Кузеевтің шежіретануға қосқан үлесі

КІРІСПЕ . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3

І. АКАДЕМИК Р.Г.КУЗЕЕВТІҢ ӨМІРІ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМИ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ
1.1 Р.Г. Кузеевтің өмірі мен ғылыми қызметі . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
ІІ. Р.Г. КУЗЕЕВТІҢ ШЕЖІРЕТАНУҒА ҚОСҚАН ҮЛЕСІ
2.1 Шежіре туралы түсінік . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2.2 Р.Г.Кузеевтің еңбектеріндегі шежіре және этногенез мәселелері . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ІІІ. ҚАЗАҚ, БАШҚҰРТ ШЕЖІРЕЛЕРІ БОЙЫНША РУ.ТАЙПА АТАУЛАРЫНДАҒЫ ПАРАЛЛЕЛЬДЕР ЖӘНЕ ЭТНОГЕНЕТИКАЛЫҚ БАЙЛАНЫСТАР
3.1 Қазақ.башқұрт халықтарының құрамындағы аттас рулар . . . . . .
3.2 Қазақтар мен башқұрттар арасындағы этногенетикалық байланыстар және рухани құндылықтарындағы ұқсастықтар. . . . . .
ҚОРЫТЫНДЫ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
        
        КІРІСПЕ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . .
|3 | |
| | ... ... ... ... ЖӘНЕ ҒЫЛЫМИ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ | |
| | ... Р.Г. ... ... мен ... ... . . . . . . . . . . |7 |
|. . . . . . . . . | |
| | ... Р.Г. ... ШЕЖІРЕТАНУҒА ҚОСҚАН ҮЛЕСІ | |
| | ... ... ... түсінік . . . . . . . . . . . . . . . . . . . |13 |
|. . . . . . . . . . . . . . . . | |
| | ... ... ... шежіре және | ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .|22 |
|. . . . . . . . . . . . . . . . . . | |
| | ... ... ... ... БОЙЫНША РУ-ТАЙПА АТАУЛАРЫНДАҒЫ | ... ЖӘНЕ ... ... | |
| | ... ... ... ... аттас рулар . . . . .|33 |
|. | |
| | ... ... мен ... ... ... | ... және рухани құндылықтарындағы ұқсастықтар. . . . . .|42 |
| | ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . |49 |
|. . . . . . . . . . . . . . . . | |
| | ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . |52 |
|. . . . . . . . . . . . . . | ... ... Кез ... ... ұлы ... ... ... тұлғаларды тудырған. Солардың бірі – Райль Гумерович Кузеев. Ол -
бүкіл әлем ... ... ... өз ... ... ... жұртының шынайы
патриоты, қоғам қайраткері. Сондықтан да ол ... жылы ... ... ... ... ... тындырған іс-әрекеттері мен қаламының ұшынан шыққан
ғылыми шығармалары - тарихи ... көзі ... ... ... саналы ғұмырын
туған халқының күрделі тарихын ... ... ... өмір ... ... режимнің қыспағынан тайсалмастан батыл ... ... ... тұлғаның өмірі мадақтауға тұрарлық. Бүкіл өмір ... ... ... ... мен ... ... кейінгі ұрпақты
тәуелсіздіктің баға жетпес құнын қадірлей білуге үйрететін, патриотизмге,
отансүйгіштік асыл сезімдерге ... ... ... мен ... ... ... танда башқұрт халқын, жалпы түркі жұртын ... ... ... ғұмыр бойғы зерттеулерінде ғалым туған ... ғана ... ... түркі дүниесін тануға талпынды, башқұрт
халқының терең тамырын қазақ халқымен сабақтастыра сақ-ғұн, одан бері ... ... ... өзектілігі міне, осыдан да туындайды.
Есімі түркі халықтары тарихының өте маңызды кезеңдерімен тығыз
байланысты, ... ... ... ... ... күреске арнаған,
табиғи талантын, алған білімін халқының ... оның ... ... ... ... ... ардақты тұлғаның өмірі мен қызметінің
арнайы зерттеу объектісі боларлық тақырып екендігі даусыз.
Р.Г.Кузеевтің ... ... ... ... ... ... ... зор.
Сондықтан, тарихшы-қайраткер туралы алғашқы зерттеуді әрине, тарихшылар
қолға алуға міндетті. Сондықтан да осы ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері. Диплом жұмысының басты мақсаты
Р.Г.Кузеевтің ... мен ... ... оның еңбектерінің негізінде
қазақ және ... ... ... ... ... ... ... Осы мақсатты жүзеге асыру үшін алдымызға
төмендегідей міндеттер қоямыз:
- Ғалымның ... ... ... ... ... ... ... еңбектерінің бүгінгі тарих ғылымы үшін маңыздылығын айқындау;
- Р.Г.Кузеевтің ғылыми шығармашылығын ашып көрсету;
- Шежіре ұғымына талдау жасау;
- ... ... және ... ... ... жасаған
пікірлері мен бекіткен тұжырымдарына саралау жасау;
- Қазақ пен ... ... ... кездесетін аттас рулардың
ұқсастықтары мен этногенетикалық байланыстарын талдау;
- Екі халық арасындағы ... ... және ... ... беру.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Аса ... ... ... ... ... ... пен этнографияға, түріктану саласына қосқан
үлесі, ғылыми-шығармашылық бай мұрасы бүгінгі күнге дейін өз алдына толымды
еңбек ретінде зерттеле ... жоқ. ... әр ... ... ... ... т.б. сала ... ол туралы қысқаша ғана
баяндамалар жасаумен, очерктер жазумен шектелген. Бұл әрине ғалымның өмірі
мен қызметі және ... ... ... ... білдірмейді,
керісінше оның бай мұрасын зерделеуге кез-келген зерттеушінің өресі жете
бермейтіндігін көрсетеді. Олай дейтін себебіміз Р.Г. ... өмір ... ... ... ... өте ... ... арналған
болатын. Оны талдау, зерттеу сол арқылы жаңаша қорытындылар жасау үшін кез-
келген зерттеушінің көп ... ... ... қажет.
Ал ғалымның қарастырған мәселелеріне келетін болсақ, бұл тақырып яғни,
шежіре мәселесі, оның ішінде ... ... шығу ... ... ... ... ... ғғ. өлкетану, түркі халықтарының тарихы, этнографиясы ... ... ... жинақтау ісі қарқынды болды. Бұл
дәуірде этнографиялық мағлұматтарды қолға түсіру ... ... ... ... мүшелеріне айналған ғалымдар өз ынталылығын
танытты, жан-жақты ізденіп, ғылыми мәнді деген ... ... ... ... ... ... этнографиясына байланысты жиналған
ғылыми мұра сол болды. Аты әйгілі А. Левшин, В. ... ... А. ... В. ... Н. ... А. ... және т.б. ... өз еңбектерінде шежіре ... ... ... ғана қолданған. Халықтың тарихи жады сақтаған тарихи мәліметтер
зерттеушілер үшін қызықты, құнды болуына қарай, әр ... ... ... ... ... қажетсінді.
Қазан төңкерісіне дейінгі әдебиетте қарастырылып отырған мәселе алғаш
рет П. И. ... ... ... Оның еңбектерінің ішіндегі ең
маңыздысы «История Оренбургская».[1] Бұл жұмыс башқұрт ... ... ... және қазақ халқымен байланысын барынша
таныстырады. Біздің ... үшін В. Н. ... ... ... ие. ... ... ... болған В. Н. Татищев башқұрт
және қазақ халқының ішкі ... жете ... ... ... ... ... ... аталған халықтардың шығу тегіне арнап, олардағы аттас рулардың
негізінде екі халықтың байланысын іздеуге ... [2] ... ... олардың қоныстанған өлкесін зерттеудегі ең елеулі оқиға Ресей ҒА
екінші экспедиция ұйымдастыруында жатты. П.С. Паллас ... ... ... Қазақстанның солтүстігі мен батысын, Башқұрт жерін толығымен
аралап, өте бай этнографиялық материал жинақтады. [3] ... және ... ... байланыстарды анықтауда В. Черемшанскийдің еңбегі
ерекше құндылық танытады. [4] 1850 ж. в ... ... Н. ... ... ... (№ 20) атты ... көреді, кейіннен ол жеке кітап ретінде жарияланған. Мұнда алғаш рет
башқұрт халқына қатысты ақпараттар ... ... ... [5] ... «Заметки об этническом составе тюркских племен и ... ... об их ... атты еңбегі қазақтар мен башқұрттардың, тіпті
түркі халықтарының этникалық құрамын ... ... ... ... ... халықтарының пайда болу мәселесін шешпеседе, әртүрлі түркі аңыздары
мен ру аттарын және ... ... келе ... түп ... ... дәлелдейді. [6] 1904 ж. «Труды Оренбургской ученой архивной
комиссии» атты ... Д. П. ... «О ... тамгах» деген
мақаласы жарық көреді. Онда ол ... ... ... ... ... ... ... басқада түркі халықтарының таңбаларымен ұқсас
екендігін атап ... [7] ... ... ... ... халқын
этнографиялық тұрғыда зерттеу негізінен алғанда үлкен ... ... ... және ... танымдылық үшін айналымға
енгізумен ерекшеленді.
Кеңес ... ... ... ... ... ... мен ... негізінде зерттеу жолға қойыла бастайды. Бұл
жерде С. И. Руденконың еңбегінің маңызы зор деп айта ... Ол ... ... көшпеліліктің ықпалы басым болғандығын атап өтеді.
[8]
XX ғасырдың екінші ... ... ... ... ... ... ғалымдар айналысады. Олардың ішінде Р.З. Янгузин, ... Р.Х. ... У.Х. ... тәрізді зерттеушілерді ерекше
атап өтуге болады. [9]. Бұлардан ... ... ... ... ... ... бүкіл ғылыми шығармашылығы осы мәселелерге ... Оған ... ... ... ... ... деректік негізі. Деректік мәліметтердің негізгі тобын
Р.Г.Кузеевтің өз ... ... ... ... Әсіресе,
Р.Г.Кузеевтің шежіре төңірегінде жасаған ғылыми қорытындылары, ортағасырлық
тарихи ... ... ... ... және қазақ пен башқұрт
құрамындағы руларға қатысты бекіткен өзідік ... ... ... деректік қорын құрады. Бұл еңбетердің барлығы Р.Г.Кузеевтің өз ... ... ... болғанын дәлелдеуде құнды болып отыр.
Жұмыстың методологиялық негізі: Р.Г.Кузеевтің саналы ... ... ... ... сай келгендіктен, сол кездегі басты методологиялық
бағыт болған қалыптасып келе жатқан марксистік-лениндік деп аталған тарихи
материализмге ... ... ... ... ... оның зерттеліп
отырған тарихи тұлғаның көзқарастары мен ... ... ... Жеке тұлғалар жөніндегі ғылыми зерттеу жұмыстарын жазу ... ... ... ... ... ... тұжырымдардың маңызы
зор болғандықтан, жұмыс барысында Ұлы бабамыздың актуальды интелект және
әрекетшіл интелект жөніндегі тұжырымдары ... өз ... ... ... ... ... кеңірек айқындауға, жаңа көзқарас
тұрғысынан пайымдауға көмектесті.
Зерттеудің барысында тарихилық, талдау және қорыту, салыстырмалы түрде
қарастыру тәрізді ... ... ... тағдырын объективті, шынайы,
жан-жақты көрсету - міне, жаңа методологиялық бағыттың мақсаты да ... ... ... кіріспеден, үш тараудан, қорытындыдан және
пайдаланған ... ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ҒЫЛЫМИ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ
1.1 Р.Г. Кузеевтің өмірі мен ғылыми қызметі
РҒА корреспондент-мүшесі, БР ҒА академигі, тарих ... ... Р.Г. ... жүріп өткен жолы кімге болса да үлкен ... ден ... жас ... үшін ... деп айтуға болады.
Башқұртстандағы этнология ғылымының ХХ ... 50-70 ... ... ... ... ... этнолог Р.Г. Кузеевтың бастамасымен
жүргізілген мақсатты зерттеулердің заңды нәтижесі еді. [10, 59б.]
Р.Г. Кузеевтың башқұрт ... ... ... ... ... ... іргелі еңбектері башқұрт халқының отандық ғылымның алтын
қорына кіріп қоймай, түркі халықтарының тарихының кейбір ... ... ... ... ... қатарына енді. Ол ұзақ ғылыми ғұмырында
оңдаған ғылым кандидаттарын және докторларын дайындап, ... ... ... салды.
Р.Г. Кузеев өзінің ғылыми ғұмырында төмендегідей белді ғылыми
мекемелердің қатарын мүше ... орын ... РҒА ... ... ... Ғылым академиясының академигі, Ресей
Әлеуметтану академиясының академигі, Чуваш ... ... ... ... ... ... академигі, РҒА Шығыстанушылар
Қоғамының мүшесі, РҒА Археография комиссиясының Оңтүстік-Орал бөлімінің
төрағасы, бірқатар ... және ... ел ... құрметті
профессоры.
Болашақ дүние жүзіне танымал ғалым 1929 жылы 10 қаңтарда БАКСР Уфа
кантоны Сафаровский волосының ... ... ... ... ... ауданы) дүниеге келеді.
Р.Г. Кузеев көпбалалы отбасында дүниеге келген. Кулактар деген айып
тағылған ... ... ... қашады. Гумер Абдрахманұлы Кузеев өз
заманының білмді адамдарының қатарына ... ... ... әсер ... ... төрт ұлы және бір қызы ... ... алып,
басқарушылар, әскербасшылары, ірі ғалымдар және қоғам қайраткердері ретінде
республикаға және шет елдерге танымал адамдарға айналды [10, 60 ... ... ... ... ... ғылымдарға қызығушылық
танытқандығы туралы айтылады. Ол газеттерге берген сұхбаттарының бірінде
этнографиямен бала кезден ақ ... ... зор ... айтып,
еркін тақырыпқа жазған шығармаларының бірін еске түсірді және оны ... ... ... Онда ... ... ... уақыты, ауылдағы
туыстарының тұрмыс тіршілігі жайлы нақты және ... етіп ... оның ... ... ... үлгі ... ... Раиль
Кузеевтің этнография ғылымына келуі біраз хикаяға толы болады. ... ... ... ... түседі, содан кейін Ленинград
мемлекеттік теміржол ... ... және ... ... оны
аяқтамай науқастанып Уфаға қайта оралады. Ақырында өзіне ... ... ... ... Ол К.А. Тимирязев атындағы Башқұрт
мемлекетттік педагогикалық институтының тарих факультеті еді. Осы ... рет Р. ... ... мен ... ... қызығушылығы көрініс
береді. Факультеттегі оқу курсын ол экстерн арқылы эмтихандарды ... бір жыл ... ... ... (Башмемпединституттың болашақ ректоры)
бірге өтті. [11, 185б.]
Кез-келген ... ... әсер ... ... нақтырақ
айтқанда бағыт беретін ұстаздардың болатындығы белгілі. Р.Г. Кузеевтің де
жолында сондай ұстаздар кездесті деп айтуға болады. Сол ... Уфа ... ... Ұлы отан ... нәтижесінде орталықтардан Уфаға қоныс
аударылған мәскеулік, ленинградтық, киевтік оқытушылар, ... ... ... ... атап ... ... Жергілікті ғалымдардың
ішінде Раиль Кузеевке Башқұртстан тарихынан арнайы курс оқыған профессор
А.Н. Усмановтың ықпалы көп ... Р.Г. ... ... ... ... ... ... таусылмас қызығушылық танытуға жол сілтеген міне осы
кісі.
Жоғары оқу орнын аяқтағаннан кейін Р.Г. ... ... ... жаңындағы М. Гафури атындағы тарих, тіл және әдебиет ғылыми зерттеу
институтына (қазіргі РҒА ғылыми орталығының Уфа ... тіл және ... ... алды. Бұл болашақ ғалымның алғашқы баспалдағы болатын.
Автономды республикалардағы КСРО ҒА ... құру ... ... филиалдың (БФАН) құрылғанынан кейін Уфада оның ... ... ... ... ... нәтижесінде Р.Г. Кузеев
біріншілердің бірі болып аспирантураға түсу үшін Мәскеуге ... ... ол ... ... бар ... жасайды. Олай дейтініміз, ҒА Башқұрт
филиалына, сондай ақ тарих ... ... ... мамандар қажет еді.
Болашақ аспиранттарға бірнеше бағыттар мен ... ... ... көбі ... ... этнографияда бар еді. Раиль Кузеев дәл осы
этнографияны ... және ... ... 1951 жылы оқуға ... ... ... ол РҒА ЭАИ ... ... Н.Н.
Чебоксаровтың жетекшілігімен диссертациялық жұмысын дайындайды. [10, 62б.]
ЭАИ-де сол кездері ... ... ... шоғыры қызмет істеді, атап айтар болсақ С.П. Толстов, Н.Н.
Чебоксаров, М.Г. Левин, М.О. Косвен, Б.К. ... И.И. ... ... Т.А. ... П.И. Кушнер, С.А. Токарев, С.М. ... ... Осы ... ... Р.Г. Кузеевтің кәсіби ғалым этнолог
ретінде ... зор ... ... ... ... этнографиялық
тәжрибені Р.Г. Кузеев КСРО ҒА Ортаазиялық экспедицияда жинады, оның оқу
отрядын С.М. ... ... Тянь ... ... ... оқып ... жылдары Р.Г. Кузеев башқұрттардың ... ... ... отырып, өзінің алғашқы ғылыми ерлігін жасайды. 1952
жылдың жазында материал жинау мақсатында ол жаяу Башқұртстанды оңтүстігінен
солтүстігіне дейін жалғыз ... ... Ол осы ... көп еске алып, осы жайлы
және аспирантурадағы үш жылдың ... ... ... ... шәкірттеріне айтып отырған. Диссертациялық ... Р.Г. ... ... ... жыл ... қорғап, Уфаға оралады [10, 62б.].
Осы тараушамызда Раиль ... өмір ... ... ... сыйдыру мүмкін емес, сондықтан біз зерттеуімізде оның ғылыми және
ғылыми ұйымдастырушылық қызметінің жарқын ... ғана ... екі ... да Р.Г. ... ... ... бағалау мүмкін емес.
Р.Г. Кузееев ... ... ерте ... ... келе ... ол төңкеріске дейінгі тарих ... өзі ... ... ... және өнер ... жетекшісі
болып тағайындалды, 28 жасында БФАН фице президенті болады да 60 жасқа
дейін осы ... ... ... ... ... ... құру үшін, кадр саясатында,
ғылыми зерттеу және білім беру мекемелерінің ... ... ... дамытуда, тарих пен мәдениеттің дара нысандарын
сақтап қалуда, жаңа технологияны ендіру ... осы ... ... ... ... шығу ... ... Онымен бірге қызмет атқарған
әріптерстерінің барлығының ... Р.Г. ... ... ... ... ... алдына қойған мақсатына жеткенше орындаған. Ол филиалдың барлық
құрылымдары мен ... ... ... ... ... емес, республикадағы жаратылыстану ғылыми зерттеулердің
дамуына көп жағдай ... ... ... ... ... ... ие ісі ... кітапхананы (қазіргі таңда Орал Волга аймағындағы ең
жақсы кітапхана), Ғылыми мұрағатты, қолжазбалар мен ескі ... ... ... ... және араб ... ... қойманы салуы. Олар қазір аймақтың тарихи мәдени мұрасының ... ... вице ... бола тұра Р.Г. Кузеев қоғамдық бастамаларда ... ... Көп ... ... ол ... басқару органдыранының
жұмысына көмектесті, Башқұрт ... ... ... ... ... үнді ... қоғамының башқұрт бөлімінің,
«Знаниенің», КСРО мәдениет қорының, Ресейлік ... ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар «Башқұртстанның
археологиясы мен этнографиясы» сериясының, 1950 жылдардың аяғы мен ... осы ... ... ... ... С. ... бірлесе
отырып, КСРО ҒА Археографиялық комиисиясының Оңтүстік оралдық бөлімшесінің
құрылуына қол жеткізіп, кейіннен оның басшысы қызметін ... ... ... және жаңа ... мыңдаған тарихи құжаттар
анықталып, ... ... ... мен ... ... ... мен ... басылып шықты. Комиссия 1930 жылдары басталған
«Башқұртстан тарихының материалдарын» шығару жолында ... ... ... ... ... ... ... жұмыстарының
жемісті нәтижесі бір кездері Раиль Гумерұлы басқарған сектордан тамыр алған
Археология және этнография музейі деп нық ... ... ... Осы ... ... ... ... музей, өзінің негізгі функцияларынан
бөлек, Еділ-Жайық маңындағы этнографиялық ізденістердің топтасқан жеріне
айналды, аймақтағы халықтардың ... ... ... ... Р.Г. ... мектебі деп атауға болатын республикалық этнографиялық
мектепті құру базасына айналды.
Р.Г. Кузеевтың ғылыми зерттеу қызметін ... ... үш ... ... болады. Бірінші кезеңде, 1950-1970 жылдары, ол бар назарын
башқұрт ... ... ... ... мен ... ... оның ірі монографияларында көрініс табады. 1957 жылы ... ... ... этнографии башкир» атты ... ... ... ... (Уфа 1957 жыл); «Башкирские шежере» (Уфа,
1960); "Народное искусство башкир" (Л., 1968. ... С. және ... ... ... ... ... ... состав, история расселения» (М., 1974); «Историческая этнография
башкирского народа» (Уфа, 1978); ... ... ... (Уфа, 1979. Н.В. ... және С.Н. Шитовамен бірлесе ... ... ... ... баға бере отырып, олар тек мемлекеттік
тарихнама үшін ғана емес, бүкіл отандық ... ... ... үлес қосқандығын атап өтеміз.
Келесі кезеңде, 1980 жылдардың басы мен 1990 ... ол ... ... ... ... ... ... халықтарының этнографиясын
толғымен зерттеуді мақсат етіп қояды, нәтижесінде он-он бес жыл ... ... ... Башқұртстанда қалыптасқан Ресей мен Еділ-Жайық аймағының
барлық дерлік ... ... ... тарихы жайлы еңбектер
жазылды. Оған Р.Г. Кузеев ғылыми жетекшілік және редакторлық еңбек жасаған
ондаған мақалалар, бірнеше ұжымдық ... ... ... ... ... и ... (М., 1985, жауапты, ред. Р. Г. Кузеев), ... ИАЭ АН ... МГУ, Уфа ИИЯЛ және ... ... да ... зерттеу институттарымен бірлесе отырып жүргізген Еділ-Жайық
аймағындағы ... ірі ... ... ... ... ... ... "Народы Башкортостана. Историко-
этнографические очерки". 2002 (бас. ред. Кузеев Р. Г.) ... [10, ... ... бойы Р.Г. ... ... ... ... жайлы жемісті еңбек етті. Әсіресе ... ... ... мен ықпалдастығы мәселесі қызықтырды. Жоғарыда аталған бағыттарды
іске асыру барысында ... ... ... материалды жинау,
этнографиялық жолмен жүргізілсе, келесі кезеңде 1990 ... ... ірі ... ... пайда бола бастады. Солардың қатарындағы ең
бастысы «Народы Поволжья и ... ... ... ... на
историю» (М., 1992). Осы еңбектен кейін авторлық және ... ... ... ... ... мен
мақалалар, мысалы «Этнос и его подразделения» (ред. Р. Г. ... ... ... ... ... ... Оның соңғы ірі еңбектерінің бірі
«Демократия. ... ... (М., 1999) атты ... ... Раиль Гумерұлының ғылыми зерттеу қызметінің алуандығын
толығымен ... ... Ол ... монографияның, 200 ғылыми
публикациялардың, мақалалардың, ... және шет ... ... ... ... шыққан мақалаларды есептемегенде, очерктердің, авторы
және соавторы. Р.Г. Кузеевтың энциклопедиялық және фундаменталды кітаптары
башқұрт және ... ТМД ... ... ... ... қорына енді. [12,
118б.]
Еділ-Жайық аймағында Р.Г. Кузеевтың бастамасынсыз және ... 1990 ... ... ... ... бір ... атап өткеніміз артық болмас. Тек ең маңыздыларын ғана тоқталып
кетер болсақ. 1960 жылдары ол ... КСРО ... ... ... ... ... тікелей мағынасында мектепке айналған башқұрттардың
этногенезі мәселелері бойынша ҒА Тарих бөлімінің сессиясын ұйымдастырады.
Дәл осы масштабтағы ... ... ... ... и ... в ... ... Р.Г. Кузеевтың бастамасымен 1990 жылы өтеді.
1992 жылы ол алдымен Уфада (1993 ... одан ... ... ... және
басқа қалаларда өткен «көшпелі» «Россия-Восток: проблемы взаимодействия»
конференциясын қолдайды.
1997 жылы Уфада Ресей ... мен ... ІІ ... дәл осы ... ... ... статусын иеленіп, Ресейлік
этнография ғылымының мерекесіне айналды.
Ғылымды ұйымдастырушылардың ең ... білі бола тұра ... оның ... ... өте көп үлес ... ... Ерекше
маңызға 1994 жылы оның бастамасымен ашылған «этнология, этнография,
антропология» ... ... ... және ... ... ... бөлімі маңынан ашылған Мамандандырылған Кеңес ие болды. Жеті жыл
ішінде қырық диссертациялық жұмыстардың қорғауы ... ... ... ... және ... ... ... Чуваш
Республикасының, Марий Эл Республикасының, Премь, Челябинск, Оренбург,
Ульяновск, Волгоград облыстарының ... оқу ... мен ... ... Р.Г. Кузеевтың ... ... ... ... ... республика мен оның шеттеріндегі
ғалым гуманитарийлердің бірнеше ... ... ... Р.Г. ... ... мен ... ... қазіргі таңда Н.В.
Бикбулатов, С.Н. Шитова сияқты кеңінен танымал ... бар [11, ... ... ... ... соңына дейін Раиль Гумерұлы
оптимизммен шығармашылық жоспарларға ие болды. ... және ... ... мен ... ... ... ... жұмыстарды аяқтаудың
қажеттілігі жайлы айтып жүрді. Ғылымның тарихы жайлы шығарма жазуды ойлап,
осыған байланысты, «Этнография ... ... атты ... ... ... жоспарлаған. Соңғы кездері өз еңбектерін шығармалар ... ... ... ... ... әлі ... бұл уақыттың еншісінде
деген ұстаным оның шәкірттерінің ғалым ... ... ... ... ... Баға ... ... үшін, өзінің отаны алдында
сіңірген еңбегі үшін, жетекші, ұстаз, дос ... ... ... ... ... қосқан айтарлықтай үлесі үшін Р.Г. Кузеев КСРО, Ресей мен
Башқұртстанның Үлкен және Кіші Отан ... ... ... ол ... жұмыс істеген және өмір жолында ... ... мен ... ие ... Оны ... ... Петербургта,
Ресейдің басқа да ғылыми орталықтарында, Грузияда және түркі халықтарының
елдерінде, яғни ... ... ... ... ерекше жылылықпен еске алады, оның жасаған еңбектерін ерекше
құрметтпен бағалап, құнды зерттеулер санатына қосады.
Ол өзінің өмір ... ... ... бастап, РҒА Уфа ғылыми
орталығының (бұрынғы КСРО ҒА Башқұр филиалы) төрағасы ... ... ИИЯЛ БФАН СССР ... ... және ... секторының
меңгерушісі болды, БФАН СССР Президиумыны төрағасының бірінші орынбасары
қызметін атқарды, 1993 ... 2001 ... ... РАН УНЦ МАЭ Орал ... (1999 жылдан бастап ЦЭИ УНЦ РАН) басқарды [11, 186б.].
Р.Г. Кузеевтың көпжылдық еңбегі, халықтар арасындағы түсінушілік пен
достықты қатайтуға ... ... ... ... мен ... ... РФ
және БР үкіметі тарапынан жоғары бағаланып, ордендар және ... Р.Г. ... – РФ және БР ... ... ... қайраткері,
ғылым және техника саласында БР мемлекеттік премиясының ... ... ... ... ... ... «Достық ісіне сіңірген еңбегі
үшін» құрметті белгілерімен марапатталды [12, 119 б.].
ІІ. Р.Г.КУЗЕЕВТІҢ ШЕЖІРЕТАНУҒА ҚОСҚАН ҮЛЕСІ
2.1 Шежіре туралы ... ... ... ... даму үрдісіне қарасақ, ол
мәселелерді кеңінен қарастыру және зерттеудің уақыты келген секілді. ... бұл ... ... ... ғалымдар мен жас ізденушілер аздық
етсе, қазіргі кезеңде жекелеген мәселелерді ... ... ... мен ... ... жастар саны көбеюде.
Шежіре көптеген халықтарда сақталынған, ... ... ... ... ... Ғылыми анықтамасын беретін болсақ, ... ... ... ... ... және ... ... болуы, даму
кезіндегі көрнекті оқиғалар мен сол оқиғаларға қатысқан белді, атақты
тұлғалар ... ... ... ... халық аузында сақталған немесе
жазбаша нұсқалары бар, жүйелі түрде ... ... ... ... ... ... табылады. Шежіренің дамуы адамдар санасының
өсуімен анықталса, шежіренің ғылыми тұрғыда ... ... ... мектептерінің қалыптасу тарихымен тікелей байланысты.
Бұны кеңірек түсіндіру үшін, алдымен шежіретану ұғымына анықтама бере
кетсек. Біздің ойымызша, шежіретану – жеке ... ... ... шығу тегі мен даму тарихы туралы мәліметтерді бойына сақтаған
ұлттық төлдерек – ... ... ... табу, жинау, зерттеу, талдау
және оның мәліметтерін тарихи ... ... ... ... ... саласы болып табылады. Яғни, шежіретану мектебін, шежіренің пайда
болуы мен даму тарихын зерттей отырып, шежіре ... ... ... тарихи-жағрафиялық, т.б. мәліметтерді деректанулық талдаудан
(әдіс-тәсіл, сыныптау, мәтінтану, т.б.) өткізе отырып, тарихи еңбектерге,
әртүрлі зерттеулерге ... ... ... ағым ... ... [13, 52 ... ... молаюымен объективті болмыстың өзін ғана сезіну
қажеттігі емес, сонымен қатар ол ... ... яғни ... ... түрде
сезіну қажеттігі туады. Бұл үрдіс, әдетте, «өзіндік сана» ... ... ... ... ... ... нақты түсіну қоғам дамуының
кейінгі кемелденген кезеңінде пайда болады. Еуропалық дәстүрде мұндай
түсінік ... ... ... Оның «өзіңді өзің таны» деген ұраны
қоғамның нақты тұжырымын, заманның рухын қалыптастырды. Осы қоғамның ... ... ... интеллектуалды қызметті реттейтін ... ... ... ... ... ... сана қалыптасуындағы стихиялы және «саналы» сатыны межелеуге
мүмкіндік береді.
Оқиғаларды сипаттаудағы нақты ... ... ... ... ... стихиялы кезеңнің негізгі белгілерін анықтайды. Оларды былай
топтастыруға болады:
1. Өткенді ... ... ... ... арнайы мәтіндердің
болмауы. Мифтерде, аңыздарда, батырлар жырларында ... мен ... өз ... сай шығарған. Мұндай оқиғаларды келесі ұрпақ ... ... ... ... оның ... ... шамалап айтылады, алайда
көп жағдайда ол қате болады.
2. Өткен оқиғаның бір ... жеке ... ... ... ... эпизодтардың байланысы шартты түрде, және ... ... ... орындары оп-оңай ауысып қойылуы мүмкін. Бұл тарихи үрдіс
пен тарихи ... ... ... ... ... ... ... көсретеді.
3. Нақты хронология жоқ. Египеттің ... ... ... тек жеке ... ... берілген, бірақ объективті,
былайша айтқанда ... ... ... ... ... басы ... ... қатар тұрақты жағдайға қатысты әлеуметтік ... ал ... ... ... ... ... уақыт
шеңберінде белгіленген.
4. Оқиғаның салдарын түсіну ... ... ... түсіндіруге
тырысқан жерде жеке адамның атынан айтылу немесе мифологиялық түсінік
басым, әлеуметтік сипаты жоқ. ... ... ... ... ... ... Өткен тарихқа деген қызығушылық мінез-құлық, адамгершілік
нормалары, дана ... ... ... бөліп көрсетуге деген
талпыныстан шыққан. ... ... мен ... ... ... ... ... ретінде қолданылған. Іс жүзінде мұнда болашақты болжау
мәселесі жоқ, өйткені өткені, бүгіні, болашағының айырмашылығы жоқ ... 53-54 ... ... әр ... кезеңдердегі өзгерістер шежіреге
өзіндік әсерін тигізген болатын. Сондай бір ірі ... бұл ... ... ... мен дамуының әсерінен болған ... ... ... ... бір жағынан жоғарғы күш ... ... ... рубасы, көсемдермен байланыстырыла бастады.
Осының нәтижесінде, қиял-ғажайыпқа толы ... саны арта ... ... ... туыстары болып, кейбір рубасылар белгісіз
күштен, нұрдан, сәуледен жарала ... ... ... құрылыстардың
пайда болуымен, енді билеуші әулеттердің ... ... ... түрі ... ... ... ... мәні өзгере бастады. Шежірені, енді
идеологиялық қару ретінде пайдалана бастады. ХҮ ғасырдан бастап, әулеттік
шежіре кітаптары, саяси билікті, ... ... ... дәлеледеу үшін
ғана емес, енді ғылыми зерттеу мақсатында, атап айтсақ тарихшылар үшін
жинақтала ... ... ... ... ... ... генеалогиялық кестелер, тізбелер жасалына бастады. Осының
нәтижесінде, Европада ХҮІ-ХҮІІІ ғасырларда арнайы ... ... ... ... енді ... деректерін сынау әдістері
жасалынып, шежіреге негіз болатын - ... ... ... ... ... бастады.
ХҮІ-ХҮІІ ғасырларда шежіретану Еуропа елдерінде мемлекеттік дәрежеге
дейін көтерілді. Қоғамдағы ... ... ... ... өсуі
- өздерін таза ақсүйектік ... ... ... ... ... ... ... Англия, Франция корольдері әрбір графтықтарға
тексерушілер жіберіп, билеуші топтардың ... ... ... алды.
Осындай тексеруден өтіп, анықталған шежіре жинақтары арнайы кітаптарға
енгізілді. Осының нәтижесінде, 100 ... жуық ... ... корольдер мен
ақсүйек топ шежірелерінің бірнеше анықтамалары мен жинақтары шығарылды. Осы
жинақтардың барлығы тарихшылардың қолына түсіп, ... ... ... [14]. ... ғасырда шежіретанудың теориялық мәселелері қолға
алынып, ... ... ... бастады (кестелер, таңбалар, нөмірлеу
жүйесі, т.б.) Бұл бағытта жұмыс істеген ғалымдар арасында, немістер ... Кох, т.б.), ... ... ... ... ла ... ... (Бартон, Пол, Арчер, Дугдейл, т.б.), испандықтар (Л. Соласар,
Кастро, т.б.) ... [14, с. 25-50 бб.]. 1721 жылы Вена ... ... ... ашылып, шежіретану ісі ғылыми жолға жүйелі
түрде түскен болатын. ХҮІІІ-ХІХ ғасырлардағы ... ... ... ... ... ... т.б.) шежіретану
мектебі қалыпты даму ... ... ... ... дамытуда неміс ғалымдары алда болды (Виль, Гаттерер, т.б.)
Неміс ғалымдарының арқасында, шежіретану — тарихи ... ... ... О. ... ... ... ... ғылымдар қатарына
қосылды. ХІХ ғасырда шежіретану, Америка елдерінде, Ресейде, Скандинавия
елдерінде, ... ... ... ... шежірелік еңбектер мерзімді
басылымдарда жарық көре бастады. ... ... ... ... қатынастарды зерттеуге пайдалана отырып, шежіренің әртүрлі
формаларының (кестелік, дөңгелек, ... т.б.) ... мен ... ... ... ... ... Ресей зерттеушілері шежіре
деректерін, енді басқа жазба дерек ... ... ... актілер,
мұрагерлік құжаттар, мұрағат материалдары, т.б.), ұрпақтардың ... ... ... зерттеуді (даму, өсу, құлдырау себептері)
жүзеге асырған. Бұл ... Н.В. ... В.В. ... В.В. ... әлі күнге дейін кең қолданыста [13, с. 67]. ХХ ғасырдың басында,
енді тек ақсүйектер шежіресі ғана емес, қарапайым ... шығу тегі ... ... ... ... ... ... бастады. ХХ
ғасырдағы ең үлкен монография, Вена университетінің ... О. ... ... ... ... ... Бұл еңбек әлі күнге дейін осы саладағы ең
ірі еңбек болып саналады. Еуропа ... ХХ ... ... ... ... ... ... қолға алынып, арнайы мектеп
қалыптасып, әзірде бұл бағытта орасан зор істер ... ... ... ... ... оң жолға қойылып (дворян, көпес,
лорд, мұғалім, доктор, қолөнерші, т.б.), белгілі-бір ... ... ... ... ... Еуропа елдерінде, шежірені сонымен қатар
тарихи жағрафияға кеңінен қолдануда. Ол жерде, жанұялық ... ... ... ... ... ... т.б. ... бойынша жұмыс
істелуде. Еуропа елдерінде шежірелік ... ... ... жарыққа шықты. Мысалға,Австрияда осындай бір көрсеткішке 7700
адамның 4000 астам немересінің тізімі берілсе, Германияда шежіреге қатысты
анкеталық мәліметтер мен ... ... ... мен ... ... 40 астам түрінің жинақтары шығарылды [14, с. 27-30
бб.].
Кеңес өкіметінің орнауымен бұрынғы Ресей ... қол ... ... ... ... ... шежіретану ісі дағдарысқа ұшырап,
шежіре - ... ... ... ... ... ... ... т.б.)
Бұның басты себебі, дәстүрлі “әлеуметтік тапсырысқа” мемлекет ... ... ... ... ... ... шежіреші қариялардың
азаюы, шежіре жеткізудің дәстүрлі жүйесіне мемлекет ... ... ... ... ... ... де таптық принциптен шыға алмай,
біржақты зерттелуі, т.б. Осының нәтижесінде, бұрыңғы ... ... ... ... ... ісі ... ғасырдан астам
уақытқа тоқтатылды. Ал, басқа халықтарда шежіретану ісі біражола құрып
кеткен жоқ. ... ... ... ... ... халықтары бар. Бұл
түркітектес халықтар шежіресінің Кеңес өкіметі ... ... ... ... ... ... білуінде жатыр. Бұл дегеніміз, әр адам
ең алдымен өз жеті атасын (бірінші ... ... соң ... ата-бабасын
(екінші бөлшек), одан соң ортақ ата-бабасын (үшінші ... ... ... көз жүгіртеді (төртінші бөлшек), т.с.с. Олай болса, жеті
атасын білетін әрбір адамда шежірелік ... ... бар. ... ... 4,3,2 бөлшектер жайлы айтылмаса да, өз жеті атасы ... ... ... ... өз ... ... түрде жаттата берді. Міне,
шежіренің осынау қиын-қыстау кезеңдегі халық ... ... ... ... ... Бұл ... қазақ халқына да қатысты болды.
Кеңес ... ... ... ... ... ... ұлттық санасының
оянуымен, ұлттық құндылықтарды қайтадан қалпына келтіру жүзеге асырылды.
Әрине, уақыт тұрғысынан көп ... ... те, ... кеш жақсы” дегендей
осы істі қайтадан, объективті, ұлттық тұрғыда зерттеуді жүзеге асырудамыз.
Евразия даласындағы көшпенді ... ... ... - ... ... бері ... ... келе жатқан ауызша тарихтың бойында сақталған.
Ауызша тарих – адамзаттың, белгілі-бір ... ... ... ... өз ... ... қана ... өздерінің қоғамдағы ерекшелігін
және әлемдік мәдениетте алатын орнын айқындауға көмектесетін фактор болып
табылады. Ал, ... ... ... ерекшеліктері сақталған халық ауыз
әдебиетінің бөлімі – бұл шежірелер. Кез-келген шежіре нұсқаларында, аңыз-
әңгімеде, ... ... бір ... ... шындыққа негізделген
оқиғалар мен тарихи тұлғалар жайлы деректер кездеседі. Бұл ... ... ... ... ... әлде естуі немесе көшіру мүмкін.
Қалай болғанда да бұл дерек топтамасында - әсерлеу, бейнелеу, күшейту ... ... ... ... ауыз ... дерегінің арасында нақты
шекара жоқ. Кейде аңыз-әңгімелер шежіренің құрамына, ертегілер ... ... ал ... - ... ... ... ... кіріп
кетіп отырады. Яғни, кез-келген ауыз әдебиетінің дерегі қаншалықты
субъективті ... да, ... ... ... ... Бұл дегеніңіз,
деректі ғылыми айналымға енгізерде жасалынатын ... ... ... ... сай ... керек деген сөз. Міне, сондықтан да қазақ
шежіретану ғылымының ... ... ... ... ... аса ... ... болып табылады [15, 82-83 бб.]..
Шежіренің көптеген деректері аңыздарға негізделеген. Ал, аңыздарға
көпшілік сене ... Оның ... ... ол ... ... ... күштің әсері бар болып келуінде. Бірақ, біз аңызды 100 %-дық ... деп айта ... ... аңыз - өзі ... ... ... ... өмірге деген көзқарасынан, өмірде болып жатқан
құбылыстар мен оқиғаларға деген адамдардың ... ... ... ... бір ... Мысалға, сақтар, ғұндар, түркілер кезеңіндегі
аңыздарда әлеуметтік – ... ... ... ... ... және
өздерінің дүниетанымы жайлы көзқарастары туралы мәліметтер сақталған.
Бұған халық арасында ... ... ... ... ... және сол
кезеңнің тарихи жазба ескерткіштері ... ... ... ... көз ... ... Мысалға, Ғұндар көсемі – Мөдэ жайлы – Қытай
деректері; Түркілердің атасы – Оғыз жайлы - ... ... ... қытай
деректері; Қарахан жайлы – араб, парсы деректері, т.б. Бұл ... ... ... көптеген аңыздарда тарихи фактілердің
кездесетінін көруге болады. Қытай, ... ... ... өз ... ... ... көптеп кездеседі және оған
сол жазбалардың авторларының көпшілігі терең мағына бергенін көруге болады
[15, 79 б.]. Рашид ад-Дин өз ...... ... ... ... арқылы жазады... Кейбір тарихшылар оқиғаларға өзі қатысып,
бел ортасында жүреді... ... тек ... ... ... ... ... деректерде тарихи шындық болуы әбден мүмкін. Бұның
мәліметтеріне сену ... ... мен ... ... халық
билеушілеріне, атақ-даңқты адамдарға... әртүрлі құдай жарлығына, заңдарына,
діндерге сену ... сөз. ... олар ... дерек аң алдымен ауыздан-ауызға
беріліп келді. Бірақ, олардың мәліметтерін ұйып ... ... адам ... ... Олай ... ... ... айтуда белгілі-бір
дәрежеде тарихи шындық бар. Тарихшы эмоцияға салынбауы керек. Тарихтың
ішінде кездесетін, жақсылық пен ... ... пен ... ... жеңіс, т.б. факторлар тарихшыға эмоциялық жағынан әсер етпеу ... ... ... болды, солай ғана жазу керек” деген көзқарасты ұстана
отырып, автор ауызша тарихты ... ... ... ... ... [16, 27-28 бб.]. ... ... бағыттағы ортағасырлық
деректер, әсіресе араб-парсы деректері ... ... ... ... «Шыңғыс-намэ», «Тауарих-и гузиде нұсырат-наме», «Жылнамалар
жинағы», «Түрік шежіресі», т.б. [17, 41-43 бб.]. Шежіре ... ... да ... бірақ та түркі халықтарының ішінде көшпенді мал
шаруашылығымен айналысатындар ... ... ... ... ... сақтап
қалған. Ал отырықшы түркі халықтарында шежіре халық ауыз әдебиетінің ... ... ... ... ... да, ... көптеген түркі
халықтары ішінде де шежіренің өзіне, тіпті жеті ... ... қыз ... де мән ... ... ... жойыла бастаған.
Шежіре – халық тарихының көптеген ақтаңдақ мәселелерін ... ... ... Ең алдымен, шежіре — ұлт тазалығы мен ... ... ... ... ... ... даласына шашырай
қоныстанған түркі халықтарының туыс ... ... ... ... өз кезегінде – «Тарихи дерек ретінде көптеген қызығушылықты –
халық шежіресі ... ...... башқұрттарда – шежере,
түркімендерде– седжрей, қырғыздарда-седжере, т.б.)» деп атап көрсеткен
болатын [18, 23-24 бб.]. ... ...... ... ... тарих пен адамзат арасындағы қатынасты анықтайтын фактор. Шежіре –
кез-келген кезең (кеңістік) мен әртүрлі уақыт, кез-келген оқиға мен ... ... ... ... уақыт пен кеңістікке тез
бейімделетін деректік қордың жиынтығы. Шежіре – бұл ... көзі ғана ... ... Оған өз кезегінде түрлі тарихи кезеңдегі өмір сүрген
адамдар әртүрлі оқиғаларды енгізе ... және ... ... ... кезеңдердің ерекшелігі сақталынады [17, 94 б.]. В. Юдин ... ... ... ... историческое знание можно было бы назвать
«степная устная исторология», так как термин «историография» не был ... в ... ... ... они ... собой как
бы сборники исторических рассказов – «глав» исторического знания кочевников
Дешт-и-кипчака,... рассказы главы имели специальное ... – қары ... ... ... ... Степная устная историография
характеризуется несколько видоизмененными, ко теми же ... ... и ... вообще” деп атап көрсеткен. [17, 129 б.].
Шежіре қалай болғанда да ғасырлар бойы ... ... ... ... дерек көзі. Шежіренің басынан аяғына дейінгі
мәліметтерге сенімсіздік білдірген ... ... ... ... ... ... ... тарихи шындықтың жатуына деген ата-бабаларымыздың
сенімі мен оны ұрпақтарының құлағына құюы болуы ... [20, 9-10 ... ... ... ... өте сирек кездескен. Себебі, халық,
қандай дәрежеде сипатталып, қандай дәрежеде айтылмасын - өз ... ... ... өмірлеріне солардың өмір салтын ту етіп ұстай білген.
Сондықтан, қазақ шежіресі – дала ... ... ... ... оның
бастауы адамзаттың өмір сүруінің ең алғашқы кезеңдеріне сәйкес келеді, оның
көптеген бөлігі басқа ... ... ... сақталған (қытай, араб-
парсы) және көшпенділердің қарапайым өмірінде үлкен ... ... ... ... ... ... ұлттық тарих және деректану ғылымының
дамуымен анықталады. Себебі, ... жеке ... ... ... оның ... ... және ру-тайпалық құрылысты зерттей отырып,
жеке адам, жанұя, ру-тайпалардың белгілі-бір тарихи кезеңдегі әлеуметтік-
экономикалық, ... ... ... ... ... Шежіре деректері тар (жеке адамның рулық тегін анықтау) және кең
мағынада (тарихи тұлғалар, жанұялар,тарихи,жағрафиялық мәліметтер, ... ... ... ... т.б.) ... ... ең ... ортағасырлар тарихының таптырмас дерегі болып
табылады. Себебі, осы кезеңде ... ... ... өте ... Оның ... ... жеке ... шыққан тегіне баса назар
аударылып, қоғамдық қатынастар осыған қатысты құрыла бастады. Жеке тұлғаның
әкесі мен ... ... ... ... ... ... ... жатуы, ол
тұлғаның болашақтағы қоғамдағы орнын анықтады. Яғни, ... ... ... оның әке-шешесінің, шыққан руының қоғамдағы орнымен
анықтала бастады. Себебі, кез-келген ... ... ... ... болатын. Басында өздерінің жеке ... ... ... ... уақыт өте келе жеке ... ... ... ... ... ... ... айналды. Соған сәйкес,
шежіренің қоғамдағы орны да осымен анықталды. ... ... ... ... де ... ... ие болды. Себебі, әр жанұя өзінің қандық
тазалығын сақтап қалу үшін, өзіне тән, ... тең ... ... ... ... - қоғамдағы экономикалық жағдайдың өзіндік ... ... жеке ... ... ... жерге деген меншік, тұлғаның шыққан
руынан бастап, оның атасы мен әкесінің қоғамдағы ... ... ... Жер ... ... болғандықтан, ондағы жайылым, шабындық,
сулар мен ... үшін ... ... фактор ретінде де үлкен роль
атқарады.
Шежіре - бұл қоғамның демографиялық жағдайының тарихи көрсеткіші болып
табылады. ... ... ... қарым-қатынас адамның шыққан
тегіне қарай құрылып, реттеліп отырады. Бұл уақытта, ... және ... тек екі ... ... ғана қатысты емес, олардың ата-
тегінің, шыққан руларының өзара ... да ... ... Ру ... қатынасындағы “тиымдар мен рұқсаттар” – қоғамдағы неке жасына, бала
туу, ... ... ... ... ... халықтың жалпы
денсаулығының орта ... ... әсер ... Ал, ... кестелік
тізімге қарай отырып, ру-тайпалардың әр тарихи кезеңдердегі демографиялық
даму көрсеткішін көруге болады. Шежіре арқылы, жеке адамдар мен ... ... ... ... ... ... мамандықтардың тізімін
жасауға болады. Бұл әдісті қазіргі кезеңде әлеуметтанушы ғалымдар кеңінен
пайдалануда. Шежіре арқылы, жеке ... ... ... ... ... ... анықтап, рубасыларының идеологиясын, рудағы діни наным-
сенімдердің, тіл, ... ... ... ... ... ... әрбір қоғамдағы рухани және материалдық ... ... ... көре аламыз.
Шежіре бұл қоғамдағы саяси биліктің анықтамасы. ... ... ... ... ру-тайпаларды, олардың құқықтарын, ... ... ... ... көмегі орасан зор. Мысалға, ағылшын,
француз дворяндық шежіресін зерттеушілер, олардың ... ... ... ... ... бір ... жоғалып, екінші жанұя санының артуын
атап көрсете ... ... ... ... ІІІ, ... ... ... тағдырын келтіреді [13, 17-19 бб.].
Сонымен қатар, шежіре деректерін тек жеке ... ... ғана ... ... басқа да пәндермен өзара байланыстыра (биология, генетика,
медицина, психология, т.б.) қарастыру ... ... ... қолдануға болады. Мысалға, Еуропада шежіре арқылы, ... ... ... таптардың пайда болуы, материалдық
жағдайының қалыптасуы, топтардың өзара әсері, мінез-құлқы, қызмет таңдауы,
мамандану, діни ... т.б. ... ... ... ... ... тарихшылары шежіре арқылы ортағасырлық мамандық иелерінің
(шаруа, тас ... ... ... т.б.) ... ... зерттеу
арқылы, орта буынның әлеуметтік жағдайын қалпына ... ... ... ... ... ... шенеуіктердің шығу тегін,
табиғатын, қалыптасуын және мінезін зерттеуге кеңінен ... ... ... ... ... дәуірдегі қоғамның экономикалық
жағдайын зерттеуді жүзеге асыруда. Ол ... ... ... ... ... ... саудагерлердің шығу тегі мен ата-тегі жайлы
генеалогиялық жазбаларды пайдаланылды. Осыған ... ... ... ақша ... жанұяларда жинақталған ақша қорын талдай отырып,
қоғамдағы жалпы ... ... ... ... тырысты.
Неміс, ағылшын шежіретанушылары, шежірелік кестелерді тарихи демографияға
кеңінен қолдануда. Себебі, орта ғасырлардағы халықтардың нақты санын ... ... ... ... ... ... да, шежірені халықтың
табиғи өсуінің, өлім-жітімінің, соғыс ... ... ... мен ... әсерінен болған демографиялық шығындардың жалпы ... ... ... болады. Кестелік шежірелердегі ұрпақтар ... ... ... ... ... ... арқылы талдауға болады. Ол үшін, бір
ұрпақтың орта жасы ... сол ... ... метематикалық есептеулер
жүргізіледі. Еуропа ғалымдарының есептеуінше, 100 жылда, орта есеппен – ... ... 4 әйел адам өмір ... ... мен ... ... ... орта есеппен – 30-35 жас, шеше мен бала арасындағы жас айырмасы,
орта есеппен – 20-25 жас. Ал, ... ... ... ... жасы - 25-30 жас деп есептелінеді. Шежіре сонымен қатар, орта неке
жасы, орта бала туу жасы мен ... т.б. ... де бере ... ... ... жеке тұлғаның немесе бір жанұяның шыққан
тегін, тұлғаның немесе ... ... ... ... ... ... көмектеседі [13, 24-36 бб.]. Шежірелік деректер көрсетіп
отырғандай, қазақтың көшпелі тұрмыс ... ... ... ... ... ... ... диуана, бақсы, оқымысты қожа ... Олар ... ... ... ... ... ... диуаналық, бақсылық дәстүрлерді сөз еткенде біз ... ... ... жалғасып жеткен дәстүрлердің сақтаушылары туралы
айту тиіспіз. Бұл ... ... ... ... ... – керемет күш
иесі болуы. Ең жоғары сатыдағы білім иелеріне ... ... ... ... онан соң ... ... Халық ондай адамдарды абыз
атап, әулиелік қасиетіне көзі жеткен соң, ... ... ... ... да ... қатарластыра зерттеу өзінің жемісін берері
хақ. Мысалға, шежірені медицина, биология, ... ... ... салаларында кеңінен қолдануға болады. Генетика арқылы тұқым қуалайтын
аурулар мен ерекше қасиеттерін анықтаса, биология арқылы ұрпақаралық ... ... ... ... болады. Мысалға, орта есеппен
ұрпақ жасы 20-35 жас, ұрпақтар саны ... өсім ... ... т.б.
мәселелер осы биология пәні негізінде анықталады. ... ... ... ... әкесінің және шешесінің бір-бір хромосомаларын сақтайды.
Мысалға, Европадағы билеуші ... ... ... ... ... ... ... Шрусбери графтарының
қисық саусақтары, т.б.) айтуға болады. Сонымен ... ... ... ... шыққан уақыты), археология және ... ... ... ономастикамен (есімдерді зерттеу),
деректанумен (шежіре тарихи дерек ретінде зерттеу) тығыз байланыста [14, 5-
6 ... ... ... ... ... ... ой-пікірдің,
қоғамдық идеология мен саяси жағдайдың жаршысы. Сондықтан, шежіреден әр
түрлі тарихи ... ... ... ... ала аламыз.
Шежіретану мектебінің негізі Еуропа елдерінде қаланып, ХҮІІІ ғасырдың
аяғына ... бұл ағым ... ... ... ... ... ... құрамындағы түркі халықтарының көпшілігінде, Еуропадағы секілді
арнайы шежіретану мектебі қалыптасқан. Ондай ... ... ... ... ... Сібір және Орта Азия халықтарында жүйелі
түрде жұмыс ... ... ... ... ... ... негіздеген.
Қоғамдық санада шежіре субэтникалық топ – ... ... ... ... ... ... Осыған сәйкес төрелерге халық қоғамның
саяси тұтастығын ... ... ... ... орындау үшін
қажетті топ деп қараған. Шежіренің негізгі нұсқалары аңызға айналған ... ... етіп ... ... ... ... Азия ... оқиғаларды көрсетеді.
2.2 Р.Г.Кузеевтің еңбектеріндегі шежіре және этногенез мәселелері
Р.Г.Кузеевтің ғылымдағы ең басты ... ... ... атты теңдесі жоқ еңбекті дайындап ... ... ... болады. Шежіре деп аталғанымен аталған ғылыми дүние башқұрт
халқының сан ... ... ... қана ... ... ... қалыптасу үдерісі жөнінде бірегей ақпараттар береді [21]. Онда
башқұрт халқының этномәдени және ... ... ... ... ... жүйеленіп, жинақталып берілген. Автор тұңғыш
рет башқұрт шежіресі тәрізді өте құнды ... кең ... ... ... ... ... енгізеді. Ол шежірелердің, яғни башқұрт
руларының жылнамалық жазбаларын этносословиелік сипатта ... ... ... ... ... анағұрлым өзгеше екендігін бөліп
көрсетеді. Типологиялық тұрғыдан олардың басқада ... ... ... ... ... ... ... жақындыған дәлелдеп көрсетеді.
Осы тұрғыда Р.Г.Кузеевтің башқұрт ... ... ... ... ... және әртүрлі деректер мен зерттеулерді пайдалана
отырып жасаған зерттеулері ерекше мәнге ие. Енді ... ... ... ... руға жекелей тоқталып, олардың тарихын тереңінен іздеуге
тырысады. Мәселен, ол башқұрттар құрамындағы қыпшақтарды ... ... ... ... ... ... ... Қара Қыпшақ руын жатқызады. Р.Г.Кузеевтің
еңбегіндегі мәлімет бойынша ... ... ... ... анықтамасында екі түрлі пікір бар. Зерттеушілердің басым бөлігі
дұрысы «Қара Қыпшақ» десе, зерттеуші Д. Н. ... XVIII ғ. ... оны ... ... деп ... (кәрі қыпшақ). Р.Г.Кузеевте өзінің
далалық экспедиция материалдарына сүйеніп аталған ғалымның пікірін ... [22, 235 б.]. ... да ... ... ... qari’ ... деген
мағына береді. Қорқыт атаға байланысты жазылған ... А. Н. ... қара ... сөзіне «көп, күшті» деген мағыналар береді [23,
182б.]. Осыларды негізге алған ... ... ... көп ... ... деген мағына беруі мүмкін деген де тұжырым жасаған ... ... ... қара ... тәрізді, башқұрт қара қыпшақтары ең көп
тармақты болып табылады және олардың да ... ... да ... ... ... ... ... зертеуші далалық ... ... ... айта ... ол ... ... тамыры ортақ екендіктерін
жазады. Сонымен бірге зерттеуші ортағысырлардағы қыпшақтардың ... аты ... ... ұранына айналғанын ескере келіп олардың
сол румен этногенетикалық ... бар ... ... ... [24, ... ... ... гэрэй және қарағай руларын жатқызады. Қарағай
руының құрамына санкем, бушман и суун руларын кіргізеді. ... ... ... ... қырғыздар құрамындағы осы аттас румен және
қазақтардың қоңырат руындағы ... ... ... Сонымен
бірге зерттеуші олардың таңбаларындағы кейбір ортақтастықтарға ерекше мән
беріп, ... ... ... Ал ... ... келгенде бұл рудың
қазақ халқының құрамындағы керей мен қаракерей руларымен байланысы бар ... ... ... ден ... Бұл мәселеге қатысты жазылған В. В.
Востров пен М. С. ... ... ... ... келе, бұл мәселе
әліде терең зерттеулерді қажет ... ... ... ... герей руы қандай этниалық ... ... ... мәселеде
Р.Г.Кузеев олардың түркі тектілігін қолдайды. Осылай деп ... ... ... ... ... халқының құрамында пайда болуын
XIII —XIV ғасырларда орын ... ... ... ... ... [24, 376 б.].
Үшінші топты ак-или туркмен-кыпсак рулары құрайды. Рудың атауы ... ... ... ... ... байланыстыры қарастырып,
«түркімен» ұғымының башқұрт халқының рарасына тым ертеректе ... ... ... ... тұжырымын толығырақ жеткізу үшін
оның еңбегінен үзінді ... «ХІ ... ... ... ... мен қыпшақтардың қысымымен басталған миграция нәтижесінде
селжұқтар мен оғыз-түркмендер Каспий бойына ... ... ... ... ... ... ... біртіндеп Нұратауға қарай ығысады. ХІІІ
ғ. басында моңғолдардың келуі мұндағы ... ... ... қоып ... ... бұл кездегі түркмендер алғашқы түркмен-
оғыз бабаларынан әлдеқайда ... ... Оның ... олар ХІІ ... аралықта қыпшақ тайпаларымен араласып ... ... ... ... қыпшақтануы Алтын Орда империясының орталығы
болған Еділ-Жайық қосөзенінде аяқталады, ... олар ... ... ... қалады. Башқұрт түркімен-қыпшақтары осы топтардың бірінің
ұрпақтары болып табылады. ... ... бұл ... фольклорлық
паралелдер де біршама ақпарат ... ... және ... атты ... ... ... ... әсіресе мин тайпасында көптеп
ұшырасыды. Сонымен ... ... ... ... ... таңбаларымен ортақтасады. Қорыта айтқанда башқұрттардағы түркімен
ұғымы тікелей қыпшақ тайпаларымен байланысты.» [24, 379 б.]. ... ... ... ... ... ... орнын жан-жақты талдап
береді.
Зерттеушінің назарына ілікен ... ... ... Р.Г. ... ... бойынша оның құрамына Сураш, Айыу, Буре Бишай, Шишай
атты рулар кірген. Қоныстанған өлкесі Сакмара, Ик, Сурень, Касмарка, ... ... бойы ... ... ... ... шежере"
атты еңбегінде башқұрт құрамындағы бурзян, қыпшақ, усерган және ... ... екі ... ... бір жүйеге байланыстырып ... ... ... ... ... ... шығу тектері бір
болғандығынан деп түсіндіреді. Бір ерекшелігі бұл материалдар Р.Г.Кузеевтің
далалық экспедицияларының ... ... ... ... ... ... ... ежелгі отаны Сырдария өзенінің бойы
болғанға ұқсайды. Тайпаның көсемі Тоқсабаның ұлы ... ... Ал ... өзі Мүйтеннің ұлы ... ... ... ... және Зилаир аудандарында жүргізген далалық
этнографиялық экспедициялармен байланыстырады. [25, 57 б.]. ... ... ... ... мен ... ... мүйтен тайпасы
арасында этникалық ортақтастық бар екендігі туралы ... ... ... барлық усергандардың және барлық башқұрттардың ру ... ... ... Ертедегі шежірелік баяндарда усергандар «муйтендер» немесе
«Мүйтен балалары» деп аталады:
«Барлық башқұрттар Мүйтендерге бағындырылды,
Усергандар көпшілікке айналды,
Бурзян билері, ... ... ... ... ... [24, 143 б.].
           
Р.Г.Кузеевтің еңбегінде мәліметтер бойынша Мүйтен этнонимі тек
башқұрттар мен ... ғана бар. ... ... ... ... ... ... аударғандығы жайындағы аңыз-
әңгімелер, мүйтендердің башқұрттардың және ... ... ... ... береді.
Башқұрт халқының құрамындағы келесі тайпа Тунгауыр. Олар оңтүстік және
солтүстік болып екіге ... Р.Г. ... ... ... ...... (ялан), ал солтүстік топты ормандықтар (урман) деп
атағандығын жазады. Шежіре бойынша екі ... да ... ... ... ... Ал ... атауының пайда болуын ... ... ... ... ... да пайда болуын ежелгі башқұрт
аңыздары Сырдария өзені бойымен байланыстырады. Бұл ... Р.Г. ... деп ... ... ... жүргізген экспедиция барысында
ақсақалдар маған тунгаурлардың тарихы Сырдария жағалауында басталып, ... ... ... үшін көп әскер жинағандығын ... Одан ... ... оларды Жайық бойына қасқыр бастап келген.» [26, 143
б.]. ... ... ... ... мифологиясында негізгі тотем
болған қасқыр бейнесі түркі халықтарының біріне жататын башқұрттардың ... де орын ... ... ... ... ... усергандар тәрізді
оңтүстік және солтүтістік болып екіге бөлінген. Р.Г. Кузеевтің жинастырған
материалдары ... ... ... Милит, Куян, Масагот деп үшке бөлінеді.
Ортағасырларда ... ... ... ең саны көп және ... ... этнографтарының кіші жүз құрамындағы тама және тана ... тегі ... ... тума ... ... Р.Г. ... ... тұжырымдарын орынды деп тауып, башқұрт тамьяндарын
да олардың қатарына қосады. Өзінің ... ... ... ... ... ... ... көптеп кездесуімен
байланыстырады. Осылайша тамьян тайпасының терең тамыры Алтай өңіріне ... ... ... ... ... ең ірі және ... болып
табылады. Р.Г. Кузеевтің шежірелік мәліметтері бойынша тайпа ... ... ... ... ... ... ... да көне тамырлары Орталық
Азия өңірімен байланысты. Зерттеушінің көрсетуінше 1 мыңжылдықтың ... ... ... да ... ... Орта Азия ... ... жылжыған.
Шежіре бойынша Бурзяндар құрамындағы ежелгі рулар ... пен ... ... ... ... қарақалпақтарда «жағалтай» деген
атаулармен кездеседі. Р.Г. Кузеевтің тұжырымынша ... ... ... ... ... ... этногенезін жасауға қатысқан және олардың
негізгі таралу аймағы Арал өңірі болған [26, 144 б.].
Р.Г. Кузеевтің жасаған ... ... ... ... құрылымы жағынан ең күрделі тайпалардың ... ... ... ... ... олар ... және шығыс болып екіге
бөлінеді. Шежіре бойынша табындардың генеологиялық бастаулары ... ... ... халқының құрамындағы табындардың шығу тегі Майқы бимен
байланыстырылатындығын айтпай ... ... Бұл ... ... ... ... ... тоқталатын боламыз. Сонымен Р.Г.
Кузеевтің шежіреге байланысты жасаған ... ... бір ... ... ... байқай аламыз.
Академик Р.Г. Кузеевтің көп жылдық зерттеулерін ... ... атты ... ... ... ... болады. Оның
ішінде автор тарихи-этнографиялық сипаттағы жаңадан жинақталған маиериалдар
негізінде башқұрт халқының ... ... ашып ... басты жаңалығына зерттеулерге ұлттық құндылықтар санатына жататын
фольклорлық материалдардың қолданылуын жатқызуға ... ... ... ... ... ... Еділ мен ... өңіріндегі нақты бір
халықтың этникалық қалыптасуын дәлелдейді. Орындалған жұмыс тек башқұрт
халқының тарихын сипаттаумен ғана ... ... ... ... бір ... ашып
көрсетумен ерекшеленеді [24, 412 б.]. Түптеп келгенде Р.Г. ... ... үлгі ... жұмыс жасаған деп айтуға
болатындай. Башқұрт зерттеушілерінің бірі бұл жөнінде ... деп ... ... ... ... ... ... Ч.Дарвиннің
биологияны оқытудағы теорияларымен байланыстыруға болады. Өйткені уақыт
өтіп жатыр, осы кезге дейін Р.Г. ... ... ... ... ... ұстанымдар мен тұжырымдар қалыптасты, бірақ олардың
ешқайсысы да ғылымда орнығып, оған ... ... бола ... ... ... ... қарсы жаңа пікірлер енгізе алар емес» [27].
Жоғарыда атлған еңбегінде Р.Г. Кузеев башқұрт халқының қалыптасуын
төмендегідей 5 ... ... ... этап – І ... орта ... ... алып VIII—IX
ғасырлармен белгіленеді. Бұл уақытта ерте ... ... ... ... ... ... башқұрт
этносының негізгі компоненттері қалыптасқан.
Сырдария мен Арал өңірінде печенегтердің этникалық ортасында ежелгі
башқұрт тайпаларының топтары ... Бұл ... ... ежелгі
түрік тайпалары және біраз болса да түркіленген моңғол тектес ру-тайпалық
құрылымдар құраған. ... ... ... Орталық Азия мен Алтайдағы түркі
тайпалары миграциясының шарықтау шегі болған ... ... ... ... ... ... ун, ... кудей). Бұл тайпалардың одан
арғы ... Арал мен ... ... ... ... және ... арасындағы тығыз қатынаста дамыды. Қарастырылып ... ... ... көшпелілерінің миграциясының басты бағыттары
Касспий жағалаулары мен ... ... ... ... олар бұлғар
тайпаларының этнотарихи қызметтерінің ықпал ету сферасына енеді, олармен
ежелгі ... ... ... байланыс ерте уақыттардан
байқалады.
Бұғылма жотасының орталық аудандарында VIIIғ.-IX ғғ басында бұлғар-
мадияр тайпалық тобы ... Бұл ... ... ... ... түркі тайпалары мен ежелгі түріктік компонеттері басым угор
тайпалары (юрматтар, юрми, еней, гайнатархан, кесе, ... ... ... ... юрмындар) жүреді. Осылайша бұлғар-мадияр компонентінің
қалыптасуында Еділ мен Жайық өңірлерінен қоныс ... ... ... ... жүрді.
Екінші этап – бұл ежелгі башқұрт тайпаларының миграциясымен және IX-X
ғасырларда бұлғар-мадиярлармен ... ... Ал ... мен ... ... ... құрылымдарында тілдік-мәдени
ассимиляцияға ұшырауы біршама кейін орын алады. ... ... ... ... ... І ... орын алған этникалық үдерістерде
басты ролді атқарып, соның нәтижесінде ... ... ... ол өз кезегінде башқұрт халқының қалыптасуына тұғыр болады. Бұл
уақыттағы ... ... ... ... ... ... ... тіл
мен мәдениеттің қалыптасуын сипаттайды.
Үшінші этап – X ғ. – XIII ғ. ... Бұл ... ... ... ... тауып, мұнда да сырттан ... ... ... ... ... ... Далалық мәдениет пен
түрік тілі шығыстан жаңадан ағылған ... ... ... ағылып
келуінің нәтижесінде жетекші орынға шығады (ай, тырнаклы, каратавлы, тау,
сарт, мурзалар, ... ... және ... ... ежелгі башқұрт территориясы ежелгі башқұрт тайпаларының
Оңтүстік Орал мен Белая өзенінің бағыттарына ... ... ... этап - ... ғғ. Бұл ... Башқұрт жеріне қыпшақтанған
тайпалардың үлкен қарқынының келуімен сипатталады (қыпшақ тобы - ... ... ... кошсы, туркмен, бушман, джете-уру, байулы, кармыш,
киргиз, елан, казанчи; катай тобы– катай, найман, ... ... ... ... ... тобы – табын, уйшин, суюндук, дуван, кувакан, сырзы,
теляу, барын, ... таз; мин тобы – мин, ... ... ... ... ... қазіргі башқұрт халқының мәдениеті мен тілдік дамуын
түпкілікті, әрі ... ... ... ... жері ... және ... ... күнгі белгілерге жақын болады.
Бесінші этап. XV ғ. мен XVІ ғ. ... ... ... ... ... ... ... бастайды.
Башқұрттардың оңтүстікте ноғайлармен және солтүстікте фин-угорлармен
араласуы қалыптасып ... ... ... өз ... ... XVІ ... ... ХІХ ғ. дейін өздері қоныстанып келген территорияларға
таралып қоныстанады. Осылайша XV ғ. ... және XV ғ. ... ... болып қалыптасуына әсер етуші этникалық, әлеуметтік,
экономикалық және ... ... бір ... ... [24, 157 ... қарап Р.Г. Кузеевтің істеген еңбектерін тарихнамалық тұрғыдан
бағалау өте қиын. Оның ... ... ... тақырыптары әлі күнге дейін
өзінің өзектілігін ... жоқ. ... ... ... Р.Г. ... ... концептуалдық ... ... ... ... ықпалын жасап жатыр деп айтуға да ... ... айта ... ... ... ... дейін Башқұртстан
этнология ғылымының негізгі ... ... ... іспетті болып,
жалпы түркі халықтарының тарихын танып білудегі бір ... көзі ... ... ... қосқан үлестерінің бірі ретінде «тархан»
этнониміне байланысты жасаған ... ... ... ... ... дейін башқұрт тархандары жөніндегі ұғым титул ... топ ... ... ... Р.Г. ... болса Еділ мен
Жайық өңірін мекендеген ежелгі тархан деген тайпамен байланыстырады. ... ... ... ... ... бұл ... ... үшін
этникалық ұғым болып саналады. «Тархан» ұғымының генетикалық байланыстарын
ғалым ... ... ... ... ... ... - ... – еділ
бұлғарлары - чуваштар – ... [28, 24 б.]. ... ... ... ... ... ... күні бүгінге дейін арнайы
зерттеу нысанасына енбей ... ... ... ... ... - ... ... отаршылдық саясатының бет пердесін ... Бұл ... ... Ресей тұсында да, оның отаршылдық саясатын өзге
сипатпен ... ... ... ... ... да кең әрі ... ... «ұлы орыс» халқының өткен тарихының отаршылдық сипаты
мен қазақ ... ... ... қасиеттерін көрсететін
тарихын зерттеу мүмкін болмады. Қазақ тархандар тарихын зерттеу кеште болса
қолға ... ... ... пен ... ... жазудағы тәуелсіз мемлекет
жағдайында, тәуелсіз ел тұрғысында ғана ... ... ... Оны ... ... ... отарлау саясатының қыр-сырын ашу егемен еліміздің
ертеңі үшін ... ... ... ... ... ... ... лауазымға ие болған тарихи тұлғалар өз халқына адал бола
білді. Олар қазақ, башқұрт ... ... ... ... ... ... ... ғалым башқұрт халқының антропологиялық келбетіне
байланысты да қалам тартқан болатын. Осыған қатысты ол ... деп ... ... бойынша башқұрттар біркелкі емес. Өйткені
олардың ... ... және ... нәсілдері өкілдерінің бір-
бірімен тығыз араласуы жағдайында өтті. Сондықтан ... ... ... ... ... типі екшеленіп көрініп тұратындығын бірден аңғаруға
болады. Солтүстік аймақтарда тұратындар қазіргі ... мен ... кең ... ... орал ... ... типіне, солтүстік-
батыстағы топтары орта еуропа нәсілінің шығыс ... ... ал ... ... ... оңтүстік-шығыс аудандардағы үшінші бөлігі моңғол
нәсілінің оңтүстік-сібір, яғни тұран типіне жатады» [22, 235б.].
Ал халықтың ... ... ... ғалым өзінің тұжырымдарын
былайша түйіндейді: «Башқұрт тілі өзінің тілдік белгілері ... өзге ... ... тілдеріне ұқсас. Әсіресе, татар тіліне бір табан жақын.
Осы тілмен бірге ол түркі тілдерінің батыс бұтағы ... ... ... ... ... ... Бірақ, өз кезегінде бұл екі тілдің бір-бірінен
айтарлықтай айырмашылықтары да бар. Олар негізінен ... ... ... ... ... [22, 238б.].
«Тархан» атауына қатысты тілдік тарихи деректер түркі жазба мұраларында
молынан сақталған. «Тархан» атауының ... ... ... терминдік
мағынасы және олардың тақ жанындағы орны «Күлтегін», «Білге қаған» ... ... анық ... ... «Тәңірітек Тәңірде болған түрік
Білге қаған // бұ шаққа отырдым сап ... ... есіт // ... ... // ... оқ-уысым бүтін халқым // бергі (оң қол) шад апыт бектер //
арғы (сол қол) тархан бұйрық бектер», ... ... бар. Көне жазу ... хан ... ... де айқындайды [22, 239б.].
Түркі дәуірінде тархандық лауазымның өзі іштей «апа ... ... ... ... ... сатыға бөлінген. «Бойла баға тархан» бас
қолбасшы, яғни әскери қолбасшы шеніндегі армия ... ... ал ... ... ... қолбасшы дегенді білдіреді. «Бойла» сөзінің
ұғымының шығу тегі ... ... ... ... ... атақ»,
«мемлекеттік алқа мүшесі, атақ дәреже» сөздерінің мағынасына саяды.
Сонымен қатар, руникалық жазбалардың дерегі тархандардың бұйрық беруші
қызметтері де ... ... ... көне ... «Я-огя-бюрюк
(бұйрықшы, бұйрықты) бақытты тәңірі-тарханмын» дейтін жолдар «аға ... ... ... ... басындағы оғыздарда тархандар ордада қызмет жасайтын ірі,
сыйлы лауазым иелері ... Еділ ... ... ... ... өлкелердің басшылары ретінде белгілі болған. Махмуд ... ... ... ... де ... жекелеген өлкенің билеушісі
«бек» мағынасында беріледі. «Тархан» лауазымы моңғолдарда сәл-пәл дыбыстық
өзгеріспен беріліп, «дархан» деп аталады. Бұл ... түп ... ... адам ... ... ... ... арасында үлкен құрметке
ие және ... ... алып ... ұста ... ... ... шенін беру дәстүрі де қалыптасқан [22, 240-241 бб.].
ХІІІ ғасырда Шыңғыс хан құрған алып ... ... Орда да ... кең ... жаяды. Айталық, бұл кезеңде тархандық хан тарапынан
берілетін арнайы жарлық грамотасы арқылы бекітіліп, ... ... ... ... және ... бір бос ... ... ете алатын
құқыққа ие болады. Сонымен қатар, Алтын Орда билеушілері мұсылмандық дінді
таратуда ерекше көзге түскен дін ... ... ... ... ... жердің Хаджи Тархан (Астрахань) атанып, кейін орда ... оның жеке ... ... бастауында тархандық құқықтың себебі
тұрғаны сөзсіз. Өйткені, Алтын Орда ... ... жаңа ... ... ... тархандық келісім куәлік қағазын беретін ... ... ... ... қоныстар үшін кескілескен ұрыстар жүргізген
Мұхаммед Шайбани ханға бағынған бектердің арасында да ... ... ... ... ... мұсылманданған Моғолстан
мемлекетінде Шыңғыс қаған қалыптастырған ... ... ... сақталды.
Мұнда тархандық лауазымының функциясына ұқсас мазмұндар ханның жанындағы
ірі әмірлердің статусынан көрінеді. Мысалы, ... ... ... ... ... арғы ... ... деген кісі Шыңғыс ханның жарлығымен
тархандық лауазым құқықтарына аса ... жеті ... ... ... араб ... ... ... «әмір»-ге ауысқанымен, оның мемлекет
ісінде атқаратын қызметтері тархандық құқыққа жақын. Демек, түркі-моңғол
халықтарында тархандық ... ... ... дамытылып отырған.
Әмір Хұдайдад атасының Шыңғыс ханнан алған ... ... ... ... ... ... ... Ал оның баласы Әмір Болатшы Тоғылық
Темір хан тұсында ол жеті артықшылықтың санын тоғызға жеткізеді.
Орта ғасырлық тархандық грамотада тархандардың ... ... ... ... ... ... біріншіден, Орта ғасырлық мемлекеттерде тархандық тоғыз
ұрпаққа дейін кететін мұра ... ... ... тархандық
грамоталар мен тархандық шендер ақсүйектерге (оғландарға, сұлтандарға) дін
басыларына және ерекше ... үшін ... ... да ... ... ... ... Ресей патшалығы империялық
отарлау саясатын Орта Азияға қарай бағыттай бастады. Отарлаудың ... ... ... киген елдердің саяси жүйесі мен мемлекеттік
құрылымдарын реформалау ісінен басталды. Ресей ... бұл ... ... ... ... Башқұрттарға тархандық грамотаны
үкімет ... ... ... тапсырмаларды орындағаны ... ... Кіші жүз ... ... ... орыс ... құрамында болып, Әбілқайыр ханмен жүргізген
келіссөздер мен ханның депутациясын Петерборға апарып ... ... үшін ... ... ... және оның алты ... ... патша
үкіметі тарапынан 1733 жылы 27 сәуірде ұрпағына мұраға кететін тархан атағы
берілді. Сондай-ақ 1734 ... 24 ... ... ... ... ... ... Ресей империясының құрамына енгізу жөніндегі
сіңірген еңбегі үшін ұрпағына мұраға ... ... ... ... ... ... Р.Г. ... төмендегідей қорытындылар жасап, өзіндік
тұжырымдарын бөліп көрсеткен:
1 Шежіре – башқұрт руларының тегі шыққан ... ... ... тудырған әлеуметтік, тарихи білім, генеалогиялық жады сабақтасығы
болып табылады. Шежіре ұғымының астарында «тарихи-әлеуметтік жады» түсінігі
сақталған. ... ... ... ... ретінде табиғи түрде қалыптасып,
сан ғасырлар бойы ауызекі айтып, әңгімелеу ... ... ... ... ... ... алып ... ұрпақтардың рухани
құндылықтары мен халықтың біртұтас этникалық өмірсүру ... ... ... ... ... ұлт ... терең тамырын тануға қызмет
атқарды.
2 Шежіре, сондай-ақ ... аса ... ... ... ... баяндаулар жоғарғы құрмет статусын білдіретін ... ... ... ... ... ... ата" ... қасиеті мен оның
генеалогиялық сипатын нақтылап береді. Алайда, шын ... ... ... ... ... ... жүйесінің қызметін дұрыс түсіну,
яғни генеалогиялық принцип көшпелі тұрмыс кешіп, табиғи экологиялық орта
талабына ... ... ... ... ... ... соларға тән дәуірлерді, тарихи кезеңдерді реттеуші принципке
айналған.
3 Шежіре – генеалогиялық зерделікті сақтаушы әлеуметтік және ... жады ... ... ... ... тарихи білім жүйесінде
сақталатын ... ... ... мен дәстүрлі қоғамның рухани-
әлеуметтік, идеологиялық-саяси сабақтастығын қаматамасыз ету. ... ... ... ... ... оны тұрақты қоғамдық
институтқа айналдыру мақсатында шежіре түсінігінің ... ... ... ... ... ... берілгені де байқалады.
Халықтың фольклорлық ... ... ... ... ... ер – ... ... жер» дейтіндей әлеуметтік формулалар осының бір даналық айғағы.
Шежірелерді түрік көшпелі жұртының тарихты ... ... ... ... ... әбден мүмкін.
4 Шежіре өзінің негізгі мазмұнында және түп мәнінде халықтың тарихи-
генеалогиялық білім жүйесі болғанымен, ... ... ... ... ... ... ... мүдделердің пайда болуына
байланысты, шежіре дала ... ... ... жиынтығы жүйесінің
айналғанын зерттеу ... ... ... ... ... жаппай халықтың ежелгі даналылығы да, жеке авторлар тудырған
эпостық шығармалар да, тұрмыстық ... ... де, ... ... да ... Бұл ... орын алуы заңды құбылыс болғанымен,
шежіре феноменін синкреттік құбылыс ретінде жеке қарастыруды талап ... ... ... ... тудырған тарихи білім жүйесі, оның
негізінде қазақ руларының қалыптасуы, елді мекендері, көш ... ... ... ... ... ... ру-туыстық байланыстары, өткерген
тарихи оқиғалары, сондай-ақ аламан, барымта, жаугершілігі ... ... ... ... орын алған барлық әлеуметтік, саяси, мәдени,
рухани құбылыстарға ... ... ... ... дәстүрлі тарихи сана
тұрғысынан, яғни ру, руаралық қатынастар ... ... ... ... ішкі ... ... ... тарихнама туындылары мен
дәстүрлі тарихи деректеме құбылыстарының ерекшелік сипатын ... оның ... ... ... ... ... қолайлы методологиялық ұстанымдарды қолдана
отырып, соған лайық теориялық концепция тұрғысынан келу ... ... ... ... тарихи антропологиялық көзқарастар жүйесінен
шығаруға болады, яғни тарихи ... ... ... ... ... ... ... болып табылатын адамтану тұрғысынан келу, адамның
тарихи табиғатының болмысын түсінуге ұмтылу болады. Шежірелердің ... ... ... ... ... өзі де осы ... яғни
әуелі адам туралы, оның шығу тегі туралы, ... ... ... ... ... ... ХХ ... тархнамасында шежірелер деректеріне толыққанды ғылыми баға
берілмей ... олар ... ... ... зерттеулерде қолданылмай,
шежіре турасында жүйелі түрде пікір айтылмай, шежіре деректері үзік-үзік
күйде, көп жағдайда ... ... ... сипаттау мақсатында
пайдаланылды. Шежірелерді тарих үшін ... ... ... ... ... ... шежіренің негізгі мазмұны болып
табылатын тарихи тұлғалар шетқақпайлатылды.
8 Шежірелерді халықтың ... ... жады ... қатар, жазба ескерткіштеріне айналған нақты ... ... ... ... ... ... түрінде
қабылдау, тарихнамалық туындыны талдауда тиімді әдістерді іске ... ... ... шежірелерін жаңа қырынан, яғни тарихи таным-
білім құбылысы екенін танытып отыр. ... ... ... ... ... (первоисточник) көзі ретінде зерттеу нысаны ету, тарихи
деректердің құралу принципінің қазақ мәдениетіне тән ... ... ... деректерінің тарихи қалпыптасу жағдайларын қарастыру,
авторлық мәселесін анықтау, қолжазба мәтіндерінің қысқаша ... ... ... ... ... ... ... деректің түрлік
және тақырыптық сыныптау принциптерін қолдану амалдары ... ... ... ... да, ... ... ... сақтау мәселесінде
де елеулі мәдени-әлеуметтік, саяси-идеологиялық және рухани маңызды қызмет
атқаратынын көрсетті [21, 58-67 бб.].
Жалпы ... Р.Г. ... ... ... ... ... ... көзі
болып табылатын ауыз әдебиеті, шежіре арқылы шешуге ... және ... мән ... ... Оның ... ... деректер халықтың
жазба деректерде кездеспейтін қырларын ашуға көмектеседі. Алайда ... ... өзі ... ... ... ... ... ғалым естен шығармаған.
ІІІ. ҚАЗАҚ, БАШҚҰРТ ШЕЖІРЕЛЕРІ БОЙЫНША РУ-ТАЙПА АТАУЛАРЫНДАҒЫ ПАРАЛЛЕЛЬДЕР
ЖӘНЕ ЭТНОГЕНЕТИКАЛЫҚ ... ... ... құрамындағы аттас рулар
Қазіргі таңда қазақ халқының құрамындағы 40-тан аса ру-тайпалардың
қалыптасу, даму ... ... ... ... ... ежелгі және
ортағасырлардағы түркі тайпаларынан бастау алады. Бұл ... ... екі ... ... ... ... топты жергілікті тайпалар
құраса, екінші топ Саян-Алтай өңірі мен Моңғолия аймағынан өз бастауын
алып, ... ұзақ ... ... қарай қоныс аударған түркі тайпаларының
бірлестіктері болып табылады.
Бұл ғылыми ... ... ... ... ... жайт.
Дегенмен, әлі күнге дейін аталған түркі тайпалары бірлестіктері мен олардан
шыққан, бүгінде қазақ халқының ... ... ... ... ... ... ... қолға алына қойған жоқ. Осыған орай, қазақ қазақ
халқының этносаяси тарихының мәселелерін жаңа тұрғыдан, этникалық ... ... ... алу ... ... ... нәтижесінде қазақ
халқын Саян-Алтай, Моңғолия аймағынан батысқа жылжыған ... ... ... ... ... нәтижесінде ұзақ тарихи
процесті басынан ... ... ... ... ... екендігіне
көз жеткізе түсеміз.
Қазақ халқын құраған ру-тайпалар біртұтас Қазақ хандығының құрамында
қазақ деген жалпы атаумен біріккенге дейін түрлі тарихи ... ... ... этносаяси бірлестіктер құрамына кіргені белгілі. Олардың әр
кезеңдегі тарихи ... ... ... ... ететін күрделі мәселелер
қатарына жатады. Жетіру ... ... ... ... ... және орта ... ... мен Қыпшақ тайпаларының ХҮ-ХҮІІІ ғғ.
аралығындағы ... ... ... ... ... ... ... байланыста өрістеді.
ХV ғ. бірінші жартысының ... ... ... ... ... орасан зор Алтын Орда мемлекетінің екі жүз ... ... ... ... ... кезеңдерін басынан өткеріп барып,
Әмір Темірдің көмегіне сүйенген Тоқтамыс хан тұсында қайта күшейген ... көп ... ... ... мемлекетке ыдырап кетті [29, 135-136
бб.]. Міне осындай ... ... ... жалпы қыпшақ атауымен берілген
өзге түркі тайпаларымен бірге өзіміз атап кеткен табындар, тамалар тағы
басқалар да ... Орда ... ... ... ... ұлыстар мен
мемлекеттер құрамына кірді. Біз ендігі жерде ... ... ... ... ... башқұрт халқының, Әбілхайыр хандығы немесе
«Көшпелі ... ... және ... ... мен ... ... байланыстыра отырып қарастырамыз.
Алтын Орда ыдырағаннан кейін башқұрт мемлекеті ... ... ... Бұл ... ... халқының қалыптасу процесінің соңғы кезеңі
жүріп жатқан еді. Ал башқұрттардың қазіргі ... алып ... ... ... ... ... солтүстік-шығысы Сібір хандығының,
оңтүстігі мен ... ... ... ... түседі [24, 69 б.].
Башқұрт халқының қалыптасуы мен тарихын зерттеуші ғалымдар аталған
халықтың құрамындағы ... тама және ... ... ... атап ... ... түркілік тегін жақтаушы ғалымдар оларды башқұрт
халқының негізін құраған басты түркі ... бірі ... де ... [6]. ... ... түбі бір туыс ... халқының құрамындағы аталған
тайпалар тарихына тікелей көшсек.
Жоғарыда айтып ... ... ... ХҮ ғасырдың екінші
жартысынан бастап Алтын Орданың ыдырауынан ... осы ... ... ... бел ортасында жүрді. Табын, қыпшақ, тама тайпаларының
башқұрттар ... ... екі ... түсіндіруге болады ... ... ... ... және т.б. ... халықтарының этникалық
шығу тегінің ортақтығымен байланысты. Бұл шарт аталған ... ... ... ... ғана ... ... да қазақты құраған ру-
тайпалардың өзге түркі халықтарының құрамында ... ... ... ... саяси оқиғалар тізбегіне тікелей тәуелді. Моңғолдар құрған
күшті мемлекеттердің бірі – ... ... қол ... ... түркі
тайпалары бұл мемлекет ыдырағаннан кейін орын ... ... ... ... өзге ... бірлестіктер құрамына еніп, орындарынан жылжып отырған.
Осылайша қарастырылып отырған тайпалар да ... түбі бір ... өзге ... бірігіп араласып кеткен. Бұл пікірімізді
Ресейдегі белгілі тюрколог ғалым, башқұрт халқының шығу тегі мен ... ... ірі ... еңбегінің авторы, бітіру жұмысымыздың негізгі
тақырыбы болып отырған Р.Г. Кузеев нақты тұжырымдаған. Зерттеуші ... ... ... кірген тайпаларды 4 топқа ... ... ... ... ... құрылымының этникалық шығу тегі бойынша ... ... ... ... ... нәтижесінде бөлініп қалып Башкирия
жағдайында біріккен тайпалар жатқызылған. Бұның дәлелі ретінде ... ... ... ... атап өтеді [24, 69 б.].
Осылайша башқұрт халқының құрамында кездесетін ... ... ... олардың этникалық қалыптасуының бастауында тұрса, екінші бөлігі ХҮ
ғасырлар кезеңіндегі тарихи-саяси ... ... ... ... ... бұл ... ... халық болып қалыптасу
процесінің шешуші кезеңінде ерекше орын алған.
Моңғол ... ... яғни ... ғғ. ... ... ... ... өзіміз баяндап отырған тайпалар) қазіргі
Башкирия аумағына қарай миграциясы басталғаны белгілі. ... ... ... ... мен қыпшақтары және басқа да тайпалары башқұрт
тайпаларымен аралас қоныстана бастайды. Әсіресе, Асылы көл ... ... ... аймағынан, шығысында Ақ аймағына дейінгі аумақта қоныстанған
табындар Тоқтамыс пен Әмір ... ... ... ... (1391 ... өзге де ... тайпаларымен бірге солтүстік пен шығысқа қарай
орын ауыстыра түскен [24, 471 б.]. ... ... ... ... ... ... ... таулы аймақтар мен Оралдың арғы
беті аумағына қоныстанады. Осылайша олар ... ... ... ... мен Орталық Башкирия аумағындағы табындар деп екіге бөлінген. ... ... ... ... ... ... ... сүйіндік,
дуғал, кубакан, сирзы, телеу, барын, таз ру-тайпалары кірген [24, 471 б.].
ХҮ-ХҮІ ғасырларда башқұрт ... ... ... жылжу процесі
жалғаса берді. Башқұрт халқының негізін құраған басқа да ру-тайпалармен
бірге жоғарыда талған ... да бұл ... ... шет ... ... ... ХҮІ ... ғана қазіргі алып жатқан аумағының солтүстік
шегіне жақындай түскен. Осылайша ХҮІ ғасырдың ... ... ... халқының қалыптасу процесінің аяқталуымен, сондай-ақ олардың Ресей
бодандығын қабылдауына байланысты бұл тайпалар осы кезге ... ... ... ... ... ұмтылады. Себебі Ресей патшалығы
башқұрт халқының «Ресейге өз ... ... ... башқұрттар
қоныстанған сулы, нулы аймақты патша иелігі деп таныды. ... ... ... арқасында» осы жерлерге иелік ету үшін ... ... ... рұқсат қағаздар беріле бастаған еді. Осы
жағдайға байланысты патша шенеуніктері ХҮІІІ ... ... ... құрамы, олардың орналасуы мен ... т.б. ... ... Осы ... ... ... және ... заводтары бас ... ... ... ... ... ... [30, 483-485 бб.]. ... башқұрт тайпаларының, соның ішінде ... ... ... ... және ... ... туралы құнды мәліметтер бар.
1737 жылы солтүстік-шығыс, соның ішінде Оралдың арғы бойғы аумағындағы
башқұрт болыстарының тізімі ... [30, 500-501 бб.]. Бұл ... ... ... ... ... үш ірі-ірі
тайпалық бірлестікке: қатай, айлын, табын деп ... Ал ... Кіші ... ... ... ... ... тайпасы табындардың
ішінде аталып отыр. Бұның өзі біріншіден, ұсақ ... ірі, ... ... құрамында кейде аталып, кейде аталмай жүре беретіндігін
тағы бір дәлелдей түссе, екіншіден башқұрттар құрамындағы телеу ... ... ... ... ... ру ... ... құрамындағы Жетіру
бірлестігінде аталатындығы белгілі.
ХҮІІІ ғасырдағы деректерде табын деген жалпы атаумен берілген тайпалық
бірлестікке табын, ... ... ... ... кешрук деп аталған алты
тайпа жатқызылған. Р.Г. Кузеевтің есептеуінше ... ... ... саны 60 мың адам, яғни бүкіл башқұрт ... 4/1 ... [24, 246 ... ... ... табындар батыс, шығыс деп екі топқа
бөлінгендігін жоғарыдағы тарауларымызда ... ... ... орталық
Башкирия аумағында қоныстанған. Ал, рулық құрамы мен ... ... ... ... ... ... табындар болып келеді. Шығыс табындарға –
қаратабын, барын, телеу тайпалары жатқызылған.
Башқұрттарды тарихи-этнографиялық жағынан зерттеп, өз еңбегін ... ... ... 1955 жылы башқұрттардың рулық құрамы мен орналасуы
туралы картаны алғаш жарияла йды [8, 54 ... ... ... пен ... ... құрамындағы аттас
тайпалардың байланыстарын қолдағы бар материалдар ... ... ... Алдымен башқұрт халқының басым бөлігін құрап отырған табын
тайпасынан бастасақ.
Жоғарыда айтып ... ... ... ... ... ... тайпалардың бірі болған табындар Башкирия аумағына ХІІІ
ғасырдың ортасынан бастап ... ... ... Себебі моңғол
шапқыншылығынан кейін бұрынғы ықпалы мен жағдайын айрылған көптеген түркі
тайпалары аталған кезеңде ... ... шет ... ... ... арқылы
бас сауғалауға мәжбүр болған. Башкирия аумағына қоныс ... ... ... Асылы көл немесе Табын көл аймағына қоныстанады. Ал, ... ... ... ... ... табындар шығыс пен солтүстікке қарай
қозғала бастайды. Дегенмен саны жағынан ... ... ... ... олардың көп бөлігі ұзақ уақыт бойы әлі де болса Ика, ... мен ... көл ... қала береді. Шығыс Табын тайпалары
кубакан, сирзылар Оралдың арғы бетіне ... ... Олар ... ... ... бойы ... орын тебеді. Осы жерден табындар бірте-
бірте Миасс, Увеьке, Уй ... ... арғы ... ... бастаған.
Юрюзал өзенінен Миасс өзенінің жоғарғы ... ... ... таралып
қоныстанған табындардың оңтүстіктегі көршілері айлын тайпасы болды.
Башқұрттар құрамындағы Табындар мен ... ... ... ... ... ... ... көршілер ретінде олар бір-бірімен қыз алысып, қыз
берісіп, былайша ... ... басы ... малы ... ... ... Бұл ... өзара қарым-қатынасы сонау Сыр ... өмір ... ... ... Себебі олар аталған аймақта
ХҮ ғасырда көшпелі өзбектер ... өмір ... ... табын-айлындар
құрамында кездесетін (өзбек, сарт және т.б.) ... ... ... бола ... [31, 321 ... ... Орал ... табындармен байланыстарын үзбеген.
Көптеген тарихи зерттеулерде Башкирияның бұл өңірі ... ... ... ... ... ... құжаттарда бұл өңірдегі
Қазан хандығының үстемдігі туралы мардымды мәліметтер ... ... ... ... ... ... дерек көздерінде башқұрт
тайпаларының, соның ішінде көбінесе табындардың ХҮІ ... ... ... ... ... ... қарай жылжығаны айтылады. Мұның себебі Орыс
мемлекетімен үнемі күрес жүргізіп отырған ... ... ... ... ... ... табындарды әскер ісіне тартуынан болса
керек. Зерттеуші Р.Г. Кузеев Қазан ... ... ... ... ... әлі де болса жоғалта ... ... ... ... атап өтеді [24, 281 б.].
Табындардың Башкирия аумағына таралып ... ... ... ... арғы ... жылжуымен байланысты. Табындардың ХҮІ-ХҮІІ ғғ.
Оралдың арғы бетіне ... ... орыс ... әсер етті ... ... ... ... Сібір хандығын талқандауы, сондай-ақ патшалықтың
отарлау саясатының кеңейе түсуімен табындардың ... Орал ... ... ... ... қоныстануы басталған. Табындар Сібір ханы Көшім
ханмен байланыстарын ХҮІ ғасырдан бастап нығайта түскен еді. ... ... ... ... бөлігі орыс бодандығына түсіп үлгерді. Ал
табындар болса Көшім ханның орыс патшасына ... ... ... ... ... қамытын кимеуге ұмтылды. Көптеген тарихи ... ... ... ... Көшімді ұзақ қолдағаны туралы
мәліметтер сақталған [32, 121 б.].
Сонымен ... ... ... ... Башкирияның таулы
аймақтарында заводтар салуымен ... ... ... тартылып алына
бастады. Бұл әсіресе, таулы аймақтарды мекендеген табындарға тікелей
қатысты ... ... ... ... ... ... ... Уй және
жоғарғы Жайық бойы аумағында ондаған әскери бөліністер салынды [33, 139-151
бб.]. Бұл бекіністер патшалық Ресейдің ... ... ... ... ... үшін ... шыққан башқұрттарды (табындарды) қазақтар мен
қазақ даласынан бөліп тастау мақсатын да атқарған. Осылайша ХҮІІІ ғ. ... Уй, ... ... ... ... ... бастайды. Себебі өз
жеріне ие бола алмай, отаршылдықтың қыспағына кірген табындар өз қоныстарын
тастап, Оралдың арғы ... ... ... ... ... ... ... халқының негізін құрап отырған Оралдың арғы бетіндегі
айлын, қатай, табын тайпаларының шығу тегі мен ... ... ... ... ... ерекшеліктері сақталып отырғандығын атап
өтеді [24, 286 б.].
ХҮІІ-ХҮІІІ ғғ. табындардың біршама ... ... ... ... және ... Башкирия аумағы – Тоң, Ырғыз, Каменик ... ... ... ... ... ... өздері иеленген аумақтарға тұрақтап
қалуға мүмкіндіктері ... ... ... ... ... ұмтылды. Бұлардың ішінде табындардың қаратабын, ... ... ... юмран, дуван рулары бар еді. Олардың кейбіреулері патшадан
аталған жерлерді иелену құқығын да ... ... ... ғ. ... ... ... ... көбеюімен олардың тархандық құқықтары жойылды.
Біз қысқаша түрде табындардың башқұрт ... ... ... этно-
тарихи себептерін көрсетуге ұмтылып, олардың Башкирия ... ... ... ... ... ... ... тарихын башқұрт
халқының Ресей ... ... ... ... ... ... ортағасырлар кезеңіндегі Еуразия кеңістігіндегі ... ... ... ... ... ... Оған ... болған тарихи
фактор – бұл халықтардың бірте-бірте ... ... ... ... ... өтуі еді. ... ғасырларды Еуразияның кең төсінде әлемге әйгілі
қуатты ... ... ... соңғы ортағасырлар, яғни ХҮ-ХҮІІІ ғғ.
ұрпақтары қоғамдық-өндірістік дамуы жағынан өзге ... ... ... қойды. Әлемге билік жүргізу қылыш пен садақ асынып, атқа қонғандардың
қолынан зеңбірек сүйретіп, мылтық кезенгендердің қолына өтті. Міне, ... ... ... ... ... ұрпақтары Ресей отарлауын
бостандықтарына төнген қауіп есебінде бағалап, оған ... ... ... ... ... күн ... ... байыппен көз жіберсек өзара
күресуші топтардың тең емес дәрежесінде бастау алған бұл ... ... ... ... ... ... ... күмәнсіз екендігіне көз
жеткізе түсеміз. ... ... ... ... ... ... ... жарқын беттерінің бірі. Сондықтан бұл күрестердің
қандай нәтижемен аяқталғандығына қарамастан біз оны ... ... ... Осы ... ... ғ. алғашқы жартысындағы түбі бір ... ... ... ... ... ... қазақ пен башқұртқа ортақ
табын тайпасының осы күреске қатысу тарихын зерделеп көрейік.
Башқұрттардың Ресейге қосылу процесі ХҮ ғ. ... ... ... ... ... дейін созылды. Жоғарыда айтып өткеніміздей Ресей
боданына өткен башқұрт жерлері бірден ... ... деп ... ... және ... ... патша үкіметінің отарлау саясатының салдарынан
туындаған өзгерістерден [34, 27 б.]. ... ... ... ... күреске
көшті. ХҮІІ-ХҮІІІ ғасырдың алғашқы жартысы аралығында қуатты ... ... ... ... ... ... деп ... [30, 28 б.]. Біздің
негізгі мақсатымыз осы көтерілістер барысындағы ... ... ... ... ... екі ... шегінде қарастыруға ұмтылдық.
Бірінші башқұрт көтерілістерінің ХҮІІІ ғ. 60-шы жылдарында Сібір ханы ... ... ... бұл ... Е. ... бастаған
шаруалар күресіне ұласуы болып табылады.
Енді табындардың басқа ... ... ... ... ... күресу тарихына тоқталайық. 1661 жылдың ... ... ... 1662 жылы ... ... Рек, Исет ... көтеріліске шығуымен басталды. Көтеріліс аумағы жылдам ... ... ... ... жаңа аумақтарды қамтыды [30, 27-29 бб.]. ... ... ... ... Башкирияның негізгі аудандары мен Еділ бойы,
Орал бойы аймақтарының шығысы мен ... ... бір ... қамтиды.
Көтерілістің негізгі мақсаты – Мәскеу үстемдігінен құтылу, азат етілген
жерлерде жергілікті тәуелсіз ... ... Міне ... ... ... ... ... ісін қолға алудың орталығы –
Көшім хан ұрпақтарының қолына ... ... ... башқұрттар мен Көшім хандығының қарым-
қатынасы туралы мәселенің көмескі тұстары әлі де ... ... ... ХҮІ ғасырдағы Сібір хандығының халқымен этникалық шығу тегі және
тарихи жағдайы ... аса ... әрі туыс ... - ... ... ... хан ... Сібір хандығы бұрынғы Алтын Орда ... ... ... ... ... ... Ал, бұл аумақ қазіргі Кіші
жүз, соның ішінде Жетіру тайпаларының негізгі мекен-қонысы. Ал, ... ... ... ... баяндайтын деректерде өткен ... ... ... ... ғана ... ... ... Мысалы
башқұрт табындары туралы ... ... ... ... ғалымы
Р.Г.Кузеев мынандай әңгіме желісін келтіреді: «табындардың биі Асади мен
Шікірәлі Оралдан ... ... ... Бұл ... ... пен Есіл бойындағы
екі хан Ибақ пен Шибақтың өзара бақталас соғысы кезінде болса ... ... ... ... мен ... ... ... ұмтылса керек. Бірақ
өзіне бақталас болған олардың көзін құрту туралы Ибақ ханның бұйрығын біліп
қойған екі би қашып ... бел ... ... [24, 187 б.]. ... ... аты аталған Ибақ ханды шайбанид Ибақ хан ... онда ХҮ ... ... ... шайбанидтермен, сәл
кейінірек Көшім хандығының ара-қатынастарының ... ... ... ... ... ... ... башқұрттардың,
соның ішінде табындардың Көшім және оның ... ... ... ... таман жақсарып, нығая түскенін көреміз. Арадағы бұрынғы
жауластық ... (ХҮ ... ... ... ... ... төнген ортақ қауіп келбетінде жойыла түседі. ... ... ... ... хан мен оның ... ... күресін
белсенді қолдап, олардың қарулы күштерінің қаттарын толықтыра ... ... ... ... ХҮІІ ... ... ... мәліметтер
береді: «И как они башкирцы, великим государям изменили, и хотя ... на Уфу, по Каме реке ... ... деревни войною разорили и от
того воровства бежали... на Сибирскую сторону и на ... ... ... [30, 87 б.]. Міне ... да ... Көшім ханды патшалықтың
отарлық езгісіне қарсы күресте негізгі сенімді одақтасы ретінде таныды деп
айта ... 1600 жылы ... төрт ұлы Әли, ... ... Көбей-Мұрат
Есілдің жоғарғы ағысы бойында бекініп, қастарына 300-дей табын және басқа
тайпа ... ... [35, 167 б.]. Орыс ... ... ... бірге Есіл мен Обаған өзендерінің аралығына 150 адамдай табындардың
көшіп кетуі де орын алғандығы мәліметтер сақталған [35, 371 б.]. ... ... мен ... хан және оның ... арасындағы қарым-
қатынастың бірден достық сипат ... ... ... ... ... ... де ... бар. Мәселен Г.Ф. Миллер Ресейге қарсы
күресін қолдамаған башқұрт ауылдарын талан-таражға ... ... ... ... ... алға тартады [35, 31 б.]. Мұндай сипаттағы
дерек мәліметтерін Башкирия тарихы туралы ... ... ... ... [32, 121 б.]. Дегенмен башқұрт тайпаларының ішінен
Көшім хан мен ұрпақтарының бұл ... де ... ... ... табындар болды. Сондықтан ХҮІІ ғасырдың 60-шы жылдарынан бастап
кең көлемде өріс алған башқұрт көтерілістерінің ... ...... еді. ... ... жж. ... патша үкіметі
тарапынан аяусыз басылып жанышталды. Тарихи деректерде көтерілісшілердің
тікелей Көшім ханның басшылығымен бас ... ... ... хабарламалар
сақталған [30, 52 б.]. Бірақ ол бұрынғыдай кең аумақты қамтыған, тегеурінді
сипат ала алмады. ... ... ... ... ... жж.
оқиғалармен байланысты. Бұл кезеңдегі көтеріліс Ноғай Қазан ... ... ... ... ... Осы ... жолдардағы
болыстардың көпшілігінің тұрғындары – табындар. Көтерілістің бұл кезеңі де
жеңіліспен аяқталды. Тіпті ... ... ... ... Л.И. ... көтерілістің түпкілікті басылғандығы туралы жоғарыға
хабарлап үлгереді [30, 59 б.]. Бірақ бұл көтерілістер 1720-1721 жж. ... 1730-40 жж. ... ... кезеңі аяқталғанға дейін жалғаса берді.
Көтерілістің соңғы кезеңіндегі маңызды ... бірі ... ... ... ұмтылуы болды. ... ... ... олар ... он екі адам бар ... ... Орта ... Сәмекеге аттандырады. Мұндай хабар Кіші жүз ханы ... ... Бұл ... ... он их в ... к себе принял и оними
киргиз-кайцаками воевать руссих людей обще» [30, 67 б.] ... ... үшін ... ... ... сонау 1707-1708 жылдарда пайда
болған ой негізінде қазақ мемлекетінің ... ... өз ... ... ... ... ... соңғы кезінде башқұрттар
арасында 1738 ... ... ... ... он екі жасар ұлының хан
болып сайлануы дәлел бола алады. Әрине тарихи құжат мәліметтері ... ... ... ... оған ... ... ... көптеген
фактілерді сақтаған. Дегенмен патшалық Ресей бұл ... ... өзі үшін ... қауіпті екендігін жете сезіне білді.
Сондықтан екі ... ... от ... ... ... өз ... ... Бұл әрине белгілі бір дәрежеде өз жемісін де ... ... ... ... ... башқұрттарды ұстап бергені үшін
түрлі тарту-таралғылармен марапаттау да уәде етілді [30, 344-345 ... ... ... ... үшін күресі жеңіліспен аяқталады.
Дегенмен ол тоқтаған жоқ. ... ... ... ... ... табын тайпасынан шыққан Салават батырдың ерлікке толы күрес жолы.
Табындармен қатар Кіші жүз ... ... ... ... ... қазақ халқымен тығыз байланысы бар екендігін Р.Г.
Кузеев ... ... ... ... ... тайпаның құрамында
Мәмбет дейтін ру бар. Олардың шығу тектері ... ... ... ... ... Арғын деп аталатынт тармағынан ... ... деп ... Олар ... ... XVII ... қалып,
башқұрттанып кеткен. Р.Г. Кузеев құрастырған шежіре бойынша усергандардың
Мүйтеннен бастап ХІХ ғасырға ... ... ... ... ... - ... - Шигали - Бэзэк бий - Джурек бий - Урал бий - ... - ... бий - ... бий - Байгужа - Казаксал - ... - ... - ... - ... - Кутлы-Кадам - Тэбэсек - Джумакай - Кужанак
/сегіз ұлы болған Акбулат, Исхак, ... ... ... Габдулла, Мэдхи,
Кинзябулат, Хисаметдин/, Кадырда алты ұл болған Габдельгафар, ... ... ... және ... Кесте бойынша, Сарыбаш соңғы
би болған және соның кезінде усергандар Ресей патшалығына қосылған тәрізді
деген пікір бар [21, 219 ... мен ... ... ... бір аттас рулардың қатарына
таздарды жатқызуға болады. Башқұрт зерттеушілерінің тұжырымдарынша ... ... ... ... ... ... тайпаларының бірі. Башқұрт
халқының құрамындағы таздар Юрмат ру-тайпалық бірлестігінің құрамындағы
рулардың бірі ... ... ... ... құрамындағы табын және басқа да тайпалар
туралы айтылғандарды қорытындылай келе, мына жайтты ... ... ... ... ... және т.б. қазақ ру-тайпаларының башқұрттар
құрамында кездесуі бұл екі халықтың ... шығу ... ... Басқаша айтқанда башқұрт, қазақ халықтарының негізін қалаған ру-
тайпалардың шығу тегі ортақ.
Екіншіден, аталған қазақ ру-тайпаларының ... бір тобы түбі бір ... ... ... ... халық болып қалыптасу процесі аяқталар
тұста ғана қосылды. Бұған сол замандарда орын алған саяси ... ... ... ... ... өзге ... халықтарының
құрамында кездесетін ру-тайпалар мен қазақ ру-тайпаларын шатастыруға ... ... бұл ... башқұрт, өзбек, қарақалпақ және т.б. түркі
халықтарының халық ... ... ... аяқталды. Сондықтан осы
халықтардың негізін құраған ру-тайпалар ... ... бір ... бөлшегі
ретінде таныды. Мәселен, қазақтың құрамындағы табындар өздерін алдымен
қазақпын деп санаса, башқұрттар ... ... да ... өздерін
башқұртпын деп санады. Осы айтылған жайтты нақты ... ... ... ... орыс ... ... ... нәтижесінде
XVI ғасырдың соңына таман олар мен қазақтардың ара-қатынастарының алшақтай
түсуіне ықпал етті. Осылайша ... ... ... ... ... ... ... тарихы мен мәдениеті өзіндік
арнамен жаңа даму жолына түсті.
3.2 Қазақтар мен ... ... ... ... ... ... ұқсастықтар
Қазақ және башқұрт халықтарын құраған көптеген рулар мен тайпалардың
тарихы өз бастауын терең тарих қойнауынан ... ... ... Ал ... ХҮ ... ... ... хандығының, Ноғай Ордасының құрылуымен
жүзеге асқаны көпшілікке мәлім. ... және ... ... ... аз ... да ... ... деректерінде ұшырасады, сол
себепті де ол мәліметтер қазіргі кездегі оқырмандар үшін көмескі күйінде
қалып ... ... ... орыс ... ... ... біріккенге дейінгі тарихы өте тереңге бойлайды. Кейбіреулерінің
тарихы мың жылдан кем ... ал ... ... қазіргі жыл
санауымызға дейін-ақ болған, және де олар сол кездің ... ... ... атаумен өмір сүрген” [36, 37 б.] - деп жазған еді.
Ру-тайпалық құрылымдарды ... ... ... пен ... ... ... компоненттері анықталды. Екі халық арасындағы
этникалық байланыстар сонау қола дәуіріне жетелейді деп ... да ... ... Сібірдің, Орал өңірінің, Қазақстанның, Орта Азияның ұлан ... ... ... ... ... болатын. Олардың шығу
тектері мен тарихи тағдырлары бір болды деп айтса да болады. [37, 12 ... ... ... ... ... ... жаңа мәнге ие
болып, жаңаша қарқын ... ... ... дәуірден ХІІІ ғасырға
дейінгі этникалық тарихында зерттеушілер әртүрлі этаптарды бөліп көрсетеді.
Р.Г. Кузеев бұл ... ... екі ... ... 1) ... ... б.з.д.
IV ғ.; 2) б.з.д. IV ғасырдан XIII ғ. дейін. ол бірінші ... ... ... және шығу ... ... бар монғолоидтық
тайпалармен байланыстырады. Екінші этап ... ... ... ... енуі ... ... ... болады. Олардың қатарына
ғұндарды, еділ бұлғарларын, печенегтерді, оғыздарды, қыпшақтарды жатқызады.
Ғалымның пікірінше көне ... ... ... бассейініне VІІІ-ІХ
ғасырларда келген және олардың одан ары ... ... ... ... ... ... ... Ғалым көшпелілердің жаңа
толқынында қазақтың да, башқұрттың да ... ... ... ... атайды. Автор сонымен қатар шығыстан
батысқа қарай жылжыған оы башқұрт руларының VІІ- VІІІ ғасырларда ... ... және Арал ... ... да ... ... айтуынша, осы кезеңде, Сыр бойында тамалар ... ... ... иран ... ан, ян ... жалғанып кеткен [24, 172 б.].
Зерттеуші бір тайпаның мысалы арқылы оның әртүрлі ... ... ... ... ... және ... ... аталғандығын төмендегідей
кесте арқылы көрсетеді:
Башқұрт
тарда |Орта ғасырдағы
түріктерде |Моңғол
дарда ... ... ... ... ... |Қырғыз
дарда | |1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 |8 |9 | ... ... ... ... тамьян,
тангаур, бурзян, мин, кипчак | |Тума (тумэт, туматэ) |Қуратума, тумат
|тумат |Тама, қара тума |тама |тама |Қара ... ақ тума | ... ... ... ... ... ... былай деп жазған болатын:
Қазіргі алшын руына кіретін көптеген рулар ... ... ... көбіне Алтай жағында жүрді. Бірақ, одан бұлар тек осы арада
қалыптасты деген қорытынды шықпайды. Олардың ... ... ... заманынан Шығыс Еуропа топонимдеріне тән атаулар болуы көп жағдайды
аңғартқандай. Демек, ... ... ... ... бөліктерінің өткен
замандарда аталмыш өлкелерден табиғи ... ... ... ... ықтимал.
Алтайдағы алшын рулары бір жағынан табиғаттың , екінші ... ... ... ... ... ... Әуелі Жетісуға келіп ірге тепті.
Сондағы жергілікті тайпалармен ықпалдасып, жаңа одақ ... ... ... ... ығысып келген тамалар мен табындар Жетісуға
келіп, ... ... жаңа ... ... ... Ол ... ... емес, башқұрттың құрамындағы тама, табындар
шежіресінде жақсы сақталынған. Олар өздеріміздің түп ... ... ... ... ... Шыңғысханды хан сайлағанда қазіргі қазақ руларынан үйсін
Майқы би мен ... ... би ... ... Сол ... үйсін одағында
шығыстан көшіп келген тамалар мен табындар да болса керек. Сол ... ... ... елді ... ... табындары мен тамалары да
отандары санап, үйсін тамамыз, ... ... деп ... Сол ... ... көп уақытқа дейін ұран тұтқан. Кейін олар Қарахан
мемлекетінің құрамына кірген. Оған ... ... ... ... қара табындар ататегін былай таратады: Майқы биден Елек ... Елек ... Бура ... би туды, одан Қара хан ... Қара ... ... ... ... Ал, ... ... Жетісуда түркілердің
жаңа мемлекетін құрды. Одан Бура боғра хан туады. Оның ұлы Елек хан ... ... ... ... ... ... Кейін табындар
қыпшақтарға араласып, Қара теңіз ... ... ... Ар ... ... ... Орда мен ... Қыпшақ киген кепті киеді.
Дәл осындай жағдайды башқұрт тамьяндар шежіресінен де ұшырастыруға
болады. Олар да ... ... ... би, ... ... ... бұрын үйсін
тамьян болғанбыз деп есептейді. Ендеше, олар да сол кезде ... ... ... ... ғой. Олар да ... ... ... мұсылман
дініне кіргізген билеушілерді ата бабаларына сайып, пір тұтты ғой» [38].
Осы ретте этногенетикалық аспекті бойынша келетін ... ең ... ... ... ... ІІ ... орта ... дейін созылған
бүкіл Еуразия құрлығының ... ... ... ... және ... миграция тарихы ең күрделі және маңызды тақырып болып табылады.
Аталған дәуірдегі ең ірі ... ... ... түркі дүниесінің ұлан
ғайыр атырапқа жайылып, бірнеше түркі ... ... ... ... ... физикалық типі европоидтық және
моңғолоидтық рассалардың араласуы нәтижесінде пайда ... ... ... өзіндік локалдық ерекшеліктер де ... ... үшін ... тән болса, оңтүстік ... ... ... ... ... тип ... келеді [39, 9 б.]. Бір айта кетерлігі оңтүстік сібірлік ... ... ... ... ... бір ... қарақалпақтарды
қамтиды. Мұның өзі бұл халықтардың генетикалық тамырларының бір екендіктері
жөнінде хабар етеді. Мұндай рассалық типтің ... ... ... ... Алтын Орда дәуірінде ерекше қарқынмен жүрді. Мәселен А.
И. Добросмыслов жағалбайлы қазақтарының бет ... ... ... Ал, А. Н. ... ... П. С. ... мәліметтеріне сүйеніп
тунгаур башқұрттарын қырғыздармен, бурзян, усерган және қыпшақтардың біраз
бөлігін қазақтармен байланыстырады [40, 13 б.].
Түркі тілдес ... түп ... бір ... ... ... ... болып табылатын деректер жеткілікті.
Н.А.Аристов: «Барлық түркі тайпаларының бастапқы мекені Моңғол жері
қырғыз далалы аймақтарына осы ... ... ... ... ... ... ... мәселе қозғағанда оның түп атасының бастапқы
мекенін басшылыққа алу ... [6, 446 б.]. дей ... ... ... ... ... ежелден-ақ олар алғаш мекендеген
өзендердің және олардың аңғарларының аттарымен тығыз байланысты ... 46 б.] ... Ол ... ... ... ... ... өзендер атауларымен атайтындықтарын ескерте келе, керейлер руының
атауы Саян жотасының солтүстік жақтарындағы ... ... ... ... ... Найман руының аты Катун өзенінің сағасы Найм ... кан ... ... мен ... ... аты ... ... сағасы Кан
өзенінен,қарлықтар атауы ... ... ... ... ... ... ... болжап айтқан еді [6, 80 б.]. Өз ... ... ... ... ... да ... ... қуалай отырып То-тома
Хара-уснейнуру, яғни қара үйсін деген өзендерін кездестірген еді. [6, ... ... ... ... құраған түркі тайпаларының
көбісінің ежелгі түпкі ... ... бір ... ... емес ... ... аттарынан туындағанын көреміз. Алайда кейіннен қазақ
шежіресінде бұл ... жеке ... есім ... ... қойылғандығына
көз жеткізе түсеміз. Мәселен, соңғы жылдары жерде жерде әркім өзінің руының
том-том шежіресін шығарап жатыр. Бұл ... ... ... ... ... ішінде ешқандай тарих жлқ, алаған адам тек өзінің ата-
тектік таралуын тауып алады да ... ... ... ... бойынша
ұрпақты 30 жылдан деп есептесек, шежіре бойынша бәріміздің арғы аталарымыз
әрі дегенде XV ғасырдың басына не ... ... ... Ал, біз ... ... ... ... ру-тайпалардың жеке-жеке сонау ежелгі
дәуірлерде, тіпті ... ... ... V ... бастап көшіп-
қонып жүргендерін көрсетіп отыр.
Г.Е.Грумм-Гржимайло халықтардың шығуы ... ... ... ... қазақ халқының шығу тегіне байланысты ғылыми ... ... ... ... алшындар V ғасырға Христостың туғанына дейін Алтай
тауы аймағынан шыққан, мүмкін Геродоттың ... ... ... ... немесе казактар шығар, «берендей, торктар, печенегтер жалпы сол
кездердің өзінде ... ... ... ... ... тама т.б. түрлі руларға
бөлінген «казак» не «алшын» атауларына біріктірілген болуы ықтимал ... ... мен ... сол ... ... ... - деп жазады [41, 62 б.].
Түркі тайпаларының көп ... о ... ... ... ... аңыз-әңгімелері де көп.
Түркі тілдес тайпалардың бастапқы мекені Батыс ... ... ... Саян-Алтай аймағының жағрафиялық жағдайына байланысты негізгі дерек
болатын Г.Е.Грумм-Гржимайлоның «Западная Монголия и ... ... ... «Батыс Моңғол жеріне Кобдо (Кобдоский),
округін, Цзасакту – Хановский мен ... ... ... ... ... ... ... шекара аралығы жатады. ... Қара ... пен ( ... ... Косоголом көлі, шығысы Селенга
өзенінің жоғарғы ағасына дейінгі жерлер» деп есептейді [41, 182 ... ... ... ... кіші жүзінің Жетіру құрамына
кірген тайпалар қатар өмір сүрген болуы ықтимал, оны Л.Р.Кызласовтың беріп
отырған дерегі ... ... ... осы ... мекендеуші түркі
тілдес тайпалар туралы жазып қалдарған еңбектерінде ... ... ... ... кездестіреміз. Л.Р.Кызласов Саян-Алтай өңірінде
түркі тілдес ... осы ... ... мен ... ал ... ... хакастар мен башқұрттар құрамында
кездесетінін нақты көрсетеді. [42, 151 б.].
Жетірудың бірін құраған ... да ... ... ... ... ... Бұл мәселеде этнолог ғалым Л.П. Потаповтың
еңбектеріндегі jaгал ... ... ... ... ... сүйене
отырып, ежелгі деректердегі ала аттылар туралы деректерді жағалбайлылармен
байланыстыра аламыз.
Ежелгі түркі кезеңінде ала аттылар, ... VII ... ... аймағында, батысында Байкалдан қырғыздыр ... ... ... ... ... отырды. Кейінірек Ұйғыр қағандығына
бағынып, Обь өзені сағасына Томскінің ... ... ... ... ... Сібір орыс жылнамаларында тіркелінген мәліметтер бойынша
Нарын құмдарын мекендеп, ... «Ала ... ... ... ... ... құрамына ертеректегі тарихы Сяньби-Телес
(Гаогюй) тайпаларымен байланысты болған ала ... ... ... алған. Л.П.Потаповтың айтуына ... ала ... ... ... өмір ... ... ... бір
аймақты алып жатқан сияқты.
Ала аттылардың ертеректегі тарихы Сяньби-Телес (Гаогюй) тайпаларымен
байланыстылығы жағалбайлылардың да бастапқы мекені Саян-Алтайдың ... ... Ягал ... ... Жағалбайлы екендігіне
күмәнданбау керек, себебі Жағалбайлының жылқысының көптігі ... ... де ... ... оның ... пеголошадиные племена (ала ... ... ... ... ... бір ... бір уақыт аралығында
қосарланып кездесуі де, ... ... ... әкеледі.
Ал Телеу тайпасының шығу тегіне келер болсақ, оны зертеушілер ежелгі
Теле ... Тэле ... ... Бұл атауды Селенгадағы
Солтүстік Моңғолияны мекендеген ... ... ... Гаогюйлер
Н.Аристов пен Н.Бичуриннің мәлімдеулерінше біздің заманымызға дейінгі ҮІІ
ғасырда Ордостың ... ... ... ... Чи-ди
сонымен қатар, дили деп те аталды және ... ... ... ... ие ... “Олар әдетте биік дөңгелектері бар ... ... да ... ... ... ... ... ... биік арбалар) немесе
Теле атауын бұрмалап чилә деп атады [6, 19 б.].
Теле этнонимін түсіндіру Л.П.Потаповтың алтай ... ... ... ... ... орын ... Ол былай деп көрсетеді:
“Теле термині қытай жылнамаларына... Орталық Азия көшпелілерінің ... ... ... болды, әрине, сондықтан да бұл қытайша емес. Бұған
дәлел - Теле ... ... ... ... он бес ... ... атап ... Рашид-ад-диннің “Жылнамалар жинағы”
еңбегінде Теле этнонимінің кездесуі дер едік...” [43, 143 б.].
Өз бастауларын Саян-Алтай өңірінен алатын ... туыс ... ... ғасырлардан бастап батысқа қарай жылжи бастаған. Осы жолда ... ... ... олармен бір тайпалық бірлестіктерге
бірігіп, белгілі бір кезеңге дейін ... өмір ... ... кіші ... ... ... отырған тама және т.б.
тайпалардың батысқа ... жері ... ... ... Р.Г. Кузеев былай деп
жазады: «Түркіленген монғол тайпаларының Жетісуға және онан ары ... енуі кем ... ... ... ... ... орын алған. Ол
уақыттарда олар ірі түрік тайпалық одақтары құрамына ... ... ... ... ерте орта ... тұрғындары
үйсіндер ортасында тамалардың жанама түрде тама-үйсін аталуы мұны ... [24, 167 б.]. Р.Г. ... бұл ... ... аталған
зерттеушілер Г.И. Семенюктің, В.М. Моржановтың зерттеулерімен дәлелденген.
[44].
ХІХ ғасырдағы орыс ... ... ... орыс емес ... ... шаруашылығын зерттей отырып, олардың рулық құрылымына ерекше
назар аударады. Сол дәуірдің өкілі Н.А. Аристов П.И. ... ... ... атты ... ... ... башқұрт халқы қалыптасуы
барысында қазақ халқының біраз бөлігі солардың құрамына қосылды ... ... ... қазақ тайпаларымен аталды деген пікір айтқан
болатын.
Башқұрт халқының негізгі таңбаларының ... ... ... ... ... болады. Қазақ пен башқұрт халықтарының
арасындағы этнонимикалық ұқсастықтар, олар ... ... ... Кіші ... ғана емес ... ... ... тама-тана,
ягалбай, байулы, кереит, маскар, жети-уру), тіпті Орта жүзбен (кыпчак, кара-
кыпчак, кара-герей, ... ... және Ұлы ... ... дулат, усунь,
кармыш, бадрак, тастар, байдар, бесъ-тэнъ-бала) де байланыстырады [45, 2-12
бб.]. XVIII-XIX ғасырларда Азиямен ... ... ... ... Еділ мен Жайық маңындағы түрік және финно-угор ... ... ... бұған қарамастан оңтүстік және оңтүстік-шығыс ... ... ... бар ... ... ... ру тармақтарының
бір қатарында «қазақ» деген этнонимикалық атаулар қалыптасады. Мәселен
«қазақ» деген ... ... ... тайпаларында бірнешеу болып
ұшырасады: бурзяндарда – 11, усергандарда – 9, ...... – 2, ... – 4 [46, 97 ... Н. Татищев пен А. В. Поповтың жазбалары ... ... ... деп ... ... бір ... ... бір жағынан
антропоним болып табылады. ... ... ... ... ... атты ру тармаға бар. Олар Батыс Қазақстанда бір
өңірге шоғырланып қоныстанған. Р.Г. ... ... ... ... ... ру ... ... тарихын Арал өңірімен, Сырдариямен
және Орта Азиямен байланыстыратындығын атап өтеді. XVIII ғасырдың ... мен ХІХ ... ... гг., 1755 г. ... ... ... ... башқұрттардың отандарына оралуы басталады.
Қазіргі Баймак, Абзелиловск, Хайбуллин, ... ... ... ауылдарында өздерінің шығу тектерін қазақтармен байланыстыратын
жанұялар бар, олар ... ... ... деп ... [47, 157 ... жеріне қоныс аударған қазақ отбасыларын санақ мәліметтері
бойынша ... ... ... 1808 жылы 9 ... контонына 86 қазақ
барған, 4– 22 адам, 6 – 38 адам. Олар негізінен Кіші ... ... тама және Орта ... ... ... болған. Орынбор шекара
комиссиясының мәліметтері бойынша 1799-1815 ... ... ... ... (863 ... және 363 әйел) қазақ жазылған [48, 47-48 бб.].
Осылайша қазақтар мен башқұрттар арасындағы этникалық байланыстар ... ... ... ... ... деп ... шығаруға болады.
Бұл жөнінде оңтүстік шығыс Башқұртстанда кеңінен таралған «қазақ» этнонимі
нақаты ... бере ... ... ... Ал ... мен ... ... некелер жайына келетін болсақ, заңды және тарихи тамыры
бар ... ... 1747 жылы ... ... ... мен башқұрттар
арасында қыз алысып, қыз берісуге тиым салады. өйткені олар екі халықтың
бірігіп кетуінен ... Оның да ... жоқ емес ... болатындай. Екі
халық патшалық Ресейдің әрбір отарлық саясаттағы қадамдарына бірлесіп
қарсылық көрсеткен және ... ... ... даяр болған.
Осы айтылғандардың негізінде өзіндік қорытындымызды шығаратын ... тегі ... туыс ... ... бұл екі ... ... өткен жолдарын
арнайы зерттеуді қажет етеді. өйткені тарихтың назарынан жасырынып жатқан
аталған мәселе төңірегіндегі қаншама деректер бар. ... ... ... ... сол ... ... бір түркі дүниесінің ортақ бір формасын
шығару алдымызда тұрған келелі мәселелердің бірі болып табылады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Жоғарыда айтылғандарды ... ... ... ... ... ... және ... түрік халықтарының шығу тегі мен таралуына
қатысты ... ... мол ... ... қоры ... ... де Р.Г. ... мұрасын зерттеудің тек башқұрт тарихы үшін ғана
емес, тұтас түркі әлемі тарих ... үшін ... зор. ... ... ... ... танымына ілінбеуі, немесе идеологиялық
талаптарға сай енгізілмеуі салдарынан тарихымызыдың «ақтаңдақ» беттері
көбейе ... Бұл ... ... ... Р.Г. ... ... түсетіні сөзсіз.
Р.Г. Кузеевтің істеген еңбектерінің ең маңыздысы өзіміз жоғарыда айтып
өткеніміздей, түркі тарихын танып-білудегі ең қажетті ... ... ... Автор еңбектерінде деректану бағыты бойынша ... ... ... ... келе ... ... сол ... қағазға
түсіретін нұсқалар, жазба шежіре түрлері, ғылыми еңбектер мәтіндері
сипатталады. ... ... ... ... ... ғалымның
қолжазбалар жазу барысында жүйелеу, жіктеу, құрастыру сынды әдіс-тәсілдерді
пайдалана отырып жазуы да деректану ғылымы үшін маңызды болып отыр.
Р.Г. ... ... ... ... ... дерек көздерімен
мәтіндер түркі тарихы мен Орталық Азиядағы этникалық ... ... ... сипатын қайта қарауға, жаңаша көзқарас негізінде
түсінуге мүмкіндік береді.
Жалпы Р.Г. Кузеевтің ... ... ... өмір ... мен ... ... көп әсер еткен. Кеңес өкіметі үшін Ұлы Отан соғысы
салдарынан болған қиын ... ... ... сол ... ... ... жарата білген ғалым, сол уақыттағы ... ... ... ... деп ... болады. Сол себепті де
Р.Г. Кузеев дүниетанымында екі әлемнің, яғни Шығыс пен Батыстың әсерлері
айқын ... ... ... өз ... ... ... ... төл
мәліметтерге сүйене отырып ... ... ... ... бала ... ауыз ... ... жатқа айтуы ... ... ... жырлары мен дастандарын жазып алып, жаттауы
көп септігін тигізген еді. Сондай-ақ бүкіл ... ... бір өзі ... ... жол ... адамдардан шежіре жинауы да оның елі тарихна
деген сүйіспеншілігін ... ... ... ... саясаттың ықпалына қарамастан халқының ұлттық
болмысын зерттеуде ерекше жанкештілік ... ... ... ... қатып қалған болжамдар мен тұжырымдарды теріске ... ... десе де ... түскен барлық материалдарды сарқа пайдаланған Р.Г. Кузеев
қолжазбаларды жүйелеуде, сұрыптауға, ... ... ... ... ... тарих ғылымының қалыптасу, өрістеуіне сай келетін Батыс
үлгісін негізге ... ... ... ... ... ... негізделген шежіреге көбірек сүйенген. Осылайша тұтас башқұрт
халқының тарихын өзі шынай ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
Р.Г. Кузеев нұсқаларында ежелгі тарихи дәуірлер белгілі бір тұлғалар
есімдерімен байланыстырылып ... ... ... ... әдістемесі, таным заңдылықтары бардлығын ескерсек,
ежелгі түркі ... ... ... ... ... ... жеткізген
Мәшһүр мұрасының тағы бір шарттылығын тани түсеміз. Монғол дәуіріне ... ... ... ... да кездеседі. Сондай-ақ
әртүрлі тарихи кезеңдердегі оқиғалар Р.Г. Кузеев жазбаларында жинақталып,
мәтіндер таңдалып ... ... ... не ... ... монографиялық кітаптар мен мақалалар түрінде басылып шыққан.
Райль Гумерұлы ... ... және ... ... ... ... ала ... оның өз кезегінде тарих ... ... ... ... ... ... білдірген көзқарастарының зор екендігін
көреміз. ... ... ХХ ... орта ... ... ... ... тарихнама саласын зерттеуге тың мәліметтер ұсынып, тарихи ... ... өз ... қалыптастыруға қызмет жасайды. Мәселен, Р.Г.
Кузеев еңбектерін талдау барысында Қыпшақ хандығы, Алтын ... ... ... ... ... ... сараптауға салынды.
Р.Г. Кузеев Арал бойындағы көшпелі тайпаларға ... ... өте ... бүгінгі таңда әлі де нақты қолға алынбаған, тың
тақырыптарды көтереді. ... және ... ... ... ... байланысты Р.Г. Кузеевтің пікірлері мен тұжырымдарын қарастыра
келіп, оның бүгінгі таңдағы маңыздылығын өте маңызды екендігі көрініп тұр.
Р.Г. Кузеев ... ... ... ... ... ... ... күнде қазақ пен башқұрт халықтарының арасында
күрделі болып табылатын ортағасырлық ... ... ... ... аса ... ... негіздедік. Бүгінгі таңда бұл
тақырыпқа байланысты шешілмеген мәселелер көп болып отыр. Р.Г. ... ... өз ... ... оның ... көп үлес ... ... этнограф – ғалым. Оның қарастырған тақырыптары күрделі.
Диплом жұмысы барысында қарастырылған мәселелер, пікірлер түркі
тарихын ... ... мен ... ... ... ... туғызып, қызығушылық туғызуы заңды болып
табылары сөзсіз. Райль ... ... мол ... жан-жақты талдау
түркі дүниесінің тарих ғылымының дамуына өз ... ... ... Сол
себепті да қазірігі таңда біздің тарихшылар қауымының алдында ... мен ... ... тұрған Райль Гумерұлы Кузеевтің
қолжазбаларын іздеп ... ... және ... ... ... ... шарт.
Қорыта айтсақ, Р.Г. Кузеев еңбектерінің Башқұрт, Қазақ, Ноғай т.б.
түркі халықтарының тарих ... ... орны ... ... жұмысының
барысында Р.Г. Кузеев еңбектері арқылы ортағасырлардағы Қазақстан мен оған
іргелес аудандардар тарихы ... ... ... ... ... қадам жасалынды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Рычков П. И. История Оренбургская (1730-1750). – Оренбург: Изд-во
Оренбургского губернского статистического комитета, 1896.
2. ... В. Н. ... ... – М.- Л., – Т. 1. ... ... П. С. ... по ... провинциям Российской империи. –
СПб., 1786. – Ч. 2, кн. 2.
4. Черемшанский В. М. Описание Оренбургской губернии в ... ... и ... ... – Уфа, ... ... Н. ... башкирцев. – СПб., 1866.
6. Аристов Н. А. Заметки об ... ... ... племен и
народностей и сведения об их численности / Живая ... – СПб., 1896. ... ... ... Д. П. О ... ... / Труды Оренбургской ученой
архивной ...... 1904. Вып. 13. С. ... Руденко. С.И. Башкиры. Историко-этнографические очерки. М-Л, 1955.
9. Янгузин Р. З. Происхождение башкирского народа: Учебное пособие. –
Уфа, 2002. С. ... ... ... ... им. С.Юлаева. Уфа, 1987.
11. Ученые и просвитители Башкирии. Краткий ... ... ... ... ... ... в ... 20 в. под ред. проф. А.Ф.
Ахметова. М., 2000.
13. Ракитов А.И. Историческое познание. – М., 1982.
14. Медушевская О.М. ... ... ...... — 150 ... ... М. ... тұңғыш тарихшысы (Қ. Жалайырдың "Шежірелер
жинағының" жазылғанына 400) // ... — 2002. — № 1. — 77-83 ... ... ... ... ... — М., 1974. — Кн.1. — Ч.І. — 127
с.
17. Юдин В.П. Переход власти к племенным биям и ... ... в ... ... в ХІҮ в. (к проблеме восточных письменных
источников, ... ... ... и ... ... ... Утемис хаджи. Чингиз – наме / факсимиле, перевод, ... ... ... В.П. Юдина, комен. и указ. М.Х.
Абусеитовой. — Алматы: Ғылым, 1992. — 162 ... ... Л.С. ... предания Южного Приаралья. — М.: Наука,
1984. — 236 с.
19. Историография истории СССР. — М.: Высшая школа, 1971. — ... ... Л.С. ... фольклор каракалпаков как источник
изучения этногенеза и этнокулътурных связей этого ... // ... и ... — М.: ... 1977. — С. ... ... шежере // Составление, перевод текстов, введение и
комментари Р.Г.Кузеева. Уфа: Башкирское книжное ... 1960. ... ... Р.Г. К этнической истории ... в ... ... II
тысячелетия н.э. (Опыт сравнительно-исторического анализа ... ... и ... // ... и ... Башкирии. Уфа.
1968. Выпуск III. С. 228-248.
23. Хусаинов Г.Б. Шежере и ... // ... ... ... Уфа. 1975. Кн. ... С. ... ... Р. Г. Происхождение башкирского народа. Этнический состав,
история расселения. М.: Наука, 1974. 570 с.
25. Кузеев Р.Г., Халикова Р.Х. Башкирские шежере-памятники ... ... // ... ... конференция. Алма-Ата, 27-29 сентября
1976 г.: Тез. докл. и ... ... 3. ... 1976. С. ... ... Р.Г. Шежере-письменные источники по средневековой истории
башкирского народа // Археографический ежегодникза 1971 год. ... ... ... ... Г.Е. [рец. на:] P. Г. ... Народы Среднего Поволжья и
Южного Урала. Этногенетический взгляд на историю. М.: Наука, 1992. 347 ... 900 // ... ... 1994, № 6.
28. Культура Башкортостана: история и ... ... ... ... ред. Д.Ж.  ... Уфа, ... Қазақстан тарихы: көне замандардан бүгінге дейін. 5 т-қ. ... 1998. – Т. 1. – 135-136 ... ... по истории Башкирии (МИБ). М., 1949.
31. Рахматуллин У.Х. Население Башкирии в XVII-XVIII вв. – М., 1988
32. Усманов А.Н. ... ... к ... ...... Иофа Л.Е. Горада Урала. – М., 1951.
34. Рахматуллин У.Х. Население Башкирии в XVII-XVIII вв. – М., 1988.
35. ... Г.Ф. ... ... – М.-Л., 1941. – Т. ... ... Н.А. ... ... быта казаков и распределение основных
казахских родов на территории бывшего Семипалатинской губернии ... ... ... ... Казахстана. Т. 1. 1929. Вып.
ХҮІІІ.
37. Мажитов Н. А. Происхождение ... ... // ... и ... ... – Уфа, 1971. – Т. ... Кекілбай Ә. Елдік пен ерлік киесі//Егемен Қазақстан – 1997 жыл ... ... Р. Г., ... С. Н. ... Историко-этнографический
очерк. – Уфа, 1963.
40. Янгузин Р. З. Происхождение башкирского народа: Учебное пособие. –
Уфа, ... ... Г.Е. ... ... ... ... Т.ІІ. ... Кызласов Л.Р. История Южной Сибири в средние века. М.,Высшая
школа., ... ... Л.П. ... ... и ... ... -Л., 1969
44. Семенюк Г.И., Моржанов В..М. Материалы по родоплеменному составу
казахов ... и ... ... в XVIII ... -Учен. Зап. КазГУ, Т. ... ... ... ... ... Р. Г. Роль исторической стратификации родоплеменных
названий в ... ... ... ... ... ... и Средней Азии. – М., 1973.
46. Камалов А. А., Камалова Ф.У. ... – Уфа, ... ... Б. Г. ... ... и ... ... башкир в
легендах и преданиях // Народы Урало - ... ... ... – Уфа, ... ... Г. С. ... ... в системе этнокультурных
контактов (XVIII- начало XX вв.). Монография. – Уфа: РИО РУНМЦ Госкомнауки
РБ, ... ... ... и ... ... Уфа, 1975.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
R , L ─ тізбекті тұрақты кернеуге қосқандағы өтпелі процесті зерттеу 9 бет
Xix ғасырдағы салыстырмалы-тарихи тіл біліміне ғалымдардың қосқан үлесі4 бет
«Правда» газетiнiң қоғамға тигiзген үлесi9 бет
Абай Құнанбаевтың педагогикаға қосқан үлесі7 бет
Академик Ә. Х. Марғұланның ғылыми еңбектерін пайдалана отырып, археология мұражайының тарихын, экспозицияларындағы алатын орнын және тарихи-мәдени заттық және рухани құндылықтарымызды жинап, зерттеп, сақтауда, Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасын жүзеге асыруда көрсетіп отырған қомақты үлесін ашу68 бет
Алаш зиялыларының оқу-тәрбие үрдісіне қосқан тәрбиелік үлесі15 бет
Композитор Шәмші Қалдаяқовтың қазақ өнеріне қосқан үлесі3 бет
Латын және көне грек тілдерінің фармацевтикалық терминологияның дамуына қосқан үлесі және латын тілінің жалпы мәдени мағынасы.7 бет
М.Әуезовтің Абайтануға қосқан үлесі13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь