетінің алдын алу және ... үшін ... ... ... ... ... ... үшін әйелдеріміз бен
қыздарымызды ауыр жұмыстардан босату және ... ... ... ... жағдай жасау.
10. Көптеген мұсылман елдерінде қолданылып келе жатқан және ... ... бойы ... ... ... ... ... – көп
әйел алуға заңды түрде рұқсат ету. Көп некелі жанұялардағы ... ... ... мен бостандықтарын «Неке және отбасы туралы заң»,
«Азаматтық Кодекс» ... заң ... ... ... ... ... ... сыртқы адам ресурстарын пайдалану арқылы көбейту.
1. Шетелдердегі 5 миллионнан астам қандастарымыздың отандарына ... ... және ... ... есебінен жағдай жасау.
2. Біріккен Ұлттар Ұйымы, Халықаралық ... ... ... ... ... ... қайтарымсыз қаржылай және заттай көмек алу.
Мисалға, Халықаралық көші-қон ұйымының ... ... ... ... үшін арнайы жәрдемақы беретінін айтсақ жеткілікті.
В. Халықтың көбеюіне септігін тигізетін қосымша шаралар:
1. Халықтың санын көбейту үшін ... ... ... ... тұрақсыздық жылдарында көп балаға қарсы қалыптасқан психологиялық
барьерді жоюымыз керек. Еліміздің келешегі мен қауіпсіздігінің ... ... ... байланысты екенін халыққа түсіндіру керек.
2. Баспасөзде, оқу ... көп ... ... ... қызықтырушы шараларды жүзеге асыру. Мұндай шараларды халықтың
өсімі кері ... ... ... үлкен, бірақ халқының саны аз
Голландия, Швеция, АҚШ, ... ... ... ... ... тұрақты
түрде жүзеге асырып келе жатқаны белгілі.

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қоғамдық қатынастардың мәселелері10 бет
Жасөспірімдердегі өтпелі кезеңдегі психикалық процестердің даму сатылары27 бет
Жаңа дәуірдегі психология сипаттама4 бет
Кеңестік дәуірдегі дамуына орыс тілінің тигізген әсері16 бет
Корпорацияның айналым капиталы11 бет
Корпорацияның меншікті капиталы6 бет
Кәсіпорынның айналым капиталы туралы44 бет
Кәсіпорынның айналым қаражаттары (айналым капиталы)3 бет
Кәсіпорынның рентабельділігі мен іскерлік белсенділігі13 бет
Сот жүйесіне қарсы қылмыстар6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь