Халық педагогикасының ауыз әдебиетінде және ортағасырлық ойшыл ғұламалардың еңбектеріндегі көріністері


Халық педагогикасындағы тәрбиелiк iс-әрекеттер баланың туған күнiнен бастап, азамат болып, отбасын құрып, ел басқару iсiне араласқан кездерiнде, қала бердi адамды о дүниеге шығарып салуға дейiнгi салт-дәстүрлерде (құда түсу, үйлену, шiлдехан, бесiкке салу, қарын шәшiн алу, тұсау кесу, атқа мiнгiзу, тiл ашар, бастаңғы, мал бағу, көшiп-қону, жауға аттану, естiрту, жоқтау, жаназалау, жетiсi, қырқы, бейiт тұрғызу, жылын беру т.б.) кездесетiн ырымдар мен жол-жораларда марапатталатын халықтық ритуалды арқылы iске асырылады. Яғни адам баласы туғаннан о дүниеге аттанып кеткенше халықтық тәрбиенiң бесiгiнде тербеледi. Ол халық тәрбиесiнiң өмiршеңдiгiн, үздiксiз жүргiзiлетiн процесс енкенiн көрсетедi. Сондықтан да адам баласы дүниеге алғаш келген күннен о дүниеге аттанып кеткенше (пәниден бақиға дейiн) халықтық тәрбиенiң құшағында өмiр сүредi.
Халықтық ырымдар, жол-жоралар жиналып келiп ұлттық салт-дәстүр рәсiмдерiнiң бәрi белгiлi бiр мақсатты көздей iске асырылып, ол ойлар өлең-жырмен өрнектеледi. Мысалы: бала туғандағы шiлдехан, бесiкке салу, тұсау кесу, атқа мiнгiзу тойлары өлең-жырсыз өтпейдi. Осы өлең-жыр, тақпақтарда айтылатын ой, көзделер мақсат өлең-жырлардың мазмұнынан өзектi орын алады. Мәселен бесiк жырында айтылатын:
Құйрығыңды майырып,
Түнде жылқы қайырып,
Жаудан жылқы айырып,
Жiгiт болар ма екенсiң?!
Айыр қалпақ киiсiп,
Ақырып жауға тиiсiп
Батыр болар ма екенсiң?
Бармақтарың майысып,
Түрлi ою ойысып
Негізгі әдебиеттер:
1.Қалиев С. Қазақ этнопедагогикасының теориялық мәселелерi және тарихы. – Алматы: “Бiлiм” 2004 ж.
2.Жарықбаев К.Б., Қалиев С. Қазақ тәлiмiнiң тарихы. – Алматы: “Санат” 1995 ж.
3.Табылдиев Ә. Қазақ этнопедагогикасы. – Алматы: “Санат” 2001 ж.
4.Қалиев С., Молдабеков Ж., Иманбекова Б. “Этнопедагогика” - Астана. 2005 ж.
5.Қалиев С., Оразаев М., Смаилова М. Қазақ халқының салт-дәстүрлерi. – Алматы: “Рауан” 1995 ж.
6.Қазақтың мақалдары мен мәтелдерi. – Алматы: ҚазГосполитиздат. 1957.
7.Қалиев С. “Халық педагогикасының ауыз әдебиетiндегi көрiнiсi. – Алматы: “Мектеп” 1987 ж.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге




Халық педагогикасының ауыз әдебиетінде және ортағасырлық ойшыл ғұламалардың
еңбектеріндегі көріністері

Халық педагогикасының ауыз әдебиетi үлгiлерi мен салт-дәстүрдегi
көрiнiсi.

1.Халық педагогикасындағы тәрбиелік іс-әрекеттер.
2. Бала туғандағы шiлдехан, бесiкке салу, тұсау кесу, атқа мiнгiзу
тойлары өлең-жырлардың тәрбиелік мәні.
3. Қазақтың ырымдары мен тиым сөздерiне талдау.
Халық педагогикасындағы тәрбиелiк iс-әрекеттер баланың туған күнiнен
бастап, азамат болып, отбасын құрып, ел басқару iсiне араласқан
кездерiнде, қала бердi адамды о дүниеге шығарып салуға дейiнгi салт-
дәстүрлерде (құда түсу, үйлену, шiлдехан, бесiкке салу, қарын шәшiн алу,
тұсау кесу, атқа мiнгiзу, тiл ашар, бастаңғы, мал бағу, көшiп-қону, жауға
аттану, естiрту, жоқтау, жаназалау, жетiсi, қырқы, бейiт тұрғызу, жылын
беру т.б.) кездесетiн ырымдар мен жол-жораларда марапатталатын халықтық
ритуалды арқылы iске асырылады. Яғни адам баласы туғаннан о дүниеге аттанып
кеткенше халықтық тәрбиенiң бесiгiнде тербеледi. Ол халық тәрбиесiнiң
өмiршеңдiгiн, үздiксiз жүргiзiлетiн процесс енкенiн көрсетедi. Сондықтан да
адам баласы дүниеге алғаш келген күннен о дүниеге аттанып кеткенше (пәниден
бақиға дейiн) халықтық тәрбиенiң құшағында өмiр сүредi.
Халықтық ырымдар, жол-жоралар жиналып келiп ұлттық салт-дәстүр
рәсiмдерiнiң бәрi белгiлi бiр мақсатты көздей iске асырылып, ол ойлар өлең-
жырмен өрнектеледi. Мысалы: бала туғандағы шiлдехан, бесiкке салу, тұсау
кесу, атқа мiнгiзу тойлары өлең-жырсыз өтпейдi. Осы өлең-жыр, тақпақтарда
айтылатын ой, көзделер мақсат өлең-жырлардың мазмұнынан өзектi орын алады.
Мәселен бесiк жырында айтылатын:
Құйрығыңды майырып,
Түнде жылқы қайырып,
Жаудан жылқы айырып,
Жiгiт болар ма екенсiң?!
Айыр қалпақ киiсiп,
Ақырып жауға тиiсiп
Батыр болар ма екенсiң?
Бармақтарың майысып,
Түрлi ою ойысып
Ұста болар ма екенсiң ... дегендерде айтылар ой, көздер мақсат нәрестенiң
келешекте ел қорғайтын батыр, сөз бастайтын шешен, он саусағы өнерлi ұста
болып өсуiн армандау.
Немесе тұсау кесу жырында балаға арналып айтылатын “Тұсау кесер”
жырында:
Қаз-қаз балам, қаз, балам,
Қадам бассаң мәз болам...
Балтырыңды түре ғой
Тай-құлын боп шаба ғой.
Озып бәйге ала ғой...
Құтты болсын қадамың
Өмiрге аяқ баса бер
Асулардан аса бер – деп өлеңдете олтырып, ала жiптi қайшымен қиюда
астары ой жатыр. Ол баланың өмiрде жолы болсын, “бiреудiң ала жiбiн
аттамасын”, адал еңбек етсiн, әдiл, шыншыл азамат болсын дегендi бiлдiру.
Нәресте дүниеге келгенде ауыл ақсақалдарының бiрiне ырымдап ат қойғызу,
ат қойғанда белгiлi мақсат көздеу (батыр, бай, сұлу, ер, еңбексүйгiш т.б.
болуын көздей ат қою), ақын-жырау, батыр-билердiң жақсы қасиеттерi
нәрестеге жұғысты болсын деп шапанының етегiне орау, отырған жерiне баланы
аунату. Немесе баланың кiндiгiн елгезек, еңбек сүйгiш аналардың бiрiне
кестiру, бесiкке үрiм-бұтағы өскен аналардың бiрiне салдырту, жас келiн
түскенде оттай берекелi болсын деп жас келiнге отқа май құйғызу, келiннiң
шымылдығына, “жас” баланың бесiгiне үкiнiң мамығын қадау, жас нәрестенiң
бесiгiне бүркiтiң, қасқырдың тұяғын байлау, жастығының астына айна, тарақ,
пышақ тығып қою т.б. ырымдар мен жол-жоралардың әрқайсысының өзiндiк
тәлiмдiк мән-мағынасы бар.
Қазақтың ырымдары мен тиым сөздерiне талдау жасап қарасақ, олардың
әрқайсысында болмасын белгiлi мақсат көздей iске асырылады.
Келiнге, нәрестеге, асқа, жауға аттанған батырға беретiн бата-тiлектер
де халықтық ой-арман, мақсат-мүдде көзделедi.
Сондай-ақ жаңа түскен жас келiнге айтылар “Айт келiн”, “Беташар”,
“Тойбастар” сияқты тұрмыс-салт өлдеңдерiнде де үлкендi, ата-ананы сыйла,
ерiнбей еңбек ет, өсек айтпа, дөрекi мiнез көрсетпе, сыпайы бол дейтiн
өсиет-өнегелер айтылады. Қонақ күтудiң рәсiмдерi мен отбасы мүшелерiнiң бiр-
бiрiн сыйлауы да салт-дәстүрлiк өлең-жырларда марапатталады.
Өлiктi естiрту, жоқтау, жөнелту рәсiмдерiмен байланысты туған өлең-
жырларда да тәлiмдiк мақсат көзделедi. Ұлттық ойындарда да жастарды
төзiмдiлiкке, шыдамдылыққа, ерлiкке, тапқырлыққа тәрбиелеу басты мақсат
етiп қойылады.
Төрт түлiк малды өсiрумен байланысты туындаған өлең-жыр, тақпақ,
ертегi, жұмбақ, мақал-мәтелдерде де тәрбие мәселесi басты мақсат ретiнде
ұсынылады.
Дiни мейрамдар мен байланысты айтылатын өлең-жырлар мен бақсылық арбау
жырларында да айтылмақ ой жауыздықты сөз құдiретi арқылы жеңiп, адамға
жақсы қайырым жасау, табиғатқа, жан-жануарларға сөз құдiретiмен оң ықпал
ету көзделедi.
Батырлар жырлары мен лиро-эпостық жырларда, ертегiнiң түрлерiнде де
көзделетiн мақсат келер ұрпақты батыр, қырағы, алғыр азамат етiп тәрбиелеу.
Қорыта келе айтарымыз, халықтық салт-дәстүр, жол-жора, ырымдар өнер
түрлерiмен (өлең-жыр, би) астасып келiп, ауыз әдебиетi үлгiлерi арқылы
жастарды еңбек сүйгiш, елгезек, Отаншыл, батыр, ержүрек, мейрiмдi “сагiз
қырлы, бiр сырлы” жетiлген толық адам етiп тәрбиелеу көзделген.

Орта ғасыр ойшылдар еңбектерiндегi тәлiмдiк ой-пiкiрлер

1.Әл-Фараби еңбектерінің тәрбиелік мәні
2. Жүсіп Баласағұни., Ахмет Яссауи еңбектерінің тәлім-тәрбиелік маңызы.

3. Махмұд Қашқари. Ахмет Иүгнеки еңбектерінің тәлім-тәрбиеде алатын
орны.

Х-ХҮ ғ.ғ. аралығында Шығыстың екiншi Аристотелi атанған әл-Фараби
атамыздан бастап, бiр топ ойшыл ғалымдар түркi топырағында өмiр сүрiп,
ғылым-бiлiмдi өркендетуде өшпес iз қалдырған.
Солардың iшiнде әл-Фарабидiң ұстаздық (ғалымдық) еңбегi ерекше. Оның
жан мен тәннiң пайда болуы жайындағы трактамаларында өзiнен бұрынғы
Платонның “Жан тәннен бұрын пайда болады деген пiкiрiн жоққа шығарып, жан
мен тән бiрге дамиды, тәнсiз жан жоқ, жан тәннiң тiршiлiк қасиетi. Адамның
тәнi де, жаны да өткiншi деп ой топшылайды.
Ол өзiнiң “Жан туралы” деген еңбегiнде жанды өсiмдiктерде, жануарларда,
адамда болады деп үшке бөле келiп, айналаны тану қуаты жануарлар мен адамға
тән дейдi.
Адамның айналаны тануы бес сезiм мүшесi арқылы iске асатынын, оның өзiн
сыртқы және iшкi жан қуаты болып бөлiнiп, сыртқы жан қуаты жеткiзген
мәлiметтердi ойда қорытып сыртқа шығару (ой) ми мен тiлдiң iсi дейдi.
Адамның жануарлардан ерекшелiгiнiң өзi ойлай, сөйлей алуында деп қарайды.
Ал “Қайырымды қала тұрғындарының көзқарасы туралы трактат” деген
еңбегiндегi жан құбылыстарының әртүрлi көрiнiстерiне қысқаша сипаттама
бередi. Ол тану процесiн екi кезеңге бөледi де, бiрiншiсiн сезiмдiк кезең
деп атаса, танып бiлудiң негiзгi түйсiк-сезiмiнде, ол ойлау процесiн
тұрғызуға түрткi болады деп қарайды.
Ол iзгi қала тұрғындарының қажыр-қайратымен ерiк-жiгерiн – рухани
қасиеттi қалыптастырудың негiзгi факторы дейдi. Ол батырлық, ерлiк iс-
әрекеттер ерiк-жiгердiң жақсы сапасы болса, ал мейрiмсiздiк, қорқақтық,
дүниеқорлық, нәпсiқұмарлық адам бойындағы ұнамсыз жан қасиеттерi деп
қарайды. Ол адам жанының ерекшелiк қасиеттерiн санамалай келiп, адамның
жануардан айырмашылығы саналы iс-әрекетiне байланысты. Адам қоғамнан тыс
тiршiлiкте ете алмайды, сондықтан ол басқалармен қоғамда қарым-қатынасқа
түсу арқылы әрекет етедi. Осы әрекеттесу кәсiптiк ерекшелiктердi туғызады,
түрлi топқа, қоғамдастыққа бiрiгедi. Осы қарым-қатынас iзгiлiкке,
қайырымдылыққа құрылуы керек дейдi.
Адамдар қоғамда бақытты өмiр сүруi үшiн өзара көмектесетiн iзгi қоғам
құруы керек дейдi. Ондағы адамдар бiр-бiрiмен ынтымақты байланыс жасауы
тиiс дейдi. Iзгiлiктi адам бойына дарыту тәрбие, өнеге арқылы iске
асырылады деп тәрбие мәселесiне басты орын бередi. Тәрбиеге көнбеген
опасыздар мен жауыздарды күштеп көндiрiп, болмаса көзiн құрту керек дейдi.
Халық байлығы адал еңбекпен жасалады. Еңбек тәрбиенiң ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Отбасы тәрбиесі – халық педагогикасының негізі
Халық ауыз әдебиеті
Халық ауыз әдебиеті туралы
Халық педагогикасының мәні
Халық педагогикасының негізгі ережелері
Қазақтың халық педагогикасының даму кезеңдері
Математика және халық ауыз әдебиеті
«Жетілген тұлға» халық педагогикасының мақсаты
Халық педагогикасының ғылыми- теориялық негізі
Халық педагогикасының негізгі қағидалары
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь