Қола дәуірінің тарихнамасы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

І. ОРТАЛЫҚ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ҚОЛА ДӘУІРІНІҢ ТАРИХНАМАСЫ
1.1 Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы және Орталық Қазақстандағы зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8.16
1.2 Беғазы.Дәндібай мәдениетінің зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .16.27
ІІ. СОЛТҮСТІК ЖӘНЕ БАТЫС ҚАЗАҚСТАН АУМАҒЫНДАҒЫ ҚОЛА ДӘУІРІНІҢ ТАРИХНАМАСЫ
2.1 Солтүстік Қазақстандағы қола дәуірінің зерттелуі ... ... ... ... ... 28.32
2.2 Батыс Қазақстандағы қола дәуірі археологиялық зерттеулерде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 32.39
ІІІ. ҚОЛА ДӘУІРІНДЕГІ ШЫҒЫС ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАРИХНАМАСЫ
3.1 Шығыс Қазақстандағы қола дәуірі туралы зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..40.47
3.2 Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудағы қола дәуірінің зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..48.51

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..52.53

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР МЕН СІЛТЕМЕЛЕР ТІЗІМІ.53.56
        
        ӘЛ-ФАРАБИ     АТЫНДАҒЫ    ҚАЗАҚ   ...  ...   ...   ЖӘНЕ  ӘТНОЛОГИЯ   КАФЕДРАСЫ
ДИПЛОМ ... ... ... ... ... ... жетекшісі
т.ғ.д., профессор ... ... ... ... және ... ... ... ... ... ... 2008
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
............................................................................
................................3
І. ОРТАЛЫҚ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ҚОЛА ДӘУІРІНІҢ ТАРИХНАМАСЫ
1.1 Орталық Қазақстан ... ... және ... ... ... ... ЖӘНЕ БАТЫС ҚАЗАҚСТАН АУМАҒЫНДАҒЫ ҚОЛА ... ... ... қола дәуірінің ... ... ... қола ... ... ҚОЛА ... ... ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАРИХНАМАСЫ
3.1 Шығыс ... қола ... ... ... ... мен ... қола дәуірінің зерттелуі
............................................................................
......................48-51
ҚОРЫТЫНДЫ
............................................................................
..........52-53
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР МЕН СІЛТЕМЕЛЕР ТІЗІМІ.53-56
КІРІСПЕ
Жұмыстың ... ... бойы ... жеке ... ... ... ... туын тігуі, тәуелсіз мемлекет болып, әлемнің өркениетті
елдерінің қатарынан көріну арманы қазіргі күні толығымен ... ... ... ... ... Республикамыз тәуелсіздік ... ... ... ... ... ... ... халқының, Қазақстан
Республикасының тарихында жаңа дәуір басталды.
Республикада бетбұрыс кезеңінде болып жатқан ғаламат өзгерістер ... ... ... ... ... қойды. Қазақ халқының төл
тарихының қайта жандандырып, бай мәдени ... жете ... ... бірі болып табылды.
XX ғасырда Қазақстан тарихы жөнінде көптеген еңбектер жарық көрді. Бірақ
тарих саласында негізгі нақты және ... ... ... ... жоқ. ... де, бұл еңбектер көне дәуірлерді зерттеу үшін және
өткенге сыни көзбен қарау ... ... ... нақты тарихи ақпараттарды
берді. Қазіргі таңда ... ... даму ... ... ... ... оларды Кеңес үкіметі тұсында жазылған еңбектермен
салыстыра отырып, терең тарихнамалық талдаулар жасап, бірқатар қағидаларды
нақтылау жолға ... ... бір ... ... дамуына байланысты
адамзат тарихи ұзақ - ұзақ ... ... ... ... ... жасалған, оған сәйкес адамзат тарихы тас,
қола мен темір және ортағасырлар ... ... Көне ... ... ... ежелгі тарихы мен археологиясын жаңа
қырынан алып көрсетуге мүмкіндік береді.
Қазақстанның археологиялық ескерткіштері туралы алғашқы мәліметтер орта
ғасырлардағы ғалымдар мен ... ... мен ... ... Олар өз ... өздері тікелей көзімен көрген
немесе өздеріне айту ... ... ... ... тыс ... ... өз
замандарынан көп бұрын болған қалалар мен қоныстардың жұрттарын, оқиғаларды
айтып ... ... ... ... I ... көне ... қарауға, оларды суреттеу мен жинауға әмір берген жарлықтары, сондай-
ақ оның бастамасы бойынша Сібірді және Ресейге ... ... ... ... ... қолданылған шаралары маңызды рөл атқарды.
Қазан төңкерісіне дейін қазақ халқы ... көне ... ... ... ... ... жоқ. ... күннің өзінде
ғылыми сапасы төмен, кездейсоқ табылған көне дәуірлердің құрал-саймандары
жайлы хабарлар ғана.
Қазақстандағы қола ... ... - ... ... ... ... жүйелі жолға қойылды. Арнайы ... ... ... тән ... ... ... ... тарихқа андронов және
беғазы - дәндібай мәдениеті ... ... ... ... мекендегенін
дәлелдеп берді. Қол дәуіріндегі ... ... ... ... ... зор. Қола ... ... I Қазақстанның
төрт бұрышынан да табылған. Мәселен ... ... ... ... ... экспедициясының» көрнекті мүшелері П.С. Рыков, М.И.
Артамонов, М.П. Грязнов, К.Арзютов, И.В.Сыницин сияқты ... ... ... мәдениетінің қоныстары мен зираттарын тауып, зерттеп,
қазу жұмыстарын жүргізіп көне ... ... өз ... қосты.
Қазақстанның батыс бөлігінде қола ... ... ... ... Қазақстанды А.М. 0разбаев, ... ... ... оған А.Г. ... ... ... мен Батыс Қазақстанды В.С. ... А.Н. ... К.А. ... ... қола ... қатысты құнды
мәліметтер тапқан.
Осы жоғарыда көрсетілген зерттеушілердің еңбектерінде андронов мәдениеті
жөнінде көптеген ақпараттар беріледі. Бірақ бұл ... әр ... ... ... ... ... қола ... зерттеуге
байланысты жоғарғыдағы ғалымдардың ... ... ... ... ... ... ... тұстары мен кемшіліктерін
көрсетудің, ... ... ... ... маңызы артып отыр.
Бұл ғалымдардың еңбектерімен көпшілік ғалым жақсы таныс. ... ... ... ... бұл еңбектерді оқытушылар мен
студенттер кеңінен қолданады. Бірақ зертеушілердің еңбектеріне тарихнамалық
талдау жасалмаған. ... осы ... де ... ... ... ... ... арқау етіп алып отырмыз.
Жұмыстың зерттелу деңгейі. Зерттеушілер қола дәуіріндегі Қазақстанның
тарихына қатысты ғылыми дәрежесі жоғары көптеген ... ... ... ... дәуірінде жазылып, жарық көрген ... қола ... ... ... ... ... ғылымында қола дәуірінің
тарихнамасы арнайы зерттеліп, жан-жақты талданбады.Сондықтан да ... ... ... ... ... ... Тек кейбір
ғалымдар ғана мәселенің белгілі бір тұстарына қысқаша шолулар ... ... ... пен Ж. ... ... «Культура
древних скотоводов и металлургов Сары Арки» атты еңбектерінің кіріспе
бөлімінде зерттеушілер ... әр ... ... ... ... мәдениетін кезеңдеу мен хронологиясына байланысты көзқарастарға
тоқталып өтеді. Ал, 1969 жылы жарық көрген Қазақстан ... К. ... ... көрген «Культура древних скотоводов и земледельцев
Казахстана» атты ... біз ... ... ... ... ... тың ... берілген. М.К.Қадырбаев пен ... М.П. ... ... М.Н. ... ... А.Г. ... ... Н.А. Аванесованың,
В.С.Стоколостың кезеңдеу мен хронологиясын жеке-жеке бөліп көрсетеді ... ... ... ... ... ... ... культура Центрального Казахстана» атты ғылыми
жұмыстарының кіріспе бөлімінде де андронов ... ... ... ... және ... ... бойынша А.Н.Седельниковтың,
А.Ф.Сорокиннің, О.А.Кривцова-Гракованың, В.В.Радловтың пікірлеріне талдау
жасалынады /2/.
Ә.Х.Марғүланның «Бегазыдан-дандыбаевская ... ... атты ... ... кіріспе бөлімінде, П.И.Рычковтың
/3/, Страленбергтің, ... ... ... ... ... Орталық және Солтүстік-Шығыс Қазақстан
жөнінде берген мәліметтеріне тоқталып ... ... ... негізі. Қола дәуіріне байланысты деректер негізінен I
Петрдің тұсынан бастап бүгінге күнге дейін жинақталып ... Олар ... ... ... ... ... жыл ... есептері, мақалалары, ғылыми еңбектері ретінде жинақталды. Осыған
орай деректерді мынандай үш топқа ... ... ... I ... ... ... теңкерісіне дейінгі еңбектер. Бұл уақыт
аралығында I Петрдің көне мұраларға ұқыпты қарауға, оларды ... ... әмір ... ... сондайақ оның бастамасы бойынша Сібірді
және Ресейге ... ... ... ... ... мақсатымен
қолданылған шаралар маңызды рөл атқарды. Осы әрекеттердің нәтижесінде ... ... Осы ... ... ... ... ... назар аударып, оларды сипаттап, ... ... ... ... ескерткіштері туралы деректердің қорын молайта ... ... ... ... көбіне заттай деректер құраған. Қола дәуірінің
қорғандары қазына іздеушілердің ... ... ... ... көбі ... кеткен. Бүл уақытта табылған заттар тек
С.Б.Броневский, А.И.Бахирева, ... ... ғана ... болған. Дегенмен
араға уақыт салып заттай ... ... ... ... Қола дәуірі
мәдениетінің заттай ... ... ... ... көбі қола ... мен ... ... КСРО ҒА-ның
антропология және этнология мұражайында сақтаулы /4, 18б/. Қола ... ... ... ... ... Н.Рычков, И.Андреев,
Безносиков қолжазбаларында жазылған. Заттай деректердің қатарын өлкетанушы-
ғалымдар да ... ... ... ... ... ... ... болды.Бірақ олардың ішінде В.В.Радловтан
басқалары толыққанды археологиялық қазба жұмыстарын жасамаған /2.17б/. ... ... бірі ... ... ... Өскеменнің
солтүстік-батысының Қызылсу өзеніндегі Қойшыбай қыстауы маңынан Кіші Қойтас
обасына және Көкпектінің солтүстігінен 30 ... ... ... ... шатқалдарындағы андроновтық қоршауларға зерттеу ... ... ... ... ... ... сынықтарын беретін бай
қабірлер, геометриялық ... ... ... ... ... қатар қола сырғалар, жүзіктер, қола қанжарлар, алқаларды қолға
түсірген. В.И.Каменскийдің ... ... ... алынған
материалдарды С.А.Теплоухов, М.П.Грязнов, С.С.Черников жариялаған /4.42б/.
Ю.В.Аргентов ... ... қола ... ... ... ... жұмыстары өте айқын заттай
деректерді берген.
2) 1917 жылдан 1991 жылға дейін жазылған ... ... 1917 ... ... ... ... ... негізде жүргізілді.
1919 жылы Материалдық мәдениет тарихы академиясы, ал 1920 жылы Мұражайлар
және өнер, табиғат, көне ескерткіштерді ... ... ... ... құрылды. Аталған мекемелер ұйымдастырған экспедициялар ... ... ... ... ... ... ... жинақталды. Қазақстан бойынша ұйымдастырылған ... жыл ... ... ... ... ... ... ғылыми еңбектерінде көрініс тапқан. Қола дәуіріне қатысты
деректердің көпшілігі ... ... ... ... көрсете алатындығы
дау тудыра қоймас. Себебі оларды археологиялық зерттеу жұмыстары барысында
ғалымдар өз көздерімен көріп, ... ... ... енгізген.
1933 жылы Орталық Қазақстанды зерттеу үшін үйымдастырылған ... ... ... П.С.Рыков/5/, М.П. Грязновтың /6/
еңбектерінде Орталық Қазақстанның қарасуық кезеңінің және энеолиттен бастап
кейінгі орта ... ... ... ... ... ... ... 60 шақырым жердегі Шерубай-Нұра ... ... ... ескерткіштері жөінде құнды мәліметтер бер. А.М.
Оразбаевтың еңбегінде Орталық Қазақстанның қола дәуірінің екі ірі ... ... пен ... ... ... ... Сондай - ақ Ә.Марғүлан,
К.А.Акишев, М.К. ... ... ... ... ... ... ... нәтижелері көрсетілген. Бүл еңбек
екі бөлімнен тұрады. Бірінші бөлім- қола ... ... ... ... ... мен беғазы мәдениетінің обалары мен
қоныстарына сипаттамалары беріліп, кезеңдеу жасалынады. Сонымен ... ... ... ... діни наным-сенімдері
баяндалады. Қазақстанның қола дәуіріне қатысты мәліметтерді ... Ж. ... /1/ ... кездестіреміз. Олар археологиялық
қазба жұмыстары барысыңда ... ... ... тұрғын жайлардың
классификациясына, шаруашылық құрылыстарына баса көңіл аударған. Орталық
Қазақстандағы қола дәуіріне байланысты ... ... - ... /3/
монографиялық еңбегі.
Қола дәуірінің ескерткіштері Қазақстанның Шығыс бөлігінен де орын ... ... қола ... ... ... ... 191 ... көрініс тапқан /8/. Олар ... ... ... ... ... қола ... кезедестіреді.
Ал Қазақстанның Солтүстігі мен Батыс бөлігіндегі қола дәуір жөніндегі
құнды мәліметтерді М.А. ... /9/, ... ... \11\, Г.А.Максимованың /12/ еңбектерінен аламыз.
3) деректердің бұл тобын 1991 жылдан бері жинақталған ... ... ... ... ... секілді археолог-зерттеушілердің жүмыстарының нәтижесінде құнды
деректердің үлкен шоғыры жинақталды. Олардың ... жаңа ... ... ... ... катеорияларға негізделген
зерттеулер деп қарастыруға болады. Бұл кезде Кеңестік ... ... ... ... жазылған еңбектер орын алып ... ... ... тың мағұлматтармен толығуда.
Жұмысының мақсаты мен міндеттері. Қазақстандағы қола дәуірінің ауқымында
жазылған ғылыми ... мен ... ... ... қорытындыларын тарихнамалық тұрғыдан талдай отырып қола
дәуірінің ттарихнамалық зерттелу деңгейін ... Осы ... ... төмендегідей:
- Орталық Қазақстан жерінде жүргізілген археологиялық экспедициялар мен
ондағы зерттеу жұмыстарына баға беру;
- Беғазы-Дәндібай мәдениетінің зерттелу ... ... ... ... қола ... зерттелуін қарастыру;
- Батыс Қазақстандағы қола дәуірінің археологиялық тұрғыдан зерттелу
деңгейі қарастыру;
- Шығыс және Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудағы қола ... ... ... ... ... негізі. Бітіру жұмысын жазу барысында ғылыми
еңбектерді тарихилық, аймақтық, ... ... ... оқып-үйрену,
талдау басшылыққа алынды. Бұл кезең Кеңес Одағында тар таптық партиялық
принцип ... ... ... айта ... жөн. ... ... алып қарағанда зерттеу методологиясы жүйелі, объективтілік, тарихи-
салыстырмалық тәрізді ғылыми ... ... ... ... ... ... келе ... жаңа бағыттағы ғылыми ой-пікірлер
мен тұжырымдар, жаңа тарихи ... ... ... ... ... жазу ... осы ... төңірегінде жазылған ғалымдардың
еңбектеріндегі ғылыми ой-пікірлер мен тұжырымдарға, көзқарастарға сүйендік.
Жұмысты жазу ... - ... ... ... ... ... ... әдістері қолданылды.
Жұмыстың мерзімдік шегі. Бітіру жұмысының хронологиялық шеңбері Жұмыстың
XIX ғасырдан ... осы ... ... ... аралығын қамтиды.
Жұмыстың құрылымы кіріспеден, негізгі мәселені қарастыратын үш тараудан
(әр тарау екі тараушадан), ... ... ... ... ... ... ... ОРТАЛЫҚ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ҚОЛА ДӘУІРІНІҢ ТАРИХНАМАСЫ
1. Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы және Орталық
Қазақстандағы зерттеулер
Қола ... ... ... ... ... ... Айбас-Дарасы кешені. Бүл ескерткішті 1946 жылы Орталық Қазақстан
археологиялық экспедициясы ашқан. Айбас-Дарасыдан үйіндісіз үш ... ... ... ... ... Автордың сөзіне қарағанда олардың барлығы
тоналып, көбісі қираған. Зерттеуші үш ... және ... ... ... ... тобына жүргізілген қазба жұмысы бірінші
топтағы керамика мен алтын заттарын берген. Ә.Х.Марғүлан өз ... ... ... ескерткішінің батыс шекарасы деп көрсеткен /13.-216б/.
Автордың баяндауынша ... ... ... бірі ... ... ... бұйымдар-білезік
(Айбас дарасы қонысы), сырға және иіп жасаған алқа (Жыланды қонысы). Алтын
кен қоладан ... ... ... ... көп ... ... және ... батыс аудандарында мыс пен ... ... ... ... ... дейді.
Осының арқасында қола ... ... ... өнер ... ... ... ... Қазақстанның қола дәуірінің
жарқын ... бірі ... ... айтуынша жазба
деректер болмағандықтан, ... қола ... ... ... ... көзі ... ... Сәулет құрылыстары сияқты қола
дәуірі әр кезеңнің керамикасы өзіндік ... ... және ... ерекшеленген. Ғылыми еңбекте сөз болып отырғандай беғазы-дәндібай
кезіндегі қоныстар мен ... ... түрі ... ... ... ... Құмыралар тік мойынды,шар тәрізді сәл
қайрылған ернеулі,т орша тәрізді және бедерлі өрнектелген болып келген. ... ... ... қола дәуірінің ортаңғы ... ... ... ... ... Олар ... ... үздік өнер туындылары саналған /13.-389б/.
Археологиялық зерттеулердің нәтижесінде зерттеушілер қола дәуіріндегі
Қазақстан тарихына қатысты ғылыми дәрежесі ... ... ... ... оларға тарихнамалық талдаулардың жасалмағандығы мәселенің
методологиясын ашуда ... ... ... ... ... ... ... байланысты методологиялық принциптерді қалыптастыруда
біршама еңбектенген.
Орталық Қазақстанның қола дәуірі ескерткіштеріне К.В.Сальниковтың ... ... ... федоров, алакөл және дәндібай кезеңі деп бөлінді.
Соңғысы қарастырылып отырған территорияға байланысты өзгеше болып келеді.
Алдымен, ... ... ... ... бірлесе
отырып жазған «Древняя культура Центрального Казахстана» атты монографиялық
еңбектеріне ... Бұл ... 1966 жылы ... ... ... ... түрады. Материалдардың сипатына байланысты екі бөлімге ... ... қола ... ... Қазақстанның малшы тайпалары
тарихыпың теориялық жобасына арналған. Бүл жерде жабайы жануарлардың қолға
үйретілуі, мал шаруашылығының ... ... мал ... яйлажды типі
және оның біртіндеп көшпенділікке өту мәселелері қарастырылған. Екінші
бөлімде ерте темір дәуіріндегі Орталық Қазақстанның ... ... ... ... ... отырған еңбектің екінші бөлімінің
тақырыпқа қатысы оқ болғандықтан, бірінші бөліміне ғана тоқталамыз.
Еңбектің бірінші бөлімін, нақтырақ ... алғы ... ... II, III ... - Ә.Х ... IV ... - Ә.Х. ... мен
А.М Оразбаев, I, II,Ү тарауларды - К.А Ақышев, II тарауды -
А.М ... М.К ... ... ... ... бөлімі Орталық Қазақстанның археологиялық
зерттеу тарихына арналған. ... ... ... ... ... ... ежелгі адамдардың осы аймаққа қоныстануының себептерін
былай көрсетеді: «Благоприятные ... ... ... ... ... ... ... наличие хорошей воды и руд-
явились основными причинами ... ... ... ... ... ... Қазақстанды маңызды металлургия орталығы ретінде ерекше
атап өтеді.
Ә.Х.Марғүлан ... ... бай әрі ... ... ... ... Х-ХҮІ ғасырлардағы араб, иран және
ортаазия ғалымдарының (Ибн-Фадлан, әл-Бируни, әл-Идриси, ... орын ... айта ... белгілі ортаазия ғалымы әл-
Бирунидің мынандай сөздерін дәлел ретінде алады: «что в ... ... ... ... ... ... там-следы ноги, рук с пальцами и ... ... ... и ... осла» /2.9/. Қазақстанның тарихи
топографиясын зерттеуде ... ... ... ... карталарына, олардың қатарында 1367 жылы ... мен ... ... ... ... 1375 ... ... картасы және 1459 жылғы Фра-Мауро ... ... ... ... қола дәуірі ескерткіштерінің ішінен Жаңғыру
I тобы да үлкен қызығушылық тудырады. Бұл ... 1955 жылы ... ... ... ... ... орналасқан.Саңғыру I ескерткішіне
Ә.Х.Марғұланның біз басшылыққа алып отырған еңбегінде көңіл бөлінген. Оның
айтуынша Саңғыру I қабірі тоналған деп бір ғана ... адам қолы ... ... ... ... ... материалдар аман қалған.
Ә.Х.Марғүлан еңбегінің II тарауында кейінгі қоладан ерте ... ... ... І, Кент ... де ... ... /13.153-
156бб/. Монографияның III тарауы «Орталық Қазақстандағы қола дәуірінің
қоныстары» деп аталады. Бұл тарауда ... I, ... 1,11, ... Шортанды-
Бүлақ, Байбала, Тағыбай-Бүлақ, Қарқаралы тобы, Жезқазған тобы қамтылған.
IV тарауға шаруашылық пен ирригация жөнінде мәлімет енген. ... қола ... ... ... ... ... болған.
Жартылай жертөлелер мен жер бетіндегі ... ... ... ... ... ... және ұсақ үй ... басым, сансалалы
кәсіппен айналысқан. Мал шаруашылығының қарқынды дамуы біртіндеп көшпелі
малшылыққа өтуге қолайлы алғышарт жасаған.
Қола ... ... ... ... ... Атасу, Есіл, Жарлы
т.б.өзендері мен олардың салаларының бойына жиі салынған. ... ... суы аз ... ... ... ... ... де кездеседі. Бұл жерлерде суды құдықтардан, ... ... ... ... үй ... ... ұйым принципі мен ұжымдық шаруашылық негізіне
сәйкес салынған. Патриархалдық бірнеше ... ... ... бір үйде ... арналған құрылыстар да тұрғын жаймен бірге түрғызылды. Үй
жанынан салынған ... ... үй ... металл балқытып, оны өңдейтін
және керамика жасау шеберханалары да ... ... ... кен ... мен металл балқыту сияқты ... ... ... ... ... жетекші орынға шығарған.
Материалдық байлық өндірісі мен ... ... ... ... ... ... ... көрсету, тайпа көсемдерін пір тұту
дәсүрін туғызды. Осының негізінде атабабаға ... ... ... ... ... ... ... бейіт қүрылыстары салынып, биік обалар
тұрғызылған.
Орталық Қазақстан тайпаларының діни наным-сенімдері туралы монографияның
V тарауында баяндалады. ... ... ... ... діни ... түрі күн мен айға, жүлдыздарға табыну болған. Орталық Қазақстандағы
қола дәуірінің зираттарында отқа ... ... ... Күн мен ... бейнелері Желтау, Батпақсу қоныстарынан, құрбандық шалған жердегі от
орындары, мәйітті қояр Іалдындағы көр ішін отпен аластау ... ... ... III, ... I, ... ... қоныстарынан табылған. Зерттеушінің
көрсетуінше ертедегі мегалиттік ескерткіштердің біріне менгирлер ... ... ... жанында діни салт-жоралғылар өткізілген, ас
беріліп, құрбандық шалынған және тәңірге табыну орны ... ... ... ... көктемгі мал төлдетуге, күйек алуға т.б. ... ... егін егу, ... жинау сияқты салт-жоралғыларын жасаған
/13.-389б/.
Монографияның VI тарауында қола дәуіріндегі ... ... ... ... әңгімеленеді. Ғылыми еңбектен байқауымызша
Орталық Қазақстан тайпаларының ... ... бірі ... ... ... ... қола ... айқын аңғартады. Олар: құрал-
сайман, қару-жарақ, әшекей бұйымдары. Қола қайла, сүймен, шот, балта сияқты
құрал-саймандар, көне ... ... ... ... ... Бестөбе т.б.) қазғанда табылды. Қоладан ... ... мен ... де ... ... Бұл ... тұрмыстық
қажеттілігімен қатар өнер туындысы ретінде де құнды. ... ... ... әсем ... да назар аударған.
Әшекей бүйымдарын жасауда металл еңдеу өнері жоғары ... ... ... ... ... ... мен өңдеуінің тиянақтылығы,
мүсіндік бейнелілігімен ерекшеленеді. Әдеттегі ... ... ... ... ... бүйымдар түрлері дайындалған.
Көне зергерлер қола моншақтар мен екі ... ... ... ... ... ... жасаған.
Орталық Қазақстандағы алуан түрлі ескерткіштер қола дәуірін кезеңдеуді
нақтылауға мүмкіндік берген. Ә.Х.Марғүланның ойынша Ортау 1, ... ... ... ... 2 және т.б,керамикалық сипаты ... ... ... ... ... типі, дөңгелек қошаулы қорғандардың
алакөл уақытына қатысы жоқ. Олар - ... ... ... өту ... ... ... ... оларды сарыкөл
қорғанының олжалары дәлелі ... ... ... ... ... талдау барысында, Орталық Қазақстанның ескерткіштерін кең
ауқымды, әрі ... ... ... ¥лы ... ... кейін ғана
мүмкін бола бастағандығына тағы да бір рет көз жеткізе ... ... ... ... ... ... Мәселен, еңбектің
кіріспе бөлімінде: «кеңестік уақытта ғылым маркстік-лениндік ... ... ... дамыды. Археология Отанымыздың ежелгі
тарихын ... ... ... ... ... қолжазбасыз кезеңді
зерттеуде, адамзат қоғамының даму ... ... ... мағынаға ие
болды» деп көрсетілген.
Ғылыми еңбектің кіріспе бөліміне ... ... ... ... ... Қазақстандағы археологиялық жұмыстардың Сібір археологиялық
жұмыстарымен қатар жүрген.
- П-ші мың ... ... ... ... қалдықтары,қабір
ескерткіштері түрінде сақталған мәдениет пайда болып,дамыған.
- Орталық Қазақстанда ежелгі ... кең етек жаюы ... ... ... ... І-ші ... Ә.Х.Марғулан мен К.Ақышев бірлесе отырып
жазған. Бұл тарау қола ... ... ... арналған. Зерттеушілер
бөлімді қола дәуіріндегі алғашқы ескерткішті ашқан А.Тугариновтен бастайды.
Қос ... өз ... ... жарты ғасыр ішінде қола дәуіріндегі
тайпалар мәдениетінің жиі-жиі ... ... ... ... отырып, археолог-зерттеушілердің жоспарлы әрі жүйелі түрде жұмыс
жүргізуі нәтижесінде қола дәуірінің ғылымға белгісіз ескерткіштерінің
ашылғандығын ... ... ... ... ... руда ... ... дәуіріндегі тайпалардың материалдық мәдениетінің тарихы үлкен
галыми мәнге ие ... бүл ... ... ... саны әр ... артып отырған /45.535-536/.
Сол уақытта археологиялық картаға бүл кезеңнің жүздеген обалары, бірнеше
ондаған қоныстары, металл балқыту мен кен өндіру орындары енгізілген. ... ... ... ... алынған мәліметтердің ғылыми
мақалаларда,археологиялық есептерде, еңбектерде жарияланғандығын айта
отырып, ... ... ... ... Зерттеу жүмыстарының
нәтижесінде жазылған ғылыми еңбектер мен ... ... ... қарастырылып қоймайды, сондай-ақ зерттелген ескерткіштерді топтау,
мерзімдеу мәселелері де қамтылған.
Біз басшылыққа алып отырған еңбекте де осы ... ... ... бүл мәселеге жеке тарау арнауы кездейсоқтық емес.
Өйткені археологиялық ... даму ... ... ... ... ... ғана ... дерек болып табылады. Осыдан кейін
ғана археологиялық мәдениет-мәдениетті жасаушы ... ... ... ... айқындалады.
Автор: «қола дәуірі мәдениетін зерттеудің ... ... - ... және ... ... бөлінуі болды» дейді.
Қола дәуірінің ескерткіштерін топтастыруда С.А.Теплоухов бірінші ... ... ... ... мен ... қола ... ... мәселесін С.А.Теплоуховтың топтауынан бастайды.
С.А.Теплоухов 1923 жылы ... ... ... ... ... ... деген терминді енгізген. Ә.Х.Марғүлан мен К.Ақышев
С.А.Теплоуховтың бұл ... ... бере ... ... және
қарасуық мәдениеті арасындағы орынды анықтағандығын баяндайды /2.-59б/.
Зерттеушілер екі онжылдық бойы қола дәуірін ... және ... ... ... ... жаңа ... ... жаңа
кезеңдеулер ұсыныла бастады.
Қос автор С.А.Теплоуховтың кезеңдеуінен кейін К.В. Сальниковтың,
ОА. Кривцова-Граковтың, А.М. ... М.П. ... ... В.С. ... ... А.Г. ... көрсеткен. Қола дәуірінің ескерткіштерін топтау мен кезеңдеу
зерттеушілер арасында үлкен дау ... ... бұл ... кеңірек тоқталамыз.
К.Ақышев Орталық Қазақстанның андрон мәдениетін нұра және атасу
кезеңі, ал ... қола ... ... деп ... ... мәліметтердің жиналуы негізінде андрон ... ... ... өту кезеңі болуы әбден мүмкін екендігін де ... ... ... ... нүра және ... ... жалпы
белгілері көне мәдениеті жағынан Оралдың арғы жағындағы федоров және алакөл
кезеңіне сәйкес келген. Осы арада, автор нұра уақытын ... ... ... ... ... ажыратқандығын айта өткендігіміз
абзал. Оны мына бір ... ... ... в ... ... в ... от федоровских,преобладает неполное групосожжение.
Наряду с мелкими ... ... ... в шх встречаются
фрагменты или целые кости, не ... ... ... әто ... ... один из ... ... а другой югребали без
сожжения» /2.-63б/.
К.Ақышев экспедиция зерттеген ... ... ... атасулық
болып табылатын андрон мәдениетінің дамыған кезеңіне топтастырады. Сондай-
ақ, осы ... ... ... бере ... былай дейді: «Орталық
Қазақстанның атасу кезеңіндегі тайпалардың ... ... ... мәдениетімен байланысты және оның тарихи жалғасы ... ... ... ... ... өзгерістер әкелген қоғамдағы өндіргіш күштердің
дамуына,діни түсініктер мен тұрмысқа ... ... ... болды» /14.
-91-159бб/.
Біз басшылыққа алып отырған монографиялық еңбектің І-ші тарауына тоқтала
келе мынандай ... ... қола ... ... байланысты Ә.Х.Марғүлан мен К.Ақышевтің жоғарыда тоқталып ... ... ... еш ... жасай алмаған. Олар
тек қана жаңа материалдарды ... ... ... ... ... ... авторлар 1953 жылдан бастап өзгерістер бола бастағандығын
баяндай отырап, өздерінің ... ... ... ... ... ... барысында жинақталған жаңа материалдар қоғам
дамуының әлеуметтік-әкономикалық және тарихи-мәдени мәселелерін анықтауға
ғана ... ... ... ерекшеліктерін айқындауға мүмкіңдік
берген. Ескерткіштердің өзгешеліктерін ескере отырып автор ... ... ... ... екі ... ... Оны мына арадан
байқаймыз: «Мы считаем необходимым с ... ... ... ... ... изучаемого егиона на два этапа: ... ... ... отырған еңбектің I бөлімінің II ... ... ... ... деп аталады. Бұл тарауды
К.Ақышев Ә.Х.Марғұлан бірлесе ... ... ... ... ... төмендегі кестеден көріп отырғанымыздай ... ... ... Нұра ... ... ... I, ... I, Қосағыл, Қанаттас,
Ботақара.
2.Атасу кезеңі: Айшырақ, Саңғыру II, Былқылдақ I, II, ... ... ... ... І, ... ... ... Егіз
Қойтас,Жанайдар, Алтынсу.
Қос автор аталған кешендер мен ескерткіштер тобының ашылған ... ... ... ... ... ... ... /15.-164-
199бб/.
Сондай-ақ Орталық Қазақстанның қола ... ... ... ... ... ... ... байланысты қабір қүрылыстарына Ә.Х.Марғүлан ерекше тоқталып
өткен. Автор бірнеше қабір қоршауларына сипаттама берген. Мәселен, Боқсай,
'Талды, ... ... ... Жарлы секілді қабір қоршаулары. Бұл арадан
біз қабір қоршауларының ... ... ... ... ... ... табылғандығына көз жеткіземіз.
¥зақ жылдар бойы Орталық Қазақстан территориясында қола дәуірінің
қоныстары жоқ деп ... ... ... 1955-56 ... ... Орталық Қазақстан археологиялық
әкспедициясының мүқият ... ... бұл ... ... ... ... Орталық Қазақстанның әр түрлі аудандарынан
30 шақты қоныс тіркелген /16.-6б/. Тараудың авторлары Атасу мен ... ... және тау ... ... анағұрлым кең
әрі қызықты баспаналарды атап ... Бұл ... ... ... жүмыстарына баса назар аударылған. 30-шы жылдары
Қазақстанда алғаш рет қазылған Алексеев жұмысын ерекше ... ... ... қазған болатын. О.А.Кривцова-Гракованың
зерттеу жұмысының қорытындылары монографиялық еңбегінде ... Бұл ... ... ... қола ... ... ... қоныстарда деген байламға келтірді. Мұның
дәлелі ретінде 1948 жылы О.А.Кривцова-Гракова ашқан Садчиков қонысын
көрсетеді ... Бұл екі ... ... ... оңтүстік-батысқа
қарай Тобылдың жоғарғы аңғарында орналасқан. ... ... ... ... пен ... Шығыс Қазақстандағы қоныстар
тобына, 1959-1961 жылдары ... ... ... 1961 ... ... облысындағы Шағалалы қонысына, ИБ.Синицынның
Батыс Қазақстанның қола дәуірінің қоныстарына жүргізген зерттеу жұмыстары
жөнінде сөз болады. ... ... ... 1955-56 ... ... Бұғылы I және II қоныстарына зерттеу жұмыстарын
жүргізген. Ал 1961-62 ... ... ... ... ... және ... II ... зерттеген болатын. 1963
жылы А.М.Оразбаев Бұғылы II ... ... әрі ... ... ... ... қола дәуіріндегі қоныстардың Қазақстан территориясының барлық
бөлігінен ашылып, зерттелгендігін байқаймыз. Біз қарастырып ... ... осы ... ... ... ... тұжырымдар жасайды:
«Этот факт говорит о том,что андроновская культура в своей основе-культура
северных степей;она зародилась именно в этом ... и ... на ... ... и ... ... руды. На этой обширной
территории ... ... ... племена, связанны единством обычаев,
хозяйственных и культурных привычек, быта и религиозного обряда». Авторлар
жасаған тұжырыммен келісуге ... ... ... зерттеген қабір орындары Орталық Қазақстанда да кездескен
/2.-205б/.
Бұл тарауда баспана ... мен ... ... жеке ... ... жертөлелер мен жартылай жертөлелердің құрылысына
тоқталып, Атасу, ... II, ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы андрон Тайпаларының жоғарғы қүрылыс
мәдениетімен ерекшелеп көрсетеді. Жоғарыда ... ... ... ... ... өз ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ, шаруашылық, қоғамдық құрылыс, отбасы-неке қарым-
қатынасының ... ... ... ... ... және құйма әдістері арқылы руда өндіру, тас және сүйек
құралдары, қару-жарақ және әшекей бұйымдарға ... ... ... жасалған ыдыстардың пішіндерінің өзгеруіне, ою-өрнектердің
эволюциясына, ... ... ... мен ... ... баса
назар аударылған.
Тарау авторларының ... қола ... ерте ... ... екі бағытта дамыған, үй маңайындағы мал шаруашылығы
және ... ... ... егін ... ... ... ... (б.э.д Х-УІІІ ғғ.) отырықшылықты сақтай отырып ... ... ал ... мал ... ... ... ... қоғамда патриархальды-рулық қарым-қатынас үстемдік етіп
отырған болатын, бірақ үлкен патриархальды ... ... ... ... руға ... ... қауымы пайда бола бастады. Отбасы-неке
қарым-қатынасында қос неке басым, сонымен қатар бір ... ... ... ... ... жеке ... ... институттардың
тууы мен дамуына әкеп тіреген бір некелік тез ... мен ... ... ... ... 2 ... және ... (б.э.д І мын.ж) мәдениеті ... екі ... ... шеңберінен шықпайды. Ескерткіштерге жүргізілген
ғылыми талдаулар олардың ... және ... ... ... ... ... және ... арғы жағындағы андрон
мәдениетінің федоров және алакөл кезеңдеріне жақьш екендігін көрсетіп отыр.
Орталық Қазақстанның қола ... ... ... ... ... ... өзіндік ерекшелігімен сипатталады.
Ескерткіштердің сыртқы түрі, ыдыстардың пішіндері мен өрнектері, жерлеу
ғұрпы оларды ... ... ... ... Орталық Қазақстан андрон тайпаларының қалыптасуы мен
дамуының бірден-бір негізгі ауданы болып табылады. Осы ... ... ... ... ... ... ... салыстырмалы
түрде олардың сыртқы пішіні, қүрылыс техникасы, ... ... ... ... ... ... классикалық мәдениеті деп атауға
болатын жоғарғы мәдениет жөнінде айтылғандығын байқаймыз.
Орталық Қазақстан тайпаларының жоғары ... ... ... ... ... ... өз әсерін тигізді.
Орталық Қазақстан ежелгі замандағы мал ... кен ... ... ... ірі ... андронов мәдениетінің негізгі
орталықтырының біріне айналды. Мал шаруашылығы мен ... және ... ... ... ... орталық Қазақстанды мекендеуші ежелгі
адамдардың материалдық және рухани мәдениеті жоғары деңгейде болды.
Орталық Қазақстанда ... ... ... көп, ... Қоңыраи
ауданындағы Былқылдақ, Қарасай, Темірастау, Қарабас қорымдары, Шерубай -
Нұра алқабындағы Басбалдақ, Ақсу - Аюлы - I ... ... ... ... Беласар қорымдары және басқалар.
1933 жылы Орталық Қазақстанға ірі ... ... ... мәдениет тарихы академиясының Нұра экспедициясы ... ... ... ... ... ... И.В.Синицын, М.Н.Комарова, А.Н.Рогачев және ... ... ... қола ... ... ... Л.Ф.Семенов өз үлесін
қосты. Ол 1927 жылдан ... ... ... ... тіркеуден өткізумен айналысты. Соғысқа ... ол ... ... ... ... ... өткізіп, кейіннен
ертедегі қола ... ... ... ... ... ... ... республиканың көптеген аудандарын қамтыды.
Археологияны тарих ғылымының ... ... ... ... ... ... мәдениетінің зерттелуі
Әлемге Беғазы-Дәндібай мәдениеті деген ... ... қола ... Қазақ елінің Іб.з.д.1-3 мыңжылдықтағы тарихын қамтиды. Қола
дәуірінің соңғы да ең ... даму ... ... ... ... ... Беғазы тауының етегінде 10 гектарға жуық ... алып ... ... ... ... ... тауының бір тармағында
сақталғандықтан Беғазы-Дәндібай мәдениеті деп аталған. Бұл мәдениетке тән
бір қасиет, ол, ... ... ... ... ... екінші
жағынан, онда жаңа әлементтер: мазарлардың айрықша типі, өзіндік
өзгешелігі бар ... ... қыш ... жаңа ... ... Мәйіттерді бүктеле жатқызып ... ... ... шалқасынан
жатқызып қою да кездеседі. Бұл мәдениетті ашып, кең ... ең ... ... Марғұлан зор еңбек сіңірді.
Беғазы-Дәндібай мәдениетіне ... ... ... ... ... ... атты еңбегінің алатын орны
ерекше. Бұл еңбек 1979 жылы ... ... ... ... ... ... 6 ... тұрады. Кіріспе бөлімде Орталық Қазақстанның
археологиялық ... ... ... ... ... ... ... I тарауы орта кезеңнен кейінгі қола дәуіріне
өту кезеңіне арналған. Бүл ... ... ... Қазақстандағы қола
мәдениетінің кейінгі ... ... ... ... ... Қазба жұмысының нәтижесінде ... ... ... ... ... орта қола мәдениетінің
жоғарғы дамуатысында өтпелі типтегі жаңа ескерткіштер ... ... ... Олар ... ... ... ... және көлемі жағынан ерекшеленеді. Сондай-ақ
оларда ертеандроновтық үігілерде ... ... Олар ... ... ... ... мен ... плиталардан тұрғызылған
қабырғалар (Қызыл-Арай, ... ... ... ... ірі ... ... ... құрлысының прототипі болып табылған. Олар
андронов қоршауларынан үш ... екі ... ... ... ... осы кезеңге түбі терең шар ... тән /3. ... ... ... ... ... ... Қазақстанның әр жерінен
ескерткіштер тобы енген. Олардың ең ірілері әрі бай дегендері Ақсу-Аюлы II,
Балақұлболды II, III, IV, ... II, ... II, ... III, IV, ... ... және т.б ... ... кезеңнің қорған-қоршаулары Орталық
Қазақстан территориясының барлығына тараған. Тарауда Ә.Х.Марғұлан ... ... ... ... Автор сипаттама берген
ескерткіштердің ішінен Беғазы кешеніне кеңірек тоқталамыз. Беғазы ... ... ... ... (Атасу, беғазы-дәндібай) сскерткіштері
кірген. Ә.Х. Марғұланның Беғазы ескерткішіне берген сипаттамасынан өтпелі
кезеңге тән екі ... ... ... ... ... андрондық дәстүрдің сақталуы, екіншіден, ... ... рел ... ... ... ... бар шар
тәріздес ыдыстардың пайда болуы.
Қола мәдениеті ... ... ... ... ... ... әлеуметтік мағынасы жөнінде С.В.Киселев мынандай пікірде
болған: «Они ... ,по ... ... ... ... племенной знати конца срубной культуры, вроде раскопанного
П.С.Рыковым десятиметрового кургана в урочище «Три ... близ ... ... ... погребения племенной знати I скифской архаики.»
/19. ... ... ... Ә.Х.Марғүланның С.В.Киселевтің осы пікірімен
келіскендігіне көз ... Ол қола ... ... ... ... ... қорған-қоршаулардың
әлеуметтік мағынасы жөнінде С.В.Киселев дәл ... деп ... ... ... ... талдау нәтижесінде қорған-қоршауларда андронов
мәдениетінің белгісі байқалмағандығын айтқан. Оның көрсетуінше бұл ... ғана тән ... ... ... ... ... ерекше типі. Олардың «алакөл кезеңіне» қатысы жоқ. Сондай-
ақ зерттеуші ... ... ... межесі көп күмән тудыратындығын да
ескертеді. К.В.Сальников алакөл кезеңін б.э.д ХІ-ІХ ғғ, ал ... XII-VIII ... деп ... Ал ... ... ... ... мәдениетіне уақыт шкаласынан орын қалмайды. Сондықтан автор
мұндай кезеңдеудің Орталық Қазақстанның қола ... ... ... сәйкес келмейді деп есептеген /3. С 57/.
Орталық Қазақстанда әр ... ... ... сан ... ... терең із қалдырған. Ә.Х.Марғүлан олардың бір-бірінен айырмашылығы
бар, шатастырып алу мүмкін емес дей ... өз ... ... ... ... (б.э.д ІУ -ІІІ мыңжылдық);
2. ерте қола (б.э.д III мыңжылдықтың аяғы-ІІ мыңжылдықтың басы)
3. орта қола (б.э.д ХҮШ-ХІУ ... орта ... ... ... өту ... (б.э.д ХІІІ-ХІ ғғ)
5. кейінгі қола, беғазы-дәндібай кезеңі ... ... ... қарастырып отырған Беғазы - Дәндібай мәдениеті мәселесі басшылыққа
алып отырған еңбектің II ... ... ... Бұл ... ... әр уақыттағы ескерткіштерінің ішінен қола мәдениеті дамуының
шарықтау кезеңіне тән ескерткіштер кешені ерекше ... ... ... ұзақ жылдар бойы бұл ескерткіштер белгісіз болғандығын, оларды
тек соңғы 30 жылда ғана Орталық Қазақстан археологиялық ... ... ... Ғылымға бұл Беғазы - Дәндібай мәдениеті деген атпен
енген болатын.
Автордың көрсетуінше ... ... қола ... ... бұл тобы ... ... қарасуық мәдениетіне
және жергілікті ертесақ мәдениетіне сәйкес келген. Зерттеуші Беғазы -
Дәндібай мәдениетін Орталық ... қола ... аңды ... түрі екендігін ескерткен /3.61/.
Алайда мәдениеттің шығу тегі жөнінде біржақты ... ... ... ... ... аздығымен, Қазақстанның қола мәдениеті жөнінде
фундаментальды материалдардың жоқтығымен түсіндірілген. Мысалы, ... ... ... ... ... ... типі ... ал аймақтағы басты андронов мәдениеті ерте сақ ... ... ... ... ескерткіші сол уақытта Орталық ... ... ... ... Ол ескерткіштен тек қана қарасуық ... ... және ... нұсқасын қарастырады .
Қазақстан территориясында андронов мәдениеті мен ерте сақ мәдениетінің
арасындағы өтпелі кезең ... ... ... ... ... ... ... отырғанымыздай автор андронмен ешқандай сәйкестігі
жоқ кейінгі қола дәуірінің дәндібайлық классикалық ... ол ... ... ... жатқызған деп көрсетеді. С.С.Черниковтың пікірі
мынандай болған: «Андроновская культура, когда-то самобытная и ... ... ... в ... ... ... /20. -69б/.
С.С.Черниковтың бұл пікірімен Ә.Х.Марғүлан келіспей өз ... ... ... ... ... даму
заңдылықтарын дұрыс түсінуге және б.э.д ІІ-І мыңжылдықтардағы Қазақстанның
ежелгі ... ... ... ... жасайды
деген тұжырым жасаған.
Орталық Қазақстанның қола дәуіріндегі бай материалдарды зерттеу, жаңа
ұрпақтың өздерінің ... ... ... ... ... ... жасағандығын керсетеді. Бұны әсіресе құрылыстық ... ... және ... ... әр ... ерекше
типологиялық топты қүрайтын қола бұйымдарынан көреміз. Дегенмен Ә.Х.
Марғүлан тарихи дамудағы әр ... ... ... ... ... емес деп ... Сонымен қатар С.С.Черниковтың кейінгі қола
дәуірін кезеңдеуі мен аймаққа бөлудегі жасаған байламын ... ... ... бүл ... жапсырмалы білікті керамиканы ерте ... ... ... ... ... /3. ... ... керамиканың кейінгі қола кезеңіне тән екендігін М.П.
Грязнов дәлелдеген. Ә.Х. Марғүлан М.П. ... ... ... Қазақстандағы қола дәуірінің қоныстарындағы (Суық-Бұлақ, Шортанды-
Бұлақ) материалдардың ... ... ... ... алдыңғы
қатарларда тұруы дәлелдейді деп көрсеткен. Сондай-ақ керамиканың бүл типі
нұра кезеңінің кешендерінен ... ... біз ... алып ... ... еңбегінде беғазы
-дәндібай уақытындағы бір топ ... ... ... ... ... ... Сібірдегі қарасуық мәдениетінің арасындағы
қарым-қатынас женінде мәселені алға қоятындығын баяндай келе қарасуық
мәдениетінің ... ... бір ... ... зерттеушілердің пікірлеріне
тоқталған. Өз уақытында автор қарасуық мәдениетінің шығуына ... ... ... ... ... ... көрсетуінше
ғалымдардың бір тобы қарасуық мәдениетін инь ... ... ... деп ... ... бүл гипотезаның швед ғалымы Б.Карлгренаның
еңбегінде көрініс тапқандығын көрсетеді. Ә.Х.Марғұланның еңбегінен көріп
отырғанымыздай Б.Карлгренаның теориясына тағы бір швед ... ... ... Ол көп ... бойы Ганьсу, Цинхай, Хәнань провинцияларында,
Хуанхә өзенінің жоғарғы аңғарында ... ... ... ... жылдық бақылауының негізінде Андерсон ордос қоласы Оңтүстік Сібірден
шыққан деген нақты шешімге ... ... ... ... ... былай түсіндіреді: «Он имел в виду историческую географию, по
которой провинция Ганьсу с Ордосом не входила в состав ... ... ... ... регион, населенный северо-западными скотоводческими
племенами, больше связанными с ... ... В ... ... ... ... как территория, населенная скотоводами-жунами»
/3. 62-63бб/.
Б.Карлгренаның ... ... ... бірі ... ... ... Ол Ордос қоласының инь мәдениетінен үлкен өзгешелігі
бар екендігін айтқан. М.Лоердің пайымдауынша Ордос және оңтүстік ... ... ... ... ... /3. С63/.
Ағылшын ғалымы В.Ватсон қарасуық мәдениетінен автохтонды дамуды көруге
тырысқан. Ол қарасуық мәдениетінің негізінде Оңтүстік ... ... ... ... ... ... бір тобы шындықтан алыс көзқараста ... ... ... ... ... ... ... Н.Л.Членовтың
ойыңша қарасуық мәдениеті Батыс Ираннан ... ... ... ... негізі Ауғаныстанда болған, одан кейін Синьцзянға, Синьцзяннан
Монғолияға, ... ... мен ... ... ... ... мен ... да европалық ғалымдардың идеясын жалғастыра
отырып луристандық мәдениетті Орталық Европаға дейін әкеліп, оның ... ... ... ... ... ... ... алып отырған еңбекте бұл қате көзқарас критика барысында
әділ бағаланған деп көрсетіледі /3. -63б/.
Таяу Шығыстан қарасуық мәдениетінің ... мен оның ... ... ... жөніндегі идеяны дамытқан ... ... ... ... Дейсонның, П.Кальмейердің
зерттеулері бойынша ... қола ... ... ... ... ... ... болған.Р.Гиршман луристан қоласын үш
кезеңге бөледі: ерте (б.э.д ... ғғ), орта ... Х-ІХ ғғ), ... VIII-VII ғғ). Ал ... ... қоласын б.э.д Х-ІХ ғғ, Дейсон,
Ә.Террас барлық кешенді б.э.д ... ғғ, ... б.э.д ... ғғ. ... ... Иранда көпжылдық археологиялық зерттеу жұмысын жүргізе
отырып луристан қоласының шығуын Азиямен ... Оның ... ... III ... боялған керамика Трансоксониядан ... ... ... жаңа ... ... болуы нәтижесінде
сазбалшықпен араласқан.
Ғалымдардың үлкен бір тобы ... ... ... ... негізінде жатыр деген принципті ұстанған. Ә.Х. Марғұлан бұл
принцип нақты тарихи фактілерге негізделгендіктен қарасуық мәселесін шешуде
көп ... ... деп ... ... Г.П. ... қарасуық
мәдениеті Минусинск котловинасы мен Забайкальда жергілікті негізде дамыған
деген тұжырым жасаған.
М.П.Грязнов қарасуық мәденетінің ... ... ... байланысты деген. Оның пайымдауынша қарасуық мәдениетіндегі
жаңа элементтер Байкал мен Монғолия алқаптарындағы тайпалардың өзара мәдени
үрдісінде пайда болған.
Автор С.В. ... ... ... сырттан келген әсерді айтуда
біраз асыра сілтеушілік ... ... ... ... ... қарасуық ыдыстарындағы ... ... ... ... ... болып табылады. Қарасуықтық қола
құрал-саймандар мен қару-жарақтарда батыстық байланыс байқалмаған /3.-64/.
Ғылыми еңбектің біз қарастырып ... ... ... ... ... ... ... мен қарасуық мәдениетінің
кешендеріндегі заттардың ... ... ... түжырымдарына
тоқтала отырып көрсеткен. Мәселен, осы ... ... ... ... ... пікірлерін көрсетеді: «М.П.Грязнов подчеркивает, гго
казахстанские «ножи и ... с ... ... ... от ножей и кинжалов карасукского этапа минусинской ... ... типа с ... ... ... ... с карасукскими
не имеют, а «карасукские орудия и оружия не обнаруживают западных связей»,-
утверждает С.В.Киселев». Автор ... шыға ... ... ... ... ... мәдениетінің алдыңғы
кезеңдермен генетикалық жағынан байланысы бар, ескерткіштері ... ... ... ... жаңа ... ... болуы деп
көрсеткен /3.-64-65бб/.
Ғылыми жұмысымызға арқау болып отырған еңбектен байқауымызша өте ... ... тас ... ... - ... ескерткішінің өзіндік
ерекшелігі болып саналады. Зерттеуші Беғазы-Дәндібай мәдениетінің қүрылысын
қарасуық мәдениетімен салыстыра отырып қарастырған. Оның баяндауынша Беғазы
- ... ... ... ... дамыған техникасымен және бай
жасалуымен ... ... мен ... ... ... қос қабырғалары гранит плиталармен қаланған. Автор беғазы-
дәндібайлықтардың құрылыс мәдениетіндегі ... ... ... ... ... ІІІ ... кең металлургиялық қоныстар ... ... ... ... ... көрсетуінше Атасу,
Бұғылы ІІІ, Тағыбай-Бұлақ қоныстарының тас ... ... ... ... ретіндей етіп салынған. Ортау қонысында
қабырғалары гранит плиталармен қаланған ұзын үй ... ... ... ... ... да ... көңіл
аударылған. Еңбектен көрініс тапқандай Беғазы-Дәндібай керамикасы қарасуық
керамикасынан ... ... әр ... ... ... ... жоғарылығымен ерекшеленген.
Қарасуық мәдениетіне белгісіз болған тұрмыстық заттар Орталық Қазақстан
ескерткіштерінде кең тараған. ... ... ... бұйымдардың көбі
Атасу, Шортанды-Бұлақ, Суық-Бұлақ қоныстарынан табылған. ... ... мен ... қару-жарақтар да табылған. Үш
хронологиялық кезеңге қатысты қоладан жасалған садақтың ... ... ... ... ... ... ... аймақтағы
металлургияның жоғарғы деңгейде дамуымен байланыстырады. Автор садақ ұшының
ертеректегісін б.э.д-2 мыңжылдықтың ортасына немесе ... ... ... ... ... ... II, Бесоба, Балакұлболды II
обаларынан қолға түсірілген /3.-65б/.
Сондай-ақ бұл ... ... ... ... ... ... кеңдігі арқылы көрініс тапқан. Мәселен, автор
мынандай ... ... ... ... Саяқ, Алабұғы, Үрпек,
Имантау, Қызылеспе, ... ... мыс ... ... ... Сорқұдық, Айнакөл), Саяқ III, IV, Суық-Бұлақ, Атасу, Шортанды-
Бұлақ, Қарқаралы I, II, ірі ... I, II, ... I, ... Қарқаралы I плотина түріндегі ірі ... ... ... ... ... секілді.
Зерттеуші бұл мәліметтердің бірнеше ғалымдардың Орталық және Солтүстік-
Шығыс Қазақстанның алдыңғы скиф ... тек ... ... ықпал етуінен туындаған деп орныққан пікірлерінің жалғандығын
әшкерелеп беретіндігін нық ... ... ... ... ... ... этникалық мәдениеттің дамуы ... ... Оның ... бұл ... ұзақ ... бойы
заңды жолмен біртіндеп орта қола мәдениетінен бөлініп шыққан. Сол ... ... ... сатылар Атасу өзенінен Ертіс өзеніне дейінгі
аралықта кең тараған ескерткіштер ... ... ... ... ... ... көрсетіліп отырғандай Орталық Қазақстан тайпаларының
этникалық құрамында еш өзгеріс болмаса да, олардың тұрмысында, мәдениетінде
алға басу ... Олар ... - ... ... керамика және
металл өңдеуде көрініс тапқан жаңа өндіріс түрінің ... ... пен Ә.Х. ... ... ... ... Онда ... уақыты б.э.д УІІ-УІ ғғ. деп белгіленген /22/.
Беғазы кешенінің уақытын алғаш ... ... ... Ол ... ... б.э.д ХІІІ-Х ғғ. деп берген /19.-158/.
М.П.Грязновтың бақылауынша қола найзаларының ұшы ... скиф ... ... ... тән ... Ол ... ... әрі ғылыми
дәлелденген уақыт межесін берген.
Ә.Х.Марғұлан өз уақытында көптеген ... ... ... ... жасартып нақты емес уақыт межесін заңдастыруға ұмтылыс жасалғандығын
айтып өткен. Автордың көрсетуінше М.П.Грязнов Беғазы ... ... мен ... ... ... негіз бола алмайтындығын,
беғазы плита ... ... мен ... ... салыстыру еш
күмән тудырмайтын қателік болып табылғандығын дәлелдеп берген. ... ... ... ... ғана ... ... ... құрылысының
мықтылығымен, әсіресе андронов дәстүріне апаратын көптеген ... бар ... ... ... ескерткішіме әсіресе Түгіскеннің үшбұрышты өңделмеген кірпіштен
тұрғызылған ... ... ... ... Олардың сыртқы қабырғалары
мен ішкі бөлмелері арасында өтпелі коридор болған. Беғазы тас мавзолейі мен
Түгіскен 6 мавзолейінің төменгі ... кең ... ... тік ... еңбекте көрініс тауып отырғандай Беғазы қабірінің жер ... ... 1,2 метр ... ірі ... ... қапталған. Ал
Түгіскен мавзолейінде гранит плиталар ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ қабырғаларды
шаршалаудың іздері ... 1 және 2 ... ... ... ... ... біз қарастырып отырған тарауынан
беғазы-дәндібай ... ... ... моласы туралы толыққанды
мәлімет алуға болады. Бүл тарауда Орталық Қазақстанның кейінгі - ... ... ... Беғазы тас мавзолейі ерекше аталады.
Зерттеушінің баяндауынша беғазы монументін алғашында «плита қоршауы» ... ... ... ... ... ... ала отырып тас
мавзолейі деген дұрыс атау берген. Ә.Х. Марғүланның Беғазы моласына берген
сипаттамасынан оның ... II, ... II, ... II және т.б ... ... ... бар екендігін байқаймыз. Бұл
ескерткіштердің бір-біріне ... ... ... ... және көлденеңінен қалануынан көрініс тапқан.
Сонымен қатар автор Беғазы моласы орналасқан территорияның географиялық
жағдайына да тоқталып өткен. Зерттеуші ... ... ... ... ... ... қоныс болғандығын нық ... ... ... ... ... ... бүл қоныстардың
іздерін табу мүмкін болмаған.
Автор құрылыстық конструкцияның негізгі идеясындағы жобаның нақтылығын,
әсіресе ірі гранит плиталармен қапталған қабырғалар конструкциясын, ... ... шой ... ... ... жабу ... қабырға қүлап қалмауы үшін ... ... және ... ... ... ... тән белгілер деп берген.
Зерттеуші беғазы құрылысының тағы бір ерекшелігі ретінде тік тіреуіш
бөренелерді атап өткен. Оның баяндауынша бүл тас ... ... ... белгілері жағынан қола дәуіріндегі каркастан салынған тұрғын үйлердегі
ағаш бөренелерді болған.
Ә.Х. Марғүланның ғылыми еңбегінің біз ... ... ... ... ... ... III, ... I, Айбас-дарасы, Дәндібай
ескерткіштеріне де сипаттама берілген. Бұғылы III ескерткіші ... ... ат ... ... Ғылыми еңбекте көз болып
отырғандай Бұғылы III ескерткіші Бүғылы I қонысының шығыс ... ... ... ... тас ... ... табылған. /3.-102/.
«Бегазы-Дандыбаевская культура Центрального Казахстана» еңбегінің біз
қарастырып ... ... ... орынды Дәндібай ескерткіші болып
табылады. Дәндібай обасын 1933 жылы ... ... ... ... қарай 60 шақырымда Шерубай-Нүра өзенінің оң
жағалауында орналасқан. Дәндібай обасы Орталық Қазақстандағы қола ... ... ... ... Ә.Х.Марғүлан Дәндібай кешенін
қазу барысында 11-ші ... ... ... ... деген /13.-
216Б/. Зерттеушінің ... ... ... құрылысы толығымен
Орталық Қазақстандағы кейінгі қола дәуірінің қабір ... ... ... ... ... ... ... III,
Саңғыру I, III, Ақсу-Аюлы II аталады. ... ... ... ... ... бөлмесі орналасқан. Қоршау қабырғасының ішінен
тереңдігі 1,2 метр болатын ор қазылып, екі ... ... ... қаланған
екен. Ішкі қабырғаның размері 5,2x5,2 метр, биіктігі-2 метр, ... ... ... ... таспен қаланған. Размері 9,8 метр, қалыңдығы-
0,5 метр, биіктігі-0,7 метр. Сыртқы қабырға мен ішкі ... ... 3 метр ... ... коридор жүргізілген. Коридор ішкі қабырғадан
жоғары орналасқан /42.3-52бб/.Зерттеуші коридорды алтарь мағынасында болған
деп көрсеткен. Мүнда отқа табыну және ... ... ... ... ... Зерттеуден көрініс тауып отырғандай ішкі төртбұрышта
пирамида пішіндес қақпақ ... Оның тек ... ғана ... Ол М.П. ... ... жүргізген зерттеу
жұмыстарының нәтижесінде ... ... ... ... Ә.Х. ... ... ... құрылыстың оңтүстік
бөлігін бұзып кірген. Онда бас ... жоқ адам ... ... ... ... аса ... ... қыш ыдыстар және металл аттары
жерлеу бөлмесінің әр ... ... ... ... ... ... ... азықтарының қалдықтары
қалған. Бөлмелер мен тас қирандылардан 12 ... екі ... ... ... ... даярланған миндал тәріздес тас құрал
қолға түсірілген. Бұл құралды автор М.П.Грязновтың анықтауынша тері өңдеуге
пайдаланған деп ... ... ... ... екі тобы ... көз ... ... негізгі белгілері құмыралардағы жапсырмалы лента әдісі болып табылатын
андроновтық өндірістік дәстүрді сақтаған. Ал ... тобы ... ... ... ... ... /24.218/ ... иінді
ыдыстар Орталық Қазақстанда орта қола ... ... ... ... кезеңінде пайда болып, беғазы-дәндібай уақытында дамудың өз жалғасын
тапқан деп жазған. Сондай-ақ бүл жөнінде нақты ... ... ... ... обаларынан табылған керамика береді деп ескерткен /13.-
219/.
Дәндібай кеселері пішінінің қаталдығы, әсемдігі, суреттерінің әдемілігі
Орталық Қазақстанда қыш ... ... ... ... ... ... Автор Нұра өзенінің ... ... дара ... ... пішінінің,
жапсырма техникасының өрнек жасау ... ... ... ... салу техникасының Орталық Қазақстанның кейінгі қола дәуіріндегі басқа
ескерткіштердің керамикасымен бірдей болып келуін сөзсіз беғазы- дәндібай
уақытындағы керамит-мастерлардың ... деп ... ... ... кезінде төрт жапырақты розетка ... ... ... болған. Төрт жапырақты розеткалардың әр қилы
түрлері ертедегі көшпелілердің ... мен ... ... әшекейлеу
ісінде (кең тараған. Кейіннен төрт жапырақты композиция қыпшақтардың, онан
соң зақтар мен қырғыздардың өрнектеу өнерінің басты белгісіне ... ... ... мағлұматтар К.С.Алдажұманов пен
А.З.Бейсеновтың редакциялығымен шыққан «Восточная Сарыарка. Каркаралинский
регион в ... и ... ... де ... ... /23/. ... 3 бөлімі толығымен беғазы-дәндібай кезеңіне арналған. Бөлімнің I
тарауында Беғазы-Дәндібай ... ... мен ... ... ... ... 13-12 ғасырларда Орталық Қазақстанның андрон
тайпаларының материалдық мәдениетінде, шаруашылық-мәдени типінде өзгерістер
болып, қола дәуірінде Беғазы-Дәндібай мәдениетінің ... ... ... жаңа ... ... деп ... ... Сонымен қатар
М.П.Грязновтың Дәндібай обасына жүргізген зерттеу жүмысына қысқаша тоқтала
отырып, ... ... ... ... ... /24. С ... байқап отырғанымыздай ұзақ уақыт бойы Дәндібай иатериалдары
бірегей болып саналған. Бірақ ҚазССР ҒА-ның Орталық Қазақстан археологиялық
экспедициясы 1940 ... ... ... ... жаңа ... 1947 жылы ... обасында қазба жұмысы басталған. Беғазы обасынан
ауданы 10 га болатын ... ... ... ... ... ... тән ... құылысы табылған.
Сарыарқаның қола дәуірі бойынша алғаш ... ... ... ... Ол ... ... андронов
мәдениетін федоров және алакөл ... ... ... қола кезеңін
дәндібайлық деп атаған /25.-9б/.Бұл кезең ... ... ... ... ... ... тұжырымдарына көз жеткіземіз: «бұл
кезеңнің мәдениеті қарасуық мәдениетінің әсер ету нәтижесі емес, ол алакөл
кезеңіндегі мәдениеттің даму ... ... ... ... негізде пайда болған дей отырып С.А.Киселевтың: «бүл
обадағы керамика Оңтүстік Сібірдің қарасуық мәдениетіндегі ыдыстарға жақын»
деген пікіріне қарсылық танытқан /23.-149/. ... ... ... мен Дәндібай ескерткіштерін Оңтүстік ... ... ... деп ... /19.-143-178/.
Басшылыққа алынып отырған еңбекте академик Ә.Х.Марғүланның кең дмсштабты
экспедициялық жүмысының нәтижесінде Сарыарқа территориясынан қола ... ... мен ... анықталғандығы да айтылған. Зерттеушінің қола
дәуіріндегі ескерткіштердің көпшілігі Қарқаралы мен ... ... ... пікірі де көрсетілген /23.-149б/. Бай шабындық пен руда
шығатын таулы аудандар Орталық Қазақстанда қола ... ... ... ... ... Осы жылдары Суықбұлақ, Қарқаралы I, ... ... ІДІ, ... қоныстарына қазба жұмыстары жүргізіліп,
Еңбексүйгіш, ... ... III, ... және ... да ... ... ерттелгендігі тілге тиек етілген.
Еңбектен көрініс тауып отырғандай 1970-1980 жылдары Е.А.Букетов атындағы
Қарағанды ... ... ... ... жаңа ... ... жүргізген. Қарағаш, Еңбексүйгіш, Доңғал, Диірен обалары ... ... Қопа I, Кент ... ... Доңғал,
Домалақтас, Кент фныстарына қазба жүмыстары ... екен ... ... ... ... ... кезеңінің
шаруашылығы және материалдық мәдениеті ... ... ... ... ... ... өмірінде айтарлықтай ... ... ... мал егін ... ... ... мал
шаруашылық алмастырған. Шаруашылықтың бұл ... ... ... ... болып бөлінген /26.-237б/.
Беғазы-дәндібай уақытында Шығыс Сарыарқаның тұрғындары сиыр, жылқы,
ұсақ малдар өсірген. Аңшылық ... ... ... құлан, қабан, марал,
қасқыр т.б. болған. Қоныстардағы остеологиялық коллекциялардың негізін ұсақ
және ірі қара малдардың ... ... ... ... малшылық экономика қамтамасыз еткен екен.
Бірақ зерттеушілердің көрсетуінше беғазы-дәндібай қоныстарынан түйенің
сүйектері табылмаған. Тек Атасу I мен ... ... ... ... бір ... ... ... /27.-118-137бб/. Бірақ бұл
қоныс көп қабатты болған, онда андрондық және беғазы-дәндібайлық уақыттың
материалдары да ... ... ... I мен ... ... ... ... анықтау мүмкін болмағандығын айтып ... олар ... ... білгендігіне нық сенімді. Оның дәлелі
ретінде Беғазы обасының екінші және ... ... ... ... ... ... ... бұл кезеңде кейінгі кезеңге
қарағанда түйенің ролі аса ... ... ... отырғанымыздай беғазыдәндібайлықтар қуаңқылықпен аса
көзгс түсе ... Олар ... ... ... ... тұрған. Әдетте поселктарда 4-5-тен 20-ға дейін баспана болған.
Оларды түрғызу үшін тереңдігі 0,5 м ... ... ... ... тас ... ... Тұрғын үйлердің ауданы 36-дан 250 кв.м
дейін жеткен. Құрылыстың шыға берісі өзенге немесе батысқа бағытталған.
Түтін ... ... ... және терезелер болмаған. Қыста жылыну мен
азық даярлауға бірнеше ошақтар ... ... ... ... ... ... ... шаруашылығы негізінен табиғи болған. Қолөнер
кәсібінде түрғыидарды қола ... яғни ... ... ... ... еткен тау кен ісі мен металлургия ерекше
айқындалған /23.-152б/.
Бұл еңбекте ... ... ... ... де ... ... басында күшті көсемдері бар ірі біріккен тайпалық-
көсемдіктерден құрылып, мемлекеттік құру сатысына дейін жеткен. ... ... ... ... және ... ... Кент, Бұғылы II, Шортандыбүлақ қалаларындағы қоныстар болған /23.-156б/.
Беғазы обасына ... ... ... ... атты ... ... ориы бар. ... қола дәуірінің соңғы да ең жоғарғы даму сатысына
жататын Ақтоғай ауданындағы Беғазы тауының ... 10 ... жуық ... ... ... ... туралы айтылған. Автор алдымен Ә.Х.Марғүланның
басшылығымен жүргізілген зерттеу жұмыстарына тоқталған. Ол сол ... ... - ... ... тұтас кешені болған дей ... бүл ... қола ... дамудың ең жоғарғы сатысы екенін
дәлелдей отырып ... ... ... ... ... ... өнер болмаған деген тұжырымды жоққа шығарды деп көрсеткен /28/.
Беғазы кешенінде барлығы алты ... ... ... ... Қазақстандағы Беғазы-Дәндібай мәдениеті» ... ... ... ... бүл ... қола дәуірі дамуының
ең жоғарғы сатысына көтерілген тұста, патриархалдық-рулық қауымдастықтың
тайпалық одақтарға біріге бастаған кезеңінде даңқты қолбасшылар мен ... ... деп ... ... ... ... ... жөнінде де сөз болады. Автордың
айтуынша Дәндібай ... ... ... қола ... ... құрамдас бөлігі болып табылған. Онда жүргізілген
археологиялық қазба жүмыстары қола дәуірінің тым көне кезеңіне тән ... ... ... ... Автор Беғазы-Дәндібай мәдениет дәуірінің
біртұтас кешенінің сілемдерін ... ... ... тиек ете ... оны
сақтау және тарихи жазба деректермен қоса келешек ... ... ... ... ... ... ... соңында айтарымыз: қола дәуірінің соңғы да ең жоғарғы ... ... ... жаңа ... - ... мәдениетінің
құрылуымен белгілі. Орталық Қазақстандағы көне дәуір ескеркіштерін зерттеу
1946 жылдан бастап қана шындап ... ... ... ... үлы ғалым
Ә.Х.Марғүланның басшылығымен қазақ жерін мекендеген халықтар ... бір ... ... үлы ... жасалды. Соның бірі осы Беғазы
Дәндібай мәдениеті болып табылды. ... ... ... ... «Бегазы-Дандыбаевская культура Центрального
Казахстана» атты ... ... ... ... ... ... ... қола мәдениетінің кейінгі кезеңін зерттеу, Беғазы-
Дәндібай мәдениетінің ескерткіші, қола дәуірінің қоныстары, ... ... ... діни ... ... мәселелер
теңірегіндегі авторлардың тұжырымдары дәлел бола алары сөзсіз.
ІІ. ... ЖӘНЕ ... ... ... ҚОЛА ... Солтүстік Қазақстандағы қола дәуірінің зерттелуі
Солтүстік Қазақстанның қола ... ... ... ... Оның ... ... ... классификациясы алынды,
айырмашылығы - ол замараев кезеңін өзіндік ... ... ... ... ... екі ... және алакөл деп көрсетті /7.-220-
259/. Бұл ... ... ... ... ... байқалады. Солтүстік ... ... ... ... ... Г.Б.Здановичтың жаңа кезеңдеуді ұсынуына
мүмкіндік берген. Ол қола дәуірін мынандай 2 ... ... ... және
кейінгі. Оның өзін петров, алакөл, амангелді-бескөл деп үш кезеңге бөліп
өрсеткен. Автордың ойынша ... ... ... ... ... еніп, белсенді қарымқатынас жасаған. Кейінгі қоланы
Г.Б.Зданович 2 кезеңге ... ... ... 11-10 ғ.ғ) және ... ... қатар 1721-1725 жылдары Мессершмидт Ф.Страленбергпен бірге Батыс
пен Шығыс Сібірге саяхат жасап, Ертіс арқылы Железинскке, ал қайтар жолда
Оңтүстік Орал мен ... ... ... ... бір қатар археологиялық
қазба жүмыстарын жүргізген. Қазба жұмысы барысында ... ... мен ... суреттерін салып, сызбасын жасаған.
Ф.Страленберг 1711-1721 жылдар аралығында Тобылда болып, Батыс Сібір мен
Солтүстік және Орталық ... ... ... ... археологиясы бойынша көптеген материалдар жинаған.
Келесі археологиялық қызықты мәліметтер 1733 жылы Сібірге ... ... ... ... ... ... айтылған. Экспедиция құрамында белгілі ... ... ... ... ... ... ... суретшілер И.Беркан, И.Люрсениус жүмыс істеген еді.
1768-1774 жылдары Еділ бойының, Оралдың, Сібір мен Қазақстанның тарихын,
географиясын және олардағы халықтардың ... ... ... ... ... ... Қазақстанда археологиялық
зерттеу ісін жалғастырды. Экспедицияға сол кездегі аса көрнекті ... ... ... ... ... ... /29.-16/.
1862 жылы Қазақстанда В.В.Радлов археологиялық ... ... қола ... көмбелерін алғаш рет ғылыми негізде қазу жұмыстарын
жүргізу ісі соның есімімен байланысты. В.В.Радлов солтүстік-шығыс Қазақстан
мен Сібірдің ертедегі ескерткіштерін ... және ... ... Бұл ... ... тарихын ол мыс және қола ... ... ... ... ... ... жаңа ... ғасыры
және ертедегі орта ғасырлар кезеңдеріне бөлген. Бұл ғалымның еңбектері
Қазақстан археологиясының ... ... ... ... ... ... түсті
/29.-18б/.
Солтүстік Қазақстанның кезеңдеп, хронологиясын ұсынған ... Оның ... ... ... ... ... ол ... кезеңін өзіндік мәдениеті ретінде бөледі. Қола
дәуірінің алғашқы екі кезеңін: федоров және алакөл деп көрсетеді ... Бұл ... ... пен К.Б. ... ... ... да ... мәдениетін кезеңдеп, хронология жасағандардың бірі Н.Камарова.
Ол өзінің жобасын ... ... ... оба ... ... Оның есептеуінше обалар хронологиялық жағынан да этникалық жағынан
да бір қоныс тобына ... Л.Н. ... ... ... ескерткіштерінің хронологиясы молаларды зерттеу
барысында нақты анықталады ... ... ... қонысының
керамикалық кешенімен Садчиков қонысының керамикалық молаларын салыстыра
отырып, олардьщ қоныстануын екі жақты қалпына келтірді. ... ... ... ... ... ... және ... деп екі
топқа бөлді /1.13/.
1955 ж Е.А. Агеева және А.Г. Максимова Павлодар облысында қола ... ... ... ашып зерттеді /7/. А.Г. Максимова үш кезеңдік
кезеңдеумен хронологияны жасады. ... кең ... ... ... ... ... /12.-91-11/.
1957 жылы А.М. Оразбаев Орталық Қазқстандағы қола дәуірінің ... ... пен ... ... Екі ... ... ... қарай,
Атасу мен Беғазы-Дәндібай уақытына жатуы мүмкін деп ... ... бүл ... ... ... ... отырып оларды алакөл
және қола дәуірінің соңғы ... алып ... ... ... ... Б.С. ... ... ... ... әр бір ... ... деген хабарламасы
К.В.Сальников ұсынған кезеңдеуді қайта қарастыруға ... ... ... ... ... ... әр кезең бір - ... ... жоқ ... ... оның өзіндік мәдениеті, белгілі бір
териториясы бар деген ... ... ... ... ... ... Алакөл мәдениеті қазақстан мәдениеті
териториясының көп бөлігіне тараған деген өз пікірін алдыға тартады.
Солтүстік Қазақстаннан табылған ... ... ... ... жаңа ... мен ... ұсынуына мүмкіндік берген.
Ол мынандай екі кезеңге бөледі: Дамыған және кейінгі, дамығанның
кейін үш кезеңге бөліп көрсетеді: 1) ... (16-15 ғғ.), 2) ... ... т.) және 3) ... - ... ... Автордың ойынша соңғы
кезеңде Федоров тайпалары Алакөл қоныстанушыларына еніп, белсенді қарым -
қатынас жасаған. Кейінгі ... Г.Б. ... екі ... ... шараев
(б.з.д ХІ-Хғғ) және ильинский (б.з.д ІХ-ҮПғғ) /31.-21-24бб/.
К.Ф. Смирнов және Е.Е. Кузмин Новокумак обасының қорған ... ... ... ... бөліп көрсетіп, өзінің
қатарына Петровка және Новоникольск қоныстарын ... ... де ... ... ... ... тип», шовокумактік
хронологиялық горизонт» терминдерінің ғылыми айналыста жоқтығы үлкен талас
тудырған /34.-12-13бб/. Бірақ зерттеушілер, андроновтық ... ... және ... ... шығу тегі ... оқып ... ... деп мойындағанын М.К. Қадырбаев және Ж. Құрманкұлов өздерінің
еңбектерінің кіріспе бөлімінде көсетеді /1.19/.
Андронов қоғамының кезеңдеу ... Н.А. ... ... ... ... зерттеу негізінде мынандай кезеңдеуді ұсынады:
1) алдыңғы алакөлдік кезең - б.э.д ХҮІІ - ХҮІ ғғ;
2) андронов мәдениеті - б.э.д ... ғғ; ... өзін үшке ... - б.з.д ... ғғ, ... - б.з.д ХІҮ ғ және ... - ХІҮ ... - ХШ ғ.
3) Замараеев -беғазы мәдениеті - б.з.д. ХП-ІХ ғғ.
Автордың тұжырымдауынша, ... ... ... ... ... ... екіншіден, алакөл ескерткіштерінде палтавкин
және абашсв тайпаларының керамикалық дәстүр ... ... ... ... ... ... ... керамиканы
алакөлден федоров кезеңіне өткен деп есептеу керек /35.-21-24бб/.
Тобылдың далалық бөліктеріне В.В. Евдокимова мынандай дәуірлеу жасады:
1) ... ... а) ... кезеңі (б.з.д ХҮІ ХҮ ғғ) в) алакөл
кезеңі (ХҮ - ХШ ғғ);
2) Алексеев мәдениеті: а) ... ... (ХҮ-Х ғғ) б) ... ... ... ғғ). Автордың ойынша, дамыған қола дәуірінің ескерткіштерінің
барлығы бір мәдени хронологиялық топ - ... ... ... ... ... кезеңдерге бөлуге байланысты зерттеушілердің
пікірлерінің әр ... көз ... ... ... те ең көп ... ... мынандай: бұл кезецдер бірінен соң бірі келіп отырады, соның
өзінде неғүрлым ... ... ... федоров кезеңінен кейін алакөл
кезеңі келеді, ал алакөл кезеңі ... ... ... ... шағы ... ... ... көзқарас бойынша, федоров
пен алакол кезіндегі ескерткіштер бір уақыттың ескерткіштері, ... ... әр ... ... ... ... ... Жайық
Батыс және Солтүстік Қазақстанды мекендеген және Еділ бойының
мәдениеті тайпаларымен, Орта ... ... ... ... байланыс
жасаған, ал федоровтық тайпалар Шығыс Қазақстанды, ішінара ... ... және ... мәдени-шаруашылық жағынан Батыс
Сібірдің орманды - далалық ... ... ... ... болған.
Зертеушілердің арасында пікір - сайыс ... ... ... ... ... ... Ә.Х.Марғұлан «Бетпақ даламен
шекаралас ... орта қола ... ... ... ... қола ... ... ең
жоғарғы кезеңі аймақтың оңтүстік аудандарын қамтығанын дәлелдейді ... Осы ... ... ... мен ... Қазақстанның оңтүстік
бөлігінде ... ... ... ... ... атау ... ... дәлелдеп отырғандай, соңғы қола дәуірі ерте скифтік
мәдениеттің басталуымен ... ... деп ... ... М.П. ... С.С. ... ... Б.Г. Гафуровтың және А.А ... ... шығу тегі ... ... ... және ... ... пен солтүстік, батыс пен шығыс арасында тайпа ... ... ... ... әділ ... ... зерттеушілердің қола
мәдениеті ежелгі рудниктер мен ... ... ... далаларынан бастау алады деген ойларына толықтай қосылады деген
ойларына толық қосылады.
Ә.Х.Марғұлан, ... ... ... қола ... ... М.П. ... ... дұрыс
түсіндірілгендігін айтып өткен.
Бірақ ... ... ... қола ... ... ... Мәселен, С.С. Черников, андронов мәдениеті
тікелей ерте ... ... ... ... ... ... мал шаруашылығы жағдайына ... ... Ол: ... ... ... ... ... и
сильная, изживает себя, переходя в культуру ранных кочевников» деп ... ... ... ... ... қола ... ... мүмкіндік береді. Ә.Х. Марғүланның ойынша, Ортау, Ақсу-Аюлы,
Бесоба, Қаратоқы, ... және т.б ... ... ... ... ... ... құрылысының типі, дөңгелек қоршаулы қорғандардың
алакөл ... ... жоқ. Олар - ... ... Беғазы-Дәндібай
уақытына өту кезеңінің өнімі /13.-114б/. С.С. ... ... ... ... ... ретінде, алакөл кезеңіне
жатқызады /8.-98-99бб/. А.Х.Марғұлан бұған қарсы мынандай ... ... ... ... табылған ыдыстарды федоров уақытына қатысты дейді. Бұл бірен-
саран дерек ... ... ... ... ... ... топтастырудың шешуші дәлелі емес. Қорғаннан табылған ыдыстар, ... ... ... ол ... ерте ... ... Ол ... алынған болуы мүмкін, ыдыстар үйде сақталып, сол жерден жерлеу
кезінде қорғанға түсірілген.
Кейінгі андронов ... көп, әрі ... ... олар ... ... ... төртбүрышты қоршаулармен біріктіріліп және жиі жиі
айқастырылып құрастырылған ... ... Ә.Х. ... ... ... андронов тайпаларының
атриархальды - отбасы қауымының ... деп ... ... ... кейінгі андронов кезеңіне тән, күйеуі
иен әйелі жерленген екі бөлмелі тас ... ... ... ... ... ... мен күйеуі, біреуі оң жақ қырынан, екіншісі, сол ... ... ... жатқызылған. Ә.Х.Марғүланның берген мәліметіне
сене отырып, бүл дәстүрді, андронның классикалық ... тән ... ... деп ... ... ... ... - отбасы қоғамының көрнекті мүшелерінің табыты.
Ә.Х. Марғүланның ... ... ... ... ... көп күмән тудыратындығын баса көрсете отырып,
қола ... ... ... ... ... ... кезеңдерге бөлді:
1) энеолит (III мыңжылдықтың 2-ші жартысы);
2) ерте андрон (б.д.д. ХҮІ - ХҮғғ) ... ... нұра ... ... ... ... ХІҮ - ... Орталық Қазақстанда атасу кезеңі;
4) андроннан кейінгі қолаға өту кезеңі (б.д.д ХИ-ХІғғ)
5) беғазы - дәндібай кезеңі (б.д.д Х-ҮПІғғ)
Яғни, ... ... ... ... ... өз дамуында
бірінен соң бірі келетін Нұра мен Атасу кезеңінен өткен.
Қола дәуірінде Қазақстанның ... де б.з.д II ... ... ... ... ... ... -далалы
аудандарында обалар көптеп кездескен. Соның бірі Қостанай ... ... ... Оба қорғанның ортаңғы сызығынан екі бөлікке
белінген. Федоровтың және ... ... ... ... ... ... ... бұйымдар, пышақтар, алакөлдік
әйелдің алуан түрлі әшекей бүйымдары: жүзік, білезік, алқалар, қапсырмалар
табылған. Ә.Р.Усманова, обаға жүргізілген үш жылдық ... ... ... жерлеу рәсімдеріне қатысты бірнеше теориялық
шешімдерге келгенін айтады. Мәселен ол мынандай ... ... ... ... ... жүйелі әрекет белгісі ретінде қарастырамыз, заттарды
утилитарлық және символдық деп бөлеміз, ... ... ... - ... ... ... ретінде есептейміз /38.-116-117/.
Ә.Р.Усманова байламдарынан шыға отырып, ішкі ... ... ... ... заттар өлік жөнінде әр түрлі ақпараттар береді
деген ... ... ... ... қола ... ... зерттеулерде
Ескерткіштерді кезеңдеуде, хронологиясын анықтауда, андронов мәдениеті
тайпаларының этникалық мәселелерін анықтауда Ақтөбе облысындағы ... ... зор. ... кешенді радиоуглеродты анализ жасау
негізінде ескерткіштсрді алакөл кезеңіне ... ... мен ... шыга ... және баспана құрылысы ... ... ... қола ... екінші жартысына сойкес келетін
ксеротермиялық кезеңнің бас кезіне катысты» деген ой айтады ... ... ... ... ... ... және ... Қазақстанның
табиғи байлықтарына қызығушылық күшейе түсті. Геологтар, кен ... ... ... де ... ... ... ... жазып
отырған, сөйтіп бүл ... ... ... ... ... берді.
XIX ғасырдың орта шеніне қарай негізінен Орталық, Солтүстік және Шығыс
Қазақстан ... ... ... ... / 29.-17б/.
1926-1928 жылдардағы М.П.Грязнов пен Б.Н.Граковтың Батыс Қазақстан мен
оңтүстік Орал өңіріне жүргізген зерттеу жұмыстары ... қола ... ... андронов мәдениетіне қатысты мәселелерді зерттеудің бастамасы
болды /1.8/.3ерттеу жұмысының нәтижесінде М.П.Грязнов, I Киргильд пен ... ... Орал сай және ... сай ... ... ... андронов мәдениетінің екі жергілікті нұсқасын ... ... ... тек ... ... тән деп ... пікірді
өзгертті.
Қола дәуірінде Солтүстік және Батыс Қазақстандағы тайпалардың тарихи
тағдырлары бір - бірімен тығыз байланысты ... Б.з.б II мың ... ... ... тайпалар мекендеген олардың шаруашылығының негізі
мал өсірумен кетпенмен ... ... ... Сол ... талаптарына сай келетін қолайлы жер көлемінің шектеулі болуы
құнарлы шүйгін жерлердегі тұрғын алаңдардың бос тұрмау себептерінің ... Бір ... ... ... ... ... олар ... жерлерге
қоныстанған, көбінесе өздерінің тұрғын уйлерін салу үшін бір ... ... ескі ... қалаған.
Солтүстік және Батыс Қазақстанда қола ғасырларындағы 150 - ден аса
қоныс пен 200 - ге жуық қорым ашылған. Тұрақты зерттеулер ... ... саны 300-ге ... ашылған.
Солтүстік және Батыс Қазақстанның соңғы қола дәуіріндегі тайпаларының
мәдениетінде екі кезең ... ... ... ... I ... ... ... Еділ бойының, солтүстіктегі тайпалар - ... ... қима ... ... ... Тальк қолданылған және
геометриялық фигуралармен қиюласатын ойық ... бар, ... ... ... Есіл ... ... 1, ... Бескөл - 5 қоныстырында ... ... ... ... ... Бүл ықпал тұрғын үйлердің өзінше
бір үлгісінен және еңбек қүралдарының кейбір түрлерінен көрінеді. Алайда
Есіл ... ... ... ... жасай отырып, Жайық өңірінің
тайпалары бірте - бірте жергіліктітұрғындардың арасына сіңіп кетті.
Батыс және Солтүстік Қазақстанның әр ... ... сол ... барлығы 60 - тан аса түрғын үй зерттелген. Олар жартылай жертөлелер
және жер үстіндегі қүрылыстар ... ... ... ... ... түрғын үйлер болып табылады. Олардың ішінде түрі
жағынан тікбүрышты, сопақша, ... ... ... ... ... ... Қазақстан мен Солтүстік-Шығыс
Қазақстанның топогафиясы және ... ... ... материалдардың
XVI-XVII ғасырлардағы Сібірдің тарихи деректерінде, ... о ... ... в ... стране» (XVI ғасырдың І-ші
жартысы), «Сказание о чудах», ... ... ... секілді
жылнамалар мен Ф.И.Байковтың қолжазбаларында ... ... ... ... ... ... еңбегіне
ерекше көңіл бөледі.
Андронов мәдениетіне қатысты қарастыратын келесі бір ... ... ... ... ... в ... Казахстане»
атты монографиясы. Монографияның авторы Тасты-Бұтақ 1 обасына толыққанды
қазба ... ... ... ... санап, 3 жыл көлемінде (1956-1958
жж) осы міндетін жүзеге асырған /11.-7б/.
Автор мүмкіндігінше ... ... ... ... ... ... берген. Алайда бүл тек материалдардың карияланып
қоюы ғана емес, сондай-ақ оның зерттеу жүмысының нәтижесі ... ... ... мен ... ... ... шек ... Талдау қажет
болған жерлерде автор бірнәрсені қайталап жазудан ... ... ... ... 4 ... ... І ... қазба материалдарына арналған.
В.С.Сорокин бүл тарауда бүғанға ... біз ... ... зерттеушілер
ісекілді аймақтың географиялық жағдайына тоқталған.
Автордың көрсетуінше Тасты-Бүтақ 1 обасы Ақтөбе облысында орналасқан.
Бұл ... ... ... сол ... ... қыстауларының
қирандылары да болған. Ал қола дәуірінің Тасты-Бұтақ 1, Тасты-Бүтақ ... дәл ... ... ... ... оң ... орналасқан екен.
Тарауда В.С.Сорокин қазба жұмыстары барысында зерттелген қоршауларға
және сол қоршаулардағы обалар мен ... ... ... ... ... ... ... сынықтары Тасты-Бұтақ обаларының
барлығында кездеседі. Ыдыстар обаның жоғарғы бөлігіне екіден ... ... ... ... ... обаның 26-шы қоршауынан алтын
фальгалардың үсақ ... ... 5-ші ... жан-жануарлардың:
қойдың, сиырдың, аттың сүйектері қолға түсірілген.
В.С.Сорокиннің Тасты-Бүтақ 1 ... ... ... жұмыстарының
материалдарына берген сипаттамасында осындай мәселелерге көз жеткіздік.
Монографияның II тарауында оба құрылысы мен ... ... ... Өз ... В.С. Сорокин андронов ... оба ... ... зерттеле қоймағандығын айтып өткен
болатын. Оның ... ... бір ... оба құрылысының реті
әдістерін анықтау үшіы ... ... ... ерекшеліктерін
анықтаған /11.-36б/.
Автор қазба жұмысына ... ... оба ... ... ... екі ... байқаған: біріншіден,
ұсақты тастардан тұратын қоршаулар құрылысын, екіншіден, сақиналы қоршаулар
құрылысын /11.-37б/.
Бұл тарауда Тасты-Бұтақ обасының құрылысы ғана ... ... ... ... ... ... шығыс, батыс
бөліктеріне тән обалардың құрылысы да қамтылған. Автор андронов обаларының
құрылысы мен ... ... ... ... андронов мәдениеті
таралған территориялардағы археологиялық ... шолу ... ... ... бастайды. Бұл аймақта андронов мәдениетінің шекарасы нақты
анықталмаған және андронов мәдениетінің бірде бір оба ... ... ... ... солтүстікке қарай ерте федоров кезеңінің
андронов ... ... ... андронов обасы болмаған. Сондықтан авторға
андронов мәдениетінің батыс ауданы ешқандай мәлімет бере алмаған.
Қостанай облысынан Алексеев обасына ... ... бұл ... да ... ... ... ... бүл жерде жаңа үлгідегі қазақы зираттар салу үшін бұзып
алынған тас қоршаулар болған болуы ... ... ... ... ... Солтүстік Қазақстан облысынан белгілі
болған Петропавл қорған обасын, сол ... ... 1 және 2 ... тас қоршаулардан тұрған деп ... ... ... ... ... бір оба ... Оба 9 дөңгелек және
сопақ тас қоршаулардан тұрған.
Көкшетау облысындағы федоров кезеңінің обаларына әр ... ... ал ... ... ... ... қатар тас сақиналы
қорғандар тән.
Орталық Қазақстанда ... ... ... зерттелген.
Ертеректегі обаларға дөцгелек және төртбүрышты тас қоршаулар мен қорғандар,
кейінгі обаларда қорғандар жоқ, оларға тікбүрышты қоршаулар тән/ 11. ... ... ... ... әр түрлі құрылыстары кездескен.
Кіші Қойтас обасы 8 ... тас ... ... 2 ... ... ... және ... 2 қоршаудан тұрған /11.-46б/.
Алакөл уақытының басқа да обалары секілді Тасты-Бұтақ 1 обасында өлікті
өртеу рәсімі обаның сыртында жүргізілген. Өлікті ... ... ... ... Әшекей бұйымдар сазбалшық ыдыстарына салынған
азықтармен бірге обаға қойылған. Автор мүның ... ... 2-ші ... 3-
ші қоршауындағы жас баланы жерлеу рәсімін керсетеді. Онда екі ... ... ... ... ұсақ белшектерімен бірге екі
қола жүзік, білезік және оттың белгісі жоқ қойдың ... ... ... қабырғасының сынықтары табылған /40.-113-127бб/.
Өз уақытында В.С. Сорокин бір обада екі жерлеу ... бар ... ... жоқ ... ескерткен болатын. Мұны К.А.
Ақышев ... егін ... мен мал ... бірқатар
жүруімен байланысты деп есептеген. Автор осы гипотезамен келісе отырып,
андронов мәдениетінің аң аулаушы ... ... ... табыну
етек жайған және соның бейнесі жерлеу рәсіміндегі өлікті қою ... ... деп ... Ал егін шаруашылғы отқа табынуға байланысты
өлікті өртеуге алып ... ... егін ... мен ... бір уақытта дамуы екі рәсімнің қатар жүруіне әсер еткен.
Автордың көрсетуінше өлікті қою рәсімі ... ... ... ... ... ... ... 1-ші қоршауындағы әйел денесінің көкірек
тұсындағы ... қола ... ... ... ... дәлелі болып табылған /11.-54б/.
Обаға сонымен қатар ыдыстарға салынған азықтарды қоса ... Азық ... ... және сүт ... ... жабдықтары шындықпен сәйкес келетін табыт өмірінің бар екендігіне
деген сенімнің дәлелі болып ... ... ... III ... ... инвентарь мен оба
датировкасына арналған. Тасты-Бұтақ 1 оба ... ... ... Оба сазбалшық ыдыстан өзге шағын әшекей бұйымдардан, балалардың
ойыншықтарынан тұрған. В.С.Сорокиннің көрсетуінше әшекей бұйымдар 45 обадан
табылған. Олар - ... ... ... ... ... ... табылған. Олар екі түрге бөлінген: дөңгелек немесе сопақ
шыбықты иілген мыстан жасалған моншақ және бөшке тәріздес қола ... осы ... ... ... береді. Өкінішке орай ... ... ... ... ... ... ... Бұл зерттеушіні әр түрлі моншақтар ... ... мен ... ... ... ... Ол ... көрсетілген моншақтардың түрі тек Тасты-Бұтақ ... ... деп ... ... ... Тасты-Бұтақ 1-де 15 обадан табылған, сондықтан автор
мынадай әшекей бұйымдарды тағу дәстүрі кең етек жайған деп ... ... ... ... екі түрі ... ... білезіктер және иілген конус тәріздес білезіктер. Соңғысы үш обадан
табылған, ал алғашқысы жиі кездесіп тұрған.
Білезіктің екі түріде ... ... тән. ... спиральды
білезіктер андронов мәдениетіне қарағанда қима мәдениетінде жиі ... киім ... ... қола ... мен ... жатқан.
Зерттеуші үшін екеуінің арасындағы айырмашылықтарды айқындау-қиынға оққан.
Себебі екеуінің пішіндері ұқсас болған. Сәйкес ... ... ... ... мен ... ... ... ойынша олар йір үлгіде
қолданылған болуы керек /11.-57/.
Сонымен қатар бүл тарауда зерттеуші әйелдердің әшекей бұйымдары ... ... мен ... да ... ... 24-шы және ... кездескен. Екі жағдайда да қос алқалар табылған. Тоналған обаның
26-шы қоршауында пішін-көлемдері екі түрлі алқалар болған. 44-ші ... ... ... бар алқалар бүтін ... ... 44-ші, 38-ші ... ... 38-ші ... табылған
салпыншақ бүлінген /41.-67-73/.
Андронов мәдениетінің басқа обалары секілді Тасты-Бұтақ 1-ден де еңбек
қүралы мен қару-жарақ табылмаған.
Автор Тасты-Бұтақ 1 ... да ... тыс ... Тасты-
Бұтақ 1 керамикасының басқалардан айырмашылығы - ою толығымен ыдысты жауып
тұрады деп көрсеткен. Тасты-Бұтақ 1 керамикасындағы ... ... ... ... түріндегі фигуралар болған.
Бұл тарауда көрініс табатын тағы бір маңызды ... - оба ... ... ... 1 ... ... бастапқы фазасына тиесілі
емес дейді. Мұны обаның керамика кешенінде федоровтық сипаттағы ыдыстардың
жоқтығымен түсіндіреді. Сондықтан Тасты-Бұтақ 1 ... ... ... ... ғғ. деп ... ... ... алып отырған еңбектің IV тарауында андронов уақытының
отбасы және ... ... ... ... мәдениетін алғаш зерттеушілердің ... ... ... аса ден ... айта ... ... ... құрылысы, шаруашылығы және тұрмысы жөнінде
материалдық мәдениетті ... ... ... ... ... ... бүл тарауда андронов тайпалары қоғамдық ру-тайпалық ... ... ... ... ... ... тұрды деп
көрсеткен болатын.
Қола дәуіріне тән андронов мәдениетінің қалай шыққаны - пікір сайыс
қызып келе ... ... Бүл ... ... ... ... бұрынғы
неолит және ... ... ... ... ... ... көпшілігі андронов мәдениеті неолит пен энеолит
дәуірлеріндегі Қазақстан даласының ... ... және Орал ... пен ... ... ... ... мәдениет жағынан, әрі
шыққан тегі жағынан туыс ... ... ... негізінде құрылған
деп есептейді /42/.
Қазақстандағы қола ... ... ... ... ... /6/ және Б.Н. Граковтың /43/ ... ... Олар 1926, 1928 ... ... ... мен Орал
өңіріне зерттеу жұмыстарын ... М.П. ... ... 1, ... Құнанбайсай обаларының материалдарын топтау негізінде андронов
мәдениетінің екі жергілікті ... ... ... ... ең күрделі мәселелердің бірі
храналогиямен уақыт ... ... ... байланысты. Бұл жөнінен
зерттеушілер арасында әр түрлі болжамдар бар.
Андронов ескерткішетрін кезеңдерге ... ... ... ... ... ... ... М.П. Грязновтың сіңірген еңбегі
зор. Ол 1930 жылдары андронов мәдениетінің тарихи ... ... ... және қола ... ... үш кезеңге бөлді:
алдыңғы, ортаңғы, соңғы. Автордың ойынша алдыңғы қола ... ... ... Қазақстанның далалық аймақтарынан, Батыс және ... қоса ... Ал қола ... ... ... ... болған. Олар
пышақтар және сабы өзгеше қанжарлар. Үшінші кезеңде қатпарлы пышақтар және
біздер пайда болған /6.158-162/.
1931-1939 жылдары ... ... қазу ... ... далалық андронов мәдениетінің екі даму ... ... ... ... - ... ... алдыңғы кезеңде
оңқалар және қыш қүмыралар, соңғы кезеңде бүйірі шығыңқы ... ... кең ... ... Қола дәуіріндегі
тайпалардың тұрмыстық және рухани мәдениетін, экономика ... ... ... ... ... зор.
1948 жылы К.В. Сальников андронов ... үш ... ... Ол ... үш кезеңге бөлген: федоров (б.э.д I мыңыншы жыл),
алакөл (б.э.д XIIX ғ), ... ... ... ғғ). ... жаңа
мәліметтер бойынша бүл хранологияға мынандай түзетулер енгізген: 1- кезең,
федоров - б.э.д ХҮІІІ - ХҮІ ғғ; 2-ші ... ... - б.э.д ... ғғ; ... ... б.э.д ХІІ-ҮІП ғғ .
Ұлы Отан соғысынан кейін Қазақ ССР Ғылым Академиясы ұйымдастырылып,
тарих, ... және ... ... ... ... ... Археологиялық зерттеулер Қазақстанның көртеген ... ... әрі ... ... ие ... ... ... ССР ғылым
академиясының Орталық Қазақстан эспедициясы қүрылды, ал ... ... ... зерттеуін жалғастырып келеді. Экспедиция қысқа
уақыт ішінде Бетпақ даланың солтүтік және солтүстік - батысынан бірнеше ірі
обалар: Айшырақ, Дарат, Атасу, ... ... - ... ... I, ... I, II, III ... ... зерттелген. Қола дәуірінің бір ... Нұра ... ... анықталған. Экспедиция жүргізілген
археологиялық зерттеулер Б.Н. ... және ... ... ... ... бай және ... бейнесін береді», ал «қола дәуірінің
тұрақтарын және қабірлерін қазу әр пунктің мәліметтері Қазақстанның өткенін
қалпына селтіруге ғана ... ... ... қатар басқа облыстардың
ежелгі мәдениеттеріне басқаша көзқараспен қарауға мүмкіндік ... ... ... берді /8.-215/.
Орталық Қазақстандағы қола дәуір ескерткіштеріне К.В.Сальниковтың үлгісі
бойынша кезеңдеу жасалып, Федоров, Алакөл және ... ... деп ... ... ... отырылған територияға !байланысты өзгеше болып
келеді. Алдыңғы ... ... ... төрт ... ... I, ... - ... топ, Ақсу -Аюлы II және Ақшатау), 19
қүрылысты есептегенде, Алакөлде - 14 оба (32 ... ... ... ... ... орналасқан (Айшырақ I, II, Атасу, Былқылдық -І-ІІІ,
Беғазы, Қарабие, Қарасай).
Бір уақытта ... ... ... ... ... Олар 15 облыстың 10 облысын қамтыған. Он экспедиция ... ... жаңа ... ашып, 600-ден астам қорғандар мен
дуалдарды ... ... ... хронологиясын анықтауда,
андронов мәдениеті ... ... ... ... Ақтөбе
облысындағы Тасты-Бұтақ қонысының маңызы зор. В.С. Сорокин кешенді
радиоуглеродты ... ... ... ... ... ... ... мен оба топографиясынан шыға отырып, шаруашылық және
баспана құрылысы жөнінде В.С. ... ... ... қола ... ... сәйкес келетін ксеротермиалық терминнің кезеңінің бас кезіне
қатысты» деген ой айтады /11.51-60/. Кейіннен бұл ... ... ... ... ... ... ... алуан түрлі
материалдар, андронов мәдениетінің теориялық және практикалық маңызын
анықтауға көп көмегін ... ... мен ... ... ... жүйелілігі қола дәуірінің ескерткіштерінің кезеңі мен
хронологиясын жаңаша қарастыруға ... ... ҚОЛА ... ... ЖӘНЕ ... ... ... Шығыс Қазақстандағы қола дәуірі туралы зерттеулер
1960 жылы С.С.Черников Шығыс Қазақстанда зерттеу жүргізу негізінде және
А.Г.Максимованың ... ... ... жаңа ... жасады. Шығыс
Қазақстан қола дәуірін ол төрт кезеңге бөлді: усть-кен (б.э.д.18-16 г.ғ),
қанай (б.э.д.16-14 ғ.ғ) , малокрасноярский (б.э.д.14-9 ғ.ғ), ... ғ.ғ) /8.- ... ... ... ... ... Қазақстан археологиялық
экспедициясы жұмыс істей бастады.
70 жылдардың басына дейін андронов ... ... мен ... ... ... үш ... кезеңдеу К.В. ... ... жылы С.С. ... ... ... зерттеу жүргізу негізінде және
А.Г. Максимованың мәліметтеріне сүйене отырып жаңа кезеңдеу ... ... ... қола ... ол төрт ... ... усть - бөкен
(б.э.д. ХҮІІІ -ХҮІ ғғ.), қанай (б.э.д.ХҮІ-ХІҮ ғғ.), ... IX ғғ.), ... ... IX-ҮП ғғ) ... ... ... С.С.Черниковтың ... в ... ... атты ... ... орны ерекше. Бұл еңбектің
ірі жазбасы 1959 жылы ... 1960 ... ... ... ... алғысөзден, 6 тараудан,
қорытынды бөлімнен, библиографиядан және ... ... ... Оқырманға ұсынылып отырған бүл еңбекте Шығыс ... ... ... ... мәдениеті мен
тарихы баяндалады.
Солтүстік-Шығыс Қазақстан археологиясы ... ... ... ... ... ... ... /2.13/.
XIX ғасырдың II жартысына дейін нағыз археолог-зерттеушілердің болмауы
салдарынан, аймақтың тарихи ескерткіштерін ... ... ... ... ... ... ... Дәл сол
уақытта ғылымның өзінде қазу ... ... ... ... ... жағынан топтау, ... ... ... ... ... ... ... маңызды мәселелер өз
шешімін ... еді. ... ... ... ... ... ортасына дейін ескерткіштерді есепке алу, тіркеу жүмыстарымен ғана
шектелген. Ә.Х. Марғүланның көрсетуінше, сол уақыттың зерттеушілері тарихи
проблемаларды шешуді ... ... етіп ... Олар тарихи-мәдени
сипатта маңызды түжырымдар жасауға талпыныс та жасамаған. Тек XIX ғасырдың
II жартысынан бастап қана ... I ... ... ... бастағандығы және осы кезеңнен бастап П.И. ... ... В.В. ... ... ... орыс ғалымдарының бір қатар
зерттеу жұмыстарының нәтижелері көрініс тапқандығы байқалады /2.31б/. XX
ғасырдың басында жергілікті ... ... ... ... ... Бұл ... ... археологиялық зерттеу
жұмыстары география және ... ... ... аймақтың
табиғи байлықтарын зерттеуде бір-бірімен тығыз байланыста ... ... ... ... ... ... сипатының әр
түрлілігі ғылымда ұзақ уақыт бойы белгісіз ... ... ... ... ғылыми топтау жасау кеңес үкіметі тұсында ғана мүмкін болған.
Автор ... ... ... ... ... ... ... территориясы адамдардың өміріне қолайлы екендігін, кең ... ... мыс, ... ... ... ... кен ... алуан
түрлі аңдардың көптігі адамның көңілін еріксіз өзіне аударатындығын ... ... /8.-4/. ... ... ... ... қазба
жұмыстарын жүргізген бірнеше зерттеушілерге қысқаша тоқталып өткен. Сөзіміз
дәлелді болу үшін автор тоқталып ... ... ... ... ... ... ... Қазан төңкерісіне дейінгі Г.Ф. Миллер, С. Гуляев, В.В. Радлов,
В.И. Каменский, А.В. Адрианов сынды зерттеушілер еңбегінің ... ... атап ... ... кейінгі тұста кеңестік дәуірдері
зерттеушілер С.И. ... А.А. ... Б.А. ... және ... ... ... турасында сөз қозғайды.
Бұдан байқап отырғанымыздай Шығыс Қазақстанға алғаш рет қазба жұмысын
1734 жылы Г.Ф. Миллер ... ... Ал ... ... ішінен Шығыс
Қазақстанды алғашқы болып зерттеген С.И.Руденко. Ол 1927 жылы Катонқарағай
маңында екі қорғанға қазба жүмысын ... ... ... ол ... екі ... ... басқа ешнәрсе таппаған. Осыдан ... ... ... ... зерттеу жүмыстарын жүргізді. Тек 1935 жылы
ғана жүйелі түрде ... ... ... ... ... ... экспедициясы жүргізді /45.-130/. Аталған экспедиция тек қана
қола дәуірінің ескерткіштерін зерттеумен ғана айналысып қойған жоқ. ... ... ... ерте ... мен түркі дәуірінің бай археологиялық
материалдарын жинақтады. Осы арада автор қола дәуіріне тоқталуының себебін
былай түсіндіреді: «Мы остановились на ... ... ... что ... ... представляется одним из наиболее важных в истории
Восточного Казахстана а относящиеся сюда ... ... ... /8.- ... еңбектің негізгі бөлімінде Шығыс Қазақстандағы андронов ... ... ... ... ... ... әр
түрлі мерзімдік кезеңдердегі андрон тайпаларының ... ... ... ... ... Металлургия мен ежелгі тау кен ... ... ... Автор бүл мәселеге жеке тарау арнауын бұл арадан ... ... ... ... қарамастан андроновтық тау
өндірісін ерте ... ... ... ... ... қарастыруға тура келуімен түсіндіреді. Автордың пайымдауынша алғашқы
металлургия ... ... ... ... Әр ... ... ... тарихына
байланысты өзіндік мәнге ие /8.-9б/.
Бұл еңбектің алғы сөзінде әдіс ... ... ауыз сөз ... ... жұмыстарының негізгілерінің бірі салыстырмалы әдіс.
С.С.Черников заттардың пішініне, уақыт аралығына, ... ... ... ... деп ... ... ... мәдениеті мәселелерін анықтауға көмегін тигізе қоймайтындығын
ескертеді. Сондықтан территориялық жағынан ... сол ... ... ... ... ... ғана ... арасында бір тарихи
байланыстың бар екендігін көреміз дейді /8.-10б/.
Автор андронов мәдениетінің негізгі ... ... ... атап ... бай ... ... ... сазбалшық ыдыстар;
7. қола қару-жарақтары-балталар, ойық пышақтар, шот балға;
- әшекей бүйымдар-алқалар, сырғалар, қола ... ... ... оба ... формасы-дөңгелек немесе тікбұрышты тас
қоршаулар, әшекей бүйымдар, ыдыстар қоса ... өлік оң және сол ... ... ... ... өзендердің бойына орналасқан қоныстар мен бірнеше
жертөлелерден түратын әр түрлі шаруашылық қүрылыстар;
Андронов мәдениетінің талассыз белгілері осындай. Андронов мәдениетінің
ескерткіштерін ... ... ... сәйкестіктеріне қарамастан біркелкі
деуге болмайды,олардың аймақтарға байланысты ерекшеліктері бар.
Соңғы жылдардағы зерттеу жұмыстары ... ... ... ... берген. Мәселен, иіні «шығыңқы» ыдыстар батыс
облысындағы ... ... тән, ... ... ... /46/. Бұл бір ... ... мәдениеттің
шығу тегі жөніндегі даулы мәселені шешуді одан әрі қиындата түседі. Сондай-
ақ оның жоғалып кету ... ... де ... ... ... ... I тарауы андронов мәдениетінің ескерткіштеріне
арналған. Бүл арада ... ... ... ... ... ... археологиялық экспедициясының жүмысы нәтижесінде белгілі болған
бірқатар ескерткіштерді андронов мәдениетіне жатқызып, оларды үш ... ... Олар ... ... кездейсоқ табылған заттар.
С.С.Черников жоғарыда біз кесте арқылы көрсетіп ... ... ... сондай-ақ әр түрлі музейлерде сақтаулы тұрған андронов
мәдениетінің ... ... ... қысқаша сипаттама берумен ғана
шектелген /8.-13-25/.
Қарастырылып отырған еңбектің II тарауында қоныстар тобы ... Бүл ... ... Қазақстан археологиялық экспедициясы Қанай,
Усть Нарым, Мало-Красноярка, Трушников ауылдарының маңайында ... ... ... толығымен қазып зерттегендігін байқаймыз.
С.С.Черниковтың көрсетуінше олар ... ... ... ... ... анықтауда құнды материалдар берген. Бұл төрт
қоныс Ертістің жағасында бір-біріне жақын орналасқан.
Тарауды ... ... ... ... ... ... Усть-
Нарым, Мало-Красноярка, Трушников деп бөліп, ондағы малдың ... ... ... ... ... көз жеткіземіз
/8.-28-61/.
Еңбектің III тарауы «Шығыс ... ... ... деп ... ... андронов мәдениетіне тән өзгеше белгілер
қатарына талдау жасай келе тек қана ... ... тән ... ... ... ... ол осы ... тау-кен ісі мен
металлургияның жоғары деңгейде дамығандығын ерекше ... ... ... тайпалар шикізат өнімдерімен толық қамтылғандығын, ... ... ... ... ескертеді /8.-67/.
Еңбектен байқап отырғанымыздай керемет табиғи жағдай мал шаруашылығы
мен егін шаруашылығының ... ... ... ... Қола ... ... ... Оралдың, Сібірдің және Орта Азияның көптеген
жерлерінде болған, бірақ қалайы өндіру Қалбы мен ... ... ... ... үлкен тәжірибе мен арнайы білімнің ... ... ... ... өндірудің ондаған пункттары, тау-кен ісі мен металлургияның
жоғарғы деңгейі, міне осылардың ... ... ... ... ... ... мен өмір сүру ... әсерін тигізді деп
көрсеткен болатын /8.-70/.
Шындығында Мало-Краснояркадағы секілді ... ... ... кез келген қонысынан ондаған қола ... ... ... ... табылған қола қару-жарақтарының типін
қарастыра ... ... ірі ... ... ... ... айтқан.
Сондай-ақ этнографиялық ерекшеліктерге де көңіл бөлген. Андронов
айпаларының этнографиялық өзіндік ... ... қола ... ыдыстарды пішіні мен өрнегіне байланысты қарастырады. Ол
керамиканың өзін үш ... ... ... төрт ... да ... Бұл ... ... фонов
керамикасына ұқсас. Бұл топқа мойыны шығыңқы құмыралар және оңқа тәріздес
пішінді ыдыстар тән.
Геометриялық өрнекті керамика барлық андронов обалары мен ... ... ... арғы ... ... негізінде оыы
екі хронологиялық кезеңге бөледі: федоров және ... ... ... ... ... ыдыстарға тән белгі ретінде мойын ... ... пен иіні ... ... Ал ... Шығыс
Қазақстанда кездесетін ыдыстарда мұндай белгілердің жоқ екендігін айтқан.
Ол Шығыс Қазақстан ыдыстарына тән мынандай белгілерді береді:
1) ... ... ... ... ... ... ... оңқа ыдыстарындағы тік иректер;
4) қиғаш үшбұрышқа көлденең бағытталған ... ... ... ... ... батыс аудандарына мынандай белгілер тән:
1) ыдыстардың мойнындағы өрнектелмеген сызық, иіні «шығыңқы»
пішінді құмыралар. Бұл алакөл типінің белгісі. Осы ... ... мен ... ... ... ... ... меандро түріндегі фигуралар;
3) зигзаг;
Осы айтылғандарға қоса автор күрделі геометриялық фигуралы фестондарды
Шығыс пен ... ... ... басты үлгісі ретінде
көрсетеді /8.-72/.
Осы арада автордың көрсетіп отырған белгілеріне тоқтала келе ... ... ... ... ... ... көз
жеткізуге болады:
- «шығыңқы» және мойындары өрнектелмеген сызықтар толығымен
жоқ;
- ... тән ... ... ... ... иірімдер,
үшбұрышты пирамидалар;
Алайда мұндай композициялар басқа аудандарда жиі болмаса да сирек
кездесіп ... ... мен ... ... білік жабыстырылған құмыра тәріздес
ыдыстар. ... ... ... ... ... бұл типі
шығыстағы секілді батыстағы ... ... ... ... ... ... кездеседі.
3-ші топ-автор бүл топтағы ыдыстар алғашқы екі топтағы ... ... ... ... ... ... деп ... /8.-
75б/.
Біздің байқауымызша бұл топтағы ыдыстардың ерекшеліктерімынандай болып
келеді: тік мойынды, бүйірі шығыңқы, қисық безендірілген ыдыстар.
Автор ... ... ... ... тағы бір ... ... ... Табылған жерлеріне байланысты қару-
жарақтарды үш топқа ... ... ... ... ... ... ... қару-жарақтар,белгілі бір деңгейде
расуық металлургиясымен байланысты;
3) қарасуық пішіндегі қару-жарақтар,олар тек қаңа шығыста кездеседі;
Автор қола қару-жарақтарының ... ... ... шығу тегін анықтау
үшін белгілі олжаларды ... ... қана ... ... ... ... ... бойынша кестеге енгізген /8.-77б/.
Сондай-ақ қару-жарақтардың үш тобына жататын ... ... ... ... ... ... ... тек керамика
және қола қару-жарақтары арқылы ғана ... ... ... ... ... озгешеліктері арқылы да көрініс табады /8.-89б/.
Осыған байланысты егін ... тас ... ... мал шаруашылығында бір тұқымды сиыр, дала ... ... ашық ... ... төбесі жабық үйлер, алғаш рет құдық
кездескендігі айтылады. Автор ... ... ... ... ... ... ... мен этнографиялық
жағдайының өзіндік ... ... айта ... ... ... ... еңбектің IV тарауы Шығыс Қазақстандағы фонов
ескерткіштерінің ... ... ... ... ... ... автор ескерткіштердің түріне, әсіресе
қоныстардағы материалдардың үлгілеріне байланысты ... ... ... ... ... ... да ... Бірақ қоныстар
адамдардың күнделікті өмірінің қалдықтары болғандықтан, бұл арада автордың
берген ... ... ... дүрыс деп санаймыз. Ол ... ... ... ұсынады:
1) Усть- Бөкен (б.э.д.ХҮШ-ХҮІ ғғ)
2) Қанай (б.э.д.ХҮІ-ХИ ... ... ... ... ... ... ғғ)
С.С.Черников еңбегінің V тарауында үлкен мәселе көтереді. Бұл-фонов
мәдениеті тайпаларының даму тарихы мен шығу тегі ... ... ... көп жинақталған сайын ... ... мен оның ... ... рөлі түсініректірек болады дейді. Бұл
тарауда автор М.П. ... К.В. ... ... Оразбаевтың, С.В. Киселевтің андронов тайпаларының ... ... ... жұмыстарына тоқталады /8. 105/.
Сонымен қатар андронов мәдениетінің шығу тегі ... ... ... С.В. ... ... ... ... жасаған пайымдауларын келтіріп, оларға өзінің тарапынан
қарама-қайшы пікірлер айтады. ... С.В. ... ... деп ... ... ... ... афанасьевская культура
послужила основой для сложения андроновской не только на среднем Енисее, но
и на Алтае, в Западной Сибири и ... ... Ал С.С. ... ... ... ... деп ... мынандай мәселені көрсетеді: «Прежде
всего шасьевские памятники известны только в минусинском крае и в ... (где, ... нет ... и ... ... ... в Казахстане, а тем более в Приуралье они никак не могли. Весьма
неопределенные «новые этнические ... не ... ни на ... и ... об их ... внедрении» «от Енисея до Урала», да еще
с юга, у нас нет ... ... ... ... мен Орта ... ... біріншіден, тек 3-ші кезеңге қатысты, екіншіден,
периферм оңтүстікке тән ... ... ... мәдениетін осы
территориядан шыққан деп қарастыруға болмайтындығын айтады /8.-106б/.
Сонымен қатар С.С.Черников А.А.Формозовтың: ... ... ... ... ... ... пікірін де қолдамайды.
Автордың көрсетуінше А.А.Формозов ешқандай негізсіз С.В. ... ... А.А. ... бұл пікіріне В.Н. Чернецовта қарсылық танытқан
болатын /8.-107б/.
Автор андронов мәдениетінің шығу тегі жөнінде ... ... ... ... бұл ... ... ... солтүстігіндегі
энеолиттік тайпалардың табиғи ... ... ... ... Оларда
этникалық типі, мәдениеті жағынан үқсастық болған деген байлам жасайды ... ... ... VI ... Шығыс Қазақстандағы тау-
кен жұмыстары, олардың уақыты, қалайы, мыс ... ... ... ... ... қола ... ... жөнінде баяндалады /8.-
118-136бб/.
С.С. Черниковтың «Восточный Казахстан в эпоху бронзы» атты еңбегін
қарастыра келе өз ... ... ... ... ... Қазақстан
археологиялық экспедициясының жүргізген жұмыстарының нәтижесінде алынған
материалдар авторға андронов мәдениетінің даму ... ... ... ... ... салыстыра
отырып жергілікті тайпалардың ... ... ... ... ... ... Қазақстан мен Жетісудағы қола дәуірінің зерттелуі
Қазақстанда басқа аудандармен салыстырғанда Оңтүстік Қазақстан ... қола ... ... ... аз зерттелген. Көп жылғы
ізденістер нәтижесінде бірен-саран ... мен ... ғана ... Мәселен Оңтүстік қазақстанда Таутары қорымы әр жерден табылған
бәрнеше қабір мен ... ... ... мәлім. Жетісудан табылған
ескерткіштер көбірек. ... ... ... ... ... бірен-
саран бейіттер мен қоныс, жұртттары, Қапал мен Биғаш селолары мағынан тас
жәшіктер мен ... ... ... қаласының территориясы мен оның
төңерегінен кездойсоқ заттар мен қола ... ... ... ... ... ... табылды.
Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудың қола дәуірінің ... ... ... ... және ... ... ... Орталық Қазақстандағы сияқты
жүздеген қоршаулары мен обалары бар мазарлар жоқ, ал қорымдарда жоқ ... ... ... бар. ... ... де жұпыны: қоладан жасалған бұйымдар
аз ұшырасады, қыш ыдыстарға көбінде ою-өрнек салынбаған.
Аралдың төңерегіндн қола дәуірінің ... ... КСРО ... ... ... ... ... өзенінің
көне атырап аймағындағы көп жылдық жұмыстарының нәтижесінде қола кезеңінің
өзіндік жұмыстарының нәтижесінде қола кезеңінің ... ... ... ...... ескі ... – Іңкәрдарияда, атап айтқанда
Ұйғарақ адырыы маңындағы Егіскөк және Көксеңгір атырабындағы ... ... қыш ... ... оюлы және ирек тісті қалыппен
салынған өрнектер бар. Өрнек мәнерлерінің арасында сынық ... ... ... ... ... ... тамшы
іздер» және т.б. кеңінен тараған.
Оңтүстік Қазақстан тайпалары туралы археологиялық зерттеу нәтижелері
туралы К.А. ... «О ... ... ... среди культур степной
бронзы» атты еңбегінде біршама көрініс тапқан \47\. Қола дәуірінің орта
кезеңі мен ... ... ... баурайына орналасқан Таутары қорымы
бар. Мұндағы қабір үстіндегі ескерткіштер – жердің үстінде қырынан ... ... ... мен ... ... ... қойылған тастармен
жерленген, тікбұрышты, шаршы, сопақша келген ... ... ... ... ... оның ... Амударияның; Ақшадария
атырауы салаларымен қосылатын жерінде ... ... ... ... ... ... Ақшарияда, әсіресе, Оңтүстік атырауда біздің
заманымыздан бұрынғы екі мың ... ... ... ортасында басым
болған Тазабагяб керамикасы кездеседі. Аталған тұрақты тауып, оған өзіндік
қорытындылары мен тұжырымдарын ұсынған М.А. ... ... ... «О ... ... ... среди культур степной бронзы»
атты мақаласында мәселеге ... ... ... ... ... ... тайпаларының кіруі оңтүстіктен солтүстікке қарай
Ақшадария бойымен жүргенге ... Ал ... және ... ... бойымен андронов мәдениетінің тайпалары тараған.
Осы екі мәдениет ариалдарының бір-бірімен тоғысуы кейініректе б.з.б. IX-
YIII ғасырларда байқалады. Бұл ... ... ... ... тараған
мәдениет енді тазабагияб мәдениеті емес Солтүстік Атыраудың көптеген
жерінде, солтүстік ... ... ... ... ... бытыраңқы тұрақтардың көбінде кездесетін Әмірабад мәдениеті. Бұл
мәдениетке Тазабагяб және андронов ... ... ... ... жылтыратылған, бүйірі шығыңқы ыдыстар тән болып келеді. Бұл
керамика ... ... ... ... керамика мен және
замараевтық үлгідегі, ернеуі жаға тәріздес қайырылған және жапсырма белдік
салынған керамикамен бірге іңкәрдария кешенінде ... қола ... ... ... ...... ... қаласынан оңтүстік шығысқа таман) Түгіскен адырына
орналасқан Солтүстік Түгіскен мазары. Түгіскен тік ... шикі ... ... құрлысының кешенінде, архитектурасының еңселігіне және
жерлеу мүлкінің байлығына қарағанда, тайпалардың көсемдері жерленген. ... бұл ... бір ... жатады, бірақ олардың арасынан неғұрлым
ертедегілері мен ... ... ... ... ... болады.
Жетісу мен Оңтүстік Қазақстаннан зерттеушіге бір ғана андронов ... ... ... ... Оба құрылысы тікбұрышты, дөңгелек және сопақ қоршаудан
тұрған /48.-37-56/.
Таутарының ... ... ... ... Оңтүстік
Сібірдің андронов мәдеиетіне жақын келеді.
Жамантоғай атырабындаығ оба үйіндісінің астындағы үш қабір кейінгі ... ... ... ... ... қыш ыдыстардан басқа
қола пышақ және төрт қырлы біз ... Бұл ... А.Г. ... ... В.И. ... Л.М. Левина сынды ... ... ... атты ... ... ... кеңінен талдауға түскен.
Жетісу тайпаларының қола ... ... ... ... ... ... эпохи бронзы в урощище
Каракудук»/50/ атты ... ... ... ... ... қола дәуірінің ең ірі ескерткіші ретінде Шу, ... ... ... ... ... қорымы деп
көрсетеді. Тақта тастармен жабылған тас жәшіктерде ... мен ... ... Систаларда бір-бірімен беттестіріп, ішке қарай
ұмсындыра қаланған тақта ... ... және ... ... ... ... адамдар жерленген.
Балалар және ересектер жерленген кейбір жәшіктер шеңберлей, опақшалаып
нмесе тік бұрышалып ... ... ... қорымның оңтүстік
бөлігінде, ортада қабірден бос алаң қалдырып, ... ... ... ... қол-аяқтары қусырылған күйінде бастары батыс пен
солтүстік ... ... ... Олардың кеуделері тақта тастармен
жабылған. Бас жақтарында тостаған, текше ... ... ... өрнек
салынбаған бір-бірден шағын қыш ыдыс қойылған.
Мәселені ... және осы ... ... ... ... ... ебегі ерекше. Ол өзінің «Памятиники Алакульской
впадины и долины реки Или» /51/ атты ... ... осы ... ... ... мәселені толығырақ анықтап береді. Әсіресе ересек
қабірлерінен құмыра бітімдес үлкен ыдыс ... қола ... мен ... ... сабы бар қола айна ... Қабірлерден табылған қой
қаңқалары, қабырғаларында күйген тағам қалдықтары бар ыдыстар өліктердің
жанына ст, өсімдік және ет ... ... ... ... ... ... ... әйел қабірінен әшекейлерді ... ... ... ... берілген заттар табылды.
Әйел құлағына бір ұшында салпышағы бар үлкен сырға таққан. Қолына қола
білезіктер ... ... ... қола ... мен ... ... ... атырабында қабір маңынан қоныс жұрты табылып, зерттелді.
Үйлер жартылай жертөле үлгісіндегі тік бұрышты ... екі ... ... ... көл ... ... Тұрғын-жаймен
іргелес көп қалдықтар - ... мал мен қой, ешкі ... ... ... бар күл шұңқырлар болған. Сондай-ақ ромб тәріздес қоло
тоға табылды. Кейінгі қола ... ... қола құю ... мен
тұтас алғанда материалдық мәдениеті мен даму дңгейін қола заттардың көмбесі
мен табылған заттар сипаттайды. Олардың арасында еңбек құралдары, ... ... ... балталар шапа-шоттар, ұңғылы сопақша және ... ... ... ... ... тас дән ... мен ... қарастырылған маңызды мәселелердің бірі - жерлеу дәстүрі. Әр
жерлеу ... ... ... ... ... жер қойнына беру,
өлікті қою рәсімі, өлікпен бірге обаға қойылатын ... ... ... ... ... мәселелерге байланыстының
бәрі ... ... ... өлікпен бірге қойылатын
жабдықтар жөнінде айта отырып тек оның ... ... ... ... өзін ... ... мәдени-хронологиялық сипаттамасына
байланысты III тарауға қалдырған. Осы секілді өлікті жерлеу ... ... та, ... оң ... сол ... жатқызу мәселелерін
қарастырмайды. Бұл ... ... ... қарым-
қатынасымен бірге IV тарауда қарастыратындығын айтады ... ... ... Қазақстан территориясындағы қола дәуірі
біршама зерттелгендігін көріп отырмыз. Қола дәуірінің әсіресе ... ... ... ... көп ... көріп отырмыз. Ал
Қазақстанның оңтүстігі мен Жетісу аймағында тек бірнеше ғана тұрақжайлардың
зерттелгендігін көріп ... Сол ... ... назарында осы
аймақтар туралы зерттеу еңбектерін одан ары толықтырып, қайта саралап ... ... ... ... ... Алайда Қазақстанның Оңтүстігі
мен Жетісу аймағын мекен еткен қола дәуірінің ... ... ... ... жоқ деп айтуымыз қажетсіз.
Қорытынды
Көпжылдық археологиялық зерттеулер Қазақстан ... ... ... ... ... кезеңдерін белгілеуге мүмкіндік берді.
Оның өз кезеңдерін палеолит пен неолит ... ... ... тайпалардың тарихи ... ... ... ... ... ... қола ... жойқын
мәдениеттерінен көрінеді. Бұл кезеңде тығыз қоныстанған және аз игерілген
өзіндік мәдениеттің жетекші ... ... ... ... дами ... ... ... мен Нарым, Степняктағы көптеген
мыс, қалайы, алтын кен ... ... ... ... ... ... алғашқы белгілері пайда болды, бұрынғы біртүтас рудан
отбасылық жеке меншіктің бастауы-патриархалды отбасы ... ... ... тайпалар мәдениеті көшпелі мал шаруашылығы мен
темірді өңдеуге көшудің алғы шарттарын ... ... ... ... ... ... ... аумағындағы қола
дәуірі қоныстары, тайпаларының мәдениеті, қола бұйымдары, шаруашылығы
секілді маңызды мәселелер қамтылды.
Археологиялық зерттеу ... ... ... ... ... қола ... ... және практикалық маңызын анықтауға
көп көмегін тигізген. ... мен ... ... ... ... қола ... ескерткіштерінің кезеңі мен
хронологиясын жаңаша қарастыруға мүмкіндік береді.
Андронов мәдениетінің зерттелуін қарастыру оның ... да ... ... көрсетіп отыр. Осы уақытқа дейін пікір ... ... ... ... бірі - ... ... қалай шыққаны болды.
Бүл мәселені шешудің қиындығы бұдан бұрынғы ... пен ... ... зерттелуі себеп болып отыр.
Зерттеушілердің көпшілігі андронов мәдениеті неолит мен ... ... ... ... аймағының және Орал сыртымен
Батыс Сібірдің іргелес аудандарының ... ... әрі, ... тегі
жағьшан туыс тайпаларының табиғи дамуы негізінде құрылған деп ... ... ... ... тудыратын мәселелердің бірі-мерзімдік
шегі мен кезеңін анықтау болып табылады. Осыған байланысты ең көп тараған
көзқарас мынандай кезеңдер бірінен соң бірі ... , ... ... ... ертеректе кезең ретінде федоров кезеңінен кейін алакөл кезеңі
келеді, ал ... ... ... тайпалардың экономикасы мен
мәдениетініңең ... шағы ... ... ... көзқарас бойынша,
федоров пен алакөл уақытындағы ескерткіштері, бірақ өлке тұрғындарының әр
түрлі ... ... ... ... ... ... мәдениетінен
бөлек, өзінше дербес дамығанын атап өтуіміз керек. Беғазы-дәндібайдың
материалдық мәдениеті ... аса бай ... ... ... ... ... ... Сібірден емес, Орталық Қазақстандағы көне
металлургия орталығынан іздеу керек ... және ... ... ... мәдениетіне тигізген зор ықпалын айқын аңғартады.
Қазақстандағы қола дәуірінің ауқымындағы ... ... ... ... көрді. Олар іргелі монографиялық зерттеулер, ғылыми
мақалалар түрінде жарияланды.
Бұл ғылыми ... қола ... әр ... қарастырылып, әр түрлі ой
- пікірлер мен тұжырымдар айтылды. Бірақ бүл еңбектер тарихнамалық түрғыдан
толыққанды зерттелмеген.
Біз тоқталып өткен ... өз ... қола ... мен ... сол түста қазақ жерін мекендеген тайпалардың
шаруашылығы, ... ... ... ... ... де бұл мәселелер тақырыптың мән-мазмұнын толығымен аша алмайды.
Жалпы зерттеу жұмысымыз көрсетіп отырғандай, Қазақстанның Орталық, Шығыс
және Солтүстігі мен батыс ... ... ... қола ... ... ... ... аз еместігін байқап отырмыз. Алайда, жоғарыда
аталып, қаетті жағдайда аз да болса талданған бұл ... ... ... баға ... толықтыра түсу біздің негізгі ... ... ... ... жазылып, жарияланған зерттеулер өте көп. Әйтсе де мәселе
төңірегінде қалыптасқан теориялық тұжырымдамаларға тарихи ... ... ... тақырыптың қарама-қайшылықтарын ... ... ... ... ... айтқанда қола дәуірін зерттеу мәселелері, тарихшы-зерттеушілер,
ізденушілер ... жаңа ... - ... ... ... ... ғылыми қүндылығы жоғары еңбектер кеңес ... ... ... ... ... тың ... ... жаңа ой-
пікір таныту тарихшы-зерттеушілердің борышы болып саналады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Кадырбаев М.К., Курманкулов Ж.К., Культура древних скотоводов и
металлургов Сары-Арки. - ... , 1992 . -247 ... ... А.Х.,Акишев К.А.,Кадырбаев М.К., Оразбаев А.М.Древняя
культура Центрального Казахстана. - Алма-Ата: Наука ,1966 . - 432 с
3.Маргулан А.Х. ... ... ... - ... ... ,1979 . -360 с
4.Теплоухов С.А. Опыт классификации древыих металлургических
культур Минусинского края // Материалы по ... - ... .- 156 ... ... П.С.Нуринская экспедиция (1933 г) // Проблемы истории
материальной культуры.1933. №9-10 . - 135 с
6 ... ... ... ... в ... ... //
Казахи: Антропологические очерки. - Л.,1927. Вып.2 . - 36 с7 ... ... ... ... ... // Труды Ин-та
истории, археологии и ... АН ... - ... ... ... - 210 ... Максимова А.Г.Эпоха бронзы Восточного Казахстана // Труды ... ... и ... АН ... - Алма-Ата ,1959. Т.7.
Сер.археол. - 203 с
8. Черников С.С.Восточный ... в ... ... // ... ... по археологии СССР. - Л.,1960. №88 . -196 ... ... ... ... в ... ... // Труды Ин-та
истории, археологии и этнографии АН КазССР. - ... Т.5. ... - 185 ... Зданович Г.Б.Керамика эпохи ... ... - ... . -187 ... Сорокин В.С.Могильник бронзовой эпохи Тасты-Бутак 1 в Западном
Казахстане // Материалы и исследования по археологии ... - ... . - 257 ... ... Е.И., Максимова А.Г.Отчет Павлодарской археологической
экспедиции 1955 г //Труды Ин-та истории, археолбгии и ... Т.7. ... - 165 ... ... ... В 14 ... Том 1 ... Центрального Казахстаиа. - Алматы: Атамұра ,1998. - 400 ... ... К.А. ... этап андроновской культуры // Маргулан
А.Х., Акишев К.А., Кадырбаев М.К., ... А.М. ... ... ... - ... Наука ,1966. - 432 с
15. Маргулан А.Х. Комплексы Былкылдак // По ... ... ... - ... ... ,1970. - 289 с
16. Маргулан А.Х. Отчет о ... ... ... 1947 г. // ... ... 67. Вып.2.- 178 с
17. Кривцова-Гракова О.А.Алексеевское поселение и могильник //
Тр.ГИА.1948.Вып.15 .- 206 ... ... А.х. ... ... ... ... Центрального
Казахстана // Вестник АЫ КазССР. - Алма-Ата ,1956. № 3. - 190 с
19. Киселев С.В. ... ... ... ... // Материалы и
исследования по археологии СССР.1949. № 9. - 364 с
20. Черников С.С. Древняя металлургия и горное дело Западного ... ... ,1949 . - 315 ... ... ... ... // История Сибири. - У.,1964.
Т.1 .-323с
22. Кызласов Л.Р., Маргулан А.Х. ... ... ... // ... ... Ин-та истории материальной культуры.
1950.Вып . XXII . - 298 с
23. Восточная Сарыарка. ... ... в ... ... Под.редакцией К.С. ... А.З. ... ,2004 .- 598 ... ... М.П. ... ... этапа в Центральном
ІКазахстане // Советская археология . 1952. ... . - 186 ... ... К.А. ... ... ... Казахстана: Автореф.дис.
...канд. ист. наук . - Л., 1953.- 18 с
26. ... В.А. ... ... - М., 1980.- ... Ахинжанов С.М., Макарова Л.А., Нурумов Т.Н. К ... и ... в ... - Алматы, 1992. - 289 с
28. Әбеуов Б. Беғазы кешені // Сарыарқа 1994. 12 қыркүйек
29. Қазақстан тарихы. 5 ... 1 том. - ... , 1996. - 397 ... ... ... хронология ... ... // ... ... - ... Вып.5 ... Зданович Г.Б.Периодизация и хронология памятников эпохи
Петропавловского Прииртишья. –Алма-Ата, 1975. С. 247. ... ист. ... ... ... ... индоиранцев в ... ... - ... - 182 ... ... Т.М. ... век лесостепного Притоболья. - М.,1985.
-377с
34. Стоколос В.С.Существовал ли новокумакский горизонт // Советская
археология. 1983 .№ . -165 с
35. ... ... ... ... ... (по ... изделиям): ... На ... - Л: ... - 25 ... ... ... раскопки Алексеевского поселения на
р.Тобол // Советская археология.1975.№ 1. - 175 ... ... Г.Б. ... век ... ... - ... .- 345 ... Усманова Э.Р. Андроновский могильник Лисаковский ... ... ... - ... ,1989 . - 333 ... ... ... поселения Тасты-Бутак // Краткие сообщения
Ин-та археологии АН ... ... - 197 ... Зданович Г.Б. Бронзовый век Урало-Казахстанских степей. - С,
1988 .- 345 ... ... Н.А. ... и ... подвески
андроңовской
культуры // Первобытная ... ... - Л: ... ,1975. - 98 с
42. Зданович Г.Б. Археологические исследования в Казахстане. - Алма-
Ата:Наука,1973.- 198 с
43. ... ... в ... ... южно-уральских
гидроэлектростанций // Археологические работы Академии на новостройках.
-М.,1935.Т.2.-278с
44. Сальников К.В. Андроновское поселения Зауралья // ... 1954. XX . - 264 ... ... Е.И. ... ... ... и находок в
Казахстане в 1948-1949 гг. // Изв. АН КазССР. ... - ... ... Арсланова Ф.Х. Памятники андроновской культуры из Восточно-
Казахстанской области // Советская археология , 1973. №4 . - 186 ... ... К.А. О ... ... ... ... культур степной
бронзы. – Москва.1966
48. Максимова А.Г. Могильник эпохи бронзы в ... ... ... ... на северных склонах Каратау.Трды.Ин-т
истории, археологии и ... АН ... т.14.- ... ... ... ... // История Сибири. - У.,1964.
Т.1 .-323с
50. Г.А. Кушаев. Памятиники ... ... и ... реки Или. – ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстандағы қола дәуірі жайлы35 бет
Қазақстандағы қола дәуірінің ауқымында жазылған ғылыми еңбектер мен мақалалардағы авторлардың ойларын, тұжырымдарын, қорытындыларын тарихнамалық тұрғыдан талдай отырып қола дәуірінің зерттелу деңгейін анықтау87 бет
"Қола дәуірі."23 бет
Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясының қола дәуірін зерттеу тарихы32 бет
Орталық Қазақстанның қола дәуірі5 бет
Тас және қола дәуіріндегі Қазақстан8 бет
Шығыс Қазақстанның қола дәуірінің қоныстары32 бет
Қазақстан аумағындағы алғашқы қауымдық құрылыс,ежелгі Тас дәуірі, Мезолит, Неолит және Қола дәуірі7 бет
Қазақстан аумағындағы тас және қола дәуірінің ескерткіштері13 бет
Қазақстан қола дәуірінде7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь