Халық педагогикасының ауыз әдебиетінде және ортағасырлық ойшыл ғұламалардың еңбектеріндегі көріністері

Халық педагогикасындағы тәрбиелiк iс-әрекеттер баланың туған күнiнен бастап, азамат болып, отбасын құрып, ел басқару iсiне араласқан кездерiнде, қала бердi адамды о дүниеге шығарып салуға дейiнгi салт-дәстүрлерде (құда түсу, үйлену, шiлдехан, бесiкке салу, қарын шәшiн алу, тұсау кесу, атқа мiнгiзу, тiл ашар, бастаңғы, мал бағу, көшiп-қону, жауға аттану, естiрту, жоқтау, жаназалау, жетiсi, қырқы, бейiт тұрғызу, жылын беру т.б.) кездесетiн ырымдар мен жол-жораларда марапатталатын халықтық ритуалды арқылы iске асырылады. Яғни адам баласы туғаннан о дүниеге аттанып кеткенше халықтық тәрбиенiң бесiгiнде тербеледi. Ол халық тәрбиесiнiң өмiршеңдiгiн, үздiксiз жүргiзiлетiн процесс енкенiн көрсетедi. Сондықтан да адам баласы дүниеге алғаш келген күннен о дүниеге аттанып кеткенше (пәниден бақиға дейiн) халықтық тәрбиенiң құшағында өмiр сүредi.
Халықтық ырымдар, жол-жоралар жиналып келiп ұлттық салт-дәстүр рәсiмдерiнiң бәрi белгiлi бiр мақсатты көздей iске асырылып, ол ойлар өлең-жырмен өрнектеледi. Мысалы: бала туғандағы шiлдехан, бесiкке салу, тұсау кесу, атқа мiнгiзу тойлары өлең-жырсыз өтпейдi. Осы өлең-жыр, тақпақтарда айтылатын ой, көзделер мақсат өлең-жырлардың мазмұнынан өзектi орын алады. Мәселен бесiк жырында айтылатын:
Құйрығыңды майырып,
Түнде жылқы қайырып,
Жаудан жылқы айырып,
Жiгiт болар ма екенсiң?!
Айыр қалпақ киiсiп,
Ақырып жауға тиiсiп
Батыр болар ма екенсiң?
Бармақтарың майысып,
Түрлi ою ойысып
Негізгі әдебиеттер:
1.Қалиев С. Қазақ этнопедагогикасының теориялық мәселелерi және тарихы. – Алматы: “Бiлiм” 2004 ж.
2.Жарықбаев К.Б., Қалиев С. Қазақ тәлiмiнiң тарихы. – Алматы: “Санат” 1995 ж.
3.Табылдиев Ә. Қазақ этнопедагогикасы. – Алматы: “Санат” 2001 ж.
4.Қалиев С., Молдабеков Ж., Иманбекова Б. “Этнопедагогика” - Астана. 2005 ж.
5.Қалиев С., Оразаев М., Смаилова М. Қазақ халқының салт-дәстүрлерi. – Алматы: “Рауан” 1995 ж.
6.Қазақтың мақалдары мен мәтелдерi. – Алматы: ҚазГосполитиздат. 1957.
7.Қалиев С. “Халық педагогикасының ауыз әдебиетiндегi көрiнiсi. – Алматы: “Мектеп” 1987 ж.
        
        Халық педагогикасының ауыз әдебиетінде және ортағасырлық ойшыл ғұламалардың
еңбектеріндегі көріністері
Халық педагогикасының ауыз әдебиетi үлгiлерi мен ... ... ... іс-әрекеттер.
2. Бала туғандағы шiлдехан, бесiкке салу, тұсау кесу, атқа мiнгiзу
тойлары ... ... ... ... ... мен тиым ... ... педагогикасындағы тәрбиелiк iс-әрекеттер баланың туған күнiнен
бастап, азамат болып, отбасын құрып, ел ... iсiне ... қала ... адамды о дүниеге шығарып салуға дейiнгi салт-
дәстүрлерде (құда түсу, үйлену, шiлдехан, ... ... ... ... ... ... атқа ... тiл ашар, бастаңғы, мал бағу, көшiп-қону, жауға
аттану, естiрту, жоқтау, жаназалау, жетiсi, ... ... ... ... т.б.) ... ... мен жол-жораларда марапатталатын халықтық
ритуалды арқылы iске асырылады. Яғни адам баласы туғаннан о дүниеге аттанып
кеткенше ... ... ... ... Ол халық тәрбиесiнiң
өмiршеңдiгiн, үздiксiз жүргiзiлетiн процесс енкенiн көрсетедi. Сондықтан да
адам баласы дүниеге алғаш келген күннен о ... ... ... ... ... халықтық тәрбиенiң құшағында өмiр сүредi.
Халықтық ырымдар, жол-жоралар жиналып келiп ... ... бәрi ... бiр ... көздей iске асырылып, ол ойлар өлең-
жырмен өрнектеледi. ... бала ... ... ... ... ... атқа ... тойлары өлең-жырсыз өтпейдi. Осы өлең-жыр, тақпақтарда
айтылатын ой, көзделер мақсат ... ... ... орын ... ... жырында айтылатын:
Құйрығыңды майырып,
Түнде жылқы қайырып,
Жаудан жылқы айырып,
Жiгiт болар ма екенсiң?!
Айыр қалпақ ... ... ... ... ма ... ... ою ойысып
Ұста болар ма екенсiң…. дегендерде айтылар ой, көздер мақсат нәрестенiң
келешекте ел қорғайтын батыр, сөз бастайтын шешен, он саусағы ... ... ... ... тұсау кесу жырында балаға арналып айтылатын “Тұсау кесер”
жырында:
Қаз-қаз балам, қаз, балам,
Қадам ... мәз ... түре ... боп шаба ғой.
Озып бәйге ала ғой…
Құтты болсын қадамың
Өмiрге аяқ баса ... аса бер – деп ... ... ала жiптi ... ... ой жатыр. Ол баланың өмiрде жолы болсын, “бiреудiң ала ... адал ... ... әдiл, ... азамат болсын дегендi бiлдiру.
Нәресте дүниеге келгенде ауыл ақсақалдарының бiрiне ырымдап ат қойғызу,
ат қойғанда белгiлi мақсат көздеу ... бай, ... ер, ... ... ... ат қою), ... батыр-билердiң жақсы қасиеттерi
нәрестеге жұғысты болсын деп шапанының етегiне ... ... ... ... ... ... ... елгезек, еңбек сүйгiш аналардың бiрiне
кестiру, бесiкке үрiм-бұтағы өскен аналардың бiрiне салдырту, жас ... ... ... ... деп жас ... отқа май ... ... “жас” баланың бесiгiне үкiнiң мамығын қадау, жас нәрестенiң
бесiгiне ... ... ... байлау, жастығының астына айна, тарақ,
пышақ ... қою т.б. ... мен ... әрқайсысының өзiндiк
тәлiмдiк мән-мағынасы бар.
Қазақтың ырымдары мен тиым сөздерiне ... ... ... ... ... ... ... көздей iске асырылады.
Келiнге, нәрестеге, асқа, жауға аттанған батырға беретiн бата-тiлектер
де халықтық ой-арман, мақсат-мүдде көзделедi.
Сондай-ақ жаңа түскен жас ... ... ... ... ... ... ... өлдеңдерiнде де үлкендi, ата-ананы сыйла,
ерiнбей еңбек ет, өсек айтпа, ... ... ... ... бол ... ... ... күтудiң рәсiмдерi мен отбасы мүшелерiнiң бiр-
бiрiн сыйлауы да салт-дәстүрлiк өлең-жырларда марапатталады.
Өлiктi естiрту, жоқтау, жөнелту ... ... ... ... да ... ... көзделедi. Ұлттық ойындарда да ... ... ... ... ... басты мақсат
етiп қойылады.
Төрт түлiк ... ... ... ... ... тақпақ,
ертегi, жұмбақ, мақал-мәтелдерде де тәрбие мәселесi басты мақсат ретiнде
ұсынылады.
Дiни мейрамдар мен байланысты айтылатын өлең-жырлар мен ... ... да ... ой ... сөз ... ... жеңiп, адамға
жақсы қайырым жасау, табиғатқа, жан-жануарларға сөз құдiретiмен оң ... ... ... мен ... ... ... түрлерiнде де
көзделетiн мақсат келер ұрпақты батыр, қырағы, алғыр азамат етiп тәрбиелеу.
Қорыта келе ... ... ... ... ырымдар өнер
түрлерiмен (өлең-жыр, би) астасып келiп, ауыз ... ... ... ... ... ... ... батыр, ержүрек, мейрiмдi ... бiр ... ... толық адам етiп тәрбиелеу көзделген.
Орта ғасыр ойшылдар еңбектерiндегi ... ... ... ... мәні
2. Жүсіп Баласағұни., Ахмет Яссауи еңбектерінің тәлім-тәрбиелік маңызы.
3. Махмұд Қашқари. Ахмет Иүгнеки еңбектерінің ... ... ғ.ғ. ... ... ... ... ... әл-Фараби
атамыздан бастап, бiр топ ойшыл ғалымдар түркi ... өмiр ... ... ...... ... әл-Фарабидiң ұстаздық (ғалымдық) еңбегi ерекше. ... мен ... ... ... ... трактамаларында өзiнен бұрынғы
Платонның “Жан тәннен бұрын пайда болады деген пiкiрiн жоққа ... ... тән ... ... ... жан жоқ, жан ... тiршiлiк қасиетi. Адамның
тәнi де, жаны да өткiншi деп ой топшылайды.
Ол өзiнiң “Жан туралы” ... ... ... ... ... ... деп үшке бөле келiп, айналаны тану қуаты жануарлар мен ... ... ... ... бес ... ... арқылы iске асатынын, оның өзiн
сыртқы және iшкi жан қуаты ... ... ... жан ... жеткiзген
мәлiметтердi ойда қорытып сыртқа шығару (ой) ми мен тiлдiң iсi дейдi.
Адамның ... ... өзi ... ... ... деп қарайды.
Ал “Қайырымды қала тұрғындарының көзқарасы туралы трактат” деген
еңбегiндегi жан ... ... ... ... ... Ол тану процесiн екi кезеңге бөледi де, бiрiншiсiн сезiмдiк кезең
деп атаса, ... ... ... ... ол ... ... ... болады деп қарайды.
Ол iзгi қала тұрғындарының қажыр-қайратымен ерiк-жiгерiн – рухани
қасиеттi қалыптастырудың негiзгi ... ... Ол ... ерлiк iс-
әрекеттер ерiк-жiгердiң жақсы сапасы болса, ал мейрiмсiздiк, қорқақтық,
дүниеқорлық, ... адам ... ... жан ... ... Ол адам жанының ерекшелiк қасиеттерiн санамалай келiп, адамның
жануардан айырмашылығы ... ... ... Адам ... ... ете ... сондықтан ол басқалармен қоғамда қарым-қатынасқа
түсу арқылы әрекет етедi. Осы әрекеттесу кәсiптiк ерекшелiктердi туғызады,
түрлi ... ... ... Осы ... ... ... керек дейдi.
Адамдар қоғамда бақытты өмiр сүруi үшiн өзара көмектесетiн iзгi қоғам
құруы керек дейдi. ... ... ... ... ... ... ... Iзгiлiктi адам бойына ... ... ... арқылы iске
асырылады деп тәрбие мәселесiне басты орын ... ... ... мен жауыздарды күштеп көндiрiп, болмаса көзiн құрту керек дейдi.
Халық байлығы адал еңбекпен жасалады. Еңбек тәрбиенiң ... ... ... ... қорытынды шығарады.
Фараби еңбек бөлiсiне қарай қала ... ... ... деп үшке бөледi де, дене еңбегi кедейлерге, ал ой ... ... ... ... деп ... бiлiм алу, ел басқару iсi де халыққа адал
қызмет ... ... ... тиiс деп қарайды. Фараби ұлы ... ... тек ... ... жақсартуға, жетiлдiруге болады.
Оқу-бiлiм барша халыққа ортақ нәрсе деп қарайды.
Ұлы ғұламаның ... пен ... ара ... ... ... да
педагогикалық тактiге негiзделген. Ұстаздың ұстамды, бiр қалыпты ... ... ... ... ... ... ... музыканың
үлкен роль атқаратынына да басты көңiл бөлген. Ол музыка адамды iзгiлiкке
тәрбиелеудiң басты құралы деп қарайды.
Әл-Фарабидiң ... ... ... ... адам ... де, сөз құдiретiмен де емдеп жазатыны туралы ой қозғайды.
Бұл бүгiнгi тiлмен айтқанда психотерапия.
Жүсiп Баласағұни (ХI ғ.) ... ... ... ... iлкi бастауы – төп төркiнi ... ... ... ... ... (Құтты бiлiк) атты еңбектiң авторы. Бұл – дидактикалық
этикалық жанрда жазылған ... ... 85 ... 6645 өлең ... Шығармада оқиғаға қатысты төрт кейiпкер – төрт қасиет бар. Ол
әдiлет, дәулет, парасат, ... Осы ... ... ... ... ... ... құрылған. Дастан Қарахан мемлекетiн нығайту, оның
даңқын зорайту мақсатында жазылған. Осы өлке ... ... ... ... сызу өнерi дамыған, мәдениетi өркендеген, зиялы ... ... ел ... ... адам ... ... – бiлiм ... Бұл –адамның жетiлiп, кемелденуiнiң алғашқы жолы. Ғылым iздеу –
мұсылманның бiр ... деп ... Ол ... тiл ... ... дей
келiп, бiлiм мен тәрбие берудi тiлдiң пайда зиянын сөз ... ... аз айт ... ... ... шеш ... ... түйiнiн деп ой қорытады.
Ол iзгiлiк – адамзат үшiн ең қажеттi ... ... iзгi ... ... ... болады дейдi. Баласағұн бiлiм мен еңбекпен байлыққа қолың ... ... асып ... ... ... ... ... өсиет етедi. Әдiлет жолын қу,
шыншыл бол, сараңдық пен аш көздiктен аулақ бол дейдi. Ол тектiлiк ... ... ел ... ... ... шығуын қуаттайды.
Сондай-ақ ел билейтiн азамат намысшыл болуы керек. Ел намысын, ел
пайдасын көбiрек ... ... ... ... ... дей ... ба адам өз пайдасын күйттеген
Адам нағыз – ел пайдасын дiттеген – деп ой ... ... ... ... ... ... бiрi – Сыр бойы
болды. Осы төңiректен А. Яссауи, Ахмет Иүгүнеки, Сүлеймен Бақырғани сынды
ақындар шықты.
Ахмет Яссауи – ... ... ... ... ойшыл, бүкiл түркi
жұртының рухани атасы. Ол Сайрамда туып, Жiбек ... ... ... ... ... Оның ... хикмет” атты дастаны бар. Яғни ол
“Алланың ақ жолын баяндайтын кiтап” деген мағынаны бiлдiрген. Бүкiл ... елi оны ... ... ...... Түркiстанда Қожа Ахмет” деп
атаған. Қожа Ахмет жетi жасында Арыстан бабтан сабақ алып, дiн ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелеуге арнаған. Алпыс ... жер ... бiр ... ... ... ... пайғамбар жасынан
астым. Ендiгi өмiр ... ... деп ... ... сол ... осы еңбегiн жазып қалдырады.
Яссауидiң “Хикмет” кiтабында адамдарды адамдық жолға, iзгiлiкке шақырып
құдайға құлшылық ету, күнәдан айырылуды уағыздайды. Ол ... бес ... ақ ... ... қашық болу;
2.Менмен, тәкаппар болмау;
3.Арамдықтан аулақ болу;
4.Дүние-мүлiк үшiн арды сатпау;
5.Ерiншек болмай – еңбектi сүю.
Махмұд Қашқари орта ғасырдағы түркi ... ... iрi ... ... ... ... ... ж. туған. Әкесi ... ... ... Ол ... маңындағы Барсаған қаласында ... ... ... ... ... ... ауданындағы қала. Бұл
қалаға Ресей мемлекетiнiң тапсырмасымен ХIХ ғ. 50-жылдарында Ш.Уәлиханов
барып, зерттеу жұмысын ...... ... ... араб ... ... ... “Түркi сөздерiнiң жинағы” атты еңбегi – этнографиялық мәлiметке
бай, ... ... ... ... мұра. Онда жарияланған ... ... ... ... ауыз ... ... ... Онда 29
тайпаның аты аталады. Қазақ халқын құраған Қыпшақ, Оғыз, Шығыл т.б. ... ... Онда 6800 ... ... араб ... ... 242 ... өлең, 262 мақал-мәтел қазiргi қазақ тiлiнде ешбiр
өзгерiссiз қолданылады.
Осы ... ... тағы бiр ...... ... (ХIIғ) едi. ... хикайқ” (Ақиқат сыйы) атты шығармасында iлiм-бiлiмдi игеру iсiнiң
халық үшiн пайдасы, оның көзқарасының бұқаралық ... ... ... айқын сипатталады. Ол сол заманның адамдарының бойындағы ұнамды,
ұнамсыз, ... ... атап қана ... сонымен бiрге
бiрсыпыра пайдалы кеңестерде ұсынады. Мысалы, “Егер билiкке қолың жетсе,
мақтанба, асып-таспа”, “Бастық ... ... ... ... де, ... да
құрмет көрсет”, “Айтар лебiңдi алдымен ойланып ал) т.б. ... ... ... ... ыдырауына дейiнгi аралықты (ХIII-
ХҮ ғ.ғ) түркi тiлдерiнде бiрнеше қолжазбалар жазылып, ... ... ... ... ... ... “Махаббатнамасында”, “Төзiмнен артық нәрсе жоқ”,
“Ақыр түбi адалдық жеңедi”, “Адамның жүрегi тазалыққа ... ... ... сол заманда өмiр сүрген Сайф Сарай өзiнiң “Гүлстан” атты
дастанында “Адамның артында алтынға толы ақ ... ... ... ... ой ... ... “Күншiлдiктiң көзiне дарының -мiнiң болып
көрiнер”, Iшi тар құсадан арылмас, жаны ... әсте ... ... ... ... ... ... медiреселерде Шығыс халықтарына ортақ “Чөр кiтаб” атты ... ... ... ... ... Орда мемлекетi кезiнде пайда болған “Бабырнама” (“Бабыр дастаны)
Хорезмидiң ... Сайф ... ... бiр ... жыры”,
“Гүлстан”, Құтыптың “Хусурау – Шырын” сияқты туындылары сол кездегi жас
ұрпақ ... оң ... ... ... ел қорғау мәселесi, махаббат, ар-ождан, адамгершiлiк
қасиеттер марапатталды. Жастардың қайратты, арлы, намысқор, өнерлi ... ... ... ... С. Қазақ этнопедагогикасының теориялық мәселелерi ...... ... 2004 ж.
2.Жарықбаев К.Б., Қалиев С. Қазақ тәлiмiнiң тарихы. – ... ... ... Ә. ... этнопедагогикасы. – Алматы: “Санат” 2001 ж.
4.Қалиев С., Молдабеков Ж., Иманбекова Б. “Этнопедагогика” - ... ... С., ... М., Смаилова М. Қазақ халқының салт-дәстүрлерi. –
Алматы: “Рауан” 1995 ж.
6.Қазақтың мақалдары мен ...... ... ... С. ... педагогикасының ауыз әдебиетiндегi ... ... ... 1987 ж.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түркі халықтарының философиясына жалпы түсініктеме8 бет
Қазақ халқының дәстүрлі педагогикалық мәдениеті (Тарих. Теория. Практика)45 бет
Қиын оқушыларды этнопедагогика құралдары арқылы адамгершілікке тәрбиелеудің теориялық негіздері24 бет
М.Әуезов әңгімелеріндегі тарихи және көркем шындық3 бет
Қазақ әдебиетiндегi ұлттық дәстүр және М. Әуезовтiң жаңашылдығы26 бет
Абай философиясы7 бет
Абай Құнанбаевтың педагогикаға қосқан үлесі7 бет
Абай Құнанбайұлы өмірі1 бет
Абайдың философиялық көзқарасы17 бет
Адам құқығының дамуы жайлы қазақ ойшылдарының идеялары10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь