Махамбет өлеңдерінің көрскемдік ерекшелігі

Махамбет хадимше және орысша хат танып, жаза да білген ақын. 1839 жылы Назар, Шүренде жүрген кезінде, өз еліндегі достарына арабша жазған хатының қолжазбасы күні бүгінге шейін архивта сақтаулы.
Махамбет хат біле тұрса да оның бізге жазып қалдырған өлеңдері жоқ. Бірен-саран өлеңдері болмаса, көпшілігі-ақ ауызба ауыз, суырыпсалмалық әдісімен шығарылған өлеңдер. Өлеңді керекті жерінде суырып салып айту қазақ ақындарына дағдылы әдет. Мұның әуелгі себебі хат білмеушіліктен, кейін біртіндеп оған дағдыланушылықтан десек, Махамбет те суырып салмалыққа жас шағынан талаптанып, әдеттенгенге ұқсайды.
Махамбет өлеңдері, көбіне жыр ағымымен келеді. Суырып салма ақындардың бірен-сараны болмаса, көпшілігі-ақ өлеңдерін жыр ағымымен шығарады. Әрине бұл сөзден 11 буынмен өлең шығарушы суырып салма ақындар (импровизаторлар) болмайды екен деген ұғым тумауы керек. Айтайын деген ойын не 7-8 буынды, не 11 буынды өлеңмен айтып беру тақырыпқа, суреттейін деген жағдайға байланысты. Қазақ ауыз әдебиетіндегі батырлар жырын алсақ, бәрі дерлік, жыр ағымымен (7-8 буынды) келеді. Ол кездейсоқ емес. Батырлар жырында суреттелінетін әралуан ерлік қимылдар: жорық, шабуыл, тартыс, жекпе-жек айқас т. б. Әртүрлі өмір құбылысы өзіне тән суреттеу әдісін керек ететіні бізге мәлім. Ақын-жазушылардың оны саналы түрде ұғынбауы мүмкін, бірақ, сезінбеуі мүмкін емес. Бұл оларға табиғи нәрсе.
Махамбеттің жыр еткен тақырыбы ерлік, халықты ерлік қимылға үндеу. Сондықтан жайма-шуақ жәй кездегі көңіл күйін көрсетуге қолайлырақ келетін 11 буынды өлеңдерден көрі, қимыл, әрекетті, алыс-жұлыс, жортуыл тәрізді өмір құбылыстарын суреттеуге лайықты жыр ағымы, 7-8 буын аралас келетін өлең ырғағы оған анағұрлым ыңғайлы тәрізді.
Біздің байқауымызша, ойдан тез шығарып айтушыларға, белгілі синтаксистік біткен бір ойды көрсету үшін шумақтарының бірыңғай болып келуін қажет қылатын он бір буынды өлеңнен көрі жыр ағымымен келетін жеті-
        
        Махамбет өлеңдерінің көрскемдік ерекшелігі
Махамбет хадимше және орысша хат ... жаза да ... ... 1839 ... ... жүрген кезінде, өз еліндегі достарына арабша жазған хатының
қолжазбасы күні бүгінге шейін архивта ... хат біле ... да оның ... ... ... ... ... өлеңдері болмаса, көпшілігі-ақ ауызба ауыз, суырыпсалмалық
әдісімен шығарылған өлеңдер. Өлеңді керекті жерінде суырып салып айту ... ... ... ... ... ... хат ... кейін
біртіндеп оған дағдыланушылықтан десек, Махамбет те суырып салмалыққа жас
шағынан талаптанып, ... ... ... ... жыр ... ... ... салма
ақындардың бірен-сараны болмаса, көпшілігі-ақ өлеңдерін жыр ... ... бұл ... 11 ... өлең шығарушы суырып салма ақындар
(импровизаторлар) болмайды екен деген ұғым тумауы ... ... ... не 7-8 буынды, не 11 буынды өлеңмен айтып беру тақырыпқа, суреттейін
деген жағдайға байланысты. Қазақ ауыз әдебиетіндегі ... ... ... ... жыр ... (7-8 буынды) келеді. Ол кездейсоқ емес. Батырлар
жырында суреттелінетін әралуан ерлік қимылдар: жорық, шабуыл, тартыс, жекпе-
жек айқас т. б. ... өмір ... ... тән ... әдісін керек
ететіні бізге мәлім. Ақын-жазушылардың оны саналы түрде ұғынбауы мүмкін,
бірақ, сезінбеуі мүмкін емес. Бұл ... ... ... жыр ... тақырыбы ерлік, халықты ... ... ... ... жәй ... ... ... көрсетуге қолайлырақ
келетін 11 буынды өлеңдерден көрі, қимыл, әрекетті, алыс-жұлыс, ... өмір ... ... ... жыр ... 7-8 буын ... өлең ... оған анағұрлым ыңғайлы тәрізді.
Біздің байқауымызша, ойдан тез шығарып айтушыларға, белгілі
синтаксистік біткен бір ойды ... үшін ... ... ... ... ... он бір буынды өлеңнен көрі жыр ағымымен ... ... ... өлең ... әлдеқайда жеңіл тәрізді.. Өйткені жыр ағымымен
шығарылған ... ... бір ... ... үшін ... ... не ... бітуі және алдыңғы шумақ құрылысы, өлеңнің соңғы жолдарында сақталып
отыруы, немесе шумақ төрт ... ... үш жолы ... бір жолы ... (а-а-в-а ) шарт емес. Жыр ағымында шумақ аз ... да, ... да ... ... ... ... "Ереулі атқа ер салмай"
атты өлеңі 19 жол. Бір-ақ ... 19 жол өлең көп ... ... ... ... ... жыр ағымдарында, көбіне, ұйқас ерікті болып
келеді. 11 буынды өлең тәрізді ... бір ойды ... беру үшін ... ... 3 жолы ... ... отыратын тәртіп жоқ. Ой қалай бітсе,
өлең жолдарының ұйқастары да соған ... Бұл өлең ... ... жеңіл соғатынға ұқсайды.
Әрине жыр ағымы импровизаторлықтың негізгі шарты емес, ... ... ... дағдылануымен де байланысты болуы мүмкін. Махамбет
өлеңдерін ... ... ... үш ... өлең құрылысы барлығы
аңғарылады. Он бір ... жеті буын мен ... буын ... келетін жыр
ағымы, таза жеті буынды өлеңдер.
Он бір ... ... ... ... ... ... ... бәрі де не 7 мен 8 буыннан, не таза 7 ... ... 7 мен 8 буын ... ... өлең ... ... жүзінде (7)
Айдан көркем нәрсе жоқ, (7)
Түнде бар да, күндіз жоқ.
Күннен көркем нәрсе жоқ,(7)
Күндіз бар да, ... ... ... ... буынды болып келетін өлеңдер тек жеті
буын мен сегіз буынды ғана емес, кейбір ... буын ... онан ... ... ... саз кешіп (7)
Тоқтамай тартып шығарға. (8)
Қас үлектен туған қатепті (9)
Қаранар керек біздің бұл іске. (10)
Махамбет өлеңдерінде ... ... ... ... ... ... Өлеңнің ұйқасы мен ырғағына ойға бағындырудан туған деуге ... бұл ... ... Онан ... тарихқа аты белгісіз, эпостық тамаша
жырлар ... ... ... ... ... ... жолдар
кездеседі.
Бірақ, Махамбет өзінен бұрынғы және өз ... ... ... жалы биік, өркеші ... ... ... Әңгіме оның
өлеңдерінің мазмұны жағынан ғана ... ... ... да ... қай ... ... та ... мазмұнды тамаша көркем
образдарға бөлеп, өлең ... ... ... ... ... белгілі зерттеушілер болмаса жәй оқушылар оны
кейбір жолдарының буын артықтығын аңғармай да ... ... ... ... тек ... құруды, сондай сөздерді керек ететін тәрізді ой-
сезім туғызады. Махамбеттің Баймағамбет сұлтанға айтқан атышулы ... ... ... ... сынар болатпын,-
(9)
деген жолдарында буын сандары, өлеңнің жалпы ... ... олқы ... отыр деп кім айта ... ... ... ерліктерін
көрсету үшін, ол жауының алдында тек солай сөйлеуге ғана ... ... ... (11 ... қара өлең ... ... өлеңін есепке алмағанда) үш түрлі ұйқасты кездестіреміз: шұбыртпалы,
кезекті, ерікті ұйқастар. Ақын ... ... ... пен ... ... қолданады. Өйткені бұл екі ұйқастың екеуі де ақынның айтайын деген
ой-пікірін дәл беруге ыңғайлы, ... бір ... ... ... ... ... ... тарлық етпейтінге ұқсайды.
1. Шұбыртпалы ұйқас:
Беркініп садақ
асынбай,
Біріндей жауды
қашырмай,
Білтеліге доп
салмай,
Қорамсаққа қол
салмай,
Қозы жауырын оқ
алмай…
. .
. . ... ... ... ... ... ... болар
ұясы.
Бозаның түбін
су алса,
Қайғыда ... ... ... болар
ұясы.
Қайыңның басын
жел соқса,
Қайғыда болар
анасы.
3. ... ... ... ... екі ... ойлап,
Ақылды алпыс
жаққа шаптырып,
Ақыл жөнге
келгесін,
Толғай-толғай
жүгірген,
Топырақты
суырған.
Ертеңнен салса
кешке озған,
Қой мойында ... ... ... ... ... ... ... жанға
байланып,
Талай жүрдік
далада
Әділ жаннан
түңіліп.
Махамбет ... ... ... ... тіл. Ақын ... қазақ халқының тіл байлығынан қажетінше ала да, оны ... ... да ... ... ... жағдайынан туған әртүрлі атаулар мен
түсініктер әрі дәл, әрі өте ... ... ... ... ... ... жатады. Жауынгерлік өмірге тән қару-жарақ аттары да, сол
жағдайға лайықты сөздер де, халықтың рухани күшінің биік шыңы ... ... ... ... ... ... да ... өшпестік орын алды. Тек қана жауынгерлік емес, сонымен қатар
халық ... ... ... ... ... үшін ... ... күні бүгінге шейін өзінің сырын да, сынын да ... ... ... ... және оны ... ... білуі жағынан
Махамбет атақты сөз ұсталарының қайсысынан болсын кем ... ... ... ... ... ... әр ... поэтика тілдердің
элементтерін (эпитет, теңеу, тропа, фигуралардың түрлерін) жеке де, ... ... де өте ... ... алуында ғана емес, ең алдымен,
оның өлеңдерінде ... сөз ... өмір ... дәл
келетіндігімен, сөйлем құрылыстарының ішкі логикалық ... ... ... ең ... ... ... өлеңдеріндегі
қолданылатын сөз образдарының тек сыртқы сұлулығы ... ... ... өмір шындығына дәл келу, келмеуі, міне осы ... ... ... ... әр ақын-ақ таба алады. ... сол ... ... ... өмір шындығына дәл келмей, айтайын деген ойдың бір керегіне
жарамайтын болса, ол оқушының ... ... оята ... Бұл ... ... ... Ұлы ақындардың қайсысын алсақ та, сөз образдары,
өмірдің бір бөлшегі болып, сол сөздің төркінін қуаласақ, ... ... сол ... ... ... ... ... сөз образдарының өмірдегі нақтылы шындықтан
алынып, мағына ... ... ... де дәл ... ... ... де ... оттар да,
көп жусар,
Талаудан татқан
дәні бар.
Азамат ердің
баласы,
Аз ұйықтар да,
көп жортар.
Дұшпанда кеткен
ары мен
Барымтаға
түскен малы бар, ... ... ... ... сөз ... ... ... да өмір
шындығына дәл. "Арғымақтың баласы" - деп қазанаттың ең асылданған тегін
ұғынсақ, олар ... аз ... көп ... үшін ... ел үшін ... ... аңсаған ер ұлдардың қиыннан
тоят тілеп, қияға құлаш сермеулері, ел ... ер ... ... бастырмау
үшін жарғақ құлағы ... ... ... ... ... жолында
өлетіндігіне - әр елдің-ақ тарихы, тарихи ерлердің өмірі ... ... ... ... көз ... терең
ұғынуға машықтанған ақын, сөз образдарын да сол өмірдің бір бөлшегі етуге
тырысқан.
Екінші бір ... ... ... ... от ... ... сөз еткенде, екінші бір ... ... оның өлең ... ішкі ... байланыстарының беріктігі
дедік. Қандай ақынға болсын бұл ең керекті шарттың бірі. Не ... сөз, ... ... ... ... ... да, өлең ... ішкі мазмұны
өзара жымдасып, шебер түрде қиюласып жатпаса, образдар айтайын деген ойдың
бір керегіне ... ол ... ... ... ... ... ... тірегі - мазмұн. Мазмұн сөйлемдегі сөздердің ... ... ... ... өлеңдерін сан рет оқысаң да, оқығың ... ... ... ... ... ... оятып, өзіне
қызықтыра түсетіндігінің бір тамыры - сол ... ... Оның өлең ... ой нендей жайылма сөйлеммен айтылса да,
кейде көп ... ... ... ... келсе де, өлең жолдарындағы
логиканың күштілігі, оқушысын ... ... ... ... күштілігі, бағызы бір өлең ... ... ... да ... ... ... тілі әрі көркем, әрі образды, әрі
өткір, әрі күшті болуымен ... әр сөзі ... әр ... ... ... тән ... ... Оның тілдерінің күштілігі, көркемдігі
мазмұнға бағыныңқылығында. Мысалы:
Мұнар да,
мұнар, мұнар ... ... ... ... күн,
Бура атанған
шөккен күн,-
деген үзіндідегі "мұнар", "шұбар" деген эпитеттерді алсақ, бұл эпитеттердің
батырлардың өз бастарына және ел ... ... ауыр ... ... үлкен мәні бар. Хан мен билердің ел басына туғызылған қара ... ... ... ... ... ақын сол күннің бейнесінде
оқушыларының көз алдына елестету үшін "күн" ... ... ... ... ... ... қолданған. Осы үзіндідігі:
Буыршын мұзға
тайған күн,
Бура атанға
шөккен күн,-
деген жолдарындағы өткен шақтық есімше ... ... ... эпитеттер
мен аралас келген поэтикалық контраст тамаша шебер қолданылған.
Мақсаты орындалмай Исатай өліп, жолдастары оққа ұшып, ... ... оңға ... іс ... ... мақсат керісінше
шыққандықтан-Махамбеттің қолданатын образы, сөздері де ... ... ... буыршын, жалпы жас түйе, мұзға таймайды, оның
қара құсы өткір, табаны бедерлі болады. Мұны ол ... ... жоқ, ... қолданып отыр. Сол шалыс келген образдар арқылы ел басындағы ауыр
күндерді жайшылықтағы күндерден ... ... ... өз ... өз ... ... дәрежеге жеткізу ушін қолданып отыр.
Жалғыз эпитет, не поэтикалық контраст емес - ... ... да ... ... ұштасып жататынын және өздерін жауынан
жоғары етіп, жауын төмендете, оған оқушылары жексұрын көзбен ... ... үшін ... көреміз.
Исатайды ел қамқоры етіп көрсету үшін: "Қызғыштай болған есіл ер",-дейді.
Қазақ елінің ұғымында бұл ... ... ... ... Ал ... көрсетейін деген жерде оны арыстанға балайды:
Арыстан еді-ау
Исатай,
Бұл ... ... ... оның ... метафора арқылы көрсетеді. Арыстан ел ұғымындағы ең күшті
аң. Біреуді мықты етіп ... ... ... арыстанға, жолбарысқа балап
теңейтіні бізге мәлім. Сөйтіп ол Исатайды арыстанға баласа, ... ... ... ел ... ең ... айуанға балайды. Баймағамбетке:
"Сендей нарқоспақтың баласы", - дейді Өйткені балап ... ... ... ең ... ... Мал шаруашылығымен күн көрген әсіресе көшпелі
елдердің түйе малы ішінде ең жақсы көретіні бірі тума нар, қас ... ... ... ... басқа да түрлері көп); ең жек көркетіні гүрт,
жарыбай, сұлама, нарқоспақ. Міне Махамбет жауын ... етіп ... ... қор ... ... балайды. Махамбет былай дейді:
Шамдансам жығар асаумын,
Шамырқансам
сынар болатпын.
Бұл арада да жауынан өзін биік етіп көрсететіндігі, сондықтан
да өзін асыл ... ... ... ... шығармаларында жай теңеу,
не метафораның ұлғайған түрі көп кездеседі. Мысалы:
Мен ... қарт ... ... ... шыққан
қиядан,-
деген үзінді бұған толық мысал бола алады.
Ақындық тілдің өте бір ... ... ... ... ... (өз ... қолдана алса ), суреттейін деген өмір құбылысын айтып
беру үшін мәні ... ... ... ... бір түрі - ... ... ... ... ... екі жолындағы метонимия әрі орынды, әрі ... ... ... ... ... ... көп, оның бәрін келтіріп жатудың керегі аз.
Махамбет өлеңдерінде теңеу, не метафора ғана кездесіп қоймайды,
ауыстырудың алуан ... де ... ... ... оның ... ... де өте көп кездеседі, мысалы:
Ау қызғыш ... ... ... сен
едің-
Сен де айрылдың
көліңнен,
Ел қорыған мен
едім-
Мен де ... ... ... да ... ... боран
борар ма ?
Қаптай соққан
боранда
Қаптама киген
тоңар ма ?
Ту ... ... ... ма ?
Туырлығы жоқ
тұл үйге
Шаппаған нәмерт
оңар ма ?
Қарындастың
қамы үшін,
Қатын менен
бала үшін,
Қайырылмай
кеткен жігіттің
Өзін ... ... ... ма ?-
деген риторлық сұраулар фигураға жатады.
Фигураларды қолданысы да оның негізгі тілегімен байланысты. ... ... ... ... бәрі де ... үшін, қатын-бала
үшін, екінші сөзбен айтқанда, ел үшін, Отан үшін ... шап ... ... ... ... ... өлеңдерінде көркем тілдердің жеке-жеке барлық түрі де
кездеседі. Махамбет ... ... ... ... ... ауыстыру
мағынасында қолданылатын фигура өзара байланысты түрде де жиі ... ... ... ... ... ... дәлелдейді. Бұл
жағынан алып қарағанда да Махамбеттің көркем сөз ұстасы екендігінен ... ... ... ... ... ... ащы ... айбар мүйіздім!
Қырмызыдай ажарлым!
Хиуадай базарлым!
Теңіздей терең ақылдым!
Тебіренбес ауыр мінездім!-
деген үзіндіде метафора, теңеу, ... ... ... келетінін
көреміз. Мұндағы образдар шебер қолданылған, мына жері жетіспей тұр, ... деп айта ... ба? Жоқ. Әр сөзі ... Әр сөзі ... отырған
геройының характерін (мінезін ) айқындайды. Осы өлеңінен:
Адырнасын ала өгіздей мөңіреткен,
Атылған оғы Еділ-Жайық тең өткен.
Атқанда қардай боратқан,
Көк шыбығын ... ... ... ... ... фәнидің жүзінде,
Арыстан одан кім өткен?!-
деген үзіндіні алсақ,- теңеу, ... ... ... ... және
әсірелеуді кездестіреміз. Міне, не барлығы 6-7 жолдың ішінде бір-бірімен
тығыз байланысты бірнеше ... ... ... ... түр ... ... да, оның шеберлігін көрсетеді. Бірақ оның шеберлігі тек қана сол
сөздерді табуында емес, сол ... ... ... ... ... бұл ... ... образдар тек көркемдік
үшін тұрған жоқ, бәрі де ақынның негізгі пікіріне ... ... ... айтайын деген ойының бірі онысына, бірі мұнысына жарап
тұр. Ақынның ... де, ... ... де ... жазушы, қай ақын болса да, шындық болмысты образ ... ... ... ... ... ... ... ойды суреттеу
үшін кез келген образ кез келген жерде дәл келе ... Бір ... беру үшін бір ... ... ... ... ... теңеу, ауыстыру, не
фигура керек, не ... ... ... ... келуі керек. Ақын-жазушылар
мұнымен санасады, санасуы да керек. Образды айтайын деген ... ... ... ... таңдап қолданушылық - ол ақын-жазушылардың сөзге
ұсталығын көрсетеді. Бұл ... ... ... өз ... ... Ол ... ... шапқан жерін :
Толғай, толғай оқ атқан,
Он екі тұтам
жай тартқан.
Қабырғасын
қақыратқан.
Тебінгісін ... ... ... ... ақын ... деген құблысын дамыту арқылы берген.
Түтеген оқ, бораған атысты олай суреттемесе, уақиға шындығы жинақы, ... ... еді. Бұл ... ... дамыту арқылы суреттелуі өте орынды.
Махамбет бір нәрсенің ұлылылығын айтпақ болса, не бір нәрсені
мақтамақ ... ... ... ... ... деген өлеңін алсақ:
Қойды мыңға жеткізген
Нарынның анау құмдары.
Түйені ... ... ... ... қалған тайлағы
Жардай атан болған жер,
Жабағылы тоқтысы
Қой болып қора ... ... ... ... ... ... ... Махамбеттің көрсетейін дегені Нарын. Мұның үшін
Махамбет әсірелеуді қолданған.
Бір нәрсені мақтайын ... не ... ... ... пайдаланса, бір нәрсені кішірейтіп көрсету үшін, не істің оңға
келмей қалғанын суреттеу үшін, ол ... ... ... ... ... ... ... суреттейтін
өлеңдерінде былайша суреттейді:
Телегей - теңіз шалқыған
Қоғалы ... ... ... - ... күн ... ... ... бәйтерек
Жапырағынан айрылып,
Қу түбір болған күн болған
Бұл келтірілген мысалдарымыз, Махамбеттің ... ... ... деген құбылысына керекті образдарды таңдап ала біледі ... ... ... ... ... нені ... нені суреттесін, мейлінше
еркін, жеріне жеткізе, ар жағына ештеме қалмағандай, онан асырып ешкім айта
алмағандай етіп ... ... ... тіл ... ... көркем әдебиетке тән сөздерін де таба алатындығын, әр сөзінің
орындылығын, оның ... ... ... ... Қорытып
айтқанда, Махамбет шын мағынасында көркем сөздің ұстасы.
Қорытынды.
Сол айтқандай, Махамбет поэзиясының ең күшті, ең ... ... үшін ... ... ... ... ... іске асыруында.
Мұны біз жоғарыда көрсетілген Махамбет өлеңдерінің ... ... ... ... күш ... сөз жоқ, ... елдің ақыны болды. Ол ақсүйек
феодалдарға ... ... ... ... ... ойын мұңын
жырлады. Оның үгіттік лирикасына тақырып болған да-осы халықтық мәселелер.
Оның үгіттік күшінің де ... ... ... айқындайтын ерекшелік те
ақынның өлеңдеріндегі жұртшылық, ... ... ... ... Жауынгер батыр тек қана қылыш, найзамен ғана жауға шапқан жоқ,
ол өзінің жалынды өлеңдерімен де дұшпанын найзалай ... ... ... ... Бұл ... оның өлеңдері таптырмас күшті құралдың бірі
болды. Өзі ... ... үгіт ... ... ... ... ... ғана үгіт емес, ойға, сана-сезімге эстетикалық азық ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Махамбет өлеңдерінің жанрлық ерекшеліктері10 бет
ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ әдебиеті16 бет
Халықтың азаттығын көксеген күрескер Махамбет Өтемісұлы24 бет
Туризмдегі қызмет көрсету мәдениеті105 бет
Қоршаған ортаны ғарыштық қызметтің жағымсыз салдарынан халықаралық-құқықтық қорғау120 бет
Өнімдер өндірісі298 бет
Махамбет Өтемісұлы жайында12 бет
Махамбет Өтемісұлы өмірбаяны3 бет
«Жоқтау» өлеңдерінің көркемдік аспектілері15 бет
Абай Құнанбайұлының өлеңдерінің тәрбиелік мәні8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь