Темперамент жеке тұлғаның биологиялық фундаменті

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4

І.бөлім. Темперамент жеке тұлғаның биологиялық фундаменті.
1.1. Темперамент туралы жалпы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
1.2.Темперамент туралы психологиялық теориялар ... ... ... ... ... ... ... ... ..8
1.3. Темперамент түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13
1.4. Темпераменттің жеке адам өміріндегі рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..19

ІІ. Кіші мектеп жасындағы

2.1. Экспериментке байланысты диагностикалық әдістері, таңдауға даярлау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..24
2.2. Эксперимент өткізу және өңдеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..29
2.3. Интерпретация жасау, нұсқау беру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 32

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..36
Әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .38
Кіріспе
Егеменді мемлекеттің жағдайында өскелең ұрпаққа тәлім – тәрбие беріп, олардың білімін барынша жоғары сатыға көтеруге ғылымда өзінің жемісті нәтижелерін берген теориялар мен қағидаларды басшылыққа ала отырып, психологиялық зерттеулерді жаңаша бағдарда жүргізу керек екенін талап етеді. Осы бағытта тиісті мақсатты жүзеке асыру үшін, біз психология ғылымындағы темперамент туралы қарастырсақ.
Темперамент туралы ілім ерте замандарда пайда болған. Гиппократ, кейіннен Гален сияқты дәрігерлер адамдардың мінез-құлықтарының дара көріністерін бақылау арқылы солардың өз ерекшеліктерін сипаттап жазуды, түсіндіруді ойластырады. Темперамент туралы ілімнің негізін салған ежелгі грек дәрігері Гиппократ болды.
Гиппократтың пікірінше, адамның тәнінде төрт түрлі сұйықтық болады: қан, шырын, сары және қара өт, олар дұрыс араласса - адамның дені сау, дұрыс араласпаса - сырқат болады. Ағзадағы сұйықтардың біреуінің басым болуы адамның темпераментін анықтайды. Сұйықтардың аттарына орайлас қойылган темперамент атаулары күні бүгінге дейін сақталып келеді.
Гиппократ темпераменттер белгілі мөлшерде адамның тұрмысына, ауа райы жағдайларына тәуелді болады деп санады. Мәселен, отырып жұмыс істейтіндердің денесінде флегма жинақталса, үнемі қимыл қозғалыстағыларда - өт көбейеді, темперамент те осыған сәйкес анықталады. Гиппократ типтерді дұрыс сипаттағанымен, оларды ғылыми тұрғыдан түсіндіре алмады.
Кейіннен темперамент жайлы осындай гуморальдық теориялардан басқа химиялық, физикалық, анатомиялық, неврологиялық және таза психологиялық теориялар да ұсынылды. Бірақ бұлардың бірде-біреуі де темпераменттің табиғатын толық және дұрыс түсіндірмеді.
Темперамент тұлғаның барлық психикалық көріністеріне реңк беріп отырады, ол эмоция мен ойлауға, еріктік қимыл-қозғалысқа, сөздің сарыны мен ырғағына әсер етеді. Бірақ темпераментке жеке адамның моральдық тәрбиесі, әлеуметтік бағдары, әуестенуі, қызығуы тәуелді еместігін естен шығармаған абзал.
Темперамент – жүйке жүйесінің тума қасиеттерінен туындайтын адамның жеке өзгешеліктерінің бірі. Ол адамдардың эмоциялық қозғыштығын, қимыл-қозғалысынан, жалпы белсенділігінен жақсы байқалады.
Курстық жұмыстың мақсаты: Темперамент типтері және оның психологиялық сипаты.
Зерттеу міндеттері:
1. Темпераменттнің адам бойында қалыптасуының мәні мен міндеттерін анықтау.
2. Осы мәселеге қатысты әдебиеттерге шолу жасау.
3. Темпераментке байланысты әдістеме таңдау.

Зерттеу объектісі: 10-11 жастағы бастауыш сынып оқушысының балалары
Зерттеу пәні: Темперамент және мінезді тану, адамдардың қажеттілігін анықтау, зерттеу.
Практикалық мәні: Бұл жұмыста 5-ші сынып оқушыларын зерттей отырып, олардың темпераментін анықтап көрсетіледі. Зерттеу оқушының қарым-қатынасынан туындайтын темперамент процесінің дамуына мүмкіндік жасайды.
Ғылыми жаңалығы: Оқұшылардың темпераментін дамыту арқылы олардың мінезін, психологиялық қабілетін анықтап, ақыл-ойының дамуына әсер етіледі.
Методологиялық негізі: Гиппократтың, И.П. Павловтың темперамент туралы ілімі, Гейне, Э. Кречмер, У. Шелдонның темперамент туралы теориялары, Қ.Б.Жарықбаев, Намазбаева Ж., Алдамұратов, Т. Тәжібаевтің осы мәселеге арналған еңбектері негіз болды.
Зерттеу әдістері: Жүйке жүйесінің тума қасиеттерінен туындайтын адамның жеке өзгешелігі. Павловтың зерттеу әдісі.
Зерттеу базасы: Түркістан қаласының №9 Некрасов атыңдағы мектеп-гимназиясы, 5 сынып оқушылары
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Жарықбаев Қ. Жантану негіздері. Алматы -2002.
2. Зимняя И.А. Педагогикалық психология. Оқулық.Алматы-2005.
3. Намазбаева Ж.И., Психология, оқулық Алматы-2005.
4. Алдамұратов А. Жалпы психология,Алматы,1996.
5. Тәжібаев Т. Жалпы психология. Алматы 1993.
6. «Психология танымы» С.Бабаев О.Жарылқасын . Түркістан 2000 ж
7. «Жантану негіздері» Қ.Жарықбаев . Алматы 2002 ж
8. «Жалпы психология» С.Бабаев . Алматы – Дарын 2003 ж
9. Қ. Жарықбаев, Ө. Озғанбаев Жантануға кіріспе. Алматы, 2000ж
10. Т. Тәжібаев Жалпы психология. Алматы « Қазақ университеті», 1993ж
11. Қ. Жарықбаев. Жалпы психология. Алматы « Мектеп» 1980ж
12. Қ. Жарықбаев Жантануға кіріспе хрестоматия Алматы « Дарын» 2005ж
13. С. Бап- баба « Жантану негіздері» Алматы , Дәнекери 2001ж
14. С. Бап- баба. Жалпы психология Алматы ,Дарын 2005ж
15. Қожахметов «Адам құпия» Алматы 1997ж.
        
        Қ.А.Ясауи атындағы халықаралық
қазақ-түрік университеті
Тарих – педагогика факультеті
Жалпы психология кафедрасы
Тақырыбы: Темперамент жеке ... ... ... ... ... ... ... ППП-112.
Түркістан – 2012
Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.................................................4
І-бөлім. Темперамент жеке тұлғаның биологиялық фундаменті.
1.1. ... ... ... ... ... ... Темпераменттің жеке адам өміріндегі
рөлі......................................19
ІІ. Кіші мектеп жасындағы
2.1. ... ... ... ... ... Эксперимент өткізу және
өңдеу..........................................................29
2.3. Интерпретация жасау, нұсқау
беру....................................................32
Қорытынды...................................................................
.......................................36
Әдебиеттер
тізімі......................................................................
...........................38
Кіріспе
Егеменді мемлекеттің жағдайында өскелең ... ...... ... ... ... жоғары сатыға көтеруге ғылымда өзінің жемісті
нәтижелерін берген теориялар мен ... ... ала ... ... жаңаша бағдарда жүргізу керек екенін талап
етеді. Осы бағытта тиісті ... ... ... ... біз ... темперамент туралы қарастырсақ.
Темперамент туралы ілім ерте замандарда пайда болған. Гиппократ,
кейіннен Гален ... ... ... ... ... ... арқылы солардың өз ерекшеліктерін сипаттап жазуды,
түсіндіруді ойластырады. Темперамент туралы ілімнің ... ... ... дәрігері Гиппократ болды.
Гиппократтың пікірінше, адамның тәнінде төрт түрлі сұйықтық болады:
қан, ... сары және қара өт, олар ... ... - ... дені ... араласпаса - сырқат болады. Ағзадағы сұйықтардың ... ... ... ... ... ... ... орайлас
қойылган темперамент атаулары күні бүгінге ... ... ... ... белгілі мөлшерде адамның тұрмысына, ауа райы
жағдайларына тәуелді ... деп ... ... ... ... денесінде флегма жинақталса, үнемі қимыл қозғалыстағыларда -
өт көбейеді, ... те ... ... ... ... типтерді
дұрыс сипаттағанымен, оларды ғылыми тұрғыдан түсіндіре алмады.
Кейіннен темперамент ... ... ... теориялардан басқа
химиялық, физикалық, анатомиялық, неврологиялық және таза психологиялық
теориялар да ұсынылды. ... ... ... де ... толық және дұрыс түсіндірмеді.
Темперамент тұлғаның барлық психикалық көріністеріне реңк беріп
отырады, ол эмоция мен ... ... ... ... ... ... әсер ... Бірақ темпераментке жеке адамның моральдық ... ... ... қызығуы тәуелді еместігін естен шығармаған
абзал.
Темперамент – жүйке жүйесінің тума қасиеттерінен ... ... ... ... Ол ... ... қозғыштығын, қимыл-
қозғалысынан, жалпы ... ... ... жұмыстың мақсаты: Темперамент типтері және ... ... ... ... адам ... қалыптасуының мәні мен міндеттерін
анықтау.
2. Осы мәселеге қатысты әдебиеттерге шолу жасау.
3. Темпераментке байланысты әдістеме таңдау.
Зерттеу объектісі: 10-11 ... ... ... оқушысының балалары
Зерттеу пәні: ... және ... ... ... ... ... мәні: Бұл жұмыста 5-ші сынып оқушыларын ... ... ... ... ... Зерттеу оқушының қарым-
қатынасынан ... ... ... ... ... ... жаңалығы: Оқұшылардың темпераментін дамыту арқылы олардың ... ... ... ... ... әсер етіледі.
Методологиялық негізі: Гиппократтың, И.П. Павловтың темперамент туралы
ілімі, Гейне, Э. Кречмер, У. ... ... ... теориялары,
Қ.Б.Жарықбаев, Намазбаева Ж., Алдамұратов, Т. ... осы ... ... ... ... ... ... жүйесінің тума қасиеттерінен туындайтын адамның
жеке өзгешелігі. Павловтың зерттеу әдісі.
Зерттеу базасы: ... ... №9 ... ... ... ... оқушылары
І – бөлім. Темперамент психологиялық процесс ретінде.
1.1. Темперамент туралы жалпы түсінік.
Темперамент – жүйке жүйесінің тума қасиеттерінен ... ... ... бірі. Ол адамдардың эмоциялық қозғыштығын, қимыл-
қозғалысынан, жалпы белсенділігінен жақсы байқалады.
Темперамент - ... ... ... ... ... ... тума қасиеттерімен шарттас психикалық құбылыс.
Темперамент адамның жалпы ... да ... ... ... тез қимылдайды, енді біреулер жай қимылдап, асықпай істейді),
психиканың күші мен ... де ( ... ... ... ... ... ... болады), адамның көңіл-күйінің ерекшеліктерінен ... ... ... ... ... ... де ... т.б.) жақсы байқалып отырады.
Темперамент – 5 ғасырдан бері ... ойды ... ... Оған деген қызығушылықтың төркіні – адамдар бойында болатын ... Әр ... жан ... өз ... бір болмыс. Оның
қайталанбастығы, бір жағынан, адам тәнінің ... және ... мен ... ... болса, екіншіден - әлеуметтік ... мен ... ... бола ... ... ... сипатынан көрінеді. Адамдар арасындағы көптеген психикалық
айырмашылықтар: эмоция ... ... ... ауыспалы-
қозғалғыштығы – бәрі осы темперамент ... ... ... ... ... ... ... шешілмеген, талас-тартысты қырлары
баршылық. Бірақ ... ... ... көптігіне қарамай,
ғалымдардың бәрінің мойындайтыны: темперамент – жеке адамның ... ... ... ... яғни ... ... темперамент – адамның ... ... ... ... ... дара ... ... Бұл
психикалық ерекшеліктер адамның барша іс-әрекетінде оның мазмұны, мақсаты
және сеп-түрткілеріне тәуелсіз ... ... ... шақта да
өзгеріске түспей, өзара байланыста темперамент кейпін өрнектейді.
Темперамент түрлерінің жақсы не жаманы болмайды. Олардың ... ... ... ие, ... ... ... ... реттеп,
түзетуге қаратылмай, нақты іс-әрекетте оның тиімді жақтарын саналы әрі ... ... ... табуға бағытталған жөн. Адам ежелден ақ
әрқилы ... ... ... ... ... барлығын
жалпыланған аз санды саналық бейнелер тобына біріктіруге тырысқан. ... аз ... ... ... ... ... ... Мұндай
жалпыланған бейнелер бірігімін психология тарихында алғашқыдан темперамент
типтері деп атаған. Темпераменттердің бұл бірігімдік (типологиялық) ... ... ... өте ... ... оны ... ... нақты
тұрмыстық жағдайларда белгілі темперамент типіне жататын ... ...... күні ... ... әбден болады.
Темперамент туралы алғашқы ойлар ... өте ерте ... ... ... ... ... ғалымы, дәрігері Гиппократтың (б.э.д 460-
336) еңбектерінде бұл жөнінде біраз пікірлер айтылған. Гиппократтың ... ... ... ... мен жануарлардың денесінде төрт түрлі сұйық
заттарға байланысты болмақ. Олар денені ... ......... ... ...... сары өт және оған
дымқылдық беретін қара өт (талақ). Осы төрт ... ... ... ... ... деп ... Ал латын тілінде бұл терминді
«темпераментум» деп атап кеткен.
Сөйтіп, Гиппократ және оның ... ... ... әр
түрлілігі организмдегі осы төрт түрлі сұйық заттардың бір-бірінен аз-
көптігіне ... деп ... ... ... ... ... болса, ол сангвиникалық (латынша «сангиус»- қан), ал шырын ... ... ... - ... ... ... деп, ал ... өт баысм болса меланхолик (грекше ... ... - қара ... сары өт ... ... холерик (грекше «холе» - өт) темпераменті
деп атаған.
Гиппократ организмдегі ... ... ... ... ... аурулардың шығу тарихын түсіндіруге де жарайды деді. Ол мидың рөлін
түсіне білді, оны ... бірі деп ... Бұл – ... ... жаратылыстық ғылыми зерттеудің алғашқы қадамы еді.
Орта ғасырдағы ғалымдар темпераментті организмдегі химиялық заттардың
құрамына байланысты түсіндіруге тырысты. ... ... ... ... өзгешеліктеріне, атап айтқанда, қан жолы жүйесінің
құрылысына, зат алмасуға , ішкі секреция бездеріне т.б. ... ... ... ... ... ... ... өзінің «Антропология»
деген еңбегінде ... төрт түрі ... ... ... ... Бірақ ол темперамент пен мінез ұғымдарын бір-біріне балама
ретінде (былай деп ұғыну қате) қарастырды.
Темперамент туралы теориялар XΙX ... аяқ ... кең өріс ... ... анатомы Гейне темпераменттердің түрліше ... ... ... ... ... орыс ... ... Зеланд (1833-1902) ми қабықшасындағы молекулярлық қозғалыстың жылдамдығы
мен біркелкілігіне ... ... ... орыс ... П.Ф. Лесгафт
(1837-1909) темпераменттерді қан сауыттарының ... мен ... деп ... ... ... негіздерін
ғылыми тұрғыдан дәйекті етіп түсіндірген академик И.П. ... ... ... ... ... сара ... түсірді.
Жүйке жүйесінің типтері ми қабығындағы қозу, тежелу ... ... ... ... ... ... жиынтығынан
құрастырылады.
Жүйке процестерінің күшіне – ми қабығының жұмыс істеу ... ... ... ... ... мидың төзімділігі жатады.
Жүйке процестерінің тепе-теңдігі деп қозу мен тежелудің ... ... ... ... ... ... деп олардың бірінің
екіншісіне ... алу ... ... И.П. ... ... ... типтерін, олардың қасиеттері 3 - сызбанұсқада көрсетілген.
Сөйтіп, И.П. Павлов ілімінің айтуынша, жүйке жүйесінің әрбір ... ... ... ... күшті типтердің бірі – ұстамсыз тип – жұмыс
істеу қабілеті күшті, ... ... ... ... сәйкес келмейтін
(қозуы ылғи да басым ... ... ... ... тип. ... ... ширақ типтер деп аталынады. Күшті типтердің екіншісі –
ширақ типтер деп аталынады. ... қозу мен ... ... бір – ... ... тез аламасып отырады. Күшті типтің үшіншісі – қозу мен тежелу
бір-біріне тең, ... ... ... баяу қозғалатын тип. Әлсіз типте қозу
мен тежелу процестері баяу көрініп отырады. Күшті ... ... ... тыс ... де ... ... жиі болып тұрады.
Мұндайда кейде күшті типтер сыртқы дүниеден келетін түрлі әсерлерге төзімді
келсе, әлсіз тип морт ... ... ... ... ... ... жүйесінің
негізгі типтері темпераменттердің ... ... ... ... ...... жүйке жүйесі күшті, қозуы мен
тежелуі тең, қозғалғыш адам; холериктерді – ұстамсыз, жүйке жүйесі ... ... ... ... ... ... күшті, қозуы мен
тежелуі бір-біріне тең болғанымен, ... баяу ... ... – жүйке жүйесі әлсіз типті адамдар деп сипаттады.
И.П. Павлов осы айтылған негізгі типтерден басқа да ... ... ... ... ... ... ... өзінен қозуы ерекше
күшті, тежелуі әлсіз және қозуы мен тежелуі бірдей күшті ... аз да ... ... тұратын), сонымен қатар, қозу мен тежелудің күші ... ... ... ... ... ... ... айыру үшін жасаған тәжірибесінің кейбір ... ... ... негіздерін түсінуге толық жарайтындығын
көрсете келіп, темпераментке мынадай анықтама ... ... мен жеке ... жалпы сипаттамасы, әрбір индивидуумның барлық
әрекетіне белгілі өң беретін ... ... ... ... ... ... ... Павловтың жүйке жүйесінің типтері туралы ілімі бойынша әр түрлі
темперамент өкілдері ... ... ... ... ... күшті,
бірі екіншісіне тең келмейтін адамдар, көбінесе, ұйтқымалы, қимыл –
қозғалысқа шапшаң ... Олар – ... ... – пісуге ылғи да дайын
тұратын күйгелек адамдар. Істі бұрқыратып істегенмен, ... ... ... ... сылқ ете ... ... ... де болады. Бұлар – холерик
темпераментінің өкілдері. И.П.Павлов ... ... тез ... атып ... ... тип деп ... ... өкілі, Павловтың ... ... ... тип, ... еті тірі ... ... істі бастап кейін
тастап жүре береді. Ол жұмысқа қабілетті, беріліп істейді, басқа адамдармен
тез тіл ... ... ұжым ... өзін ... ... ... ... қызу істің адамы. Оның осал жері – іс жоқ кезде сылбыр
күйге түсіп кетеді, енді ... ... ... ... Бұл оның
эмоцияларының тұрақсыздығынан және жалпы қозғалғыштығынан туатын жайлар.
Флегматик темпераментіндегі адам, көбінесе, салмақты, сабырлы келеді.
Олар кез-келген нәрсеге ... ... ... ... ... ... сезімдері сыртқа шықпайды десе де болады. Осы темпераменттің бір
осал жері – қимыл-қозғалыстың баяулығы, ... ... ... ... ... оңтайлылықтың жоқтығы. Бірақ мұның ұстамдылығы,
салқынқандылығы, адамның мінез бітістері үшін ... ... ... ... ... әсер ... ... жоқ, бірақ
әсер еткен нәрсесінің бәріне өз сезімін білдіре бермейді, не де ... ... ... ... адам өзге ... онша ... ... тиісті жерінде айтайын дегенін айта алады. Тұйықтық, өз
ойына шомуға бейім тұрушылық, орынсыз ибалылық – осы ... ең ... ... темперамент – бұл адамның психикалық әрекетінің динамикасын
айқындайтын дара қасиеттерінің жиынтығы. Ал ... ... ... мазмұн, мақсат, сеп-түрткілерге тәуелсіз, бірдей сипатта көрініс
береді, ересек шақта да өзгеріссіз тұрақталады. Психикалық қасиеттер ... ... ... ... типіне негіз болады. Темперамент
типінің нақты көрінісі сан алуан. Олар тек ... ... ... ... ... ... психикалық құбылыстар да: сезімге, ниет пен
әрекетте, ақыл-ой жұмысында, тілдесу ... т.б. ... ... ... темпераменттің төрт (сангвиник, холерик,
флегматик, меланхолик) түрінің психологиялық сипатын түзу үшін ... ... ... ... ... қолданылуда:
Сезімталдық – адамның қандай да психикалық жауап ... ... ... ... әсер ... ең төменгі деңгейі мен сол ... ... ... - ... келу – ... ... сыртқы не ішкі ... ... ... ...... жетуде адамның қоршаған дүниеге ықпал жасау
және кедергілерді жеңу үшін ... ...... ... ... қою, ... таңдау).
Жауап - әрекетке келу мен белсенділік қатынасы – адам ... ... ... себепке қаншалықты тәуелді екенін білдіруі: кездейсоқ
сыртқы немесе ішкі ... ...... ... ... ниет, мақсат, талғам т.б.
Икемділік – адамның сыртқы ... мен ... ... ... әрі ... ... алуы немесе жаңа жағдайға салғырт,
тіпті жат қылық көрсетуі.
Жауап-әрекет қарқыны - ... ... ... мен ... ... ... мен ой ... шапшаңдығы.
Экстраверсия , интраверсия – адамның жауап әрекеті мен іс ... ...... мезеттегі сыртқы сезімдер немесе өткен мен
болашаққа байланысты санадағы ... елес пен ... ... – эмоционалдық жауап болуы үшін қажет ең ... ... мен оның ... ... 19 ... ... темперамент
туралы теориялардың дамуы жаңа бағыт алды. Неміс анатомы Гейне ... ... ... ... ... тонусына байланысты десе, орыс
антропологы Н.Л. Зеланд (1833-1902) ми қабықшасындаєы молекулярлық қозға-
лыстың ... мен ... ... ... ... орыс
педагогы П.Ф. Лесгафт (1837-І909) темпераменттерді қан ... мен ... ... деп ... ... ... ... адамдардың мінез-құлықтарын, күйзе-лістерін
бақылай келе, адамдардың дене бітімі және физиологиялық ... сай ... ... жеке ... немесе психикалық қассиеттері бойынша өзара ұқсас көп
түрлі әрекет-қылықтарды ... ... ... ... ... көп ... типологиясы қалыптасты.
Клиникалық жағдайларында әртүрлі дене құрлымды адамдардың мінез-құлқын
бақылау жағдайларында Э. ... ... ... ... ... ... негізгі топтарын ... Бұл ... ... тітіркендіргіштерге қатынасы аса жоғары немесе
төменгі сезімталдылық), екіншіден, көңіл-күй фоны (көңілкөтеруге ... ... ... ... ... (психикалық үрдістердің
тежелуі немесе тездететуі), төртіншіден, жалпы қозғалыс ... ... ... ... ... ... ... адам өз дене құрылымына орай өзіндік психикалық ерекшеліктері бар және
дене мүшелерінің (қол, аяқ, бас, ... т.б.) ... ... ... ... ... ... ұсынды:
1) Лептосоматик - (грек – нәзік дене). Дене ... ... бойы ... ... бет ... ... ... кішкентай, қол-аяқтары жіңішке
ұзын.
2) Пикник – (грек – толық, нығыз). Майлы тканді, бойы ... ... ... ... ... қарын, қысқа мойын, басы дөңгелек және ... ... ......... ... еті ... жетілген, денелері мығым,
бойы орташа немесе ұзын, иықтары кең, бет ... ... ......... ... Дене ... нақты форма жоқ,
бұл типтегі индивидтер дене құрылымының әртүрлі деформациясымен сипатталады
[2].
Аталған типтердің ішінде лепто-соматиктер мен ... ... ... екендігі анықталды. Шизофрениямен ауыратындардың көп-шілігі
лептосоматиктер құрайды. Пикниктер ... ... ал ... эпилепсия ауруына бейім келеді. ... ... ірге ... ... ... ... Э.
Кречмер адамның дене бітімі мен психикалық аурулар арасындағы байланыстың
бар екенін көптеген клиникалық бақылау нәтижелері ... ... Дене ... типі мен ... аурулар арасындағы байланысты Кречмер былайша
түсіндіреді: дене құрылымының типі сияқты темпераменттің де себебі ... ... ... ... байланысты және гормональді жүйенің белгілі
ерекшеліктеріне тәуелді.
Кречмер дене бітімінің аталған типтеріне сәйкес ... 3 ... ... – дене құрылымы лептосоматикалық немесе астеникалық. Психикасы
бұзылғанда шизофренияға бейім болып келеді. Тұйық, тік мінезді, көзқарасын
өзгертпейді. ... ... ... ... ... – дене ... ... Психикасы бұзылғанда маниакальді –
депрессивті психозға бейім. Шизотимикке ... тип. ... ... тез ... ... – дене ... ... Психикалық ауытқуларда эпилепсияға
бейім. Салмақты, мимикасы мен жестері ұстамды. ... ... ... ... ... орнын өзгерткенді ұнатпайды, қайта қоныстанғанда
және ауысқанда қиыншылықпен бейімделеді.
Э. Кречмер конституциялық типо-логия ... ... ... кең ... Ал осы ... ... ерекшеліктерімен осы ғасырдың 40-жыл-дарында
АҚШ-та одан әрі жалғастырған У. Шелдон болды. Шелдон колледжде ... ... ... ... ... ... ... антро-
поскопиялық әдісті қолданды.
У. Шелдон сыртқы белгілер мен ... ... ... ... жүргізіп, жеке тұлғаның 3 типін ұсынды:
1) Эндоморфты тип- қарны ... ... ... көп, ... ... ... ... бейнелейді.
2) Мезоморфты тип – бұлшықет жүйесі жақсы дамыған. Денесі түзу және нығыз.
Сезім және ... ... ... ... ... ... ... тип - арық, ішкі мүшелері әлсіз дамыған. ... ... ... еттері әлсіз. Мұндай адам тұйық,интровертті және өмірдің
қиын жағдайларында жалғыз болуды қалайды.
У. Шелдон құрған ... ... ... арасында
негізделген және статистикалық дәледенген болып саналады. Бұл ... ... ... ... ... ... орта мен ... жағдайлардың ескерілмей қалғанын өткір сынға
алды.
Белгілі ... ... Ян ... адамның дене құрлымы ерекшеліктерінің
темпераментпен байланысын зерттеуді шектемеуді ұсынды, адамның ... және ... ... ... ... рөл ... қарастыру керек деп тұжырымдаған. Оның ... өсуі ... және ... орта ... әсер ... ... бір ... ұшырауы мүмкін деген [4].
Ресей елінде 50 ... ... ... ... ... ... ... бағыты аса қарқындылықпен дами бастады.
Темпе-раменттердің физиологиялық негіздерін ғылыми ... ... И.П. ... ... И.П. ... ... ... темперамент
психологиясы саласындағы көптеген лабораториялық ... ... ... ... оның ... В.М. ... В.Д. Небылицын одан
ары өрбітіп,адамның жүйке жүйесінің қасиеттерін зерттеудің көптеген әдіс-
тәсілдерін ұсынды.
Қазіргі кезде ғалымдар ... ... ... ... ... ... В.С. Мерлин мектебінде темпераменттің негізгі 9
параметрлерін бөліп ... 1) ... ... 2) ... 3) ... ... 4) ... 5) еріксіз қозғалыстардың
реактивтілігі; 6) ... ... ... ... 7)
пластикалық- ригидтілік; 8) қарсылық; 9) субъективация. Алайда ... ... ... ... ... ... зейіннің
қозғыштығы таным үрдістерін сипаттайды, ал ... ... ... мінездің қасиеттеріне жатқызамыз (4).
В.М. Русаловтың ойынша темпераментті адамның сөйлеу ... ... ... ырғағына, сөйлеу қарқындылығына, грамматикалық қате-лердің
болуына, жауаптардың ... ... ... ... әрекеттеріне байланысты анықтауға болады деген. Жалпы алғанда,
әрбір адам белгілі типті жүйке ... ие ... ... ... ... ... ... Көп жағдайда бір адамның бойында бір
темпераменттің ... ... ... ... ... да ... ... беріп қалуы мүмкін. Темперамент арқылы адамның
көзқарасын, таным-түсінігін, наным-сенімін ... ... ... Темперамент
тек адамның жеке басының динамикасын ғана сипаттайды
1.3. Темперамент түрлері
Қазіргі заман психологиясына темпераменттің барша ғылыми ... ... ... ... ... – жоғары дәрежелі ... ... ... ... оның ... ... сай, қозу мен тежелуі тепе-тең.
Назарын ... ... ... ... ... мен қозғалыс қимылдары
мәнерлі, шап-шаң. Сәл нәрседен қарқылдап күледі, болмашы ... ... ... ... ... заттар мен адамдарға болған
қатынасы білініп тұрады. Сезімталдығы өте жоғары, ... ол ... ... ... мен ... елеңдей бермейді. Мұндай адам көтеріңкі
белсенділікке ие, жұмыс қабілеті мен ... ... ... жаңа ... ... ұзақ ... ... қызметін жалғастыра алады.
Зейінін таңдаған обьектіне тез ... ... ... ... ... ... мен ... тоқтау, тиым бере алады. Әдетте,
бұл типті адам ... мен ... ... ... субьектив
пайымдауларының жетегінде қалып қоймай, көбірек ... ... ... ... ... - ... сияқты жай әсерлерге берілмейді, әрекетшең және
белсенді. Бірақ холериктің әрекетшеңдігі белсенділіктен басымдау, сондықтан
ол ... ... ... ... қарағанда салғырттау, икемі
кемірек. Осыдан – ниеттері мен қызығулары тұрақтылау, ... ... ... ... ... ... ... сондықтан - толық
экстраверт.
Флегматик - әрекеті енжар, ... мен ... ... ... Оны ... де, мұңайту да оңай емес, төңіректің бәрі күлкіден
жығылып жатқанда, ол міз ... Қай ... да ... мен
байсалдылығын жоймайды. Ым-ишара жоқ, сөзі ... ... жай. ... ... қиын, дағдылары мен әрекеттерін өзгертуі ауыр. Солай да
болса, ... өте ... ... ... ... ... сезімге
берілмейді. әдетте, жаңа адамдармен араласып кете бермейді, сырттай әсерге
төзімді. Бар білгені ішінде – ... - өте ... ... ... кем ... ... көзіне жас үйіріліп, өкпелегіш, сырттай ... ... ... ... ... дауысы мен қозғалысы өте сылбыр.
әдетте, өзіне сенімсіз, үркек, болмашы қиындықтан шегінеді. ... кем, тез ... ... ... ... ... оның ... процестері әлсіз. Көпшілік меланхоликтердің өздерінің ... ... ... ... ... көп – толық интраверт.
Темпераменттердің типтері және олардың психологиялық ... ... пен ... ... ... ... ... деп түсінді. Кейінгі зерттеулер ... ... ... ... ылғи ... ... ... көрсетті.
Шындығында да, темпераментке тек жүйке жүйесінің қасиеттері ғана ... жеке ... ... ... құрылымдары да әсер ететіндігі
белгілі. Жүйке қызметінің ... ... ... ... ... ... бір ... біркелкі ортада, жүйке жүйесінің әлсіз типіне
жататын жануарлар мінез-құлқының енжар-қорғаныстық түрі, ал күшті, жүйке
үрдістері тең емес ... ... ... ... ... ... ... табиғатын адамның эмоциялық саласына
байланысты түсіндіретін. Шындығында, темперамент тек ... ... ... ол ... және ерік үрдістерінен де көрініп жатады. Адам
темпераментті туралы сөз болғанда ... ... ... ... ... мұнда жеке адамның тұтас мінез-құлқы бар
синдромы (жүйесі) жөнінде сөз болады.
Сөйтіп темперамент - ... ... ... ... ... ... ... жалпылама сипаттамасы
болып табылады.
Холерик темпераменті. Бұл типтің өкілі аса қозғыштығымен, соған орай мінез-
құлқының ... ... ... Холерик қарым-қатыста - күйгелек, бір
беткей, шабуылға жаны құмар, іс-әрекетте - ... ... ... ... істегенді ұнатады. Олар айналысқан ісіне жан-тәнімен беріледі. Осы
жолда ... ... ... ... даяр ... ... жеңіп,
мақсатына жетеді. Қайрат-жігері мұқалы, өз ... ... ... түсіп, еш нәрсеге мойны жар бермей қояды. Осылайша, тек ... ... оның ... ... бір ... ... еместігінен
болады.
Бұл жөнінде И.П. Павлов былай дейді: "Байсалдылығы жоқ қажырлы адам кез
келген іске ... күш ... ... де ... соң тез шаршап қалады,
кейіннен зауқы аумай қояды..."
Сангвиник темпераменті. Бұл ... ... ... қызу ... адам деп ... Бірақ ол ылғи қызықты іспен айналысқанда ғана
осындай күйде болады. ... іс жоқ ... ол ... ... жүреді.
Сангвиникке қимыл қозғалыста – белсенділік, өмір жағдайының өзгеруіне жеңіл
бейімдеушілік тән. Ол ... тез тіл ... ... кетеді, жұртты
жатырқамайды. Ұжым ішінде сангвиник көңілді ақ-жарқын, іске бар ықыласымен
кірісетін, әуесқой адам. Осылайша ... ... іске ... ... ... ... төзімділікпен ерінбей-жалықпай істеуді қажет
ететін жұмыс тап ... ... ... ... тез ... ... тез өзгереді. Бұл - оның көңіл күйінің
қолайсыз түрінен тез ... өзін ... іске ... кезде ақ
жарқын, жаны жайсаң жағдайға түсе ... ... Мида ... уақытша байланыстардың тез өзгеріп, қайтадан өңделуі оның ... ... ... ... ойға ... ... ... жаңаны
тез қабылдағыш, зейінді келеді. Әр ... көп ... ... нәтижелі
атқарады. Бір қалыптылықты және шапшаңдықты тілейтін жұмыстар ... ... ... И.П. Павловтың сипаттауынша, бұл барлық уақытта да
байсалды, ұстамды бір қалыпты, табанды және төзімді, еңбекқор адам. ... ... мен ... ... ... ... ... бір қалыпты тыныштықта болуға мүмкіндік береді.
Қозу үрдісін бәсеңдететін күшті тежелу оның ... ... ... ... жүйелі жұмыс істеуге, бір ... ... ... ... ... ... созылатын, бірақ күшті сарқып
алмайтындай жұмысты жақсы атқара ... ... ... ... ... ... өмір ағысының біркелкілігі менің жұмысым мен
демалуымның және қозу, тежелу үрдістерінің бір ... ... ... - салмақты адам, ол күшін босқа сарп ... ... ... жеткізеді. Ол бөспелікті сүймейді. Жұртпен қарым-қатынасы да бір
сарынды ... ... пен ... - ... осал ... Оған ырғалып, жырғалуға,
жиналып, қамдануға біраз уақыт қажет. Селқостық оның ... ... ... еместігінен, жаңа жағдайға тез
үйлесе қоймайтындығынан жақсы байқалады. Дегенмен, бұл қасиет ... ... істі ... ... ... ... Флегматиктер ұзақ уақыт жұмыс істеуге сабырлық пен әрекет етуге
төзімді ... ... - бұл ... ... аса ... ... ... тез жараланғыш келеді. Меланхоликтер тұйық,қиын жағдайлардан жол тауып
шығуға олақ, адамдардан оқшау жүргенді ұнатады. Ол ... ... және ... ... ... ... бір-бірімен тең келмеуі,
кез келген ... әсер ... ... ... баяулатып, онда
шектен тыс тежелу ... ... ... ... ... одан да зор әсер ... ... да ол ұсак-түйектің бәріне де
қатты мұңаяды немесе қатты қуанады. Психологтар мұны меланхоликтердің ... білу ... деп ... ... ... тату ұжым ... өзін ... ұстайды, жұртпен қарым-қатысқа түсіп, алған ісін
нәтижелі орындай алады, ... ... ... ... ... төрт ... өкілдері бір қалыпты жағдайдың өзінде
өздерін түрліше ұстайды екен. Осылайша ... ... ... ... ... ... ... өзгерістегі сыртқы ортаға
бейімделе алу жағдайынан көрініп отырады.
Әр адамның темперамент типі тума ... ... ... ... түріне байланысты белгілі типтің ұйымдасу проблемасы - әлі ғылыми
шешімін таппаған.
Табиғи жағдайда ... ... ... ... алу, ... соғады. Өйткені, олар адамның өмір барысында қалыптасатын әр ... ... ... көрінбей қалуы да мүмкін.
Дегенмен, ұзақ уақыт бойына жүргізілген ... ... ... ... ... «таза» түрлерін тауып алуға мүмкіндік
берді.
Оқушылардың сөйлеу ерекшеліктерінің қалыптасу жолын қарастыра ... адам ... ... реңк ... мұның балалардың
темперамент ерекшеліктерінен жақсы көрінетіндігін ... ... ... ... ... ... жоғары жүйке қызметі оның
сөйлеу ... ... ... ... ... ... сөйлеу
қарқынына) әсер етіп отырады деген қағидасының дұрыс екендігі байқалады.
Осы айтылғанмен ... ... ... анықтауда олардың жалпы
ақыл-ой әрекетінің ерекшеліктерін, жұмыс істей білу қабілетін, осыларға
байланысты әр ... ... ... ... ... ... ... жақтары ... ... ... ... ... ... ... ... |Пысық, оңтайлы ... баяу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... тежелу) қасиеттері |
|ң түрлері |жүйесінің | ... ... | ... ... | ... ... |
| |ы ... | |
| | ... ... ... ... ... ... |Тең емес (қозуы ... ... | | ... ... | ... ... тип |Күшті |Тепе-тең ... ... ... тип ... ... ... қозғалады |
|Меланхолик |Әлсіз ... |- |- ... ... ... оқушының ерекшеліктері:
ашық, көпшіл, сөзшең, кісіге қайырымды, қысылып- ... ... ... көңілді, басшылыққа, жетекшілікке құштар. Мұндай бала
жылдам және тез ... ... жиі ... келеді, көп нәрсеге
қызығады, бәрін біліп алуға тырысады, бірақ біреу бағыттап отырмаса, тез
суып кетуі де ... ... ... ... ... ... ... айтқандарын қиналмай ұғады, сұрақ қоюға жаны құмар. Оның сөзі
жылдам, анық, түсінікті, ... мен ... ... ... ... айтуға тырысады. Сөйлегенде ым-ишара (мимика, ... ... ... ... ... қозу ... ... Осындай балалардың
мінез-құлқынан қажырлылық, белсенділік ... ... ... ... болады. Сондықтан да сангвиниктер өмірге икемді, тәрбиелеуге
оңтайлы, ширақ темперамент болып саналады.
2. ... ... ... оқушының ерекшеліктері. Ол өте сақ,
ұяң, байсалды, жұртқа ... ... ... ... ... ... бала сабырлы, орынсыз асып-саспайды. Сабақта
тыныш отырады, жанындағы баланы мазаламайды. Ауыр ... ... ... ... тез ... ... ... Бір істі бастаса
салпақтап соңынан қалмайтын бала. Мұндай ... ... ... ... десе де ... Ол оқушының дауыс екпіні баяу келеді,
аптықпай, асып-саспай сөйлейді, сөзі ым – ишаралармен ... ... ... ... көпшілігі мектепке келгеннен кейін оқу
дағдыларын меңгеруде өзінің икемділіктерін жақсы көрсетеді.
3. Холерик темпераменті ... ... ... Бұл ұшып-қонып
тұратын, күйгелек, тынымсыз, шамданғыш, көңіл-күйі жиі өзгеріп тұратын,
қарым-қатынаста аумалы – ... ... ... ... ... ... бейқам ашуланшақ бала. Мұндай оқушы қимыл-әрекетті сүйеді. ... ... ... ... ... Ол ... ... әбден
беріліп, барлық ынтасын салып орындайды. Онда ой әрекетінің белсенділігі
байқалады. Ой әрекетінің ... оқу ... ... ... ... ... ... қозғалыс ойындарына бар ... ... ... ... ... алды ... ... Мұндай балалардың көбінің мінездері сотқар, шалдуар ... ... мен ... ... ... ... «күйіп-пісуге»
дайын тұрады. Ашуы шапшаң, қатты, қияңқы, ұнамсыз істерге әуес. ... ... ... ... ... топ ... даусы қатты шығып та
кетеді. Олар тез, қызу сөйлеп, төңірегіндегілерді бірден ұйытады. Холерик
темпераментіндегі бала өте ... ... ... ... ... ызақор, ашуланшақ келеді. Оның бұл сияқты ерекшеліктері ... тез және ... ... жақсы байқалады.
4. Меланхолик темпераменті басым оқушының ерекшеліктері. Сәл ... ... ... тұйық, сөзге сараң, аса баяу қозғалатын жай
басар. ... ... ... өте баяу ... ... ... ұзақ ... созылады. Меланхоликтер мектеп өміріндегі оқиғалардың
бәрін үлкен әсермен қабылдап, оларды көп ... ... ... оны
тақтаға шақырып есеп шығартса, мұның өзі оған кейде әлдеқандай зор әсер
етеді. Ол ... ... ... егер ... ... ... шыға
алмаса, осыған қатты қайғырады, көпке дейін бұл оның есінен кетпейді. Егер
мұғалім сыныптағы балалардың көзінше оған ұрсатын ... ... ету ... ... ... бала ... қарап жылап, кейде жауап айта алмайтын
жағдайға ұшырайды. Ол көпке дейін ... ... сөз ... ... ... ... ... өз жолдастарының арасында
көзге түспей, жай ғана ... ... ... деп ... Ол ... тартыншақ, тұйық болғандықтан, көпшіліктен аулақ
жүргенді жақсы ... ... ... ... ... ... ... «маубас» т.б. деп келеке ететін кездері де
болады. Ол ... ... су ... бірбет, қыңыр, қисық келеді.
Темпераменттердің адам психикасынан алатын орнын топырақтың әсемдікке
тигізетін әсерімен салыстыруға ... ... ... – адамның табиғи
жағын көрсететін басты ... ... ... де, ... ... ... ... көрсете алмайды. Өмір сүру барысында
біртіндеп қалыптасып отыратын адамның дүниетанымы мен ... ... ... ... мен ... оның темпераментіне тәуелді емес. Бұл ... ... өте ... ... «Егер қабағынан қар жауған, сөзге
сараң Валленштейн соғысты қандай ... ... ... болса, әзілқой,
сөзшең Суворов та соғыста одан аспаса, кем түспейтін».
Әр адамның ... ... ... көрінуінде сырттай із
қалдырғанмен, ақыл-ойының дамуына ешқандай елеулі әсер ете ... ... ... ... меланхолик темпераментіндегі оқушылардың
өмірінен жақсы көруге болады. Жүйке жүйесі ... жуас ... оқу ... ... жүргендері аз емес. Осы айтылғандардан
темпераменттердің қандай болмасын ... ... ... ... ... өзін ерік - ... күшті, мінезді,
ұжымның бағалы мүшесі тәрбиелеуге болатындығы байқалады.
1.4. Темпераменттің жеке адам өміріндегі рөлі.
Адамның жеке динамикалық ... оның ... ... ғана ... барша ақыл-ой топшылауынан, ниеттері мен қызмет
бабынан көрінеді. Темперамент ерекшеліктернің оқу мен еңбек барысына ... ... ... ... ... ... ... – олардың психикалық мүмкіндіктер деңгейінде емес, өзіндік іске ... ... ... ... ... ... ... нәтиже мен
темперамент арасында ешқандай тәуелді байланыс болмайды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... оның
шапшаң не енжар екендігіне қарамай, бірдей өлшемде болады, себебі соңғы
өнім нәтижесі ... ... ... сеп-түрткілер мен қабілет
деңгейіне байланысты келеді. Темперамент ерекшеліктері сол әрекетті орындау
тәсілдерін өзгертуге ... ... ... ... ... ... нәтиже емес, сол нәтижеге жету
жолдарын таңдауымен ... ... тума ... ... ортаға және өз басын билей алуға байланысты ... ... ... ... орай жауап-әрекет, бір жағынан жүйке
жүйесінің сипатына, екінші тараптан – оқу тәрбие мен ... ... ... ... ұшқыштың, боксердің, жүргізушінің әрекет
шапшаңдығы тума ... ... ... жаттығу мен үйренудің нәтижесі. Ал
сол әрекеттердің іске асу шегі жүйке ... ... ... ... ... ... оқытумен кемелденбейді, ондайда
темперамент бітістері шек қояды. Мысалы, домбыраны әркім де тартуы ... ... ... болу – ... ... берілген өнер. Мұндайда маман
дайындау үшін кәсіби ... ... ... ... ... негіздеп, кәсіби мамандандырылған адамдар өз ... ... зор ... жете алады.
Адам іс-әрекетінің жемісті ... сол ... ... ... байланысты. Мысалы, қызмет нысандары тез ауысатын,
жаңа ... ... ... көп ... бір өмір қалпынан екіншісіне
кзшу ... ... ... ... ... ... ... Ал
флегматиктер әрекетте сылбыр, енжар көрінгенімен, жай, бірқалыпты, тұрақты
бір тәртіппен орындалатын қызметтерде өте ... ... ... көп,
жалықтыратын, қарапайым істерде меланхоликтер шыдамдылық көрсете алады,
мұндайда олар ... ... онша ... Ал ... бабы
мен әдістері шектелген, еркін қимылға мүмкіндік жоқ жерде – сангвиник пен
холерик ... ... мен ... оңтайластыру мен олардың тиімділігін көтеру жолында
әрбір педагог өз шәкіртінің темперамент типін мүмкіндігінше ... ... жөн. Осы ... ... ... ... оқу істерін мейлінше
жиі бақылауға алған дұрыс. Бұл ... ... ... ... ... қатынасқа сай келеңсіз жауап әрекет болуы сөзсіз. ... ... қай ... ... орынды талаппен, әділ бағалануы ... ... ... ... ... тоқтатып, белгілі күш
жұмсауды талап еткен істерге қосып отыру керек. Оны ұдайы белсенді ... ... ... үзбей жеткізіп тұру қажет.
Флегматик қызғылықты, белсенді әрекетке келіп, жұрт ... ... Оны бір ... ... ... бермеген дұрыс. Ал
меланхоликпен жұмыс істеуде дөрекі сөз, тұрпайы қатынас қана ... ... ... ... ... өзі орынсыз. Онымен жіберген қате-
кемшіліктері жөнінде оңаша әңгімелескен жөн. Оған ... ... ... ... ... ... ұшқыны үшін де мезетінде мақтап,
қошеметтеп тастау керек. Ескертулер мен ... ... ... ... жария еткен орынды. Меланхолик - өте сезімтал, өкпешіл
тұлға, ... оған ... өте ... ... ниет ... ... адамның қай мазмұнда болмасын өз іс-әрекетін жүзеге келтіруі
тікелей темпераментке ... ... ... ... ... отырып, еске түсіру, қабылдағанды ... ... ... ой ... мен ... ... және ... айқындап береді.
Темпераменттерді тәрбиелеу мәселесі
Адамдардың темпераментін анықтау үшін оны мұқият зерттеу қажет
болады. Көпшілік ... ... ... ... ... да, ... орай кейде қате қорытындылар жасалады. Темпераменттер
жүйке жүйесінің тума типтеріне ... ... ... оларды тек
лабаратория жағдайында ғана зерттеу жақсы нәтиже береді. Жоғарыда атап
өткендей, адамның іске ... ... ... және істің әр
саласында бір темпераменттің өзі әр түрлі көрінетіндерін психология ғылымы
дәлелдеп отыр.
Түрлі темпераменттердің ... ... ... ... деп ... ... келгенінің де ұнамды, ұнамсыз жақтары бар. Мұны 5– сызбанұсқадан
байқауға ... адам өз ... ... ... біліп, нашар жақтарынан
арылу жолын қарастырса, сөйтіп өз темпераментін меңгере алатын халге жетсе
– бұл осы ... ... ... ... бірі ... Ал, ... адам ... еріп, өзіне-өзі ие болмаса,
темпераменттің қайсысы болсын адамды ұнамсыз етіп көрсететін болады.
Оқушылардың ... ... етіп ... ... ... ... бөліп отырудың маңызы зор. Темперамент
тәрбиесіне ... ... И.П. ... ... ... ... туалы
іліміне сүйенуі тиіс. Павлов ілімі жүйке жүйесінің типтері өмір ... ... ... тума ерекшеліктерімен қоса, қоғамдық
тәрбиенің әсерімен қалыптасатын типтері де болатындығын, ... ... ... ... ... өзгертуге болатындығын көрсетті.
Мәселен, қозуы аса ... ... ... ... процестерін теңдестіру
арқылы одан темпераменттердің жақсы ... ... ... Осы ... ... отырып, тәрбиешілер холериктерді
ұстамсыздықтан ... ... ұзақ ... ... ... ... ... асықпай ... ... ... ... ... ... ... тиіс. Мұғалім оқушылардың темпераменттерін ... ... ... ... ісімен орайластыра жүргізуді
жоспарлағаны жөн. ... ... ... ... ұйымдастырғанда,
әсіресе, мінез-құлықтық кейбір теріс көріністері әңгіме болған ... ... ... еске ... отырылуы тиіс. Мұғалім үй
тапсырмаларын сұрау, жаңа сабақты пысықтау кездерінде де әр ... ... ... ... ... тілі мен ... ... холерикті
тыныштандырып, үндемей отырған флегматикті жауап беруге шақыру мұғалімнен
асқан ... ... ... Ал, ... ... меланхолик бала тәртіп
бұзған болса (мұндай жағдай өте сирек болады, әрі олар өздері бірінші ... оны жұрт ... ... ... ... ... Мұндай баламен
істің мәнісін ашу үшін, оңаша сөйлескен дұрыс. Холерик темпераментіндегі
балаға қатаң ... ... ... ... қалайда орындатқызу жағын
ойластырмаса болмайды. Сангвиниктер мен холериктердің ... ... ... ... ... өте ... әдет. Бірақ бұларды
қадағалап, жұмысына бағыт беріп ... ... ... ... ... әсіресе, сангвиниктерді қатты бақылаған абзал, өйткені, олар
жұмылып кіріскендерімен, жылдам суып қалатын балалар.
Темпераменттерді ... ... ... ... ... ... ... жүргізілгені дұрыс. Адамның өзін-
өзі ұстай алу қабілетінің дамуы темперамент тәрбиесіне ... ... ... ... ... ... де алдыңғы қатардан орын алу қажет.
Ерік –жігері күшті дамыған адамға темпераменттің қандайы болса да ... ... ... ... өкілі боп саналған орыс қолбасшысы
Суворов, ерік-жігерінің аса күштілігінен темпераментінің жетегінде кетпей,
ерлік істердің небір ... ... ... ... ... шығаруға
зор үлес қосқан.
Оқушылардың темпераменттерін тәрбиелеудің айтылғандардан басқа да
көп әдістер мен ... бар. Бұл ... ... ... баяу болса да,
темпераменттердің өзгеріп отыратындығын, яғни ол адамның жасына, білімі мен
тәжірибесіне, ... ... ... байланысты түрлі
өзгерулерге түсетіндігін ылғи да еске ... ... орай ... ... ... жүргізу қажет. Мәселен, оқушының жасына қарай оқудағы ... ... ... ... ... ... ... араласатындығын ұдайы қадағалау, олардың ата-аналарымен байланыс
жасау, әсіресе, қоғамдық пайдалы ... ... ... қажет.
«темпераментті тізгіндей білу үшін адамның жақсы тәрбиеленуі керек» (М.
Жұмабаев).
Темперамент және жеке адамның ... ... оның ... ... ... тип ... ғана
тәуелді болмай, жүйке қызметінің ... өмір ... ... де ... ... еске ұстау қажет. Кейде тыныш бір қалыпты
флегматик холерикше эмоциясы ... ... әлек ... ал
холериктің кейбір жағдайларда өз ... ... ... ... ... ... ... де болады.
Осындай көріністер кейбір психологтарды аралас темперамент те болады деген
пікірге алып ... ... ... ... деуге болмайды. Аралық
темпераменттер болады деген дұрысырақ.
Бір адамның өзінде де әр жағдайда түрлі мінез-кұлық ... ... ... ... ... осы ... ... өзгешеліктері еске алынады,
өйткені, мұндай жағдайларда жүйке жүйесінің түрлі типтерінде көңіл ... ... ... ... - ... түсуі, бұрқануы, ал
флегматикке - ұстамдылық, меланхоликке - өз күшіне сенімсіздік т.б. ... ... осы ... ... типтік белгісі болып табылады. Егер
адам сыртқы әсерге қалай болса солай қарайтын болса, осы ... өзі ... ... қажет. Мұндайда кездейсоқ реакцияның типтік болып шығуы да
ықтимал. Мәселен, флегматиктің ашуы мен ... ... ұзақ ... сан рет ... әсерден кейін туса, холерикте осындай жағдай
бірден пайда болады.
Адамның жабырқауы мен солқылдақтығы да осы тектес болады. ... ... ... ... ... кездегі қажудан туындаса, меланхоликтерде бұл
жайт қарым-қатынас пен өмір жағдайының түбегейлі ... ... ... ... ... ... үстінде белең береді.
Осы айтылғандарды ескеру және білу - адам темпераменттерінің ерекшеліктерін
ажырату үшін қажет.
ІІ. Бөлім. Кіші ... ... ... ... ... ... ... диагностикалық әдістерді таңдауға
даярлау .
Оқушылардың мінез-құлқын жан-жақты етіп ... ... ... ... ... ... зор. ... тәрбиесінде
әрбір мұғалім И.П.Павловтың жүйке жүйесінің типтері туралы іліміне сүйенуі
тиіс. Мәселен, аса күшті ұстамсыз типтің жүйке
процестерін теңдестіру ... одан ... ... ... ... ... Осы ілімге сүйене отырып ... ... ... ... ұзақ ... ... істеуге
үйретіп, сангвиниктерді жұмысты сабырмен асықпай істеуге, флегматиктерді
жайбарақаттылыққа салғызбай, меланхоликтерді өздеріне сенуге, ... ... ... ... ... ... моралдық қасиеттерін тәрбиелеу ... ... ... жөн. ... сабақ үстіндегі тәртібін ұйымдастырғанда,
әсіресе мінез-құлықтың кейбір теріс көріністері әңгіме болған кезде ... ... еске ... ... ... ... ... сұрау, жаңа сабақты пысықтау кездерінде де әр баламен жеке
үндесіп отырмаса болмайды. ... тілі мен ... ... ... ... ... ... жауап беруге шақыру мұғалімнен
асқан байсалдылықты қажет ... Ал ... ... ... бала ... ... ... жағдай өте сирек болады, әрі олар өздері бірінші ... оны жұрт ... ... ... ... ... ... баламен
істің мәнісін ашу үшін оңаша сөйлескен дұрыс, тіпті бір қараудың өзі ... ... ... ... ... ... ... қойылған талапты
қалайда орындатқызу жағын ... ... ... ... мектептегі қоғам жұмыстарына өз еріктерімен қатысатыны өте
жақсы әдет. Бірақ оларды қадағалап, жұмысына бағыт ... ... ... төмен болуы ықтимал. Әсіресе сангвиниктерді қатты бақылаған абзал,
өйткені олар ... ... ... суып қалатын болады.
Темпераменттерді тәрбиелеуде баланың ерік-жігерін, мінез ... ... ... ... ... дұрыс. Адамның өзін-өзі
ұстай алу қабілетінің дамуы темперамент тәрбиесіне жақсы жәрдем береді.
Оқушылардың темпераменттерін ... ... ... да ... мен ... бар. Бұл ... әрбір мүғалім баяу болса да
темпераменттердің өзгеріп ... яғни ол ... ... ... мен
тәжірибесіне, тәлім-тәрбиесіне, ... ... ... ... ... да есте ... осыған орай әрбір ... ... ... ... ... оқушының жасына қарай оқудағы үлгірім
дәрежесін, тәртібін, басқа балалармен қарым-қатынасын, қоғам ... ... ... ... олардың ата-аналарымен байланыс
жасап, әсіресе қоғамдың пайдалы еңбекке қатыстырып отыруы қажет.
Сұрақтар мен тапсырмалар:
1. ... ... ... ... ... алғаш ой пікір айтқан кім?
3. Ағзада қанның пропорциясы көп болса, ол қалай аталады?
4. Қара өт басым ... ол ... ... ... ... ... ғылыми тұрғыдан дәйекті етіп
түсіндірген кім?
5. ... ... ... қай түрі ... ... ... өзгереді және оларды қалай тәрбиелеуге болады?
1-тапсырма
Ерекше зейін қоюды талап ететін қызу ... ... ... ... белгісі байқалмайды. Үлкен жауапкершілік жүктелген ... ... ... ... ... ... жүреді. Ақыл-ойы
жұмыста белсенді, арқилы күрделі мәселелерді ... ... ... ... ... ... дербес өз ой-пікірі бар.
2-тапсырма
Көңіл қойған ісіне қабілетті, зейінін белгілі іске ... ... ... ... іске ... тез аударады. Күрделі материалды талдап
істеуге, не ... ... ... ... тұжырымдап, пайымдап айтады.
Ұстамды.
3-тапсырма
Ақыл-оймен атқаратын жұмыста төзімсіз. Тез шаршайды, үй-қышыл. Қатты
шаршағанда, қозу процесі ... ... ... шығуға дәрменсіз.
Тұрақсыз. Ауызша сөздерінен тез қорытынды шығара алмайды. ... ... ... ... тез ... кете алмайды.
4-тапсырма
Қозу-тежелуі тепе-тең және байсалды. Ұстамды. Жинақы да шыдамды,
сөйлеген сөзі мазмұнды, өзін бір қалыпты, ... ... тез ... ... де ... ... қызу кірісіп, оған
бейімділігін көрсетеді жаңаны тез ... ... ... тез ... ... тез ... ... Сезімге берілгіш. Қызықты
сабақта белсенділік, қабілеттілік танытады. Достарымен тез тіл табысады.
6-тапсырма
Олжас 5-сыныпта оқиды. Көңілді, ашың-жарқын, ... ... ... ... ... ол досының тәртібін сынады. Соңынан екеуі
ренжісіп қалды. Ақырында ... ... ... ... ... ... да бар. ... мерекеге байланысты оған тақпақ жаттау міндеттелді.
Алғашында ол бар ... ... 2-3 ... соң, ... ... бас ... ... оқиды, әр нәрсеге әуесқой, шамасы келмейтін іске
ұмтыдады. Өте қозғалғыш. Елгезек. Тіл ... Қолы ... ... ... жалтақтап отырады. Сөзінде солғындық бар. Ойынан жаңылып, сөзінен
кідіріп қалады. Ашушаң, кейде күліп тұрып, ... ... ... ... Әр істе ... мұғалімге сұрақты көп қояды. Жақсы баға
алғанды ұнатады, ... ... ... өзін-өзі ұстай алмайды.
8-тапсырма
Шынар 5-сыныпта оқиды. Өте сезімтал, әсерленгіш, сәл нәрсеге қиналып,
көзіне жас алып, жылай салады. Бірде ол ... ... тез ... да ... Тез өкпелегіш, өкпесін көпке сақтайды. Оңаша өзімен-
өзі болғанды, ойлағанды қалайды. Тәртіп ережелерінің, бәріне ... ... ... ... ... Егер ... ... қиындыңқа түссе,
оны аяқтамай тастай салады. Бірақ айтқанында тұрғысы келсе, тапсырманы
орындауға көбіне өзге ... кем ... ... ... Қозғалғыш, сабақта бір сәт ... ... ... ... ... тез ... ... көңілді, сергек жүреді.
Қандай көңіл-күйде болмасын, әр кез ... ... "өте ... ... береді. Алған бағаларын жасырмайды. Екілік алса "байқаусызда алдым"
дейді. Сирек ... ... ... де ... ... ұзаққа
созылмайды, бет құбылысы мәнерлі. Жеңілтектігіне қарамастан, тәртіпке тез
көнеді.
10-тапсырма
Жанар 5-сынып оқушысы. Қимыл-қозғалысы баяу, бір ... ... ... ... баяу ... ... іске тыңғылықты. Бұл
ерекшелігі бақылау ... ... ... ... ... ... ең ... тапсырады.
11-тапсырма
Асхат 5-сыныпта оқиды, барлық уақытта жалғыз, өзімен-өзі тыныш, тұнжырап
жүреді. Реніші мен өкпесін ұзақ уақыт ... ... ... ... бойы сөйлеспейді. Өз күшіне өзі сенбейді. Сабақта нашар жауап береді.
Сабақтабасқа балалармен салыстырғанда тез ... Егер ... ... ... ... тапсырманы тыңғылықты орындайды.
Тест
Мына берілген төрт қасиеттердің қайсысы сізге тән:
1. а) ... ... ... ... ... шат, ... ... салмақты, сабырлы, байсалды
г) ұялшақ, жасқаншақ, именгіш.
2. а) ұстамсыз, ашушаң
б) жігерлі, қайратты, ... ... бір ... ... ... жаңа ... сасу, абыржу тән
3. а) шыдамсыз, ... ... ісін ... ... ... ... саң, ... парасатты
г) жаңа адамдармен байланысқа түсу қиын
4. а) тік ... ... ... өзін асыра бағалауға бейім
в) күте білмейді
г) өз күшіне сенбейді
5. а) батыл, ынталы
б) жаңаны тез ұғып ... ... ... тұйың, сөзге сараң, босқа сөйлегенді ұнатпайды
г) жалғыздыққа қайғырмайды
6. а) қисық, қыңыр, ... ... ... сөйлегенде жай ырғақпен, бір қалыпты, тоқталыстармен сөйлейді
г) сөтсіздіктерге кездескенде сасып қалу және жабырқаушылық
7. а) талас, дауда тапқыр
б) сәтсіздіктермен, ... ... ... ... ... өзімен-өзі болғанды ұнатады
8. а) тәуекел істерге бейім
б) түрлі жағдайларға тез ... ... істі ... ... жеткізеді
г) тез шаршайды
9. а) жұмысты, істі жұлқынып істейді
б) жаңа іске қызығушылықпен кіріседі
в) босқа күш жұмсамайды
г) бәсең, жай ... ... ... баяу
10. а) Кек сақтамайды және үрейшіл, жасқаншақ
б) егер бір нәрсе қызықтырмаса тез суиды
в) қатал күн тәртібін, ... ... бір ... ұстайды
г) еріксіз әңгімелесушінің мінезіне көнеді
11. а) өте тез және қызба, іркіліспен сөйлейді
б) жаңа іске тез кірісіп кетесіз және бір ... ... іске тез ... ... ұмтылысыңызды жеңіл ұстап қаласыз
г) көзден жас шыңқанша әсершілсіз
12. а) үшқалақ, қызбалыққа бейім
б) күнделікті ... ... ... азап ... ... және ұялтқанда көп қайғырмайды
г) қоршаған ортадағы адамдарға, өзіне талаптары жоғары
13. а) агрессивті, төбелесуге өзір
б) көпшіл, қайырымды, ықыласты
в) жылы ... ... ... бағытталған өткір орынды-орынсыз сындарды
кішіпейілділікпен қабылдайды
г) күдікшіл, күмәншіл
14. а) ... ... ... ... ... қызығушылықтары тұрақты
г) сезімтал, тез жараланғыш
15. а) айқын ымдауға қабілеті бар
б) зор, тез, анық және ... дене ... ... ... ... іске өте жай қосылады және бір істен екінші іске ауыса береді
г) ... тыс ... а) тез ... ... және істі тез ... ... ... қандай жағдайға да сабырлы
в) қарым-қатынаста бәріне бірдей қарайды
г) тұйық, ... ... а) ... ... ... ... ... сергек
в) барлық істе ұқыптылықты ұнатады
г) белсенділігі аз, ұялшақ, жасқаншақ
18. а) қызу, тез қимылдар иесі
б) тез ұйықтап ... тез ... жаңа ... ... ... көнгіш, тіл алғыш
19. а) жинақы емес, шешім қабылдауға асығыстау
б) ... ... ... ... ... ... жігерсіз, қозғалыстары аз, көңілсіз, босаң
г) бастаған ісін аяғына ... а) ... тез ... ... ... ... іске ... қарауға бейім
в) зор табандылың, төзім иесі
г) қолдау мен ұялтуға өте ынтасыз
2.2. Эксперимент ... және ... ... №9 ... ... мектеп-гимназиясы,5-ші сынып
оқушыларына өткізілген эксперимент қорытындысы.
|№ |Аты – жөні ... ... ... ... |
| |Азатбеков Н. |+ | | | |
| ... Р. |+ | | | |
| ... Ж | | |+ | |
| ... О. | | |+ | |
| ... Қ. | | | |+ |
| ... Ж. | |+ | | |
| ... Н. | | |+ | |
| ... Ә. | |+ | | |
| ... А. | |+ | | |
| ... А. | | | |+ ... "а", "б", "в", ... ... ... әрқайсысын
5-ке көбейтіңіз. Содан шыққанның қайсысы басым болса, ... сіз сол ... ... - ... ... тип. ... ... Әдетте,
оның қимыл-қозғалысы батыл, шапшаң ... Ол ... ... ... барлық ынтасын салып орындайды. Ой-әрекеттің белсенділігі оқу
тапсырмаларын орындауынан көрінеді. Спорт, әсіресе, қозғалыс ойындарына ... ... ... сотқар, шалдуар келеді. Өз эмоциялары мен
қимыл-қозғалыстарын ... ... ... ... дайын тұрады.
Бұлардың сөзі жылдам, интонациялары толқымалы, ... қызу ... тез ... Олар өте ... түрлі әсерлерге тез
беріледі, ызақор, ашуланшаң келеді. Оның мұндай мінез ерекшеліктері өткір
көзінен, тез және ... ... ... байқалады.
б) Сангвиник - жылдам және тез қозғыш, көңіл күйі жиі ... ... ... ... ... ... ... тырысады, бірақ, біреу бағыттап
отырмаса, тез айнып кетуі ықтимал. Ақыл-ой әрекеті белсенді ... ... ... ... түсінікті, паузалар мен интонацияларды жақсы саңтайды.
Сезді мәнерлеп айтуға тырысады. Сөйлегенде ым-ишара жағы ... ... ... қозу ... ... Олардың мінез-құлқынан
қажырлылық, белсенділік сияқты кейбір жақсы қасиеттерді көруге болады.
Сондықтан олар ... ... ... оқтайлы, ширақ темпе-рамент болып
саналады.
в) Флегматик - ... ... ... ... ... ... ... екпіні баяу, асықпай-аптықпай сөйлейді, сөзі ым-
ишаралармен ерекшеленіп тұрмайды. ... ... ... ... Қызығушылықтары да тұрақты. Жаңа іске жай қосылады, бір істен
екінші іске ауысуы да баяу.
г) ... - ... ... ... ... көпшіліктен
аулақ жүргенді жақсы көреді. Барлық эмоциялары ішінде, өте сезімтал,
жасқаншақ, өз күшіне ... ... пен ... ... бай-ланысқа
түсуі қиын. Қызығушылықтары тұраңты, жаңа ортада кей ... және ... ... ... ... ... және ... туралы не білуіміз керек.
Темперамент және мінез адамның ... ... ... типтік әсері
және сол әсердің айналадағы ортаға ықпалы. Осы қасиет адамдардың ... ... әсер ... ... ... ... танымай
алғаш көріп тұрған кезде.
Темперамент типтері әр адамның динамикалық ... дара ... ... ... ... ... ... эмоционалдық сезімдегі
және қимыл-қозғалысындағы өзгешеліктерді анықтайдьі. Темпераменттің әр
типіне үйреніп, олардың әр біреуінің ... ... ... қозу шапшаңдығын білуге болады. Адамдардың мінез-
құлқындағы айырмашылығы темперамент ... ... ... ... ... адамдар қарым-қатынас жасауда басқалармен іскер қарым-қаты-нас
жасауға болады.
адамзат жүйке жүйесінің және ... тума ... - ... ... ... ... түрлері мен оның
практикалық іс-әрекеті және өмірдегі жағдайлар.
3-топ - әдісіне - әр ... ... ... ... ... ... ... олардың құндылығы мен даму кезеңінің мінездемесіне
жатады.
4-топ - әдісіне - адамдардың жеке құрылымы туралы ... ... Олар ... жеке даму сапасын сол сұрақтарға сәйкес аныңтауға
мүмкіндік ... Бұл ... жеке ... ... ... ... оларды
бағ алау әдістері берілген. Адамның психикалық қалпына диагноз қою әдісі.
Адамның психикалық және дене құрылысына түскен күшті және ... ... ... ... ... қойылатын- диагностикалың әдіс.
Сізге 30 пар ... ... ... әр ... ... ... берілген. Бағанадағы берілген екі мәліметтің қайсысы
сіздің психикалық жағдайыңызға сәйкес келеді, соны ... Сол ... ... - кері ... ... ... ... ал оң жақтағы -
қалыпты эмоционалдық қалыпқа сәйкес келеді.
Екеуіне сәйкес келмейтін қалып 0 болып ... ... ... ... ... санымен сәйкес келеді.
|1. Хал-жағдайым шамалы ... ... ... Өзімді әлсіз сезінемін |Өзімді күшті сезінемін |
|3. Сылбыр ... ... ... аз ... ... Көңілсіз ... ... ... ... ... ... ... Шаршаған ... ... ... ... мол ... ... ... ... іс ... ... ... ... ... ... ... ... риза |
|13. Шашыраңқы ... ... Ауру |Сау ... Ынтасыз ... ... ... ... ... бөлу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Әлі жоқ ... ... ... |Қуатты ... ... ... ... түр ... ... ... |
| ... тұр ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |Тың ... ... қиын ... ... ... Ұқыпсыз ... ... ... ... ... ... ... Наразы ... ... пap ... 3 ... он-оннан бөлінеді. Осы бағандарға қатысты адамның 3
психикалық белсенділігі, көңіл күйі анықталады.
Бағандар арасындағы мәліметтердің реттік санын білу ... ... ... 8, 13, 14,19, 20, 25, 26 - ... 4, 9, 10, 15, 16, 21, 22, 27, 28 - белсенді.
5, 6, 11, 12, 17, 18, 23, 24, 29, 30 - ... ... ... ... ұпайы әрбір бағанда - 30 ұпайдан. Ал
кері жағдайдағы да - 30 ... ... ... ... ... жағдайда
90 ұпайға сай келеді, ал кері жағдайда да - 90 ұпайға.
Осы алынған түйінге байланысты мынадай қорытынды ... ... ... 70-тен 90-ға дейін болса, онда сіздің хал-жағдайыңыз, белсенділігіңіз
және көңіл-күйіңіз әрқашанда өте жақсы. Ал барлық ұпайы-ңыз ... ... ... онда ... ... ... және ... жағдайда жаңсы.
Егер ұпайыңыз 10-нан 39-ға ... ... онда ... ... және ... кейде жақсы болады.
Егер ұпайыңыз 0 мен 9 аралығында болса, сіздің тип-тік хал-жағдайыңыз,
белсенділігіңіз жөне көңіл-күйіңіз анықталмайды.
Егер жинаған ... кері ... және ... 10 ... ... ... ... келтіруге болады. Яғни сіздің хал-жағдайыңыз,
белсенділігіңіз және көңіл-күйіңіз көбіне шамалы болады. Егер ... кері ... және 69-40 ... ... ... онда көпшілік
жағдайда сіздің хал-жағдайыңыз, белсенділігіңіз және көңіл-күйіңіз ... Ең ... ... 90-70 ... онда ... хал-
жағдайыңыз, белсенділігіңіз және көңіл-күйіңіз әр уақытта өте нашар ... бұл ... екі ... ... ортамен эмоционалдьщ ңарым-
қатынастарының нашар екенін көрсетеді.
Адамның темперамент түрлерін ... және ... ... әдістің көмегі арқылы адамның қуатын, эмоциясын, жылдамдығын анықтауға
болады. Бүл темперамент түрлері адамның іскерлік әрекетінде және ... ... әр ... ... ... ... төмендегі
сұрақтарға "иә", "жоқ" деп жауап беруге тиіссіз.
2.3. Интерпретация ... ... ... ... ... ... |
| ... |Келіс-пе|Келісемі|Толық |
| ...... |мін | | |ін ... Мен ... ... |1 |2 |3 |4 ... ... ... |1 |2 |3 |4 ... Қызу ... ... |1 |2 |3 |4 ... ... ... |1 |2 |3 |4 ... Өзімді еркін |1 |2 |3 |4 ... | | | | ... ... |1 |2 |3 |4 ... Көңілсіз жағдайлар |1 |2 |3 |4 ... | | | | ... ... ... |1 |2 |3 |4 ... | | | | ... ... |1 |2 |3 |4 ... Ішкі ... |1 |2 |3 |4 ... | | | | ... ... ... |1 |2 |3 |4 ... ... |1 |2 |3 |4 ... ... келе |1 |2 |3 |4 ... ... | | | | ... ... |1 |2 |3 |4 ... He ... не ... |1 |2 |3 |4 ... ... | | | | ... ... ... |1 |2 |3 |4 ... Бар ... сол істе|1 |2 |3 |4 ... Өте ... |1 |2 |3 |4 ... ... ... |1 |2 |3 |4 ... Маған жайлы |1 |2 |3 |4 ... ... ... ... |
| ... |Келіспей|Келісемі|Толық |
| ...... |мін | | |н ... ... ... ... |1 |2 |3 |4 ... | | | | ... ... ... |1 |2 |3 |4 |
|3 Оңай ... |1 |2 |3 |4 ... ... сияқты ырысты |1 |2 |3 |4 ... ... | | | | ... ... жайтгарды қатты |1 |2 |3 |4 ... | | | | ... ... ... ... |1 |2 |3 |4 ... мол екені | | | | ... | | | | ... ... ... |1 |2 |3 |4 ... Алда ... ... |1 |2 |3 |4 ... | | | | ... Бос ... үшін көп |1 |2 |3 |4 ... | | | | ... ... ... боламын |1 |2 |3 |1 ... ... ... ауыр ... |2 |3 |4 ... | | | | ... ... сенімді |1 |2 |3 |4 ... | | | | ... ... ... |1 |2 |3 |4 ... | | | | ... ... ... |2 |3 |4 ... | | | | ... ... ... |1 |2 |3 |4 ... Өмірге ризамын |1 |2 |3 |4 ... ... ... ... |2 |3 |4 ... | | | | ... Кейде өзімді бақытсыз |1 |2 |3 |4 ... | | | | ... ... ... |1 |2 |3 |4 ... ... жұмыстарым |1 |2 |3 |4 ... ... ... | | | ... ... ... ... бағаны ... ... ... ... ... жауаптар және |
|пайымда|оның жиналған ұпайы|пайымдаудың |оның жиналған ұпайы |
|удың | ... саны | ... | | | ... | | | |
| | | | |
|1 |2 |3 |4 | |1 |2 |3 |4 | |1 |4 |3 |2 |1 |1 |4 |3 |2 |1 | |2 |4 |3 |2 ... |1 |2 |3 |4 | |3 |1 |2 |3 |4 |3 |1 |2 |3 |4 | |4 |1 |2 |3 |4 |4 |1 |2 ... | |5 |4 |3 |2 |1 |5 |1 |2 |3 |4 | |6 |1 |2 |3 |4 |6 |4 |3 |2 |1 | |7 ... |3 |4 |7 |4 |3 |2 |1 | |8 |4 |3 |2 |1 |8 |1 |2 |3 |4 | |9 |1 |2 |3 |4 ... |2 |3 |4 | |10 |4 |3 |2 |1 |10 |4 |3 |2 |1 | |11 |4 |3 |2 |1 |11 |1 ... |4 | |12 |1 |2 |3 |4 |12 |1 |2 |3 |4 | |13 |1 |2 |3 |4 |13 |1 |2 |3 |4 ... |1 |2 |3 |4 |14 |1 |2 |3 |4 | |15 |4 |3 |2 |1 |15 |1 |2 |3 |4 | |16 ... |2 |1 |16 |4 |3 |2 |1 | |17 |1 |2 |3 |4 |17 |1 |2 |3 |4 | |18 |1 |2 ... |18 |1 |2 |3 |4 | |19 |4 |3 |2 |1 |19 |4 |3 |2 |1 | |20 |4 |3 |2 |1 ... |2 |3 |4 | ... табиғи, қарапайым көріністері балалық шақта ... Бала ... ... оның ... ортамен қарым-қатынасы күрделене
түседі де, оның одан ... ... де мол ... ... ... ... ... ерекшеліктері бүркемеленеді. Дамудың
жоғары денгейінде темпераменттерді анықтаудың қиынға соғатынының тағы ... ... ... ... араласып, қарым-қатынастың жаңа
формаларының ішіне еніп кететіндігінен деп ұғыну ... ... да ... темперамент көріністерін - мінез бітімі деп, керісінше, мінез
бітімдерін - ... ... деп ... ... ... қызметімен темпераменттің типтері өте
ерте ... ... ... ... жеке адам реакциясының негізгі түрі болып келетін
балалық шақта ол "таза" күйінде де кездеседі. Өмір сүру ... ... ішкі ... сапалық өзгерістерге түсіп отырады. Даму барысында
темпераменттің бір белгісінің әлсіреп, екіншісінің ... ... ... ... жақтарының өзгеріске ұшырап отыруы да
ықтимал.
Даму барысында туындайтын осындай сапалы өзгерістердің осы ... ... ... ... ... ... ... әрекеті мен
тәрбиесіне тәуелді.
Өмір жағдайлары темпераменттердің материалдық негізі болып табылатын
жүйке жүйесі қызметінің өзгешеліктеріне ... ... – 5 ... бері ... ойды ... ... Оған ... қызығушылықтың төркіні – адамдар бойында болатын дара
өзгешеліктер. Әр адамның жан ... өз ... бір ... ... бір ... адам ... ... және физиологиялық
құрылымы мен дамуына байланысты ... ... - ... ... мен ... ... бола алуында. Темперамент адамның
биологиялық сипатынан ... ... ... ... психикалық
айырмашылықтар: эмоция тереңдігі, қарқындылығы, тұрақтылығы, ауыспалы-
қозғалғыштығы – бәрі осы темперамент ... ... ... ... ... ... мәселесінің шешілмеген, талас-тартысты қырлары
баршылық. Бірақ проблемаға ... ... ... ... бәрінің мойындайтыны: темперамент – жеке адамның әлеуметтік
тұлға ретінде қалыптасуының биологиялық, яғни табиғи ... ...... ... ... ... ... психиканың дара қасиеттерінің ... ... ... ... ... ... оның мазмұны, мақсаты
және сеп-түрткілеріне тәуелсіз бірқалыпты ... ... ... ... ... ... байланыста темперамент кейпін өрнектейді.
Темперамент түрлерінің жақсы не жаманы болмайды. Олардың ... ... ... ие, сондықтан басты назар темпераментті реттеп,
түзетуге қаратылмай, нақты іс-әрекетте оның ... ... ... әрі ... пайдаланудың жолдарын табуға бағытталған жөн. Адам ежелден ... ... ... ... ... ... ... аз санды саналық бейнелер тобына біріктіруге ... ... аз ... ... ... ... біріктіруге тырысқан. Мұндай
жалпыланған бейнелер бірігімін психология тарихында алғашқыдан темперамент
типтері деп атаған.
Әр адамның темперамент типі тума ... ... ... ... ... байланысты белгілі типтің ұйымдасу проблемасы - әлі ғылыми
шешімін таппаған.
Табиғи жағдайда темпераменттердің «таза» түрін ажырата алу, ... ... ... олар ... өмір барысында қалыптасатын әр ... ... ... ... қалуы да мүмкін.
Дегенмен, ұзақ уақыт бойына жүргізілген зерттеулер төменгі ... ... ... «таза» түрлерін тауып алуға мүмкіндік
берді
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Жарықбаев Қ. ... ... ... ... Зимняя И.А. Педагогикалық психология. Оқулық.Алматы-2005.
3. ... Ж.И., ... ... ... ... А. ... психология,Алматы,1996.
5. Тәжібаев Т. Жалпы психология. Алматы 1993.
6. «Психология танымы» ... ... . ... 2000 ж
7. «Жантану негіздері» Қ.Жарықбаев . Алматы 2002 ж
8. «Жалпы психология» ... . ...... 2003 ж
9. Қ. Жарықбаев, Ө. Озғанбаев Жантануға кіріспе. Алматы, 2000ж
10. Т. Тәжібаев Жалпы ... ... « ... ... ... Қ. ... ... психология. Алматы « Мектеп» 1980ж
12. Қ. ... ... ... хрестоматия Алматы « Дарын» 2005ж
13. С. Бап- баба « Жантану негіздері» Алматы , Дәнекери 2001ж
14. С. Бап- ... ... ... ... ,Дарын 2005ж
15. Қожахметов «Адам құпия» Алматы 1997ж.
-----------------------
Күштің қозуы мен тежелуі тең (баяу тип)
Күштің қозуы мен тежелуі тең
(ширақ ... ... ... ... ... ... ...

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Рим азаматтық құқығының пәні мен қайнар көздері4 бет
"Темперамент."11 бет
Адам темпераменті27 бет
Адамның даралық психологиялық сипаттары туралы12 бет
Бастауыш сынып оқушыларының темперамент ерекшеліктері26 бет
Дифференциалды психология70 бет
Жеке адам және қарым қатынас психологиясы11 бет
Жеткіншектердің жеке бас қасиеттері28 бет
Кіші оқушылардың темперамент көріністері7 бет
Кречмер бойынша дене типтерінің құрылысы20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь