Ортағасырлық Византия қалалары

КІРІСПЕ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3

І. ОРТАҒАСЫРЛЫҚ ҚАЛАЛАР . УРБАНИЗАЦИЯ КЕЗЕҢІ
1.1 Ортағасырлық қалалардың қалыптасуы мен даму тарихы. . . . . . . . . . 7
1.2 Қала қалыптастырушы кәсіпорындар. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
1. Византия қалаларының қалыптасуындағы ерекшеліктер және олардың гүлденуі. . . . . . . . . . . . . . . . . 16

ІІ. ІХ.ХІІ ҒҒ. ВИЗАНТИЯ ҚАЛАЛАРЫНЫҢ САЯСИ.ӘЛЕУМЕТТІК ЖӘНЕ ЭКОНОМИКАЛЫҚ АХУАЛЫ
2.1 Византия қалаларында экономикалық шаруашылықтың дамуы . . . . . 23
2.2 Қала өмірінде билік пен діннің орны. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
2.3 Византия қалаларының құлдырау себептері. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44

ҚОРЫТЫНДЫ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
        
        Жоспар
|КІРІСПЕ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .|3 |
|. . . . . . . . . . . . . . . . . . | |
| | ... ... ... - ... ... | |
| | ... Ортағасырлық қалалардың қалыптасуы мен даму тарихы. . . . . . . .|7 |
|. . | |
| | ... Қала ... ... . . . . . . . . . . . . . . . .|12 |
|. . | |
| | ... ... ... ... ерекшеліктер және олардың |16 ... . . . . . . . . . . . . . . . . | |
| | ... ... ғғ. ... қалаларының саяси-әлеуметтік және | ... ... | |
| | ... Византия қалаларында экономикалық шаруашылықтың дамуы . . . . . |23 |
| | ... Қала ... ... пен ... ... . . . . . . . . . . . . . . |38 |
|. . . . . . . . . . . . . | |
| | ... Византия қалаларының құлдырау себептері. . . . . . . . . . . . . |44 |
|. . . . . . . . . | |
| | ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .|50 |
|. . . . . . . . . . . . . . . . . | |
| | ... ... ТІЗІМІ . . . . . . . . . . . . . . . . . . .|53 |
|. . | |
| | ... ... Бір ... Рим ... Шығыс және Батыс
болып бөлінуіне  байланыстс ІV ғасырда өз ... ... ... ... ... ... қалаларының байлығы, мәдениетінің көркеюі жөнінен
Батысынан әлдеқайда басым түсетін. Осы кезеңде мәдениеттің жарқын көрінісі
болған ... ... ... ... ... ... ... және тағы басқалар пайда болды. Осыларды басшылыққа ала отырып
ортағасырлар заманы мемлекеттілік институттың ... әсер ... ... ... деп ... болады.
VII ғасырдың орта шенінен бастап ХІІІ ғасырдың басына дейінгі бес
жарым ... ... ... ... гүлдену кезеңі болып табылады. Осы
уақытта орын алған түпкілікті өзгерістер империяның және оның тұрғындарының
барлық ... ... ... тапқан болатын. Міне осы уақытта
Византия рухани ... ... ... ... өзінің жарқын
сипаттарын көрсете алды. Сондықтан да ... ... ... ... да ... ... ... әсіресе елдің астанасы болған
Когстантинополь сол кезеңдегі әлемнің ірі орталықтарының біріне саналған
болатын.
Еуропада ... ... ... бар екі ... ... және ... ... тарихында Византия тарихы ерекше орынға ие,
өйткені бұл ... ... пен ... ... ... орналасқан.
Византиялық ортағасырлық қоғамның ... ... бар ... ХҮ
ғасырдың ортасына дейін өмір ... ... ... ... экономикалық, әлеуметтік және мәдени тарихы дамуы жайлы ортақ пікір
жоқ. Византиятанушылардың ... осы бір ... елді ... ... бар. Осы күнге дейін Византия тарихының әртүрлі мәселелері жайлы
пікір таластар ... ... өз ... ... ... арқылы ғана емес, арнайы басылымдар арқылы да
білдіруде.
Византия тарихының өзіндік ерекшелігі бар ... бірі ... ... тарихшылардың көпшілігі Византияның тарихи даму
ерекшелігін ... ... ... қалаларының құрылымын
зерттеу өте өзекті тақырыптардың бірі. Қала – ... ғана ... ... ... ол ... даму ... көрсеткіші, саяси және
экономикалық мүдделердің ... ... ... ... ... ... жері. Ал ортағасырлық қала сауда мен кәсіптің ... ғана ... ... ... ... қатынастың, шіркеудің,
мәдениеттің, т.б., дамуының көрсеткіші. Византияның ... ... осы ... ... ... зерттеулердің көптігі де
дәлелдей түседі, бұл ... осы ... ... де ... Шет ел ... ... осы тақрыпқа деген қызығушылықты дәлелдейтін мысалдар
жеткілікті. Солардың ... біз ... ... пайдаланып,
тақырыптың мазмұнын ашуға тырысамыз.
Дипломдық жұмыстың мақсаты. Византия қалаларының ерекшелігі туралы
сұраққа жауап беріп, ... ... баты ... қалалардан қандай
айырмашығы болғандығын айқындау. Мақсатқа жету барысында алдыға қойылған
міндеттер:
- ... ... ... қалаларының экономикалық, әлеуметтік,
саяси дамуының ерекшелігін көрсету;
- Еуропадағы ортағасырлық қалалардың қалыптасу тарихын, ... ... ... ... ... ... дамуының негізгі бағыттарын
айқындау;
- Қалалардың ішкі және сыртқы өміріне дін мен биліктің ... әсер ... ... ... ... ... ... түрлерін
көрсетіп және олардың ықпалының негізгі бағыттарын зерделеу;
- Қалалардың құлдырау себептерін айқындау;
- Византия қалаларының ... ... ... басты құндылықтарын
сипаттау.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Зерттеу ... ... ... ... ... ... көзқарас қалыптастыруда, тарихи
процесстерге нақты баға беру үшін, маңызды деректер мен зерттеулер ... ... ... өз ... мен зерттеулерін арнаған ғалымдар ішінде П.
Каллигас, У. Эбернер, И.И. Соколов, Н.В. Пигулевская, М.В. Левченко, Е.Э.
Липшиц, Б.Т. ... ... ... ... М.М. ... А.П. Каждан, Г.Л. Курбатов және тағы
басқалары бар. Енді осы ... ... және тағы ... ғалымдардың
еңбектеріне талдау жасайық.
Византияның әлеуметтік-экономикалық дамуы жайлы айтқанда М.В. Левченко
елдің экономикалық ерекшелігі «қалалық өндірістік орталықтардың» ... ... ... ... деп атап өтеді [1].
Е.Э. Липшиц ҮІІІ-ІҮ ғасырлар деректері негізінде ... ... мен ... мәселесін зерттеді. 1953 жылы ол біз ... ... ... ... ... ... мақаласын жарыққа
шығарды. Византияныі көрші елдермен сауда байланысы және сол ... ... бар» ... ... атай отырып Е. Липшиц ... қол ... ауыл ... ... ... ... ... мойындайды [2].
Горянов Б.Т. Византия ... ... ... дамыған кәсіп, мануфактуралық өндірісі мен дамыған саудасы бар
ірі ... ... ... байланыстырды [3].
Сюзюмов М.Д. Византия қалаларын зерттеу арқылы елдің тарихи дамуының
ерекшелігін ... ... ... ... ... ... ... болуымен тығыз байланыстырған. Антика дәуірінен мирас
болып қалған эмпорио-қалалармен қатар Сюзюмов сауды-шаруашылық ... ... ... ... мойындаған, ол қалалардың дауы ХІ-ХІІ
ғасырлаға ... ... ... ... ... ... анықталған [4].
Г.Г. Литавриннің зерттеулерінде басты назар ІХ-ХІ ... ... және ... ... ... «Как ... атты еңбегінде зерттеуші империяның құлау себептеріне емес, мың
жыл бойы еш нәрсеге қарамастан тіршілігін ... ... ... ... ... ... ... зерттеуші А.П. Кажданның еңбегінде Византия қалалары мен
ауылдарының арасындағы ... ... ... ... ой ... ... Оның пікірінше Византиядағы қала
мәдениетінің дамуына ауылдағы ... ... ... ... ... Зерттеуші осыларға мән бере отырып қала мен ауылдың қарам-қатынасын
барынша ашып көрсетеді [6].
Г.Л. Курбатовтың ... ... ... оқу ... ... ... тұстары қарастырылған. Автордың еңбегі негізінен оқулық
ретінде болғанымен, ерте ... ... ... өту ... ... ... [7].
Диплом тақырыбына байланысты алғашқы теориялық еңбектердің қатарына А.
Сванидзенің «Средневековый город: вертикаль прогресса» атты ... ... Онда ... ... алғанда жалпы ортағасырлық қала
мәдениетінің даму ерекшеліктерін жақсы ашып көрсетеді ... ... ... ... ... ... ... в
средневековой Европе» атты ұжымдық ғылыми зерттеу еңбектің маңызы зор. Онда
негізінен алғанда ортағасырлық қаланың ішкі ... ... ... ... алып ... болсақ жоғарыда аталған зерттеу еңбектері мен
ғылыми ... және оқу ... ... ... ... деңгейін
көрсетеді. Бірақ бұл, аталған тақырыптың осы еңбектермен ғана шектеледі
дегенді білдірмейді. Өйткені қарастырылып отырған мәселе ... да ... шолу ... болса да қарастырылған. Сондықтан да ... біз ол ... де ... мазмұнын ашу үшін қолдандық.
Диплом жұмысының деректік қоры. Қарастырылып отырған ... ... ... ... орыс ... ... латын тілінде жазған
авторлардың шығармалары құрайды. Ол ... ... ... қалаларындағы әлеуметтік-экономикалық жағдайлар сипатталады.
Енді өзіміздің ... ... ... ... ... Біздің қарастырып отырған мәселеміз бойынша басты, әрі құнды дерек
қорын «Византийская книга эпарха» атты деректік ... ... [10]. ... алып ... болсақ Византия қалаларындағы саяси және әдеуметтік-
экономикалық үрдестірдің барлығы кезең-кезең бойынша ... ... ... ... ... ... астанасы Константинополь туралы
мәліметтер құрайды.
Келесі деректер топтамасына ... ... атты ... ... ... ... ... қалыптасқан бұл заңдар
жинағы, империяның әлеуметтік-экономикалық даму үрдісіне арналған. Уақыт
жағынан ... ... ... ... ... ... заңдар жинағы империяның соңғы кезеңіне дейін басшылыққа алынып
келеген. Соның ішінде қалаларға да байланысты ... ... ... тапқан [11].
Византиялық автор Прокопий Кессарийскийдің ... ... ... ... тарихын зерттеумен айналысқан және айналысыпжүрген
көптеген зерттеушілерге басты дерек қорын құраған. ... да ... ... ... байланысты мағлұматтар
жазылып, қарастырылып ... ... ... ... ... [12].
Тағы бір деректер шоғырын Вениаминнің «жол жазбалары» құрайды.
Жоғарыда ... ... ... ... ... де ... ... жағдайын сипаттауға арналған.
Византияның шағын қаласынан шыққан бұл ... ... ... ... өзі болған қалалар жөнінде ... ... ... ... қалдырған [13].
Захарии Митилинскийдің «Сирийская хроника» атты шығармасы қарастырылып
отырған ... ... ... ... беретін дерекетер қатарына жатады.
Сол заманның куәгері болып жатқан оқиғаларды сол қалпында жазып қалдырған
[14].
Захарии ... ... ... атты ... ... Иешу ... да ... Ол да негізіне империяның әлеуметтік-
экономикалық жағадайын мипаттап жазады [15].
Келесі деректер ... ... ... «Теологические трактаты»
атты шығармасы толықтырады. Мемлекеттегі соның ішінде қала ... ... ... ... ... ... ... араласуы аталған
деректе жақсы көрініс тапқан [16].
Қарастырылып отырған кезеңдегі оқиғалар сол заманның ... де ... ... ... шығармалары біріктіріліп «Памятники
средневековой латинской литературы X - XII веков» атты жинаққа енгізілген
[17].
Диплом ... ...... негізі. Жұмыста орыс
зерттеушілерінің көзқарастары мен ... ... ... ... ... жазылған ғылыми жұмыстар, Византия қалаларының
негіздері мен мақсат ... ... ... ... ... ... ... оқиғаларға салыстырмалы түрде жүйелілік, ғылыми-
танымдық, объективтік және тарихилық принциптер негізінде ... ... ... ... нақты фактілерді зерделеу жүйелендіру,
салыстыру тәсілдері негізінде ... ... ... ... және Ресей зерттеушілерінің ғылыми жұмыстары ой елегінен
өткізілді. Дипломдық ... ... және ... ... ... алынды.
Диплом жұмысының мерзімдік шеңбері. Дипломдық жұмыстың уақытнамалық
аралығы негізінен Византия ... оның ... ... ... ІХ ... ... аралығындағы мерзім құрайды. Дегенмен әртүрлі талдаулар,
тарихи салыстырмалар жасау ... ... ... ... немесе кейінгі кезеңі де қарастырылып отырды.
Диплом жұмысының құрылымы. Жұмыс кіріспеден, екі ... және ... ... тізімінен тұрады.
І Ортағасырлық қалалар – урбанизация кезеңі
1.1 Ортағасырлық қалалардың қалыптасуы мен даму ... ... ... бір ... қаланың пайда болуы оның
алғашқы феодалдық дәуірінен — ... ... ... өтуімен
байланысты болды. Соңғысына тән ерекшелік — ... ... ... ретінде тууы және гулденуі ... ... ... ... және ... өсуі ... ... экономикасына,
саяси құрылысына және рухани өміріне елеулі ықпалын тигізді. Сондықтан да
XI ғасыр, яғни ... ... ... қалыптасып болған бұл кезең
алғашқы орта ... (V—XI ... мен ... ... ... жайған
дәуірі (XI—XV ғасырлар) арасындағы хронологиялық шекара іспетті еді.
Қаланың ... ... ... ... теорияларды сынау, орта
ғасырлық ... ... ... ... ... ... Орта ғасырлық
қалалардың пайда болу себептері жөніндегі сұраққа XIX және XX ... ... да ... жауап беруге тырысқан. Бұл теориялардың
көпшілігіне тән бір нәрсе – мәселеге ... ...... қарауларында еді. Оларды идеалистік методология немесе қоғамның
даму өзгерістері ... ... ... ... ... ... ... тууы емес, қайта құқықтық мәселелер және ең алдымен
қаланың нақты бір құқықтық ... ... ... ... басқарудың қалаға
ғана тән формалары мен қалалық құқығының тууы ... ғана ... ... батыс еуропалық феодализмнің парадигмасы
ретінде қарастыру керек. ... ... ... ... ... қалалық феноменды білмеді. Ортағасырлық қала ... ... ... ... өту барысында пайда болады. Ерте
ортағасырларда қала типтес қоныстар ... олар ... ... ... ... ... Италияда осындай қалалар қатарына Милан,
Флоренция, ... ... және т.б. ... ...... ... жерлерінде – Вена, Страсбург, Майнц, т.б. Англияда – Лондон, Глостер,
Честер және т.б. ХІ ғасырда осы қалалар, олар ... ... ... ... қалалар деп те атауға болады, негізінен әкімшілік орталықтар немесе
бекініс ... ... мен ... ... яғни,
діни орталықтар болған. Батыс ... ... ... ... ... ... Италияда, содан кейін вестготтық немесе
арабтық ... ... ... ... ... ... саны ... көп болған. Тұрғындар ... ... бір ... ғана айналысқан. Қалаларда қала ішіндегі және қала
сыртындағы ... ... [1, 12 б.]. ... мен ... ... ... ... ірі орталықтары болып қала берді. Алайда,
тіршілігі мен қызметі ... ... ... ... бұл ... феодалдану үдерісінің катализаторына айнала ... және ... ... әсер ете ... Бұл міндетті орындау үшін қаланың
мүлде басқа типі пайда болуы қажет еді ... ... ... ... ... ... жаңалануы орын алуы керек еді. Антикалық ықпалға
түспеген ... ... да қала ... ... ... бірақ олар басқа
тұрпатқа және негізге ие болды. Батыс ... ... ... ... ... ... ... саны тіпті аз болып, ... ... ... ... ... ... маңызға ие
болмады. Классикалық феодализмнің ары қарайғы ... ... ... мен ... ... өзгере бастайды. Осы кездегі
еңбік өнімділігінің өсуі қоғамдық өндірістің терең дифференциациясфна алып
келеді. Ал бұл өз ... ... ... өндіріс ретіндегі
тұрақтануы яғни, оның одан ары жоғары деңгейде дамуы деген сөз [9, 54 ... ... ең ... ... мен ... ... ең ... өндірісі, мата өндірісі және құрылыс қол жеткізеді. Қолөнер
өндірісіні деңгейінің көтерілуімен ... ұсақ ... да ... тұз ... ... дайындау, отын шабу, т.б. Дамыған феодализмнің
эволюциясы тұсында қолөнер қаланың жетекші ... ... ... ... орын ... ... Қолөнер, қолөнер өндірісі эволюциясының өз
кезеңдері болды. Қолөнердің бастапқы түрі тапсырысқа жұмыс істеген ... ... ... ... ... ... ... сатысы еді,
өйткені тапсырысқа жасалған өнімдер нарыққа шығарылмады. ... ... ... баяу ... ... ... екінші кезеңі
– оның базармен (нарық) байлнысуы. Базармен байланыс орнатқан ... ... ... ... бастап, қолөнер ... ... ... ... ... және ... ... байланыста
болды. Х-ХІІІ ғасырларда (Италияда ІХ ... ... ... Еуропада
қалалар қаптай бастайды, және де бұл қалалар жаңа типтегі – ... ... ... қала ... ең ... ... мен тәуелсіз өндіріске айналуының салдыры деп қарастыру ... ... ... ... ... тарихында анықтауыш кезеңге,
дәуірдің маңызды түрткісіне айналды. Осы ... ... ... ... өзінде ақ тарихшылардың ... ... ... Тарих
ғылымының дамуы барысында осы мәселеге деген ... ... ... қала ... ... ... ол ... феодалдану үдерістерінде маңызды
рөл атқарды? Қалаларға деген осындай қызығушылық ... ... ... ... олар ... ... пайда болуын
түсіндіруге тырысып ... 112 б.]. ХІХ ... мен ХХ ... ... қала теориясын құрастырумен айналысқан тарихшылардың көпшілігі
негізінен мәселенің институционалды-құқықтың ... ... ... яғни, қала құқығын, әртүрлі қалалық ... ... Бұл ... институционалды-құқықтық деп аталды.
Осы мәселемен айналысқан келесі теория – романистік. Бұл теорияны
құрастырушылар ... ... Гизо мен ... Осы ғалымдардың ойынша,
ортағасырлық қала феодалды үдерістердің салдары немесе феномені емес, яғни,
феодализмге қатысы жоқ. Олар ... ... ... ... мұрасы деп қарастырды. Сондықтан бұл ... ... ... ... және ағылшын ғалымдары Солтүстік және Орталық Еуропа
материалдары негізінде ортағасырлық қала ... ... ... оырн
алған үдерістерден іздеді, соның ішінде институционды және құқықтық салада
[23, 46 б.]. ... да олар орта ... ... ... ... ... ... бере алмайды. Буржуазиялық теория негізінен орта
ғасырлық қаланың қандай ... ... ... және ... ... орта ... қалалар мекемелеріне қалайша ұласуы ... ғана ... ... ... ... ... Гизо,
Ринуар) орта ғасырлық қаланың ... ... ... ... және Римдік империяның соңғы кезеңінің, муниципиальдық
мекемелер мен орта ғасырлық қалалар ... ... ... бар
деп дәлелдеуге тырысқан.
Ортағасырлық қаланың пайда болуын түсіндіруге ұмтылған келесі ... деп ... ... теорияға» (Эйхгорн, Нич) сенер болсақ,
қалалар феодалдық вотчиналардан өрбіген және ... ... тек қана ... ... және ... құқықтың заңды
жалғасы болған. Осы теорияны ... ... ... ... жақтаушылар қаланың пайда ... ... ... ... да ... ... Маурер мен фон Беловт
және т.б. ... Қала ... олар ... феодализміне тән еркін
селолық қауымнан – маркадан іздеді. Келесі теориялардың бірі – ... - ... ... Теория авторлары феодалды қаланың пайда болуын
бургтық құқықпен тығыз байланыстырды [28, 92 б.]. ... Зом ... ... пайда болып дамуын қалалардағы сауда орындарымен
байланыстырды. «Маркалық теория» ... ... ... ...... ... ... уағыздауға тырысқан. «Бургтік
теорияның» өкілдері (Кейтген, Метланд) ... шығу ... ... пайда болған және бекініс пункттерінің айрықша жағдайда
болуы қалалық ... ... ... әсер етті деп ... ... (Р. Зом, ... Шульте, біршама Ритшель де) қалалық құқықты сауда-
саттық ұйымдастырылған жерлердегі, айрықша құқықтырдан, айрықша күзеттен
туындатпақ ... ... ... ... ... түрлі көзқарасты
біріктірмек болған [30, 48 б.]. ... ... ... З. ... ... А. Пиренн ортағасырлық қалалардың негізі ... яғни ... ... ... қаладағы көпестердін, бекініс
пункттерін («бургтерді») мекендейтінін сылтау етіп «бургтік ... ... ... ... ... Пиренн мен Ритшель идеялары осы
заманғы тарихи ілімде де аз орын алып ... жоқ. ... ... туу ... ... ... нақты материалдар жинағанына
қарамастан, өзінің идеалистік методологияға сүйенетіндігіне байланысты,
қалалардың өндіргіш ... ... және сол өсу ... қолөнершіліктің
ауыл шаруашылығынан ажырасуынан қоғамдық еңбек бөлісі дамуының ... ... ... ... ... ... ... көтеріле алмады.
Жоғарыда атап өткен тұжырымдар мен ... ... ... қатысты бір аспектіні немесе оқиғаны ... сол ... әрі ... толы ... қала сияқты феноменды
түсіндіруге тырысты. ... ... ... ... ... болды. Бұл
кемшілікті зерттеущелірдің өздері де сезген. Сондықтан да ХІХ ... ХХ ... ... ... ... ... ... айналысқан ғалымдар қаланың ... ... ... ... ... ... Мысалы, бургтық және нарықтық теорияны
біріктіруге деген талпыныстар болды. Алайда осы ... мен ... ... ... де ортағасырлық қала генезисін түсіндіруде
сыңаржақтылықтан құтылу мүмкін ... ... ... ... ... болу ... ... факторды – аймақаралық және құрлық
аралық сауда факторын енгізуге тырысты. Сонымен қатар, Пирен ... ... ... орын береді. Пиреннің теориясы ... ... ... ... ... атқа ие ... Бірақ, бұл теорияны
Ортағасырлармен және қала тарихымен ... ... ... [30, 51 – 52 бб.]. ... қала теорияларында ХІХ ғасыр мен ХХ
ғасырдың бірінші ... ... ... орын ... Осы
теориялардың біреуі де қала генезисін жан-жақты түсіндіре алмайды.
Осындай теориялардың бірі археологиялық ... Осы ... ... ... ... ... Археология қала шаруашылығы жайлы, оның сипаты мен ... ... ішкі және ... ... ... ... қалысптастыруға
көмектеседі. Алайда зерттеудің осы тәсілі де біржақты болып табылады ... б.]. ... ... алға ... ... ... ... алуды. Кейбір қала зерттеушілері қалалардың ... ... ... ... ... ... ... яғни, феодализацияның
экономикалық үдерістерімен байланыстырады. Ол дегеніміз, ортағасырлық қала
генезисін анықтауда батыс ... ... ... ... ... беруде. Кеңес тарихнамасы да ... ... ... тарихнамасы феодализм генезисін экономикалық факторлармен
түсіндірді. Қалалардың пайда болуына қатысты теориялар өте көп, ... ... дара өзі ғана бұл ... ... ашып ... Қала генезисі теорияларының көптігігі сияқты, олардың ... ... ... да ... ... шыққан қолөнершілер қолөнермен айналысуға ыңғайлы
жерлерде ... ... мен ... ... олар сол кезде
әкімшілік, шіркеулік және әскери орталықтар болған, тамыры антика дәуіріне
кететін ... ... Осы ... ... ... ... ... жанданды. Тығыз қоныстанған және саудасы дамыған қалаларда
қолөнершілер өз өнімдерін өткізе алды. Романдық ықпалға ... ... ... және ... аудандарда, қолөнершілер ірі
феодалдық иеліктер – вотчина, қамалдар мен монастырлер жанынан өз өнімдерін
феодалдар арасынан тұтынушы табу мақсатында ... ... ... Олар
сондай-ақ өз өнімдеріне сұраныс пен сатып алушылар табылатын сауда, әскери
жолдардың түйіскен жерлерінде, кемелер ... ... ... өте осы ... ... орындарында тұрғындар саны өсе ... ... ... ... осы жерлер бірті ... ... ... ... ... өсу темпы Еуропаның әр
бөлігінде әртүрлі болды. Қалалардың саны Италияда интенсивті ... ... ... тек ... ... ... қойған жоқ, сонымен қатар
ортағасырлық қалалар пайда ... ... ... ... ... ... ... айналды. Х ғасырдан ... ... ... өсуі ... ... Оңтүстік Галлияда
(Марсель, Тулуза), содан кейін Францияның ... мен ... ... ... ... ... өсуі ... болды. Өйткені
оларда қалалық өмірдің, қалалыұ ... ... ... ... қатынастарының тәжрибесі болды [9, 26 б.]. Романдық ықпалға аз
ұшыраған Еуропаның кей ... ... ... ... ... жылжыған сайын қалалар саны азайып отырды. Х-ХІ ... ... ... ... ... ... ... Скандинавия елдерінде, ... ... ... ... ... ... тек ХІІ-ХІІІ ғасырларда ғана пайда
болады [9, 30 б.]. ортағасырлық ... ... ... мен дамуы бүкіл
феодалдық қоғам эволюцичсының сапалық ... ... алып ... ... ... тауар қатынасы маңызды орынға шықты. Қала
тұрғындары о бастап алуан түрлі болды. Қалада ... ... ... тұрды, олар бірінші болыр болашақ қалалардың орнына қоныстанған.
Қала тұрғындарының ішінде маңыздылық категориясын бойынша бірінші ... мен ... ... Бірте бірте жаңа топтар қалыптаса
бастайды. Қызмет көрсету саласында жұмыс істейтін ... ... ... Ірі ... діни және ... ... король әкімшілігінің
өкілдері тұрды. Енді енді ... бола ... ... түрде интеллигенция
деп атауға болатын тағы бір ... ... ... ... ... Олар дегеніміз, дәрігерлер, ... ... ... ... ... ... құқықтанушылар,
нотариустер[1, 18 б.].
Қала пайда бола бастағаннан-ақ тұрғындардың әлеуметтік және мүліктік
теңсіздігі байқалады. ХІІ-ХІІІ ғасырлардан ... ... екі ... болады: байлар және кедейлер. Ауқыттылар мен ... ... саны ... ... ... ... жағынан ортағасырлық қалалар
әртүрлі болды: шағын, орташа, ірі. Шағын қалалардың тұрғындар саны ... ... 1 мың ... ... ... қалаларда 2 мыңнан 5 мыңға дейін
жетті. ХІҮ-ХҮ ғасырларда ... ... ... және сауданың
тұрақтануымен қатар қала ... саны да ... Қала ... ... үшін де ... Қала ... өзіне көптеп шаруаларды
тартты. ХІҮ-ХҮ ғасырларда 25-30 мың тұрғыны бар қала дамыған және ... ... ... ... ... Тек ... қалаларда ғана
(Париж, Венеция, Милан, ... ... ... сияқты қалаларда)
тұрғындар саны 80 мыңнан 100 мың адамға жетті. Бұлар ... ... ... ... ... ... (Италияда) болып қалыптасты
[8]. Қала міндетті түрде ... ... ... ... және ... болды. Бұл қақпаларда қарауыл орнатылып, олар белгілі бір ... ... Көп ... ... тек ... ғана ... ... қатар
су толтырылған немес бос орлармен қоршалды. Жалпы алғанда ортағасырлық қала
феодалды замокты еске салып, оның архитектуралық прототипі ... Қала ... ... құбылыс емес, тірі организм. Қала өмір сүреді, ... ... ... ХІ ... қаланы қоршап тұрған ... ... ХІҮ ... оған ... ... бұл ... бірте қала
дуалының маңында қоныстардың ... ... алып ... ... ... ... ... жағынан қолөнершідердікі болды. Оларда қолөнердің
белгілі бір түрімен айналысты. Осы қала ... ... ... және оның ... онда ... ... ... қорғау мақсатында
бірте-бірте екінші дуал тұрғызыла бастайды [9, 118 ... ... ... ... ... ... ... болды,
базардың жанында собор ... Ал өзін өзі ... ... ие
қалалардың орталығы ратуша орналасқан алаң болды. ХІҮ ... қала ... көбі ... ... ... ... қалды. Қала қабырғасының сыртында, кейіннен қала ... ... ... ... ... болған және бір жағынан
олардың тіршілік ету ... ... ... ... ... ... ... барысында, өндірістің өсуімен байланысты қабырға
қала ... ... ... ... Олар ... архитектоникасын
айқындап тұрды. Ортағасырлық қалалар көшелерінің тар болғандығы соншалық,
көше ... тек бір ғана ат арба ... өте ... Екі ат арба ... ... ... ... дамуының бірінші кезеңінде (ІХ-ХІ ғғ.) ... ... ... шарт ... ... енін ... ұзындынан үлкен етуге
тыйым салынды. Батыс Еуропадағы ортағасырлық қалаларға ортақ ... ... ... Яғни ... батысеуропалық қалаларда
құрылыс нысандары бір біріне өте жақын орналасты. Көше ... ... ... ... ... тәуелді болды. Үйлер әдетте екі (үш
қабатты үйлер өте сирек кездесті) қабатты болып салынды және екінші ... ... ... ... ... ... шығыңқырап, көшені одан
ары тарылтты. Қалалардың ені емес биіктігі өсе ... ... да ... ... ... ... қалалардың көшелері тым жіңішке
ғана болып қоймай сонымен қатар өте қараңғы да болды. Қалалардың көшелеріне
сирек және ... ... кеш бата ... кеш батып қараңғы түскеннен
кейін бұл көшелермен серуендеу қауіпті еді [9, 76 – 77 бб.].
Бастапқыда ... ... ... ... ... ... ... үйлердің өртенуі жиі болып ... ... ... ... таман үйлерді тастан тұрғызуға көшеді. Қалалардың көшелері
тар болғанымен қатар, бірті-бірте көшелер үйдің терезелерінен бірден далаға
төгілген ... тола ... ... ... жағдайы
көшелердегі қозғалысты тежегенімен қоса өте қауіпті салдарға да алып келді.
Қоқыс, тамақтың қалдықтарымен толған ... ... ... ... ... ... аурулардың тарау көзі. Сол ... ... ... жиі жиі орын алып ... Оба ... ... ... қалардың
тұрғындары толығымен қырылып қалуы мүмкін еді. Тарихта мұндай мысалдардың
болғаны белгілі. Обалар ... ... ... ... ... рет ... қалалардың не феодалдардың не корольдің жеріне пайда
болады. Сол себепті өмірінің бірінші күнінен бастап қалалар корольге ... ... ... ... ... ... ... феодаоизм
кезеңінің бастапқы кезінде (ІХ-ХІ ғасырлар) қалалардағы билік ... ... ... ... ... болды. Әрине, король де,
феодалдар да қаланың гүлденуіне мүдделі болды, өйткені бай қала ... ... ... ... ... бір ... Осындай жағдайда
қала тұрғындарының тәуелділіктен құтылуға ұмтылулары түсінікті жағдай ... ... де, ... да ... ... болуын мүлдем қаламады.
Өйткені, қалалар тәуелсіздік алып, өзін-өзі басқаруға қол жеткізсе, ... де, ... ... ... ... ... міндеттеме
атқармайды. Сондықтан король билігі қалаларды өз ... ... ... ... ... ... ... бастап қала тұрғындары мен
сеньорлардың (бұл жерде король немесе феодалдар) мүдделері арасында ... туып ... ... ... ... сеньорлар қалай да
көбірек пайда табуды көздеді. Бүкіл Батыс Еуропада Х-ХІІІ ғасырларда саяси
күрес – ... ... ... ... Бұл ... тарих ғылымында
коммуналық қозғалыс деген атқа ие болады [30, 42 ... ... әр ... ... ... ... ... ие
болды. Солтүстік және Орталық Италияда және Оңтүстік Францияда қалалар Х-
ХІІ ңасырлардың өзінде тәуелсіздікке қол ... ... ... ... мен ... ... қала-мемлекет деген статусқа ие болады. Қала
өзін-өзі басқару ... ... ... ... ... ... ... алады. Осы қалалардың ... ... ... ... ... бургоминистр отырған қалалық кеңес басқарды. Бұл
қалалар Магдебкрг қаласы арналып арнайы жасалған Магдебург ... ... ... ... ... басқарудың ең кең және жоғары формасын беретін
Магдебург құқығы қалалық тәуелсіздіктің классикалық құқығы. ... ... ... ... ... алып қала-республика атағына
қалалар: Гамбург, Бремен, Майнадағы Франкфурт, т.б.
Романдық ықпалға мүлдем ұшырамаған Солтүстік Францияның Суассон, Амьен
сияқты ... ... ... Брюгге, Гент , т.б. ... ... ... ... деген тәуелділіктен құтылған өзін-
өзі басқаратын еркін қала-коммуналарға айналды.
Король иелігінде орналасқан ... ... ... және мүлдем
басқа жолмен өрбіді. ... ... және ... феодалдары сияқты)
қалаларға өзін-өзі басқаратын коммуналар статусын ... ... ... ... бір ... ... деген сөз. Бұған король де,
ақсүйек және шіркеу феодалдары жол бермеуге барынша тырысып бақты. ... ... жеке ... ретінде қалады. Мұндай жағдайда, корольдің қала
үшін күресі түсінікті еді. Корольдің қалаларды ... ... ... ... иелігінде орналасқан бірде бірде қала
толығымен өзін-өзі басқару құқығына ие бола алмады. ... мен ... ... Лан ... ... ашып ... болады. Ландағы,
Амьен мен Суассонда орын алған коммуналық қозғалыстар ... ... ... Гвиберт Ножанскийдің қалдырыған мәліметтері өте
қызықты [25, 45-46 бб.]. ... ... ... ... ... ... ... сипаттайды. Лан қаласы Солтүстік-шығыс
Францияның ірі әлі бай ... ... ... ... ... ХІІ ... басында коммуналық еркіндік алу мақсатында күреске
енеді. Осы күрестің шырқау шыңы 1112 ... ... ... ... қозғалыстарды дұрыс деп ... ... ... ... ... ... белгі. «Коммуна сөзі жаңа және
жағымсыз сөз, оның мәні бағынышты ... ... ... ... тек ... бір рет ғана салық төлейді, ... да бір ... ... не бәрі ... төлейді. Сервтерге тиесілі салықтардың
барлығы толығымен алынып тасталады» [30, 45 б.].
1112 жылғы көтеріліс ... ... ... ... ... ... тәуелсіздікті және өзін өзі басқару құқығын
алады, бірақ бұл ... ... ... ... эдикт арқылы
коммуналық еркіндіктерді жойып, Лан қаласы қайтадан король әкімшілігіне
бағынады. ... мен қала ... ... ... ... мен ғасырларға
созылады. Коммуналық еркіндіктер немесе оның бір ... ... ... өте ... ... ... ... Ақырында тек ХІҮ ғасырда ға
король Людовик ХІІ Лан ... ... ... ... қала ... иелігіне толығымен өтеді.
Алайда тәуелсіздікке ие болған ... бір ... ... ие ... ... Лондон, Оксфорд, Кембридж сияқты қалалар
орталық билік шенеуніктерінің ... ... ... ... ... ... ... билік өкілдерінің үздіксіз бақылап
отыруы Батыс Еуропаның ... ... ... елдері,
Ирландия, неміс жерлеріндегі көптеген қалалар, Венгрия) тән.
Қалалардың көпшілігі, әсіресе, ... ... ... нәтижесінде сеньорларға тәуелді болып қалады. Батыс Еуропа
қалаларындағы коммуналық қозғалыстардың әртүрлі сипатта және нәтижелерінің
түрлі ... ... осы ... қозғалыстарды бір ортақтыққа ие
болды, ол – Батыс ... ... ... ... ... еркін тұрғындарға айналды [30, 48 б.]. Осы
коммуналық қозғалыстардан кейін қалыптасқан ... сай ... бір ... бір күн өмір ... адам ... деп ... ... ауа адамды
еркін қылады» деген қанатты сөз коммуналық ... ... ... ... Қала ... кәсіпорындар
Қала өндірісінің негізін құраған қолөнер өндірісі дамыған феодализм
бірінші кезеңдерінде ұйымдастырудың ерекше түрі – ... ... ... ие ... Византиядағы қолөнер бірлестіктері – корпорациялар
мен киондар батысеуропалық бірлестіктерден әжептәуір ерекшеленді.
Киония тұрақсыз, ... ... көп емес ... ... ... ... ... гильдия бастапқыда шағын қолөнершілердің ұйымы болды,
алайда гильдия көбінесе көпестердің ұйымы еді. Цех ... ... ... ... ... ... ... өнімдерерінің сатылуы да
бақылауға алынды. Цехты мастер басқарды. Көбінесе қолөнерші-мастер өзінің
шеберханасында жұмыс жасады. Оған 2-3 ... ... ... ... көмектесті. Цехтардың пайда болған алғашқы жылдарында шебердің
шәкірті бірте бірте белгілі бір уақыт ... ... ... ... мүмкіндігі болды [8].
Қолөнердің осындай жолмен ұйымдасуы Батыс Еуропа елдерінің ... ... ... ... ... ... ұғым бар. Бұл дегеніміз қатаң
цехтық шекетеу. Барлық нәрсе алдын ала ... ... ... ... ... оның ені, ... ... бір матаны
тігетін жіптері, шәкірттерінің саны, шебер және оның шәкірті жұмыс ... ... ... ... күнінің ұзақтағы. Осы мәселелерге
қатысты шебер өз ... ... ... ... Егер ... белгіленген
шектеулерге бағынбай өз бетімен қолданатын маткриалдарға немесе ... ... ... ... оның ... ... ... оған
үлкен айппұл салынатын еді. Сондықтан ол қатаң шектерулерге бағынуға
мәжбүр ... [28, 26 ... ... ... ... жақтары жеткілікі болды. Өйткені
қолөнершінің барлық ... ... ... ... ... барлық
шеберханалардағы өндірілетін өнімнің толығымен өтіп отыруы үшін ... ... ... ... ХІҮ ... ... ... ақтап
отырған қатаң цехтық шекетеу ары ... ... даму ... ірі
кедергілердің біріне айналады. Өнім ... ... ... ... өнім ... ... салды. Бірнеше ғасыр бойыр
қолөнершілер шектеулі ғана өнім ... ... ... еді. Цех ... ... ... рөл атқарды. Және де ол маңыз цехтердің
өндірістің бір құрылымы болуында ғана ... ... бір ... ... ... ... ... цех шешуші орынға ие ... ... өз ... ... ... киімдері, бас
киімдерінің фасондары, т.б. болды. ... ... ... ... ... күні ... түрде аталып өтілді. Цехтар шіркеулер мен сыйынатын
жерлер тұрғызды. Цех, сонымен қатар, ... ... ... ... ... етіп ... ... да болды. Осылайша, цех
өндірістік, өмірлік маңызы бар, ... ... ... т.б. ... ... жүйе ... ... алып келген коммуналық қозғалыс тағы бір
құбылыстың орын алуына ... ... Ол – ... қалалардың даму
сатысының алғашқы кезеңінде болмаған қалалық патрициаттың қалыптасуы. Сот,
қаржы, қалалық әкімшілік бірте бірте патрициат ... ... ... ХІІІ-ХҮ ғасырларда Батыс Еуропаның ... ... ... ... ... өрбиді – қалалықтар мен патрициаттар
арасында. Батыс Еурораның әр қалаларындағы кейбір ... ... ... бай ... мен ... ... ... топтарының
жеңісімен аяқталады. Осы бай қолөнершілер мен ... ... ... ... ... ... ... олигархиялық билікті
қалыптастырады. Олигархиялық билік бай қалалықтардың мүддесі үшін жұмыс
жасайды [28, 33-34 ... ... бай ... үлкен, кедей немесе кіші цехтердің пайда
болуына алып ... ... ... немесе «цехтық
трансформация» ... ... Бай ... ... ... кіші цехтер
бәсекелестікке төтеп бере алмай бірті бірте ... де, кіші ... екі ... ... қалыптасатын болашақ пролетариаттың прототипі
болған жалданбалы жұмысшыларға айналады. Осы тарихи кезеңде ... ... ... ... ... уақыт өте келе шебер бола алатынына мүмкінді
бар болған. Ал ХІҮ-ХҮ ғасырларда шәкірттер ... ... ... ... ... ... ... шебердің туысқандары немесе бар күшін
жұмсаған (шеберге сыйлық беру, т.б.) ... ... өзі өте ... ... ... ... өту ... шәкірттер көптеп жұмысқа пайдаланылады.
12 жыл бойы ... ... ... іс ... ... бола ... кәсиби және
әлеуметтік саты бойынша жоғары ... ... ... ... ... болып қала берді. Іс жүзінде шебер қарапайым шәкірттің
емес, ... ... ... ... ... ... болып шығады. ХІҮ
ғасырдағы шеберханалардағы жұмыс күнінің ұзақтығы 14 ... 18 ... ... ... ... тарих ғылымында «цехтердің тұйықталуы» деп аталған
үдеріс басталады. Олай аталу себебі шеберлердің ... ... ... да жұмысшылары кәсіби және әлеуметтік статусын көтеру
мүмкіндігінен толығымен айрылып, уақыт өте ... ... ... [25, 44 б.]. Болашақ шеберханаларының айрылуына шәкірттер
өздерінің ортақ ... ... ... береді. Олар осылайша
өздерінің шеберлеріне ... ... ... Көп ... қала ... мен ... қала ... қарсы көтерілістерге көшеді.
Қалада кеңінен құлаш жайған әлеуметтік күрес үш кезеңнен тұрды.
Бірінші ...... ... ... ... – патрициаттарға қарсы
күрес және үшінші кезең – қаланың қолөнерші-плебейлерінің ... ... бай ... мен ... қала олигархтарына қарсы күрес.
ХІ-ХҮ ғасырлар бойында Батыс Еуропа ... жаңа ... қала ... ... ... Бұл сословие сауда
және қолөнер өндірісімен, жекеменшікпен тыңыз байланысты. ... ... ... ... қала ... ... сай ... артықшылықтар мен еркіндіктерге ие болды. Одан кейінгі екі ғасырда
қала тұрғындары бюргерлер деп ... ... ... өндірісі саласында
табысқа қол жеткізген қала тұрғындарының бір бөлігі кейіннен осы ... ... ... ... [9, 67 ... ... қатар қолөнер өндірісі кеңейеді, сауда дамиды. Қала
және қала маңында пайда ... ... ... ішкі нарықтың қалыптасуына негіз
жасайды. ХІІІ-ХҮ ғасырларда ... ... екі ірі ... ... орталығы – Еуропаның романдық ықпалға түскен
аймақтарымен ... ... ... ... ... Бұл Византияға, ары
қарай Шығысқа шығуға мүмкіндік берді. Халықаралық және ... ... ... ... – Балтық және Солтүстік көлдері
аймақтарында ... Осы ... ... ... ... Русь та
(Новгород, Псков, Полоцк, т.б.) енді. Солтүстік сауда Балтық ... ... ... ... ... жолымен» өтті. Бұл Батыс Еуропаның
маңызды сауда тармағына айналады.
Біз қарастырып отырған уақытта ... мен ... ... ... ... ие болған және Батыс Еуропаның саяси өмірінде
басты рольді ойнаған, оның байлығы жинақталған ... болу ... ... өмірін айқындаған ірі сауда көпестік компаниялар қалыптаса
бастайды. Осылардың ішіндегі еі атақты компанияларды неміс ... ... ... ... ... ... көпестері құрады. Ганзаға Новгород пен
Псков көпестері де ... ... ... ... ... ... иірімдеріне
өте блсен араласады.
ХІІ-ХІІІ ғасырларда тағы бір жаңа құбылыс – көтерме сауданың ірі
орталығы ретінде ... ... ... Осы ... ең ірі ... – Шампань. Ал кейінгі ғасырларда Еуропадағы жәрмеңке саудасының
орталығы солтүстікке ауысады. ... ... ... ... ... ... ... Осы кездегі сауда капиталының деңгейі
ақша және ... ... ... ... ... алып ... ... болады. Алғашқы банктер Солтүстік Италияда, Ломбардияда ашылды. Одан
кейін олар Еуропаның басқа қалаларында да ашыла ... [20, 56-57 ... ... ... ... капиталдың алғышарты болған сауда
көпестік капитал жинақтала бастайды. Сауда капиталының ... ... ... ...... ... түрлері
пайда бола бастайды. Цехтермен қатар өндірістің жаңа типі – мануфактуралар
пайда болады. ... бұл ... әлі де ... ... Мануфактура
– цехқа қарағанда, құрамындағы жұмысшылар саны көбірек, күрделі техникалық
жабдықталған, т.б., өндірістің ірірек түрі. Мануфактураны цехтердеі ... бір адам ... ... ... Мануфактура енді пайда ... ... ... ... ... ... болмады. Ол енді ... ... ... ... ... ... ... таныта алды [30,
37 б.].
Осы уақытта әрине капитализм қалыптасты деп айта ... ... ... аяғы мен келесі ғасырладағы вотчинаның, ... ... ... ... айта ... ... бар. Осындай жағдай жайлы ... ... ғана ... ... ... ... жерлердегі өзгерістер айтады.
Феодалдық және крестьяндық шаруашылықтар тауарлы-ақша ... ... ... ... ... ортағасырлық қалалар
Еуропадағы феодалдану үдерісінің басты өмірлік күретамырына айналып, ІХ-
ХІІІ ... ... ... ... ... дамуының,
капитализация элементтерінің пайда болуының ... ... ... ... ... ... ... айтарлықтай ықпал ете
бастайды. Қала ... ... ғана ... ... ... мәдениет орталығы ретінде бекиді. Осы қалаларда мықты
өндірістік потенциал және ... ... ... ... ... ... ... қалаларының қалыптасуындағы ерекшеліктер және олардың гүлденуі
Византия өркениетін тарихи парадигма ететін спецификалық ... ... ... ... ... ... Өйткені қала кез-келген
өркениетте оның арнайы ... ... ... басты фактор болып
табылады. Аграрлық қоғам кезінде қала әртүрлі уақыт ... ... ... ... ... ... арқылы белгілі екендігін жоққа
шығармаймыз.
Ортағасырлық Батыста қала қалалық сословие сана-сезімінің жеткізушісі
және ... ... Ол діни ... ... ... қалыптасқан
дәстүрлі институттардың шеңберінен тыс дамыды деп айтуға болады. Осының
нәтижесінде қалалық сана-сезім ... ... мен ... ... болатын түрлі өзгерістердің негізін ... ... ... ... ірі ... ... барысында еркіндікті
түсіндіртін азаматтық сана-сезімдер қалыптаса бастайды. Тіпті ... ... ... ... ... ... – ХІХ ... үшін болған көтерілістермен теңестірген болатын [22, 48 б.].
Ал О. Конттың пікірінше осындай сана-сезімдік ... ... ... ... ... [7, 25 б.]. Бұл айтылған ... пен ... ... ... ... ... ... үшін де қатысы болды деп толық сеніммен айта аламыз.
Византияда қала – ... ... мен ... ... діни доктринаның негізін үйлестіруші ортақ мемлекеттік-этникалық сана-
сезімнің үлгісі болды. Маңызды деректер қатарына жататын «дигистаоар» ... ... ... ... ... жатқандығы
айтылады.
Византия үшін қала аристократиялық сипатқа ие болды. Қала оның ... ... ... ... ... ... Мұнда халық пен
биліктің бірлігі жөніндегі иудаистік идея ... ... ... ... ... Қалыптасқан белгілерден тысқары шығып кету
тек кейбір жағдайларда ғана орын алған. Империялық идеологияның сипатының
мықты ... ... ... өздерінің территориясы ретінде
Сирияны, Испанияны қарастырып, тіпті Римді империяның тарихи орталығы деп
қарастырды [3, 187-188 бб.]. Міне ... және ... ... ... ... ... да, ... да серін тигізбей қоймады. Осы
айтылғандар Византия ... ... ... ... ... ... болып табылады. Ендігі жерде қарастырылып отырған
кезеңде ... ... даму ... ... ... қоғамның негізгі институттары XI ғасырдың аяғында
– XII ғасырдың басында қалыптасып болды. Осы уақытқа қарай - ... ... ... ... және ... ... шаруалардың
негізгі бөлігі феодалдық – тәуелді тірекке айналды. Орталық өкімет ірі жер
иеленушілердің мүддесін ... ... ... ... ... ... ... барған сайын жиі «экскуссия» ала ... ... ... және ішінара босатылды және олардың жерлерін алу император
тұрғысындағы шенеуніктердің ... ... ... вотчинашы өз
иелігіндегі салық ... ісін өзі ... Ол ... ... ... сот ... құқығымен де пайдаланды. Мемлекет үстемдік етуші
таптың еркін білдіре отырып, қалыптасқан жағдайды ... ... сот баж ... ... (тек ... ... қылмысты қоспағанда)
құқық беретін грамота берді, демек, бұл – оларға сот жүргізу құқығын берді
деген сөз еді. Көп ... ... ... ... феодалдық поместьенің
иммунитеті (дербестігі) қалыптасты. Дегенмен Византия қоғамдық дамуының
ерекшелігі ерте кезде-ақ ... ... [19, 47 б.]. Олай ... Византия экономикасының өміршеңдегі түрлі ... ... ... ... бере ... ... ... түрлі
тайпалар орналасқанымен, елдің этникалық құрылымы өзгенімен оның жерінде
түрлі варварлық корольдықтар қалыптаспады. Осының өзі ... ... ... ... ... ... ... төмендегідей екі кезеңге бөледі:
1) VII – ІХ ғасырдың орта тұсы. Бастапқы кезең, яғни бұл уақытта ... ... ... ... сақталған болатын. Бірақ
арабтардың және тағыда басқа тайпалардың жаулаушылығының салдарынан
құлиеленушілік құлдырап, еркін ... ... ... ... ... ... ... ІХ ғ. ортасы – ХІІ ғасыр. Бұл уақытта феодалдық қатынастар жетекші
орынға шығады [21, 27 ... ... ... ... бұл ... ... жоқ.
Император домені біршама шағын болып қала берді. Мемлекет қазыналығынан
бөлінген, билеп-төстеуші ... ... ... табыс шектеулі болды
да, император өкіметі күшінің басты көзі бола ... ... ... ... ... ... және ... экскуссиясы жоқ
вотчинашылардан – париктерден алынатын салықтардан ... ... ... ... феодал вотчиналарындағы париктерді жерге ... ... ... орталықтанбау ыңғайын тежей отырып, оларды өзіне
таңуға ұмтылып ... ... ... ... ... ... ... салық табысынан оларға жалақы, ... соң ... ... де ... да ... ... ... қызмет
көрсеткен жағдайда сыйлап беретін болды. Бұл сыйға тартулар – прониялар XI
ғасырда мемлекет жерін басқаруды жеке ... ... ... XII ... ... ... ... атқарған жағдайларда өмір ... ... ... ... бенефицияға айналып, соған ұқсай
бастады. Бірақ көп ұзамай пронияны ... ... ... ... ... ... ... ретінде туған прония феодализм дамуының
өз логикасы арқылы елдің ... ... ... ... ... ... болды [35, 78-79 бб.].
IX ғасырда басталған қолөнер мен сауданың XI-XII ... ... ... ... ... Шағын аймақтағы феодалдық
қалалардың ішінде неғұрлым тығыз ... ... ... ... ... ... ... көп өндірді. Тек қалаларда ғана емес,
сонымен қатар ірі монастырлар мен ақсүйектер ... ... мен ... ... болды. Фессалоникадағы жәрмеңкеге XII
ғасырда бүкіл Балқан түбегінен және ... ... ... ... ... ... [26]. Мұндай үрдісті, яғни қалалардың дамуын елдегі Х
ғасырдың басында орын алған аграрлық ... ... ... ... ... деректерге негіз арта отырып Византияда
кез-келген сала бойынша дамуға бағытталған төңкеріс болғандығын атап ... ... ... жүргізілген археологиялық қазба ... ... ... Сард ... жүргізілген қазбалар барысында
шынымен Х ғасырдың басында ... ... ... ... ... ... ... ерекшелік, қазба материалдары
көрсеткендей қала маңындағы кішірек метрополиялар дамудың нәтижесінде уақыт
өте қаламен ұштасып кеткен. ... ... ... ... ... бір ... жуық уақытты қамтығандығын көрсетіп отыр [5, 87 б.]. Бұл
дегеніміз Х – ХІ ғасырлар, ... ... ... ... ... ... ХІІ ... мерзімделеді. Осылайша археологиялық материалды
топтай отырып Х. Бурас византиялық қалалардың ІХ – ХІІ ... ... ... деп ... ... [5, 124 ... ... және басқада қалалардағы қазбалар бойынша дамыған
немесе ... ... ... ауыл шаруашылығымен айналысушылар
құраған.
Осылайша Византиядағы феодалдық қалаларының өрлеу дәуірі басталды. Бір
кездерде қирап біткен ескі ... ... ... ... бір ... қала орталықтары пайда бола ... Осы ... ... ... ісі едәуір өсті, олардың сапасы жақсарды, ішкі ... ... ... Айналымдағы ақша саны артты. X – XI ... ... ... ... және ... Европамен сауда-саттық ісінде
Фессалоника аса ірі роль ... Сол ... ... Фивтің,
Адрианопольдің, ал Кіші Азияда – Амастриданың, Эфестің, ... ... ... Византияның ең ірі және халқы көп қаласы болып
бұрынғысынша – Европа мен Азия ... бас ... роль ... ... орта ... ... аса маңызды сауда орталығы болған –
Константинополь қалды.
Қала халқының дені ... мен ұсақ ... ... ... пен ... ұйымдастыру формалары жайлы X
ғасырдың бас кезінен қалған тарихи ... ... ... ... ... ... ... мол мағлұмат береді [10]. Бұл – ...... ... ... тұрған чиновниктің шығарған
қаулыларының жинағы. Қолөнер мен сауданың негізгі түрлері корпорацияларда ... мен ... ... ... ұйымдастырылған.
Корпорацияларға бірікпеген қолөнершілер ешқандай артықшылықтармен
пайдаланбаған және ... ... ... көрмеген. Ол ол ма, ... ... ... ... бар қолөнершілер немесе саудагерлер
корпорацияларына ... ... ... ... ... ұшыратқан
[13].
Жалпы Константинопольдың ролі тек Византия ... ... ... ол ... сол ... ең ірі қалаларының
бірі болды. Тастпен қоршалған үлкен ... мен ... ... бар, ... ... тарихында ешқашан да қоршаған ... бұл қала ... адам үшін ... ... саналды. Сол кезеңнің
замандастары жазып кеткендей Константинополь – тауарлық өндірістің ең ірі
дамыған ... ... ... ... ... ... ... орналасуының
арқасында халықаралық саудада әлемдік ең маңызды нүкте болып саналды.
Мәселен, қаланың ... және ... ... шет ... біршама айлақтары қалыптасатын. Сонымен ... ... ... ... ... Атап ... монета сарайы, қару-жарақ дайндайтын шеберханалар, жібек маталардың
ең озық үлгілері дайындалатын императорлық ... және тағы ... ... қала ... ... елде ғана ... халықаралық
аренада да ерекше маңызға ие болады. Византия астанасының басты ... ... ... ... ... ... ... эргастрилер салынды.
Эргастрилер негізінен қала аудандарының орталықтарында орналасатын болған.
Мәселен, мыс ... ... ... ... ... ... ... болатын еді. ... ... ... қатарлары орналасты. Мал тек ... мен ... ... ... ... ... қарастырылып
отырған қалада құл сататын арнайы базар орыны болды [32, 34 ... ... ... ... ... ... ... жібек матасымен айналысатындарды қарастырып ... ... мен оның ... ... тек ...... егер матаны тоқымаға айналдырушы катартарилер метаксопрта
болғасы келсе, онда ... ... ... тастауға тиісті болды.
Мата мен киімнің ... ... ... ... ... ... ... мен прандиприоттар айналысты. Кең қолданыстағы басты тауарлар
(шұжық, ... бал, ... т.б.) да тек ... ...
салдамарилер сататын болған [5, 124-125 бб.]. ... ... ... басым бөлігі корпорацияларға бірікті. ІХ – ... ... ... ... барысында, яғни қала
тұрғындарының ... ... ... және ... ... бастаған тұста
корпарацияға қосылуда келесідей қиындықтар туды: мүше болу үшін ... ... ... ... ... ... бір мөлшерде ақы төлеулері
керек болды. Одан бөлек ... ... ... ... орындап отырды. Осыған қарамастан корпорациялар қаламен
байланыстарын үзбеді. Мысалға, корпорацияның басшысы міндетті түрде ... ... ... болып табылды. Олар және корпорацияның басқа да
мүшелері қала басшысына корпорациядан тыс жұмыс істеп, қала ... ... ... беріп отыруға тиісті болды. Сонымен қатар
соғыс кезінде копорациялар өздеріне ... ... ... қала
қорғанысына қатысуға тиісті болды. Көріп отырғанымыздай империяның ең ... ... ... ... ... ... ... кейбір белгілері осындай болды [41, 92 б.].
Енді қарастырылып отырған ... ... ... ... жасалатын жағдайларға тоқталып өтсек. Корпорациялар тәрізді
шетелдік саудагерлердің қаладағы іс-әрекеттері де мемлекет, одан қалса қала
басшылығының ... ... ... ... ... қызметін эпарх
тарапынан тағайындалы, император бекіткен арнайы өкіл – лигатарий ... ... мен ... сақтау мақсатында шет елдік саудагерлерге
қала тек үш ай ғана тұрақтауғы ... ... Осы ... ... ... ... сатып, керек-жарақтарын сатып алуға тиісті болды [8].
Империя астанасынан кейін елдегі ірі қалалардың тағы бірі ... Х ... араб ... ... жазбаларына қарағанда бұл қала
– маңызды сауда мен қолөнершілік, ... ... және ... болған [25, 57 б.]. Тіпті кейбір жағдайларда ол ... Қала ... ... ... ... ... яғни ... орта тұсына қарай 200 мыңға жеткен. Эллинизм дәуірінде қалыптасқан
бұл қалада Константинопольдағы тәрізді элинистік-римдік ... ... ... ол ... құрылыстарының көпшілігі қирау үстінде
болды, оларға қалпына келтіру жұмыстары жүргізілмеді. Ежелгі дәуірдің ... ... «Виа ... ... ... де, шығыспен де байланыстырып
тұрды. Осы жол арқылы қалаға көптеген ... ... ... ... ... Сол ... ... бірінің жазбасында былай
делінеді: «бұл жолмен жүретін саудагерлерді санағаннан көрі, даладағы құмды
санаған оңайға түседі» [25, 76 б.].
Фессалоникада ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар аталған қалада әртүрлі қару-жарақ жасау ... ... ... ... ... ... ... дайындық барысында,
империяның әскері үшін 200 мың жебе, 3 мың ... ... мың ... ... мен ... ... ең ірі теңіз порты болған Фессалоникада
кеме жасаушы кәсіпшілер көп болды. Мысалға келтірер болсақ 904 жылы ... ... 60 ... ... ... ... ... өмірінде
басты рольді мұнда VІІ ғасырда ... ... ... тайпалары (сагудат,
драгувит, стримон) атқарды. Олар қаланы басты азық түрі нанмен қамтамасыз
етіп ... [26, 47 ... ... және Месопотамиямен сауда байланыстарын
қамтамасыз ететін транзиттік пункттері ... Арце және ... ... ... ... ІХ ... екінші жартысында митрополия
мәртебесін алған Трапезунд сауда қатынастарында ... ... ие ... бір араб ... ... қарастырылып отырған қала жөнінде
төмендегідей мәлімет қалған: «Трапезунд гректердің шекаралас қаласы болып
табылады. ... ... ... осында келеді. Мұсылмандар
территориясына жіберілетін барлық мата осы қала арқылы өтеді» [25, 62 ... ... бұл ... ... ... Оған мұсыоман елдерінен,
армяннан тағы басқа жерлерден саудагерлер келетін. Бұл қаланың саудагерлері
арабтармен қатар ... ... ... ... ... болған.
ІХ ғасырдың ІІ жартысынан бастап византиялық ... ... оның ... жоғарыда бөліп көрсеттік. Қолөнердің дамуы
ең алдымен ... ... ... ... ... феодалдық
ақсүйектері тарапынан артуымен және Византияның сыртқы саудасының өсуімен
байланысты. Қалалардың өркендеуіне Византия императорларының да ... ... ... ... және т.б.) ... Х ... ... Византия қалалары ортағасырлық ... ...... ... өндірісіне, сауда-қолөнер корпорацияларының
құрылуына, олардың мемлекет тарапынан шектелуіне ие ... ... ... ... ... институттың сақталуы, алайда өндірістің
басты фигурасы еркін қолөнерші болады [1].
Х-ХІ ғасырлардан бастап византиялық қалалардың көпшілігі тек қамалдар,
әкімшілік және ... ... ғана ... ... ... олар қолөнер
мен сауданың орталығына айналады. Константинополь ХІІ ... ... ... және ... ... ... ... сауданың орталығы
болып қалады. Византия ... ... ... ... ... ... ... артықшылықтарына ие болған
венециялықтардың, генуялықтардың пайда болуы зиян ... ... ... кедергі келтірген факторлардың қатарында сауда-қолөнер
корпорацияларының мемлекеттік шектеулері де бар [38, 17 ... ... ... ... қала мәселесі маңызға ие,
өйткені ҮІІ-ІХ ғасырлардың басындағы қаланың ролі ... ... ... ... мен ... ... ықпалы мәселесімен
тығыз байланысты. Бірақ осы ... ... ... ... ... аздығымен қиындатылған. Сол ғасырлардың деректерінде (соборлар
актілері, тарихи еңбектер, агиография) және фемдар жөніндегі Константин
Багрянородныйдың ... ... ... және ... ... өмір
сүрген қалалар аттары көптеп кездестіреміз. Бұл ... ... ... бірақ осы қалалардың сипаты жайлы, бекініс орталықтары жайлы
ешқандай ... ала ... ... ... әрине, нақты
мағлұматтар береді, алайда бұл мәліметтерді де нақты дәлел деп ... ... ... да тура осылай айта аламыз. Эпиграфиялық
ескерткіштер өте аз және ... ... ... ... ... жайлы
тек жанама мәліметтер ғана бере алады.
Алдымызда шешімін ... ... ... ... ... ... ... экономиканың ішкі дамуы нәтижесінде – қолөнердің
ауылшаруышылығынан бөлініп шығуы нәтижесінде ... ... ма әлде ... ... ... үдерісіне дайын күйінде қосылды ма, ... ... ... және идеологиялық қатынастарда қоршаған
аудандардың орталығы ретінде қосылды ма.
ҮІІ-ІХ ғасырдың ортасындағы ... ... ... ... ... ... ... Э. Гиббоннан басталған (көп
жағдайда Константинополь мәсіметтері негізінде зерттеген) ескі әдебиеттерде
византиялық қалалардың үздіксіз өмір сүргендігі ... ... ... ... ... ... ... бастаған кезде қарама-
қайшы теория пайда болды. Ол ... сай ... осы ... ... Ф. Грегоровиус Афины туралы былай жазады: «Қала «византиялық
дәуірде өзінің өткеніндегі ... ... ... ғана» ... «Афины үшін
ортағасырлар – түнек ... ... ... ... Карл ... ... ІХ ... ортасына дейінгі кезеңді «қараңғы
ғасырлар» деп атағанынан кейін барып бұл теория, әсіресе, ... ... 67-68 ... кейінгіантикалық қалалары өздерін экономика саласындағыдай
мәдениет саласында да өміршеңдігін көрсетті. ҮІІ ғасыр мен ІХ ... ... ... ... ... ... ... әлсіз
байқалды. Онымен қоса, византиялық қалалар ... ... ... ... ... ... ... экономикалық өркендеу кезеңіне
аяқ басады. Х ғасырдан басталған Византия қалаларының жаңа гүлденуі ... ... ... ... жетеді, және де гүлдену тек астананы ғана
емес, сонымен қатар провинциалды қала орталықтарын да қамтыды.
Византия қалаларының өзіндік ... ... ... ... ортағасырлық қалалардың өсуі Батысқа қарағанда мүлдем
басқа жағдайдв жүрді. Византиялық қалалардағы феодалды-қоғамдық ... ... ... ығыстырып шығарудың ұзақ мерзімімге ... ... Бұл ... ... және ... ... ... алды. Византияның Кейінгі Рим империясынан ... ... ... ең ... ... өркендеуінің мықты стимулы болып, ерте
ортағасырлардағы олардың ... ... ... ... ... ... ... көмектесті. Кейінгі антика дәуірінен мұра болып,
белгілі дәрежеде Византияда сақталған қолөнер өндірісінің дәстүрлері ... ... ... осы ... қолөнершілердің шеберлік құпиялары
мен ... ... ... ... ... ... қарағанда әжептәуір артықшылық силады.
Қалалардағы жаңа өндірістің қатынастардың дамуына Батысқа қарағанда
әлдеқайда көп мөлшерде пайдаланылатын ... ... ... келтіріп
отырды. Византиядағы ортағасырлық қаланың қалыптасуына әсерін тигізген тағы
бір ...... ... мен ... ... тарапынан шектелуі.
Әсіресе өзінің мемлекеттік орталықтануын ... ... ... тән бұл ... жағымды және жағымсыз жақтары болды [19].
Ерте Византияда пайда бола тұрып, ол Х-ХІІ ғасырларда шырқау шыңына
жетеді. ... ... ... ... ... ... қала ... дамуы жағдай жасады. Мемлекет қолдау цехтердің
сауда ... ... ... ... тыс ... ... ... дворының, ... ... мол ... ... ... ... ... қамтамасыз етіп отырды.
Алайда мемлкетттік көмектің бағасы арзан ... ... ... ... ... орталық биліктің қатаң бақылауына түсті.
Уақыт өте келе, сауда-қолөнер корпорацияларының ... ... ... көретін пайдалары олардың жұмысына тұрақты түрде жүрігізіліп
отыратын мемлекеттік шектеудің келтіретін зиянын ақтамады. Одан ... ... ... ... ... басқа да елдеріндегі
цехтар мен көпестік ... ... болу ... ... әлдеқайда
жайлы мүмкіндіктер жасады.
ІІ 9-12 ғғ. Византия қалаларының саяси-әлеуметтік және ... ... ... ... экономикалық шаруашылықтың дамуы
Византия қалаларының экономикалық дамуы айтарлықтай қиын және өзіндік
ерекшелікке ие жолдан ... ... ... ... ірі шаруашылық
орталықтардан құлдыраған және бұрынғы күш қуатынан ... ... ... ... жер өңдеу Византия тарихы барысында ... ... Оның ... тек ... даму емес, сонымен қатар
саяси және әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... Курбатовтың айтуынша «ерте византиялық қала көп жағынан алғанда
әлі де антикалық полис-қала болған, бірақ Батыс Рим ... ... ... жеке ... пен жер ... ... ... қауымдар мен
құлиеленушілерге негізделген қала [7, 28-29 бб.]
Ерте ... ... орта ... 1200 дей ... ... ... территориясы империяның көлемді аумағын алып жатқан. Қалаға
жатпайтын қауымдық жерлер өте аз ... ... ... ... ... ... ... импреатор билігіне тиесілі болды.
Ертевизантиялық қала ауылдық ... ... ... ... қатар оның тұрғындарының жерін ғана емес, қауымға тиесілі ... ... ... ... ... ... ауылдық округі құрамына
ірі жер және артықшылыққа ие меншік ... ... ... Мұның бәрі
қаланы үшін өте маңызды болды.
ІҮ-ҮІІ ғасырлардағы Византия қалалары - бұл ... ... ... жерөңдеушілердің орталығы, тауар қндірісінің және қала
мен округтің арасындағы тауар айырбасының орталығы. Қала қала ... ... ... ... Олар ... деп ... ... қала тұрғындарының өажеттіліктерін қамтамасыз етіп отырды.
Сонымен қатар қала ауылмен тығыз байланыста ... ал ... мен ... ... ... ... өсуі олардың қала
базарларымен байланысының күшейуіне итермеледі.
Шағын қолөнер шеберханалары (эрастерии) ең ... ... ұйым ... олар көп ... ... құрал-саймандарымен жіне 2-3 жалдамалы
жұмысшылардың немесе құлдардың көмегімен жасаған өз ... ... ... ... ... Көп ... ... шеберхана үшін
жерді үй иесінен жалға алған. Еркін қолөнершілер ... ... ... ақсүйектерге тиесілі шеберханалар да осы уақытта болды.
Осы жерлерді жалдамалы жұмысшылармен ... ... да ... ... ... ... шеберхананы иелерінен пекулия ретінде алып отырды (пекулий
дегеніміз – отағасы ұлдарына немес құлдарына заңды ... ... ... ... мүлкінің берген бөлігі). Әсіресе, император шеберханаларында құлдар көп
еді. Байлыққа үйренген ақсүйектердің ... өте ... ... ішкі және ... ... ... ... алтын солид
көп ғасырлар бойы ортағасырлар кезеңінің халықаралық валютасы ретінде
айналымда жүрді.
Кейінгі Рим ... ... ... ... және ... біріккен мүшелердің салық төлеуін қадағалап
отырды. Коллегия мүшелерінің балалары ата-аналарының мамандығы мен ... ҮІ ... ... ... ... ... және ... құлдыруынан коллегия бірте бірте өзінің мәнінен айрыла бастайды.
Кәсіби қолөнершілер мен ... ... ... түрде құрыла бастайды [4, 38
б.].
Сауда-қолөнершілер қауымының жағдайы дұрысын металлмен жұмыс жасайтын
(ұсталар) ... және ... өнім ... ... ... ... сонымен қатар, нан пісіріп, оны сататын наубайханалар иелері,
қонақ үйлер иелері, ... ірі ... ... және ... және ... жатты. Жағдай ... ... ... ие ... қауымының мүшелеріне құрылысшылар мен
интеллигентті мамандық ... ... ... ... кірді.
Қаланың ауқатты мүшелері - көпестер, ... ішкі ... ... ... ... ... Қалалық плебейлердің айтарлықтай көп
бөлігін кедецлер, жалдамалы ...... ... ... ... ... басқа көпшілікке қызмет етуге арналған мамандық
иелері ... ... ... бірі жібек саудасы. Бұны Пркопий
Кесарийскийдің ... ... «О ... с ... «О войне с готами»
еңбектеріндегі мәліметтері дәлелдей түседі.
«С тех пор, как Юстиниан принял царство, ... были ... … и ... два ... с целью взимания пошлин … Для
Константинополя он придумал следующее. Он же всем ... ... ... не ... разгружаться в гавани, но или ... ... пеню за свои ... или ... ... в Африку или
Италию… Те, для которых торговое дело было ... ... к ... были вносить за свои товары тройную пошлину… Большинство
предметов было ... в ... ... Во ... ... и ... ... изделиями в империи стоял ... ... … он ... ... ... ... этот товар
исключительно для него, и не ... но ... на ... ... ... ... в 6 ... … этим путем он доставил в царскую казну большие
средства…» [12, 45 б.] ... ... ... ... ... туралы айтса «О войне с готами» шығармасында ... ... ... ... ... [12, 53 ... ғасырлардағы Византия қаласының тарихы жайлы айтпай тұрып, ең
алдымен қалалардың осы аралыққа дейінгі даму ... ... ... ... ертевизантиялық қалалардың аграрлық ... ... даму мен ... жағдайында болмағанында. Қаланың дамуы
тікелей байлынысты болған муниципалды ұйым ... ал ... ... ... ... ... ... деген
сұраныстың болмауынан қалалық қолөнер әлсіреді. Сондықтан қала бірте бірте
аграрлық келбетке ие бола ... ІҮ ... ... ... ... ... Федорит Кирсскиййдің сөзінше Ү ғасырды ... ... ... ... ... ... Византияда шағын полистердің
қала ретінде құлдырауы баяу өтті [7, 32 б.] Г.Л. ... ... ... ... мен ... қала ... ... жайлы ақпарат
беретін барлық деректерді салыстары келгенде ІҮ-ҮІІ ... ... ... ие ... қалалар біртіндеп құлдырап, құри бастайды, бұл құлдыруы
бәсеі жүргенімен ҮІІ ғасырда құлдырау өзінің шырқау ... ... ... және ... ... ... маңызының жоғалуы
жағдайында ауқатты жер иеленушілер, қолөнер-саудамен айналысатын тұрғындар
ірі қалаларға көшіп, ұсақ ... мен ... жер ... ... ... ... азаюымен шағын полистердің
аграризациялануы белең алады [2, 63 б.]
Ірі византиялық қалалардың дамуын ... ... Г.Л. ... ... кемшіліктердің бірі ретінде қалалардың маңызы мен
эволюциясы олардың империяаралық және ... ... орны ... деп ... Ал олардың экономикалық эволюциямен
органикалық байланысы ... ... ... Византияның ірі қала орталықтарының өсуі тән. Алайда
бірқатар шағын қалалардың тағдырын талдау ... ірі қала ... ... ... ... мен ... ғана ... болмағандығы,
сонымен қатар, шағын қалалар мен қоныстардың құлдырауы олардың ... ... ... ... Осы ... ... ірі ... үдерісінің олардың экономикалық перифериясымен қатынасы эволюциясына,
оның жағдайын назар аударуға итермелейді. ІҮ ... ... ... ... ... ... ірі қалалардың қажеттілігіне
жұмсауға тиым салатын заңдардың саны артады.
ІҮ-Ү ғасырлаға қатысты «ірі қалалардың ... ... ... ... ... дамуы негізінде өсуінің бірқатар себептері жайлы, ... ... ірі ... ... жайлы, шағын перифериялардағы
тауар өндірісінің және тауар-ақша ... ... ... ... [2, 85 ... ... өміріндегі алапсатарлард ... ... ... ... ... қала
жериеленушілерінің көп бөлігінің тұрықсыздығына алып ... ... ... ... ірі ... ықпалы бірте бірте әлсірей береді.
Ірі қалалардың экономикалық өмірінде ҮІ ғасырдағы шіркеудің өсіп келе
жатқан ықпалын, шіркеулік-монастырлыі тауар ... ... ... ... ... болмайды. ҮІІ ғасырда шіркеу өзінің өте қомақты
байлығымен негізгі несие беруші мен заим ... ... ... ... епископтық жерлердің болғандығын жайлы
және эпископтардың қоғамда ... ... ... ... ... ... ... дәлел береді. ҮІ ғасырдың өзінде Персия
шекарасы маңында орналасқан стратегиялық ... ... өте ... ... ... ... Құрылыс басталмай тұрып император
Анастасий «Амид епископу Фомаға дамажібереді, ол өз ... ... ... ... дайындап императорға жібереді [14, 49 б.]
«Император епископ Фомаға алтын, шіркеуге тиесілі ... ... ... оны ... үшін ... алады. Қоныста өмір сүрген ... ... ... ... ... және ... ... бөліп береді. Қаладағы шіркеудің салынуына ол белгілі бір мөлшерде
алтын беріп, епископ жұмсаған ... ... ... жомарттықпен
толтыратынына ант береді...» [14, 50 б.]. ... ... ... ... басы қасында көп уақыт өткізді. Құрылысшылар мен
тұрғындардың барлығы оны «тыныш, жайлы, құдайшыл және ... ... ... адам деп ... ... маңызының артуы себептерінің ішіндегі маңыздысы, әрине,
олардың ІҮ ғасыр барысында діни ... ... ... болуы.
Сол себепті, ІҮ-ҮІІ ғасырларда Византияда ... ... ... ... ... қалалық орталықтарының,
антикалық полистердің біразының бірте бірте құлдырауы мен жойылуы жүріп
жатты. Шағын полистердің ішкі даму ... ... ... ... ... ... ... маңызынан айрылып не айрыла бастағандығын ... мен ... ... ... не айнала
бастағандығын көрсетеді. Айтқандарымыздың соңғысын олардың әлеуметтік-
экономикалық ... ... ... ... ... ... ... әлі де даулы мәселе.
Шағын қалалардың жергілікті өндірістің орталығы ретіндегі құлдырауы,
сөзсіз, құлиеленушілік ... ... және ... негізгі әлеуметтік-саяси бөлігі ретінде ... ... ... ... ... ҮІ ... аяғы мен ҮІІ ... ерте феодалдық дамуға көше
бастады. Осы кезде ірі қалалық орталықтардың гүлденуі жайлы сөз ... ... ... ... біз ... атап ... ... даму үдерісі уақытша сипатқа ғана ие ... ал Ү ... ... ірі ... орталықтардың құлдырауы басталады. Оның
себебі олардың ... ... ... ... ... ... селолық жерлерде қалалық өнімдерге деген сұраныстың төсендеуі.
Археологиялық матералдар негізінде ... ... ... ерте ... ... ... ... шегінгендігі» жайлы
қорытынды жасайды. Ауқатты қалалық жериеленушілер мен сауда-көпестік байлар
өмір сүрген аудандар жойылады. Қалалық ... ... ... ... қала ... ... бай ... жериеленушілер мен көпестер
тлоптары өздерінің бұрынғы маңызынан ... ... ... ... ... ... жылжуы тек әскери
жағдаймен ғана емес, сонымен ... ішкі ... ... ... ... маңызының төмендеуімен де
байланысты болды. Қалалар көр жағдайда тек селолық аудандарда ... ... ... ғана ... қала ... Сол ... ... Византияда өндірістік орталықтар болған ... ... ... сауда орталықтары болған қалалар алдыңғы қатарға шыға бастайды.
Империядағы ішкі сауда көлемінің қысқаруы ... ... ... ... ... үшін ірі ... пайдаланылмайды. Олардың
орнын шағын кемелер басады. Көптеген ерте византиялық қалалық ақсүйектер
сияқты бұрын мызғымас қуатқа ие ... ... ... империя ішінде
жіне халықаралық саудада басты орынға ие болған «империялық көпестер», ... ... ... мен алып ... тобы де ... ... айрылады. ҮІІ ғасырға жататын «Теңіз ... ... ... ... аса ... қолында болмады. Айрбастың жаппай
азаюынан жағалаудағы шағын ... ... ... жай ғана ... Бұл ... ... тән құбылысқа айналады. Олардың бір
бөлігі кейінгі ғасырларда белсенді ... ... ... ... ... ... сол күйі ... қоныс, балық аулау мен жергілікті аырбастың
орталығы болып қала береді. Бірқатар қалалар кей ... ... ... ... ... ... маңында кейіндері қайтадан
қаланың қалыптасуы жиі кездесетін жағдай болған.
ҮІІ ғасырдағы оқиғалар, бір жағынан, ... ... ... маңызын арттырды. Ол империядағы байларға ... ... ... кеме құрылысының негізгі орталығына және
негізгі әскери-теңіз базаға айналды. Сол ... ... ... ... ... қала деп көрінді. Сондықтан оны жиі-жиі ... ... деп ... [28, 57-58 бб.]. ... ... ... ... бастан кешірмеді (бұл жайлы құрылыстардың
қысқартылуы, ұсақ сауда-қолөнермен айналысатын ... қала ... ... қате пікір.
Дәл осылай, біз қарастырып отырған кезеңде византиялық ... ... ... ... ерте феодалдық қатынастар пайда
бола бастайды. Ал ІХ ғасырда мүлдем басқа құбылыс байқалады. Ғалымдардың
көп жылғы қажырлы ... ... ІХ ... ... ... ... бастан кешірген қалалардың қайта өркендеуі басталады.
Қалалар саны жағынан да, олардағы тұрғындардың ... ... да ... ... ... ... ... орынды иеленді. Осы ғасырдағы
қала аграрлы, шаруа тұрғындарының қонысы болды. Бұл ... ... ... ... да, ... ... үйлерінен қол үзбейді [8].
Біз қарастырып отырған ғасырларда дәстүрлі қалалық қауым бірті-бірте
өз маңызын ... ... кету ... болады. Бұл аграрландырылған ескі
қаланың регенерациясы емес, осы ескі қалалар сынықтары үстінде емес оларға
көршілес жаңа қалалардың ... ... ... ... шашыраңқы орналасты,
қала өмір сүрумен қатар жер ... ... ... ... моншалар, қалалық суландыру жүйелері мен канализация болмады.
Ерте ортағасырлық византиялық қалалардың ... ... ... ... қалалық құрылымды Византияда деревнялардағы
қолөнердің ... және ... ... ... Ол өз кезегінде ІХ-Х
ғасырларда қалалардың сауда-қолөнер орталығы ... ... ... Қала тек қана ... ... және аз ... ... ғана болды. Қалалар мен аудандар арасындағы айрбас ... ғана орын ... Қала ... ... мен айрбас сауда
алаңдарында емес, қала ішінде базарларда емес, ... ... мен ... ... үйде ... ... византиялық көпестер селолық
аймақтар өнімдерімен қатар қалалық қолөнершілердің өнімдерін сатып алды.
Қала қолөнершілерінің ... ... ... өсуі ... ... ... ... қатынастарының дамуын ұйымдастырудың және оны ... көзі қала емес ... еді. ... ... ... ... және көп ... жалғыз қала болып қала берді. Басқа қала өнімдері
Константинополь шығарған өнімдермен бәсекелестікке түсе ... Бұл ... ... мен ... аймақтардағы қолөнердің дамуына
мүмкіндік бермей ... ... ... ... дамыту үшін
мемлекет өз тарапынан бір әрекет жасауы керек ... ... ... ... ... ұсақ ... ... – кионияларға
қолдау көрсетуге итермеледі [40, 327-328 бб.]. ... ... ... ... де реттеп отырды: спекуляцияларды шектеп
отырды, ... ... ... ... ... теңдігі бойынша артық
табысқа салынып отыратын жүйені құрастырды.
Қала тұрғындарының ... ... ... Бұл міндеттер жалпы
мемлекеттік жән қалалық белгілерден тұрды. Мысалы, ... ... ... жүргізіп отыру, қоғамдық ғимараттарға жөндеу жқмысытарын
жүргізіп тұру, жүктерді тасылмалдап тұру. Қала ... ... ... Константинополь қаласын ... ... бар. ... қала туралы кең әрі нақты мәсіметтеде сақтаған
маңызды дерек көзі – ... ... ... ... ... «Эпарх
кітабы» - эпархтың (қала басқарушысы) астананың 22 корпорациясына (Х
ғасырдың басы) ... ... ... ... жинағы. Бұл деректе: 1)
табулярилер (нотариустар); 2) күмісшілер немес ... 3) ... ... 4) жібек киім саудагерлері; 5) сириялық жібек киім
саудагерлері; 6) ... ... ... 7) ... ... пурпур маталарын өндірушілер; 9) мата ... 10) иіс ... 11) ... ... ... 12) ... ... 13)
сүт қнімдерісататындар; 14) белдік жасайтындар; 15) ... 16) ... 17) ... ... 18) ... 19) ... 20) ... [10, 175-176 бб.].
Корпорацияның құрамына кірмей ақ қолөнермен айналысуға болатын. Алайда
осында жеке қолөнерші немесе саудагер тапсырыс алған ... ... ... ... ... ... ресми түрде берілген жеңілдіктерді
пайдалана алмады. Осындай жолмен заң корпорацияларды ... ... ... ... дамуына жағдай жасады.
Саудагерлер корпорациялары мемлекет тарапынан ұсынылған ... ... ... ... ... ... ... мен
құлдардың еңбегін пайдаланды. ... ... ... алу мен ... сату құқығымен қоса корпорациялар міндеткерліктер ... ... ие ... ... және ... ... ... мен шектеулер оларды кейінірек Батыста пайда болған
ортағасырлық қалалық цехтардан ... ... ... ... ... ... ... таңдауға құқықтары болдмады, басшыны
эпарх тағайындады. Басшы бірлестіктің барлық мүшелерінің салықты ... ... ... және ... тек ... ... сонымен қатар қабылданған
мораль нормаларын ұстануларын қадағалады. Корпорациядан қуылудан қорыққан
корпорация мүшелері ... ... ... билікке қарсы «айтқан
сөздері мен істегендері» жайлы ... ... ... ... міндетті
болды. Олардың кәсіби қызметтері қалалық шенеуніктер тарапынан ... ... ... ... ... шикізат көлемі, өнімдерді
сататын оырн мен уақыты, жалдамалы жұмысшылардың саны мен ... ... ... ... ... ... ... ортақ табыс
нормасы да бекітілді. Олар шеберханаларды ... ... ... (шеберханалар) салық төледі, егер оларда болса, сондай-ақ шикізатты
және басқа ... ... алу ... да, өз ... сату ... ... төледі [5, 87-88 бб.].
«Эпарх кітабының» қалайша қатаң ережелер жасағандығын дәлелдеу үшін
«Табулярилер ... ... ... ... қарастырып
көрейік. «Табулярии табуляри коллегиясының басқа да ... ... ... ... ... Ол міндетті түрде заңдарды жетік
білуі қажет, көп сөйлейтін, ... ... ... ... ... ... саналы, білімді және ақылды болуы керек, сауатты ... ... ... мен ... ... қателерсіз, бұл қателер
оның мағынасын өзгертіп жіберуі мүмкін, жақсы сөйлейтін адам болуы ... ... ... 40 ... Василик 60 кітабын, еркін
өнерлердің толық курсын білуі ... ... ... ... ... ... мен емтиханы жайлы куәлікті тапсырғаннан ... ол ... ... ... ... жіне ... ант ... кейін эпарх лауазымында отырған кеңседе өзінің
үміткерді таңдауын бекітеді. Бекітілген ... ... ... ... ... ... Қажетті шаруа бойынша
шақырылып, примикириге бірінші жолы да, екінші жолы да келмеген ... ... ... ... ... 2 кератия, екінші жолы – 4, үшінші жолы
– 6 төлеуге міндетті. Егер ол осындай қылықты ... ... оны ... ... ... ... жазалауы керек. Егер бір актіні
толтыруға алдымен бір табуляри, одан ... ... ... ... ... ... бірігіп жұмыс жасап, алған еңбекақыларын бірдей ... ... [10, 198-199 ... ... ... – эпархқа тікелей
бағында. ... ... ... ... ... ... ... және ол бекіткен ақсақалдар басқарды. Оларды мемлекеттің
ұйымдастырып отыруының ... ... ... ... қамтамасыз
етілуін бақылаумен, ең табысты мамандықтардан салықты жинап отыруды
ұйымдастырумен және ... ... ... ... және
олардың сауда-қолөнер қызметін мемлекеттік бақылаумен түсіндіреді.
Византияда ... ... ... ... ерте ... Оның ... ... Византия мемлекеттілігі және осы
жағдайда сауда-қолөнер қызметін ұйымдастыру формаларына ... ... орын ... ... ... қарастырып отырған кезеңде империядағы қолөнер өндірісі мен сауда-
саттық гүлдену үстінде ... ... ІХ ... империя астанасы
Константинопольда ... ХІ ... ... ... ... ... жалғасты. Византиядан шыққан жібек, әйнектен,
металлдан, піл сүйегінен ... ... ... ... ... әлемге
әйгілі болды. Қалалардың құлдырауы кезінде тоқтап қалған халықаралық ... ... ... сауда байланыстар қалпына келтірілді.
З.В. Удальцова мен К.А. Осипованың пікірінше ... ... ... ... қала антикалық дәстүрлерінің біразын сақтап қалғанына
қарамастан, көп жағынан ... жаңа ... қала ... [19, 21 ... ғалымдардың ойынша византиялық қалалардың өзіндік ерекшелікпен даму
тарихының себебі Византияда ұзақ уақыт бойы өмір сүріп келе жатқан ... ... ... ... Рим ... ... және ҮІІ
ғасырда орын алған тібегейлі өзгерістерде толығымен бұзылмаған мұрасы, ... ... толы ... ... ... ... күшті стимулы болып, ерте ортағасырларда олардың Батыс Еуропа
қалаларына қарағанда экономикалық артықшылығының сақталуына көмектесті.
Мықты ... ... ... ... ... ... бір
уақыттарға дейін қалалық қолөнер мен сауда-саттықтың дамып, гүлденуіне
сөзсіз, ықпалын ... ... ... өміріндегі түбегейлі
өзгеріс ХІІ ғасырда орын алды. Осыған дейін Батыс ... мен ... даму ... ... ... ... ХІІ ... мен Батыс Еуропа қалаларының экономикалық даму тарихы екі бөлек
бағытпен жүрді. Византиядағы ... ... ... ... ... ... қалалардың экономикалық дамуы мен гүлденуі ХІІ ғасырдан ұзаққа
созылмай, елдің феодалды экономикасында ... ... алып ... ... қалаларды мемлекеттік бақылаудың күші жайлы
атақты византиятанушы ғалым А. Сванидзе де жазады: ... ... ... ... ... ... жериеленушілер айналады, сонымен
қатар сол баяғы монастырлер мен шіркеулер де өз ... ... ... ... византиялық қалаларда қалыптаспайды, қалалар сол
күйі императорға бағынады. Императордың жоғары лауазымды шенеуніктері ... ... ... ... ... бұндай жағдай, әсіресе, Византия
империясының ... ... ... көрінді. Аталған топтар,
жоғары лауазымды шенеуніктер мен ірі көпестер, мемлекеттегі еі ... ... да ... ... ие ... Сол ... византиялық қалалар Батыс
Еуропа қалалары сияқты еркіндіктің ... сол күйі ... ... ... ... сақталды, әсіресе, қалалық қолөнерде өте көп бөлікті иеленген
шеберханаларда. ... қала ... ... ... ... ... қалса да, ол Византияның басқа барлық қоғамы сияқты,
жаңашылдықты өте баяу ... ал оның ... ... ... тарапынан
және мемлекеттік шектеу әсерінен тежеліп отырды» [8].
Жоғарыда атап өткеніміздей ІХ-Х ғасырларда сауда мен қолөнер ... ... ... ... шаруашылықты реттеуде мемлекет басты
орынды алды. Оның ... ... ... ... ... ... ... септігін тигізген «Эпарх кітабы» дерегі.
Қолөнершілер мен саудагерлердің табысын ... ... ... ... ... айтарлықтай ерекше оқиғалар орын алмады,
феодалдық қоғамның сословиелік топтарының қалыптасуы жалғасып ... ... ... ... жаппай өркендеу үстінде болады. Қалалардың
өркендеуінің мысалы ретінде империяның астанасы Константинопольды келтіруге
болады. «Туделадан шыққан Вениаминның жол ... ... ... ... болған) былай делінген: «Осы жерге Вавилон
жерінен, Месопотамиядан, ... ... ... жеріндегі барлық
патшалықтардан, Ханан жерінен (Палестина), Ресейден, Венгриядан, печенегтер
жерінен, Хазариядан, Ломбардия мен Испаниядан көпестер келіп ... ... ... ... барлығы теңізбен де құрлық пен де келеді. ... ... ... қала ... еш елде жоқ. ... басқа...» [13, 213 б.].
Алайда, ХІІ ғасырдың аяғына таман ... ... ... ... ... ... ... әсіресе айқын көрініс
тапқан жері – астанада. Биліктің ұсақ-түйекке ... ... ... ... тым жоғары көлемдегі салықтар, басқарудың консервативті
ұстанымдары корпорацияларға еркіндік ... ... ... дамуы мен
кеңеюіне, өнімдерін көбейтуге жол ... ... ... ... ... ... ... айтуға болады. ІҮ-ҮІІ ғасырларда ... ... ... орын ... ... ... ... бастан кешірмеді.
Қалалардың көпшілігі жеткілікті дәрежеде дамыған. Ү-ҮІ ғасырларда қала әлі
де ... ... ... ... ... ... қала ... Кейінгірим
империясындағы қолөнершілер еркінен тыс күштеп коллегияларға біріктірілді.
Ал ... ... ... ... ... ... ...
эргастерий деп аталды.
Ерте кезеңдегі Византия тарихында ірі қала орталықтары көптеп
тіршілік жасады. ... ... ... ... ... мен сауданың
даму деңгейі бойынша алда тұрды.
ҮІІ-ҮІІІ ғасырларда Византияда антика дәуірінен мұра ... ... ... ... ... қала ... сонымен қатар жаңа ... да өсе ... Жаңа ... ... ... ... антика
қалалары орнына және жаңа қоныстанған мекендерде қалыптаса бастады. ... ... ... әкімшілік орталығының шіркеу маңында ... ... ... ... қала ... ... дәстүрін
сақтап қалғанына қарамастан, көп жағынан алғанда жаңа, феодалды қала болды.
Жаңа типтегі кәсіби бірлестіктер – ... ... жаңа ... Батысеуропалық қалалық цехтармен салыстырғанда византиялық
корпорациялардың міндеткерліктері мен ... ... асып ... ... мен ... ... ІХ ... Константинопольден
басталған сауда-саттық пен қолөнердің дамуы, ХІ ғасырдың екіші жартысында
жалғасын шағын қалаларда ... [10, 197 ... ... ... ... ... өздерінің
кәсіптерінің жағдайын жақсартуға мүмкіндік беретін қолайлы шарттарды талап
ету талпыныстары ... ... ... ... ... ... ... мен
сауда корпорациялары мемлекет тарапынан қатаң шектеуге ұшырады. ... ... (ірі ... ... және ... ... ... ғасырлардағы византиялық қалалар құлдырау кезеңін бастан
кешіреді. Қолөнер мен ... ... ... ... ... орын алмауы бірқатар себептерге байланысты болды.
2.2 Қала ... ... пен ... ... ... ... бір ерекшелігі – оларда Батыс Европаға
қарағанда, құл иеленушіліктің ... әлде кең ... ... еді. ... ... өндірістік процестің негізі болған бұрынғы
мәнінен айрылғанымен, сөйте тұра ауыл ... да, ... ... да нық ... қалғанды. Дегенмен құл еңбегін пайдалану бірте-
бірте және көптеп қысқара түсті. VIII ... және IX ... ... ... империясының тұсында бір жағынан фемдік әскери төрелер
табыстары, екінші жағынан қалалық мәртебелі ... және ... ... ... келе ... шіркеулік-монастырьлық жер
иеленушілер ... жер үшін ... ... ... Кіші ... ... ... Исавралық династияның негізін (717—867) қалаушы ... ... III Лев ... (717—741) , таққа отырғыза алды. Ерікті
шаруалардан жасақталған фем әскерлеріне арқа сүйеген III Лев ... ... ... жауы – ... ... ... бет бұрыс жасады. Ол жыл
бойы Константинопольді қоршап жатқан араб халифасының орасан көп ... ... ... бере ... 740 жылы III Лев ... күл-
талқан етіп жеңді. III Левтің ұлы V Константиннің ... ... өзі Араб ... қарсы шабуыл бастады да, 746 жылы
византиялықтар Сирияға басып кірді, содан ... ... ... ... жеріне дейін жетті [21, 78-79 бб.]. Византия әскерлері өзінің
терістіктегі ...... ... ... қарсы да шабуылдарын
жемісті жүргізе білді.
Соғыстағы жеңістер ... ... ... ... ... олар
енді үкіметтен реформалар жасауды талап ете ... Атап ... ... ... ... билігін әскери төрелердің қолына беруді,
монастырьлық жерлерді ішінара секуляризациялау (мемлекет ... ... сол ... ... ... ... ... талап етті. Үстем таптың
жер үшін және ... ... алу ... үшін ... ...... ... күресушілер қозғалысына айналған күресі бүкіл
VIII ғасыр бойы және X ... орта ... ... ... діни ... және ... тығыз байланысты болған
қаладағы ақсүйектердің идеологиялық ықпалын жою ... ... ... ...... ... ... шықты, алла тағаланың
қандай да болма-сын суретін жасау мүмкін емес деп дәлелдеп,. иконға табыну-
шылықты – ... ... деп ... ... ... қозғалысын
Исавра династиясынан шыққан императорлардың өздері бастаған, өйткені олар
әскери-төрелердің сойылын соғушы болатын. 726 жылы III Лев ... ... ... ... ... ... ... монастырьлық
жердің көбеюіне және діни шонжарлардың қанаушылығы күшеюіне байланысты
наразы халықтың калың ... бір ... ... да ... ... арасында иконға табынушылыққа қарсы күрес радикальдық белгіде
болды және оларды ... ... ... ... ... жақтады,
иконға табынушылыққа қарсы күрес – үстемдік етуші шіркеуге ауыр соққы болып
тиді және жоғары діни ... мен ... ... жан ... ... Иконға табынушылар Рим папасы III ... ... ... ... ... ол ... ішкі тартысты пайдаланып,
олардың Италияға жасайтын қысымын ... ... ... ... европалық аймақтарындағы халықтар бұқарасының бір бөлігінен
қостаушылық тауып, оларды иконға табынуға ... ... қоя ... ... ... ... қауіптенетін қалалық
ақсүйектер мен константинопольдік сауда-колөнер ісінің ... ... ... шықты [36, 94-95 бб.].
Иконға қарсылар мен иконға табынушылар ... ... ... монастырь жерлерін мемлекет меншігіне ала бастаған император V
Константиннің тұсында қатты ... ... жері мен ... ... Жер ... ... ... төрелерге беріле
бастадьі. 754 жылы V ... ... ... ... және ... ... шіркеулік қызметтен аластаған шіркеулік жиналыс
шақырды. ... ... ... де ... жоқ. ... ... қозғалысы IX
ғасырдың ортасына шейін созылды. Исавралық императорлардың иконға қарсы
саясаты әскери-төрелердің ... және ... ... күшейтуге
ықпал жасады. VIII ғасырдағы феодалдық жер иеленушілердің көбеюі ... ... ... ... жасауы тап тартысын шиеленістіруге
әкеп соқты [37, 156-157 бб.]. IX ғасырдың ... ... ... өріс алуы және ... із калдыруы жөнінен ең ... ... ... ... қозғалысы болды. Ол әуелде VII ғасырдың аяқ
шенінде ... ... ... оның ... кең өріс алуы ... Кіші Азияда белды. Павликиандар көне ... ... мен ... ... ... ... ... етті, бұлай еткенде,
олар ең алдымен көне христиандық қауымдар теңдігін қалпына келтіруді талап
етті және бұл ... тек дін ... ғана ... ең алдымен әлеуметтік
теңдік тұрғысында түсінген еді. ... діни ...... сипатта
болды. Олар дүниені екіге бөліп қарайтын: бірі алла тағала дүниесі ... ... ... яғни бірі – ... өмір де, ... дүние. Үстемдік етуші шіркеуді оның бүкіл байлығымен қоса олар
жын-шайтандар дүниесіне жатқызатын. Әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... жеңілдетуді, шіркеулік
иерархияны және иконға табынушылықты жоюды, монахтықты құртуды талап ... ... ... ... ... ... ... мейлінше
кең қолдау тапты [39, 642-643 бб.].
Шаруаларды крепостнойландыруға ... ... ... ... Фома ... көтерілісі (көтерілістің көсемінің атымен аталған)
деген атпен белгілі болған феодалдарға қарсы тағы бір ... ... 820 жылы Кіші ... ... ... ... бірі ... император деп жариялады да, орталық өкіметке қарсы көтеріліс
ұйымдастырды. ... ... дені ... ... ... ... ... және қаладағы кедейлердің бір бөлігі
болды. Көтеріліске ... да ... ... ... және ... ... өкілдері де қостады.
Бастапқыда көтеріліс орасан зор өріс алып, Кіші Азияның басым көпшілік
жерін камтыды. Көтерілісшілерге Византияны ... ... ... ... көмек көрсетті. Фома жақсы жарақтанған әрі үлкен армиямен Фракия және
Македонияға басып ... ... ... ... ... жұртшылығы да
қостады.
Еретиктік ілімнің осынау ... ... ... ... олар ... ... ... Павелдің жазбаларын» басшылыққа
алғандығынан туса керек. Көтерілісшілер бір жыл бойы ... алып ... ... ... ... ... сатып алу арқылы
көтерілісшілерді едәуір әлсірете алды. Император көтерілісті басуға сонымен
бірге ... ... да ... ... ... Асқан ерлікпен
карсылық көрсеткендеріне қарамастан, көтерілісшілер 823 жылы ... ... ... қалды да, жан түршігерлік азаптаудан ... ... ... ... ... 825 ... ... бекіністі
пункттерде табан тіресе соғысумен болды. Қозғалыстың стихиялық ... оның ... және ... ... ... ақыры
көтерілісшілердің жеңіліс табуына әкеп соқтырды [41, 72-73 ... ... ... ... бас ... үстем таптың өз
арасындағы алауыздыкқы жоюға мәжбүр етті. Иконға ... ... ... ... ... тапты тұтас әлсіретуіне орай, баласы III Михаилдың (842—867)
сәбилігіне байланысты, сол кезде ел билеген императрица ... 843 ... ... ... қалпына келтірді. Алайда кәмпескеге іліккен
монастырь жерінің көпшілігі бұрынғысынша әскери-төрелердің қол ... ... пен ... ... монахтармен бітімге келуі ... ... ... ... ... соқты [41, 73 б.].
Византия өкіметінің қудалауына павликиандықтар IX ғасырдың орта
шенінде ... ... ... ... Оның ... Қіші ... бекінісі болды, мұнда павликиандар өз ... ... туы ... ... ... шаруалар, қолөнершілер, қала
кедейлері жиналып жатты. ... ... ... ... ... ... армияларына сан рет ойсырата соққы ... ... ... жылдарға созылды және оны өкімет өзінің бар күшін сарқа жұмсау арқылы
ғана ... шыға ... 872 жылы ... көтеріліс орталығы Тефрика
бекінісі құлады, бірақ павликиандар козғалысы Кіші Азияда бұдан кейін де
тоқтаған жоқ, ал X ... ол ... ... да, онда ... бұқарасының халықтық-еретиктік қозғалысына ұласып, богомильдіктің
құрамды бір бөлігіне айналды.
ІХ ғасырдың екінші жартысында Византия империясында шіркеудің ... орны ... ... ... ... шіркеу патриарх Фоти
тұсында (858-867 жлдар) рухани өмір зайырлы ... ... ... ... ... ... рухани өмір зайырлы билік арасындағы теңдік
идесын ... ... ... ... ... ... елдерді
христиандандыруды белсенді жұргізуге шақырады. Кирилл мен ... ... ... православиені енгізуге тырысады, Болгарияда
жаппай христиандандыру саясатын жүргізеді (шамамен 865 ... [37, ... ... ... Константинополь патриархы мен папалық тақ
арасындағы келіспеушілік салдарынан 1054 жылы батыс және шығыс ... ... ... ... ... Осы кезден бастап ... ... ... шіркеу деп аталса, батыс ...... деп ... ... екі ... жолы тек 1204 жылы ... ... ғасырлардағы Византия тарихының сыртқы саясаты арабтармен,
славяндармен, кейінірек нормандармен болған ... ... ... ... Византия арабтардан Жоғарғы Месопатамияны, Кіші Азия мен
Сирияны, Крит пен Кипрді соғыс нәтижесінде өзіне қаратып алады. 1018 ... ... ... ... ... алады. Дунай өзеніне дейінгі
Балкан түбегі Византияға бағынады. ІХ-ХІ ... ... ... ... рөлді оның Киев Русімен байланысы ойнады. Киев князы
Олегтың ... ... ... ... (907 ... 911 жылы ... ... әкелетін сауда келісім-шартын
жасасуға мәжбүр болды. Осы келісім шарт Византия мен Русь ... ... ... гректерге» жолымен дамуына жағдай жасады. ... ... ... ... ... иемдену үшін Русьпен күреске
түседі. бастапқыдағы ... ... ... Игоревичтың демісті
нәтижелеріне қарамастан жеңіске Византия жетеді. Киевтік ... ... ... ... мен Русь ... одақ ... Орыстар
византия императоры Василии ІІ Фока Вардының ... бас ... ... ... көмектеседі, ал Василий ІІ өзінің қарындасы Аннаның ... ... ... ... келісуге мәжбүр болады. Бұл одақ ... ... мен Русь ... ... ... септігін
тигізді. Х ғасырдың аяғында Русьта христинадык діні ... [36, 87 ... ... ... ... ... ... сол себепті
міндетті түрде феодалға бағынды. Ал бастапқы уақытта қаладағы барлық билік
феодалдың қолында ... ... ... өз ... ... ... болды, өйткені кәсіп пен саудадан түсетін пайда сеньорге ... ... ... ... ... ... ... ұмтылған
талпыныстары қала мен сеньор арасындағы күреске алып келді. Феодалдар көп
жағдайда күш қолданды, ол өз кезегінде қала ... ... ... ... ... ... үшін ... тудырды. Осы күрестің нәтижесіне
қаланың қол ... ... ... мен ... ... ... ... байланысты болды. Өздерінң сеньорларынан қашып, жаңадан
пайда болған қалада ... ... ... ... ... ... қауымдық құрылымның тәртібі мен тәжрибесін алып келді.
ІХ-ХІ ғасырлардың IX—XI ғасырдың екінші ... ... ... шіркеудің ықпалы қайтадан күшейді. Оның мемлекетпен
байланысы аса ... ... ... ... ... орталық өкіметке
бағынышты еді де, соның беделін қорғау күзетінде тұратын. Патриарх бұрынғы
папа тәрізді дүниелік мемлекет ... ... ... ... ... оның өзін ... ... түгелімен императордың еркін-де болатын.
Епископтардың жеке меншікті жері және ... ... ... ... Шіркеудің табысына дейін императордын, оларға
деген ... ... еді. ... халықтың «өз еркімен» шіркеуге
деп шығаратын дәстүрлі сыйлықтарының өзін тек X ғасырдың аяқ ... ... ... ... ... ... заңға айналдырды, ал ... және ... ... үй басынан алынатын [36, 94-95 бб.].
Христиандық шіркеу ресми түрде бірегей деп ... ... ... ... жоқ еді. Ол ... ... тайпалары Батыс Рим
империясына басып кірген кезінде-ақ фикцияға айналған. Осынау ыдыраушылық
VIII ғасырда ... бас ... ... ... королінен дүниеліқ
мемлекеттің папалық аймақтың — билігін алғаннан ... ... ... ... ... ... бақ ... одан сайын өрши
түсті. Византиялық ... ... мен ... ... ... ... ... Болгария шығыстықтардың үлгісімен христиан дінін
қабылдап, папалықтардың күдерін үздірді, Сербияда ... ... ... түсті, осыдан жүз жыл еткен соң папаның эмиссарлары орыс
жерінде де сәтсіздікке ...... ұлы ... ... ... ... ... жазында, Константинопольге келген папалық легаттар
(елшілер) папаның Иллирия мен ...... ... ... ... ... ... Бұл талапты қабылдамай тастауы мұң ... ... ... ... діннен безген деп жариялады.
Патриархтың папаға берген жауабы да осы ... ... ... ... ... ажырасты - «схизм» жариялады. Осыдан бастап шығыс шіркеуі
(Византия шіркеуі және византиялық үлгімен ... ... ... ... елдер) гректік католиктік деп аталатын ... Олар және ... ... ... ... ат ... алды да ... римдік-
католиктік шіркеу деп аталды [25, 67-68 бб.].
Кейіннен де сан рет шиеленіскен осынау күрестің барысьшда оның ... ... және ... астарлары үнемі догматикалық, әдет-
ғұрыптық және шіркеулік ұйымдастыру ... ... ... ... ... Догматикадағы, қүдайға сыйынудағы және
шіркеуді құрудағы тарихи ... ... мен ... ... ... Екі жағы да ... не ырыққа көнбеді, қызба айтыс-
тартыстар қала тұрғындары арасынан да қолдау тапты. Византия ... ... ... ... сауда-қолөнершілік бәсеке олардың бір-бірін жек
көрушілігін одан сайын қоздыра түсті. Византиядағы монахтық тұрмыс ... ... еді. ... ... ... ... Империя
территориясында ірі, ұсақ және ете ұсақ монастырьлар мейлінше көп болатын.
Езілген халықтың қалың бүқарасы ... ... ... көп ... ... ... ... тіршіліктен құтылу үшін монастырьларға
тығылатын. Бірақ ертеден қара кешке дейін монастырьда жұмыс істейтін ... да ... ... ... ... ... ... еді. Монастырьлар XI—XII ғасырларда шапшаң өрбіді. Әрбір ... ... ... ... иерархтары бай меншігі бар ... ... ... ... ... және Афона
монастырьлары) саясатқа белсене араласатын. Билік үшін таласқан үстем
таптың екілдері халық ... ... бар ... ... ... етуге
тырысатын [12].
Бұл айтылғандардан бөлек қала өміріндегі ... ... ... ... ... ие және ... қаланың кейбір
тұстарын ашып көрсете алады. ... да ... ... ... өте өзекті мәселелер қатарына жатады. Әлеуметтік ... ... біле ... ... ... құрамы, түрлі әлеуметтік
қауымдар арасындағы байланыс т.б.) ... және тағы ... ... ... ... Ертевизантиялық қала тұрғындарының
әлеуметтік ... ... ... Кіші ... 1 – 5 мың, ... 10 ... дейін, ірі қалаларда 30 мыңға дейін тұрғындар ... ... ... ғана ... бөлігі ғана емес,
құлдардың негізігі бөлігі тіршілік етті ... ... ... және қара ... қолданылды). Империя ақсүйектерінің басым
бөлігі, шенеуніктер, ірі жер иеленушілер, бай ... мен ... өмір ... ... қала ... ... ... қолөнершілер,
кішігірім саудагерлер, жалдамалы жұмысшылар және құлдар құрады [7, 84-85
бб.].
VII - IX ғғ. орта тұсына қарай ... ... ... ... теңізден алшақтай бастайды. Мұның өзі ... ... ... ... ... ... ... бұрынғы ірі жериеленушілері мен
саудагерлері бар кварталдар жоғала бастайды. ... ... ... ... ... ... жойылады. Жаңадан пайда болған сауда қарым-
қатынастары сауданың оншалықты бай емес ... ... ... Ірі ... ... ... VII – VIII ғғ. ... көрмеген орташа саудагерлер мен қолөнершілер қала сыртына көшіріле
бастайды.
VII – VIII ғғ. империяның әлеуметтік құрылымында түпкілікті өзгерістер
орын алды. Құлдықтың маңызы ... ... ... ... ... жері ... қауымдық шаруа алмастырды. Бұрынғы қаланың элитасы болып ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастардағы шынайы өзгерістер мемлкетттік
апараттың қысқартылуына және ... ... ... Ескі ... қолында болған маңызды билік қызметтері жойылды.
Осы айтылғандардың да ортағасырлық қалалардың аздаған ... ... ... ... ... ... бірге ескі
муниципалдық өзін-өзі ... да ... ... ... ішінде оның
мемлекет пен ауыл шаруашылығымен айналысушылар арасындағы байланысы ... ... ... жаңаша қабаттары пайда бола ... ... ... ... ... ... ... ие болды.
Осылайша қарастырылып отырған уақытта византиялық қоғамда терең
өзгерістер орын ала бастады. Оның ... ... ... қала ... өзінің үстемдігін жүргізе алмады. Қала тұрғындары өздерінің
бұрынғы басымдылықтарынан ... ... ... ... ... ... ... іс-шаралар пайда болады. Осының ... қала ... ауыл ... ... ... ... қала ... да басқалар тәрізді императордың бағыныштысына
айналды.
VIII ғасырлардағы деректерде ендігі қала басшылары архонттар деп ... ... Олар енді ... ... ... тобы ... қатар мемлекеттік биліктің бір ... ... ... ... Одан ... ... ... әлеуметтік қауымы әскери істерде де
басшылық орындарда болады.
Осылайша қарастырылып отырған кезеңде ... ... ... ... ... айрықша өзгеріске ұшырайды. Қала
өмірі ... ... ... ... қала ... маңызға ие
болмады. Қаладағы әлеуметтік өзгерістер құлиеленушілік қатынастардың
жойылғандығын және жаңа ... ... ... куәсі
болғандығын толық сеннімен айтуға болады. Осылайша жоғарыда ... ... ... ... ... эволюциясы өзінің дамуын
тоқтатпады.
Өзіміз алдыңғы таушалардың бірінде ... ... ... ... жүрген көптеген зерттеушілер ІХ ғасырдың ортасына қарай
қалалардың даму үрдісі басталғандығын мойындайды. Яғни осы ... ... қала ... ... даму ... ... ... хабардар етеді.
ІХ – ХІІ ғасырлардағы византия қалаларының әлеуметтік дамуын қарастыру
барысында, біз оның әбден құлдырауға ұшырағандығына куә боламыз. ХІ ... ... ... ... ... қоғамның негізгі кластары
қалыптасты. Бірақ бұл үрдістер ... ... ... жетпеген болатын.
Мәселен, билік етуші кластар арасында нақты шекералар белгіленбеді, дін
иелері ... ... ... ... ... ... таптардың
арасындағы байланыстардың жүйесі жасалынбады.
Византияның әлеуметтік құрылымын зерттеген Г.Г. Литаврин былай ... «ІХ – ХІІ ... қала ... ... қолөнершілер мен
саудагерлерден бөлек адамдардың тағыда екі категориясы құрады. Зерттеушілер
үшін ерекше қызығушылыққа ие болған ... ... ... мен ... [5, ... ... құлдардың саны күрт азайғандығына ... ... ... ... ауыл ... тіпті қолданылмады десе де
болады. Ал ой еңбегімен жұмыс ... ... Г.Г. ... ... ... ... мен ... мекемелерінің
қызметкерлерін жатқызады. Аталған зерттеушінің пікірінше архитекторлар,
суретшілер қолөнеошілер қатарына ... ... ... ... ... дамуларының өзгеруі
нәтижесінде олардың әлеуметтік дамуы және ... ... ... Византия қалаларының құлдырау себептері
Батыстағыдан айырмашылығы Византия қалалары жеке феодалға тиесілі
болмады, әрі осы ... ... ... ... де ... Бұлар қала
халқымен одаққа ұмтылмаған мемлекеттің қол астында болды. Өйткені ерікті
шаруалардың ... және оның ... ... қала ... ... ... Византия империясында барған сайын маңызды бола
түсті, ... ... ... ... Қаланың сауда-қолөнерлік
дәулетті жоғарғы тобы орталық өкімет алдында өз ... ... ... ... ... көрді. Алайда, мемлекет патрициаттың қаланың
шаруашылық өмірін басқаруға ұмтылуын колдамағаны былай тұрсын, оның ... ... ... ... Қалада император тағайындаған стратег билік
етті, оның қарамағында жалдамалылардан құралған әскер ... ... ... ... ... өсіп ... артықшылықтармен
пайдаланған феодалдар қалада өз позицияларын кедергісіз нығайта ... ... ... ... ... ... ... кемелері болды және өздері жергілікті саудагерлердің көмегінсіз-
ақ, өз вотчинасының ... сата ... XI ... аяғынан бастап
императорлар Италия қалалық республикаларының ... ... ... ... ... бой ұра бастады. Оларға ақысы ретінде көптеген сауда ... ең ... ... ... ... ең ірі ... салығынсыз сауда жасау құқығын берді. Қалада орнығып алған феодалдар
шетелдіктермен көтерме сауданы ... ... олар ... баж салығымен
қазынаға деген салықты төлеуге мәжбүр болып отырған жергілікті көпестерге
қарағанда баж салығын көбірек төледі [3, 127-128 ... қала ... ... ... емес, феодалдарға сан алуан
артықшылықтар беріп отырған өздерінің қас жауы – ... ... ауыр ... ... ... тура ... Осы күресте қалжыраған, өте-мөте
тиімсіз ... ... ... қалалары шетелдіктермен бәсекеге төтеп
бере алмады. XII ғасырдың ... ... ... ... келе ... ... әлі мейлінше әлсіз еді, бірақ империя астанасында бұлар
XII ғасырдың басында-ақ тез үдей ... ... және ... ... ... ... қалалық өзін-өзі
басқарудың болмауы, мемлекет тарапынан ұсақ-түйек қамқорлық, салықтың
көптігі – ... бәрі ... ... қала ... мен ... ... болды, бұлар бірте-бірте құлдырай берді. Италия саудагерлері
шетелдік ... ... ... ... жиі және көп ... ... Византия бұйымдарынан арзан болды да, көп ... ... ... ... ... арасынада экономикалық, әлеуметтік және саяси жағынан
дәуірлеп ... ... ... XII – XV ... ... байланысты ортақ пікір жоқ. Алайда тарихшылардың аталған
мәселеге байланысты тарихи ... ... ... ... ... ... Бұл ... жан-жақты талдау,
византиялық қалалар мен батыс европалық қалалар арасында үлкен өзгешеліктер
болғандығын көрсетіп берді.
Тарихшылардың ... ... ... ... (XII - XV ... тұрғадан әлсіреп, сауда байланыстарының күрт төмендеуімен
ерекшеленетіндігін бір ауыздан айтып отыр [19, 22 б.].
Қалалардың, ... және ... ... ... ... ... тым баяу жүруінде, өнеркәсіптің
тоқырауында, феодадардың ... ... ... шет ... жаулап алуында және Византия мемлекеті үшін орын алған ауыр
саяси жағдайда (түріктермен соғыс, батыспен байланыстың үзілуі) ... ... ... антикалық мұра және мемлекеттік қолғабыс ықпалы тәрізді
факторлар ... ... ... сақтауға көмектесіп отырса,
ендігі жерде жаңа ... ... ... олар ... ... ... кері әсерін тигізетін тежеуіштерге айналып кетті.
Қолөнер кәсібін ұйымдастыру мен құрылымындағы ... ... ... ... ... ... ... ең бастысы дамудың
манафактуралық сатысына қарсылық көрсетілді. Осылайша сауда мен қол ... ... ... ... қолөнер өнеркәсібінің сапалы
дамуына кедергіге ... ... ... ... мен ... өте ... түсті [38, 15-16 бб.]. Олай дейтініміз олар өздерінің іс-
әрекет ету ... ... ... бақылауында болды.
Соның нәтижесінде империяның соңғы кезеңінде қолөнершілер мен
саудагерлер ... ... ... таба алмай, өздерінің тіршілік етуін
қамтамасыз ете алмады. Бір сөзбен айтқанда ... ... ... ... ... ... ... айтатын болсақ, батыста цехтық
құрылыстың ыдырауы одан да ... ... ... ... ... ал ... корпаративтік құрылым жаңа манафактура
пайда болмай-ақ ыдырай бастады. Осылайша Италия, оның ішінде Венеция мен
Генуя ... ... ... ... бәсекелестік таныта
бастады.
Еуропалық және византиялық қалаларды салыстыра отырып А.А. Сванидзе
былай дейді: «византиялық ... ... ... ... ... ... ... еркіндік болмады» [8].
Г.Л. Курбатовтың ХІІ ғасырлардағы византиялық қалалардың өрлеуі қысқа
және аяқталмады деп ... ... көп ... ... ... ... ... ең басты себебін Византияда феодалдық ... ... ... [7, 155 ... және құлдыраған шаруа қожалықтарын сақтай отырып феодалдық
экономиканы көтеру жерді өңдеу техникасында, өнім ... ... Тек қана шару ... ... ... қана ... ... шаруалырдың кедейленуне алып келді. Мұның бәрі ішкі және
қалалық ... ... өз ... ... ... Ал, бұл өз ... ғасырда шаруалардың сатып алу қабілетінің төмендеуіне алып келді. Соның
нәтижесінде көптеген қолөнер кәсіптері ... ... ... ... ... ... тірелуі келіп шығады. ХІІ
ғасырдың екінші жартысына бастап қала ... ... ... ... ... ... Константинополь қаласында
өзіндік із қалдырды.осы кезде ақ Византияға ... ... ... ... ... ... ... бастайды. Осының бәрі
Константинопольдағы әлеуметтік жағдайды қиындатып жіберді. ... ... және ... қозғалыстар күшейіп кетеді. Тіпті
кішігірім қалаларда да ХІІ ғасырдың соңында ... ... ... Г.Л. ... және З.В. ... мен К.А. ... ХІ-ХІІ ғасырлардағы византиялық қалаларда батыс еуропалық
цехтатардағы тәрізді сауда-қолөнерлік құрылымдар пайда ... [5, ... ... ... ... ... ... болсақ, бұл
Византияда өте әлсіз байқалды. Қала тұрғындарының мемлекеттік ... ... қала ... өздерінің саиси биліктерін
нығайту үшін ... ... да ХІІ ... ... ... қол
жеткізген өзін-өзі басқарулары мен ... ... ... ... мен ... деп қарау керек деп
ойлаймыз.
Салыстырмалы түрде айтатын болсақ осы уақытта Италияда феодалдар тобы
қала тұрғындарымен ниеттес ... ... қала ... ... ... ... ... басқару элементтері феодалдың ... ... алу ... ... тіркелді.
Осылайша, ХІ-ХІІ ғасырлардағы византиялық қалалардың дамуын батыс
еуропалықтармен салыстыратын ... ... ... ... ... ... қзін-өзі басқару қозғалыстар, дамыған қалалық өзін-өзі
басқару, тіпті оның элементтері қалыптаспады. Бір ... ... ... мен ... ... ... өмір мен ... қатынасудан шеттетілді [7, 158б.].
XIII – XIV ғасырларда қалалардың ... ... ... ... ... дами ... Ал мұның өзі кішігірім қалалар ... ... ... ... ... ... Нәтижесінде кейбір
қалалар ірі феодалдардың әулеттік ... ... ... италиялық саудагерлер Византияның сыртқы саудысын ғана
емес, тіппті кейбір қалаларда ішкі ... ... ... ... отырған кезеңдегі Византияның экономикасынның
құлдырауына бір ... ... ... өрістеуі, екінші
жағынан италиялық экономикалық жаулап алу өз ... ... ... мен ... әлсірету арқылы византиялық ірі ... ... ... ... ... ... ... үстіне саяси оқиғаларға байланысты Византияда орталық билік те
әлсірей бастады. Қалалар ... ... ... ... ... ... қаланың саудагерлері мен қолөнершілері өздерінің
кәсіптерін жер шаруашылығымен және қаладағы басқа да ... ... ... ... ... ... ... дәрежеде
қорғалмауы италиялық тауарлардың одан да көптеп енуіне жол ашып берді.
Тіпті ... ... ... византиялық қолөнер дағдарысқа ұшырап,
италиялық тауарлар қасында түпкілікті бәсекелестігін жоғалтты деп ... ... ... ... әсер еткен тағы бір ерекшелік ол
империяның ... ... ... ... біркелкі болмауы еді. Бұл империяның астанасы мен басқа
провинциалды қалаларды салыстырғанда ... ... ... ... ... ... ешқашан өзінің экономикалық күш-қуатын жоғалтқан емес.
ХІІ ... ... ... астанадан империяның провинциалды
қалаларына ... ... ... ... әлсіреткенімен бұл
үрдіс Византияның соңғы кезеңінде жалғасын таппады. XIV - XV ... ... ... ... ірі ... болып қала
берді. Дегенмен қала ... ... ... пен ... жалғастырушы
«алтын көпір» маңызынан айрыла бастаған ... Бұл ... ... ... ... ... ... қолөнер
өндірісін экспорттаудағы әлемдік орталық қызметін жоғалтты деп айтуға
болады [3, 84-85 ... ... ... ... византиялық қаланың дамыған
феодализмдегі ерекшелігі экономикалық ролінің әлсіреулрінде жатты. ... ... ... ... ... ... ... Сонымен
бірге басты ерекшелік ретінде Константинопольдың ... ... ... ... ... ... ... ғасырдың соңына қарай келе жатқан дағдарыстың белгілері оншалықты
біліне қойған жоқ. Биліктің ұсақ-түйектің барлығына араласуы, ... ... тым ... ... ... ... басты
кәсіп орындар мен корпорацияларды тұншықтырды. Қалалардағы сауда мен
қолөнер оңалмастай ... ... ... ... өздерінің
тауарларын өткізетін кең ауықымды орындар таба ... ... ... сапа ... ... ... тіпті олардың бағасы да арзан
болды.
Осылайша соңғы византиялық кезең (XIII - XV ғғ.) ... ... ... ... ұшырауымен және сауда
байланыстарының үзілуімен айшықталды. Батыс Еуропамен ... ... ... ... ... олар ... дамуында феодалдық
экономиканы қалыптастыра алмады. Оның ... ... ... ... қалуы дамудың манафактуралық сатысына өтуге кедергі
жасады.
Қорытынды
Ортағасырлық қалалардың дамуы ... ... ... даму ... анықтамалық маңызы бар. Олай дейтініміз
дәл қарастырылып отырған ... ... мен ... ... көрініс беретін қалалар қалыптаса бастаған болатын. Бұрыннан келе
жатқан шіркеу, билеуші ордасы тәрізді ... ... ... жоқ, ... ... жерде қала тұрғындары өздерін ... ... деп ... Олар өздерінің қалаларын тұрғызды, тұрмыс
күйін еселеді, басқарудың өзіндік формаларын қалыптастырды, қоршаған ортаны
құбылыс ретінде ... оны ... және ... ... ... ... мемлекеттеріне қарағанда Византия қалаларының даму
үрдісі өзгеше болды. Ерте ... ... ірі ... ... ... қалалар болды. Осы кезде ақ олар ... ... ... мен ... ... ... біршама алдыда тұрды. Мұндағы
қалалардың біразы антикалық кезеңінен мұра ретінде ... ... ... да ... ... ... Алғашында қала тұрғындарының
әлеуметтік құрамы антикалық ... ... ... ... уақыт өте
Византикалық қалалардың өзіндік әлеуметтік қоғам қалыптаса бастады. ... ... ... ... ... ... ол ... болып
келеді. Сонымен жоғарыда айтылғандарды тұжырымдай келе өзіміздің
қорытындымызды ... ... ... қоғамның белгілі бір кезеңінде қалалар пайда
болды. Оның қалыптасуында алғашқы феодалдық дәуірден – өркендеген феодализм
дәуіріне ... ... ... іс-әрекеттерден болды. Византия
қалалары үшін тән ерекшелік қолөнершіліктің және сауда орталығы ретінде
тууы және ... ... ... ... өсуімен қатар қолөнер өндірісі кеңейеді, сауда
дамыды. Қала және қала маңында пайда болған базарлар ортақ ішкі ... ... ... ІХ ... орта тұсынан бастап халықаралық
сауданың екі ірі орталығы ... ... ...... ... ... аймақтарымен байланысты болған Жерорта теңізі маңы.
Бұл Византияға, ары қарай Шығысқа шығуға мүмкіндік берді. Халықаралық ... ... ... ... ... – Балтық және Солтүстік
көлдері аймақтарында қалыптасты.
Үшіншіден, Византиядағы ортағасырлық қаланың ... ... тағы бір ...... ... мен ... мемлекет тарапынан
шектелуі. Әсіресе өзінің мемлекеттік ... ... ... ... тән бұл ... ... және жағымсыз жақтары
болды. Ерте Византияда пайда бола ... ол ... ... шырқау шыңына
жетеді. Мықты мемлекет тарапынан сауда-қолөнер корпорацияларына деген
қамқорлық қала қолөнерінің дамуы ... ... ... ... ... монополиясын, қолөнер корпорацияларын ... тыс ... ... ... ... ... ақсүйектердің мол тапсырыстарын, империя жолдары мен
қалаларындағы қауіпсіздікті қамтамасыз етіп отырды.
Төртіншіден, мықты орталықтанған билік ... ... ... бір ... ... ... қолөнер мен сауда-саттықтың дамып,
гүлденуіне сөзсіз, ... ... ... ... ... ... ХІІ ... орын алды. Осыған дейін Батыс Еуропа мен
Византия ... даму ... ... ұқсастықтар болса, ХІІ
ғасырдан Византия мен Батыс Еуропа қалаларының экономикалық даму тарихы екі
бөлек бағытпен ... ... ... ... жаппай қарқынмен жүріп келе
жатқан қалалардың экономикалық дамуы мен гүлденуі ХІІ ... ... ... феодалды экономикасында түбегейлі өзгерістерге алып келе
алмады. Сондықтан осы кезеңнен бастап ... ... ... ... оның соңы ... ... сахнасынан кетуімен
аяқталды.
Пайдаланылған әдебиеттер мен деректемелер тізімі
1. ... А.В. ... ... ... ... ... и ... Т. 1. Изд-е 2. / А.В. Бунин,
Т.Ф. Саваренская. – М. : ... 1972. – 496 ... ... Г.Л. ... ... ... ... византийского
города в IV - VII вв. (конец античного города в Византии). - Л., 1971.
3. Поляковская М.А., ... А.А. ... быт и ...... ... ... 1989. – 293 ... Сюзюмов М.Я. Ремесло и торговля в Константинополе в начале X в. //
Византийский временник. – 1951.
5. ... Г.Г. Как жили ... - СПб., ... ... А.П. ... и ... в Византии IX - X вв. - М., 1960.
7. Курбатов Г.Л. История ... (от ... к ... Учеб.
пособие для студентов ист. фак-тов и ВУЗов. - М., 1984.
8. Сванидзе А. Средневековый ... ... ... // ... - ... №2.
9. Городская жизнь в средневековой Европе. М., 1987.
10. Византийская ... ... // ... ... по ... истории Византии. - М.: Издательство Академии Наук СССР,
1951.
11. Кодекс Юстиниана // Сборник документов по ... ... - М.: ... ... Наук ... ... Прокопий Кессарийский. Тайная история // Сборник документов по
социально-экономической истории Византии. - М.: ... ... ... ... Путевые записки Вениамина из Туделы //Сборник документов по социально-
экономической истории ... - М.: ... ... Наук ... ... хроника Захарии Митилинского //Сборник документов по
социально-экономической истории Византии. - М.: Издательство Академии
Наук ... ... ... ... Иешу ... Сборник документов по социально-
экономической истории Византии. - М.: Издательство Академии Наук СССР,
1951.
16. Абеляр Петр. Теологические ... / Пер. с лат., ... ... сост.С. С. Неретиной. М., 1996.
17. Памятники средневековой ... ... X - XII ... М., ... Саваренская, Т.Ф. Западноевропейское градостроительство XVII−XIX вв.:
Эстетические и теоретические предпосылки. – М. : ... 1987. ... ... ... З.В., ... К.А. Отличительные черты феодальных отношений
в Византии (постановка проблемы) // Византийский ... - ... ... ... по ... средних веков. / Под. ред. С.Д. Сказкина. М.,
1963. Т.2.
21. ... В.Г. ... ... по ... истории. СПб., 1990
22. Удалъцова З. В. Проблемы типологии феодализма в Византии. // В ... ... ... М., 1975, с. ... Бессмертный Ю.Л. Феодальная деревня и рынок в Западной Европе XII -
XIII вв.М., 1969.
24. Л е в ч е н к о М.В. ... по ... ... // Византийский
временник. IX, 1956, с. 3 – ... ... А.Я. ... и ... ... ... ... М., 1989.
26. Иаследова Р.А. Ремесло и торговля Фессалоники конца IX—начала X в. //
Византийский временник. 1956, VIII.
27. Даркевич В.П. Народная ... ... М., ... ... Ю.Л. ... деревня и рынок в Западной Европе XII -
XIII вв.М., 1969.
29. Культура и ... в ... ... ... и ... зарубежных
исследований. Реф. сб.М., 1982.Ч.I.
30. Проблемы методологии истории средних веков: европейский город ... ... Реф. сб. М., 1979.Ч. I - ... ... - сайт о ... Сюзюмов М.Я. Предпринимательство в византийском городе. // АДСВ, 1966
33. ... ... Том ІV. VII – XVI ... – М., 2003
34. Великая степь в античных и византиских источниках: Сборник материалов
/ Составление и редакция А.Н. ...... ... 2005. – ... ... Ф.И. История Византийской империи в 5 томах. – М., 2005. ... Ле ... С ... на ... ... в ... ценностных ориентаций на
христианском Западе XII - XIII вв. // Одиссей. Человек в истории. М.,
1991.
37. Гибель империи. ... ...... 2008. – 240 ... ... А.Н. Государственный контроль и регулирование торговли в
Византии IV – ІХ вв.: ... на ... ... ист. ... ... ... ... история. Средневековье: Европа и страны Востока. – Минск,
2007. – 1408 с.
40. Гийу А. Византийская цивилизация (пер. с ... Д. ... ... ... 2008. – 545 ... Шейнэ Ж.К. История Византии (пер. с франц. В.Б. Зусевой). – М.: ЗАО
Центрполиграф, 2006. – 158 ... ... по ... ... веков. / Под. ред. С.Д. Сказкина. М.,
1963. Т.2.
43. Харитонович Д.Э. В единоборстве с василиском: опыт историко-культурной
интерпретации средневековых ... ... // ... ... ... М., 1989.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тараз - саудагерлер қаласы3 бет
Визалар және кедендік ережелер4 бет
Тараздың көне моншалары4 бет
Қазақстанның ежелгi қалалары жайлы28 бет
1986 жылдан 2002 жылдар аралығындағы салқын кездегі Алматы және Астана қалалары бойынша ауа температурасының термикалық режимі38 бет
4-7 ғасырлардың бірінші жартысындағы византия империясы5 бет
IX-X ғасырларда Батыс Еуропа елдеріндегі феодалдық құрылымның нығаюы. IX-XI ғасырлардағы Франция, Германия,Италия X-XIғасырдың ортасына дейінгі Англия. Испания мен Византия дамуының тарихи ерекшеліктері9 бет
Іле өңірінің ортағасырлық қалаларының заттай мәдениеті36 бет
Алматы және Астана қалаларының жел режимі18 бет
Алматы және Астана қалаларының жел режимі жайлы29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь