Аудит оның пайда болуы және дамуы


Жоспары
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
1 Аудиттің пайда болуы мен қалыптасуы
1.1 Аудит ұғымы және оның даму кезеңдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
1.2.Аудиттің мәні, қажеттілігі және зерделеу аспектілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7

2 Аудит түрлеріне сипаттама
2.1 Сыртқы аудит және оның ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9
2.2 Ішкі аудит және оның мақсаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12
2.3 Ішкі және сыртқы аудиттің айырмашылықтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..17

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20

Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..21
Кіріспе

1 тарауда, еліміздің экономикалық нарықтық қатынасқа көшу барысында-ғылыми мен білім практикалық қызметтін даму жолында жаңа ғылым саласының пайда болуына алып келді. Бұл - аудит. Аудиттің мазмұнын терең анықтаудан бұрын бұл сөздің шығу тарихын айтатын болсақ, ол алғашқыда "тыңдаушы" деген мағынада қолданылған. Осы орайда "аудитор" сөзі нені білдіреді, оның міндеті неде, қай уақытта пайда болған және қандай объективті жағдайлар оған қажеттілік туғызғанын қарастыру қажет.
Аудитор латын сөзінен шыққан, яғни ол "тындап тұр" деген мағынаны білдіреді. Шаруашылық - жұмыс барысына тиісті мәліметті тексеруші немесе бақылап-баскарушы тыңдаушы болған. Сондықтан ерте заманда "аудитор" - "тындаушы" дегенді білдіретін, яғни қандай да бір нәрсені тыңдайтын адам. Ол адам қызмет барысында аудитор деп аталынған.
2 тарауда, негізгі мақсаты бухгалтерлік қаржы ақпаратын тексеріп және оның табыстылық көрсеткіштерінің дұрыс анықталғандығын, шығарылғаңдығын дәлелдей, оның қаржылық жағдайына түсініктеме беру. Осындай тиянақты тексеру жургізілгеннен кейін аудиторлар шаруашылық субъектілеріне, олардың қаржылық жағдайына экономикалық талдау жасап олардың экономикасының даму бағышн көрсетіп, оның каржылық жағдайын нығайту жолдарын айтып, каржы қолданудың тиімді, пайдалы қолдануына түсініктеме береді.
Курстық жұмыстың мәні: Орта ғасырдың соңға жылдарына дейін барлық елде әріп танитын және жаза алатын адамдар өте аз болғандықтан, аудитор деп - лауазымды қызметкерлердің қорытынды есебін тындауға тиісті кызметкерлерді "аудитор" деп атаған. Бір қызығы сол, алыс, ерте кездерде адамдар аудитор қызметінде есеп берудің жазбаша түрінен, ауызша түрінде мәлімет есеп беруін артық санаған. Өйткені кез-келген жазба құжатты қолдан ор түрлі етіп жазуға, өзгертуте болады деп тусінген. Ал, ауызша есеп, мәлімет беруде көзбе-көз отырғанда, есеп беруші өтірік айта алмайды деген. Қазактың: "бет көрсе- жүз үялады", - деген үлы сөзшің мағынасы осы негізде келетін шығар, екіншіден "тындаушы" мен саған "сенемін" - деген, ал өз кезегінде есеп беруші "сеніміңізді" ақтаймын" — деген адамгершілік касиет негізінде алынған деп тұжырымдауға болады.
Курстық жұмыстың мақсаты: Аудит бізге осы уақытка дейін белгісіз болды деп айтуға болмайды. Шет елдерде аудит ерте заманда дамыған. Бухгал-тсрлік есеп жүршуде, экономикалық талдау жасауда, басшылық жүрпзуде үлкен орын алған. Себебі, кәсіпорында басшылық жүргізуде, шаруашылықта бақылау жасауда оның ролі орасан зор.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі

1. Қазақстан Республикасының "Аудиторлық қызмет туралы". Заңы, 1998 ж., 20 қараша.
2. Адамс Р. Основы аудита: Под ред. Я.В. Соколова. - М.: Аудит, ЮНИТИ, 1995. -398 с.
3. Аңдреев В.Д. Практический аудит. М: Экономика, 1994г.
4. Аренс Э.А., Лоббек Дж.К. Аудит. Перевод с англ. Глав-ный ред. серии профессор Соклов Я.В. - М.: Финансы и статистика, 1995.-250 с.
5. Белобжецкий И.А. Аудит. В 2-х частях. М.: Бухгалтерский учет, 1994 г.
6. Данилевский Ю.А. Аудит: вопросы и ответы. М.: Бухгалтерский учет, 1993
7. Данилевский Ю.А. Аудит промышленных акционерных обществ.- М: АО "Финстатинформ", 1995. -78 с.
8. Додж Рой. Краткое руководство по стандартам и нормам аудита. - М: "Финансы и статистика", ЮНИТИ, 1992. -240 с.
9. Дюсембаев К.Ш. Теория аудита. Алматы. Экономика. 1995 г.
10. Ержанов М.С. Теория и практика аудита. Алматы. Ғылым, 1994 г.
11. Робертсон Дж. Аудит. Перевод с англ. - М: КРМС, Аудиторская фирма "Контакт", 1993, -496 с.
12. Стуков С.А.. Голышев В.Д. Введение в аудит. М.: Тарнер. 1992 г.
13. Соколов Я.В. Десять постулатов аудита. Бухгалтерский учет. 1993 г., № 1.
14. Сейткасымов Г.С., Сейткасымова А.Г. Становление и развитие аудиторской деятельности. Карағанда. КарГУ, 1993 г.
15. Терехов А.Л. Аудиты высшие и внутренние. - Журнат "Бухгалтерский учет", 1993, № 4.
16. Угольников К.А. История аудита, журнал "Контроллинг", 1991
17. абленов Д.О. Қаржылық бақылау және басқарушылық аудит. Алматы, Экономика 2007, Оқу құралы
18. Сәтмырзаев Асан Абдасбекұлы, Укашев Бақыт Еркінбекұлы,
Аудит теориясы; оқу құралы Ұлағат Университеті Алматы
19. Ержанов М.С. Аудит-1, Учебник Алматы: издательство «Бастау»
20. Сартаев С.С., Найманбаев С.М. Салықтық құқық; жеті жарғы Алматы 2005ж.

Пән: Бухгалтерлік іс
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге




Жоспары
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
1 Аудиттің пайда болуы мен қалыптасуы
1.1 Аудит ұғымы және оның даму
кезеңдері ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ..4
1.2.Аудиттің мәні, қажеттілігі және зерделеу
аспектілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7

2 Аудит түрлеріне сипаттама
2.1 Сыртқы аудит және оның
ерекшелігі ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9
2.2 Ішкі аудит және оның
мақсаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
.12
2.3 Ішкі және сыртқы аудиттің
айырмашылықтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..17

Қорытынды ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..17

Пайдаланылған әдебиеттер
тізімі ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
..20

Қосымшалар
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ..21

Кіріспе

1 тарауда, еліміздің экономикалық нарықтық қатынасқа көшу барысында-
ғылыми мен білім практикалық қызметтін даму жолында жаңа ғылым саласының
пайда болуына алып келді. Бұл - аудит. Аудиттің мазмұнын терең анықтаудан
бұрын бұл сөздің шығу тарихын айтатын болсақ, ол алғашқыда "тыңдаушы" деген
мағынада қолданылған. Осы орайда "аудитор" сөзі нені білдіреді, оның
міндеті неде, қай уақытта пайда болған және қандай объективті жағдайлар
оған қажеттілік туғызғанын қарастыру қажет.
Аудитор латын сөзінен шыққан, яғни ол "тындап тұр" деген мағынаны
білдіреді. Шаруашылық - жұмыс барысына тиісті мәліметті тексеруші немесе
бақылап-баскарушы тыңдаушы болған. Сондықтан ерте заманда "аудитор" -
"тындаушы" дегенді білдіретін, яғни қандай да бір нәрсені тыңдайтын адам.
Ол адам қызмет барысында аудитор деп аталынған.
2 тарауда, негізгі мақсаты бухгалтерлік қаржы ақпаратын тексеріп және
оның табыстылық көрсеткіштерінің дұрыс анықталғандығын, шығарылғаңдығын
дәлелдей, оның қаржылық жағдайына түсініктеме беру. Осындай тиянақты
тексеру жургізілгеннен кейін аудиторлар шаруашылық субъектілеріне,
олардың қаржылық жағдайына экономикалық талдау жасап олардың
экономикасының даму бағышн көрсетіп, оның каржылық жағдайын нығайту
жолдарын айтып, каржы қолданудың тиімді, пайдалы қолдануына түсініктеме
береді.
Курстық жұмыстың мәні: Орта ғасырдың соңға жылдарына дейін барлық елде
әріп танитын және жаза алатын адамдар өте аз болғандықтан, аудитор деп -
лауазымды қызметкерлердің қорытынды есебін тындауға тиісті кызметкерлерді
"аудитор" деп атаған. Бір қызығы сол, алыс, ерте кездерде адамдар аудитор
қызметінде есеп берудің жазбаша түрінен, ауызша түрінде мәлімет есеп беруін
артық санаған. Өйткені кез-келген жазба құжатты қолдан ор түрлі етіп
жазуға, өзгертуте болады деп тусінген. Ал, ауызша есеп, мәлімет беруде
көзбе-көз отырғанда, есеп беруші өтірік айта алмайды деген. Қазактың: "бет
көрсе- жүз үялады", - деген үлы сөзшің мағынасы осы негізде келетін шығар,
екіншіден "тындаушы" мен саған "сенемін" - деген, ал өз кезегінде есеп
беруші "сеніміңізді" ақтаймын" — деген адамгершілік касиет негізінде
алынған деп тұжырымдауға болады.
Курстық жұмыстың мақсаты: Аудит бізге осы уақытка дейін белгісіз болды
деп айтуға болмайды. Шет елдерде аудит ерте заманда дамыған. Бухгал-тсрлік
есеп жүршуде, экономикалық талдау жасауда, басшылық жүрпзуде үлкен орын
алған. Себебі, кәсіпорында басшылық жүргізуде, шаруашылықта бақылау жасауда
оның ролі орасан зор.

1 АУДИТТІҢ ПАЙДА БОЛУЫ МЕН ҚАЛЫПТАСУЫ

1. Аудит ұғымы және оның даму кезеңдері

Аудит термині осыдан екі мың жыл бұрын аudio деген латын сөзінен
шыққан, аудармадағы мағынасы ол естиді немесе естуші дегенді білдіреді.
Рухани оқу орындарында озат оқушыны аудитор (тыңдаушы) деп атаған. Оған
оқытушы басқа оқытушылардың сабақта өткен материалды қалай меңгергенін,
тапсырманы қалай орындағанын, яғни оқу үлгерімдерін тексеріп отыруды сеніп
тапсыратын болған. Еуропаның көптеген елдеріндегі мемлекеттік басқару мен
шаруашылық қызмет салаларында лауазымды тұлғалардың ауызша есеп беруін
тыңдаушы қызметкерді аудитор деп атаған. Есеп берудің бастапқы ауызша түрі
көптеген адамдардың сауатсыз болуына байланысты қолданылған, сөйтсе де орта
ғасырдағы адамдар есеп берудің ауызша түрі жазбашадан да жақсы болады деп
есептеген. Олардың ойынша кез-келген құжатты қолдан оңай түзей салуға
болады, ал бақылаушы-аудитордың көзіне тура, тіке қарап тұрып өтірік айту
мүмкін емес немесе өте қиын, деп санаған.
Арнайы әдебиеттерде аудиттің пайда болу кезеңі өзгеше әрі қарама-
қайшылыққа толы. Бір авторлардың айтуынша, есеп берудегі мәліметтердің
дұрыс көрініс табуын жасау және бақылау біздің дәуірімізге дейінгі ІV
мыңжылдығынан басталады. Сонымен бірге, Ніл, Тигр және Евфрат өзендерінің
жазықтарындағы Таяу Шығыстағы ежелгі өркениетте жоғары дәрежеде
ұйымдастырылған мемлекет құрылып, шаруашылық қызмет жүргізілді, үкімет
өнім, мүлік, салық жинау, орындалған жұмыс қазынаны толтыру және кіріс пен
шығыс есептерімен айналысты. Бақылаудың әр түрі жүзеге асырылды, оның
ішінде аудит те бар. Мұндағы мақсат – қателіктерді азайту және шенеуніктер
тарапынан алдау әрекеттеріне жол бермеу. Бірқатар бақылау түрлері сол
уақытта Библияда (Інжілде) да суреттеледі. Онда мүлікті екі жақты күзету,
адал қызметкерлерді жалдау, міндеттерді бөлісу мәселелері баяндалады.

Ревизиялық қызмет Вавилон, Мысыр, Рим, Қытай және Греция сияқты
антикалық елдерде де болған. Мысалы, ежелгі Мысырда (біздің дәуірімізге
дейінгі 3400-2400 жж.) мүлікті түгендеу кезең сайын, ал шаруашылық
операцияларын бақылауды үш адам жүзеге асырған. Оның біреуі не нәрсе
берілді, соның санын папирусқа белгілеп отырса, екіншісі нақты босатуларды
жүзеге асырған, ал үшіншісі ауытқуды анықтау үшін берілген мүліктердің
немесе өнімдердің санын нормамен салыстырып отырған. Ресурстардың қозғалысы
мен болған оқиғалар бойынша операциялар қатаң тәртіппен құжатталып отырған,
тікелей орындаушылар мен қатысушылардан тәуелсіз жүзеге асырылатын
шаруашылық процестерін бақылау осылай пайда болған.
Есепті жүргізу бойынша арнайы заңнама алғаш рет Вавилон мемлекетінде
пайда болған. Хаммурани заңы (біздің дәуірімізге дейінгі 2200-2150 жж.)
конгрестерге дербес есеп жүргізуді, ал храмға – мемлекеттік есепшілікті
жүргізуді әмір етті, ақшаны қолхатсыз беру жарамсыз деп саналған.
Чжоу династиясы басқарған уақыттағы көне Қытайда (біздің дәуірімізге
дейінгі 1122-256 жж.) есептің мемлекеттік жүйесі, оның ішінде барлық үкімет
департаменттерінің мұқият әзірленген бюджеті мен аудиті жүзеге асырылды.
Ал, біздің дәуірімізге дейінгі 700 жылы ол жақта негізгі міндеті
мемлекеттік ақша мен мүлікті пайдалануға құқығы бар үкімет шенеуніктерінің
адалдығына кепілдік беру болып табылатын Бас аудиторлық қызметі болған.
Афинада біздің дәуірімізге дейінгі V ғасырда Халық жиналысы
мемлекеттің кірісі мен шығысын бақылады, ал оның қаржылық жүйесі барлық
лауазымды тұлғалардың өкілеттілігі біткенше құжаттарын тексертіп үкімет
аудиторларын қамтыды.
Басқа авторлардың айтуынша, аудиттің пайда болуы арнайы ғылыми білімнің
саласы ретінде бухгалтерлік есептің қалыптасу кезеңімен тығыз байланысты.
Бухгалтерлік есеп туралы алғаш рет ғылыми кітап жазған италияндық ұлы
математик Лука Пачоли (1445-1517 жж) арнайы бюрода тексеріп және тіркеп
отыратын көпес кітабының іс жүзіндегі пайдалылығын атап кеткен болатын.
Шаруашылық қызметтің дамуы есептің саапсы мен есеп берудің шындыққа
жанасымды болуының жаңа бақылау формасын талап етеді. Англияда аудиторлық
алғаш рет 1299 жылы пайда болды, ал 1324 жылдың 24-інші наурызында король
Эдуард ІІ, үш мемлекеттік аудиторды тағайындады. Тағайындау туралы жарлықта
аудиторды Оксфорд, Беркенхед, Уэльс провинцияларындағы барлық есепшотты
тексеруге, оларды тыңдауға, олардан сұрауға және есепшоттарды жүргізуде
барлық кемшіліктерді белгілеп отыруға міндеттейді.
ХІІ ғасырдан бастап Англия мен Шотландия, Италия, Франция және
Еуропаның басқа елдерінің Қазынашылық мұрағаттарында (архив) аудиторлық
қызмет туралы мағлұмат жиі ұшырасады. Мысалы, Ұлыбританияда екі типті аудит
жүргізілген:
1) аудит қалаларда елдің көзінше, яғни жария түрде – билеп төстеуші
лауазымды тұлғалардың қатысуымен жүзеге асырылған, қазынашы аудиторлық есеп
беруді ауызша, яғни елге естірте оқитын болған;
2) ірі поместьенің қаржылық басқарушының төлем шотын аудиторлық
декларацияға орай дебет және кредит бойынша егжей-тегжейін тексеру, яғни
оны поместьенің қожайыны мен басқарушылар кеңесінің алдында ауызша есеп
берген.
Қалалардың, фабрикалардың өсуімен және сауда-саттықтың кеңеюімен
сипатталатын ХVІ-ХVІІ ғасырлар кезеңіндегі экономикалық өзгерістер есеп пен
аудиттің жаңа тәсілдемесінің пайда болуына итермеледі, яғни себепші болды.
Бұрыштың басына мүлікке деген меншік құқығы мен пайда және залалдың қатаң
калькуляциясы қойылатын болды. Аудит тыңдау процесінен жазбаша құжатты және
растаушы куәні зерттеуді ретімен талдаушыға айналды. ХVІІ ғасырдың аяғында
Шотландияда белгілі бір лауазымды тұлғаға қалалық аудитор ретінде қызмет
етуіне тыйым салу туралы алғаш рет заң қабылданды, осылай ету арқылы батыс
әлемінде сол уақыттан бері осы заманғы аудитордың тәуелсіздігі деген ұғым
енгізілді.
Мұндай аудиторлық озық тәжірибеге қарамастан, тек ХІХ ғасырдың
екінші жартысында ғана кәсіби аудит тұтас іскерлік әлем мен кәсіпкерлік
қызметтің маңызды құрамдық бөлігі болды. Бұл темір жолдарын салу мен
сақтандыру компанияларының, банктердің, акционерлік қоғамдардың өсуімен
байланысты. Ағылшындық темір жол және сақтандыру компаниялары мен басқа да
инвесторлар Солтүстік Америкаға аттанғанда, яғни бағыт алғанда олармен
бірге аса ірі ағылшын кредиторларының мүддесін қорғау үшін тәуекелсіз
аудиторлар да барды.
Осыған байланысты солтүстік америкалық аудиттің шығу тегі
ағылшындық болып табылады және ХХ ғасырға дейін АҚШ-тың тәуелсіз аудиті
ағылшындық үлгімен құрылып келді. Ол балансқа қатысты мәліметтерді егжей-
тегжейлі зерттеуді ұйғарды. Роберт Х. Монттомери американдық аудиттің сол
кезеңін есепшоттық аудит деп атаған, өйткені аудитордың жұмыс уақытының
төрттен үш бөлігі есептеу және бухгалтерлік кітапты жасауға кетті. Аудит
рәсімі (процедурасы) жылдам ұлғайған американдық бизнеске бейімделе
бастағанда шектен тыс қаражатты талап ететін есептеу мен көшіруді
тексеретін британдық стиль біртіндеп американдық тестілік аудитке
өзгеріп, ауысады (трансформацияланады). Сонымен қатар аудиторлар тестілеу
әдісінен басқа операцияларды тексеру мақсатында бизнес бойынша серіктестен
фирманың қызметі туралы мәлімет жинауды іс жүзіне асыруға кірісті.
Инвесторлардың мүдделерін ескеру арқылы олар баланстың белсенділігі мен
бәсеңдігін бағалауға, сондай-ақ пайда мен залал туралы есеп берулерде және
есепшоттарда көрініс табатын шаруашылық операцияларының нәтижелеріне де көп
назар аударатын болды.
ХХ ғасырда бухгалтерлер мен аудиторлардың аса ірі трансұлттық
ұйымдардың құрылуына әкеп соқтырған әлемдік экономика мен бизнестің
ғаламдау (глобализация) тенденциясы біршама тереңдей түсті. Кәсіби аудиттің
дамуы үшін Халықаралық есеп стандарттары бойынша Комитет (LASC – 1973ж.
негізі қаланған), Жоғары бақылау органдарының халықаралық ұйымы (NHTOCAN –
1953 ж.), Халықаралық бухгалтерлер федерациясы (IFAC – 1977ж. құрылған),
БҰҰ-да 1979 жылы құрылған Есеп пен есеп берудің халықаралық стандарттары
бойынша үкіметаралық сарапшылардың жұмысшы тобы (ISAR) сияқты халықаралық
және аймақтық ұйымдар қызметіінң маңызы айрықша. Осы жаңашылдықтардың
барлығы ендігі жерде аудиттің бухгалтерлік жазбалардың кеңселік нақтылығын
тексерумен ғана шектелмей, салалары мен ауқымының біртіндеп кең өріс алуын
көрсетеді. АҚШ және Ұлыбритания сияқты дамыған елдерде тәуелсіз аудиттің
өзгеше жүйесі қалыптасқан. Оларды жетілдірудің қажеттілігі көптеген
кридиторлар, инвесторлар және басқа да мүдделі пайдаланушылар тарапынан
шаруашылық жүргізуші субъектілер қызметі туралы сенімді қаржылық ақпаратқа
сұраныстың өсуінен туындап отыр.
2. Аудиттің мәні, қажеттілігі және зерделеу аспектілері

Американдық бухгалтерлер ассоциациясы комитеті бухгалтерлік есептің
негізгі тұжырымдамасы бойынша (ААА) аудитке мынадай анықтама берді: Аудит
– бұл экономикалық іс-әрекеттер мен оқиғалар туралы объективті деректердің
бағалауын, оның деңгейінің белгілі бір өлшемге (критерийге) сәйкестігін
алудың және мүдделі пайдаланушылардың нәтижелерін ұсынатын процесі.
Классикалық ұғымда аудит – кәсіпорында жұмыс істемейтін маманданған
тәуелсіз аудитор жүзеге асыратын ешкімге тәуелсіз сырттай қаржылық бақылау.
Мұндай кәсіби бақылау аудитке деген қажеттілік көптеген жағдайларға
байланысты артып отыр:
1. Кәсіпкерліктің дамуы мен капитал өсуінің әсері;
2. ӨЗін-өзі реттеуге ұмтылатын ұйымдар санының арта түсуі;
3. Экономикалық тұрақтылықты, меншік иеленушілерге және кредиторларға
олардың салған ақшаларының сақталуына кепілдік беруді қамтаамсыз ететін
жағдай тудырудың қажеттілігі;
4. Компаниялардың операциясы көп әрі күрделі болуы мүмкін,
пайдаланушылар ол туралы ақпаратты дербес алуға ммүкіндігі болмағандықтан
аудиторлардың қызметіне мұқтаж;
5. Қаржылық ақпаратты пайдаланушылар компанияның есептік жазбаларына
әдетте қолдары жете бермейді және олардың тиісті тәжірибелері жиі бола
бермейді;
6. Пайдаланушылар қабылдайтын шешімнің салдары өздері үшін өте
маңызды болуы мүмкін, сондықтан да аудиттер арқылы алатын ақпараттың толық
болуы мен анықтығы оларға ауадай қажет.
Аудит – бұл біздің еліміздегі акционерлік қоғамдардың,
серіктестіктердің және басқа да шаруашылық жүргізуші субъектілердің
қызметін экономикалық талдаудың және қаржылық бақылаудың салыстырмалы
түрдегі жаңа бағыты. Бұрын бақылау мен тексеру қызметі жүзеге асырылмаған
деп, айтуға болмайды. Алайда көптеген операциялық мазмұны жағынан бір-
біріне жақын болса да, ревизия мен аудит екеуі бір ұғымды білдірмейді.
Аудит бақылаудың шығармашылық (творчестволық) дамуын білдіреді. Ол
экономикалық бақылаудың формалары мен түрлерін кемітпей, керісінше
толықтырады.
Аудиторлық іс экономикалық талдау, кешенді құжаттық тексеру, балансты
немесе сот-бухгалтерлік сараптаманы есеппен тексеру біздің ұғымымыздан
бөлек болса да аудитор өзінің міндетін жүзеге асыру барысында аты
аталғандардың және есептік, бақылаушы-талдамалы тәжірибе салаларының
рәсімдерін (процедураларын) пайдаланады. Белгілі ғалым Я.В.Соколовтың
айтуынша, тексерудің мақсаты кемшіліктерді құрту және жамандықты жою, ал
аудиттің мақсаты – кемшіліктерді кеміту және қастықты шектеу.
Әкімшілікті құқы бар және сатылас байланысты ұстанатын тексерушіні
клиент өз қалауымен таңдамайды. Бұған керісінше, аудиторды клиент өз
қалауымен таңдайды және олардың аарсындағы қарым-қатынас деңгейлес
байланысқа жол ашатын азаматтық құқықпен реттеледі.
Тексеру және бақылау түсініктеріне қарағанда, аудит ұғымының аясы
кең, өйткені бұл ұғым қаржылық көрсеткіштердің шындыққа жанасымдылығын
тексеруді ғана білдірмей ғылыми негізде шығындарды ұтымды ету мен табысты
оңтайландыру үшін шаруашылық қызметін жақсарту бойынша ұсыныстарды да
әзірлеу ісін қамтиды. Аудитке келісімшарт негізінде жүзеге асырылатын, оның
ішінде, бухгалтерлік есеп, ішкі бақылау және қаржылық есеп берудіңлердің
жағдайын тексеретін, сондай-ақ артық шығындарды болдырмау, ресурстарды
пайдаланудың тиімділігін арттыру және шаруашылық жүргізуші субъектілердің
табысын өсіру мақсатында кеңес беретін бизнес сараптамасының өзінше бір
түрі ретінде анықтама беруге болады.
Бизнес аудитін жүргізу үшін белгілі бір салалар мен компаниялар іс-
әрекеттің жағдайы туралы шындыққа жанасымды ақпарат алудың кең ауқымды
мәселелерін жан-жақты зерделеу қажет.
Мемлекеттің, аймақтың экономикалық жағдайы белгілі бір салалар мен
шаруашылық жүргізуші субъектілер іс-әрекетінің жағдайы туралы мәліметтерді
алу бойынша бірқатар әдістемелік тәсілдемелер мен нұсқамалар 310 Бизнесті
білу атты аудиттің халықаралық стандартында ашып көрсетілген. Алайды бұл
стандарт қаржылық есеп берулердің аудитін ұйымдастырудақолданылады, ал
аудиттің басқа түрлері әдетте экономиканың әр түрлі салаларында оқиғаларды,
процестерді және құбылыстарды бағалауда өзіндік ерекшелігі бар
тәсілдемелерге, әдістерге және өлшемдерге ие. Осы арада бизнес аудитінің
озық түрін ұйымдастыруды жетілдірумен байланысты теориялық және іс-
тәжірибе сипаттарындағы бірқатар мәселелер пайда болады.
Тұтастай алғанда аудитті және талдауды уақытылы жүзеге асыру
шаруашылық жүргізуші субъектілердің қызметін қаржылық-кредиттік,
материалдық-техникалық қамтамасыз етудің, өндірісті ұйымдастырудың
тиімділігін және жоспардың баланстылығын арттыруға ықпалын тигізеді.
Бүгінгі таңда бизнестің жағдайы мен дамуына субъектілердің өзінен басқа
мемлекеттік, қаржылық, кредиттік, ведомствалық, салықтық және басқа да
органдар белсенді әсер етуі ммүкін. Бірақ осы буындардың бірде-біреуі
салықтық жеңілдіктер беру, кредит және баға саясатын жақсарту, өндірісті,
отандық өнімдердің, жұмыс, қызметті өткізуді ынталандыру есебінен бизнесті
басқарудың тиімділігін арттыру үшін қолайлы экономикалық жағдай тудыратын
мүмкіндіктері мен белгілі бір өкілеттіліктері болса да еелулі көмек көрсете
алмайды әрі материалдық өндіріс салаларындағы бизнесті ұйымдастыруды
жақсартуға ықпалын тигізбейді. Бизнесті басқару жүйесін нарықтық
экономиканың шаруашылық тетігінің құрамдық бөлігі ретінде қарастыру қажет.
2 АУДИТ ТҮРЛЕРІНЕ СИПАТТАМА

2.1 Сыртқы аудит және оның ерекшелігі

Аудиттің түрлерін зерттеудің зор әдістемелік маңызы бар. Аудиттің
түрлері субъект ретінде ішкі және сыртқы аудит болып бөлінеді. Зандылыққ
тұрғыдан ерікті және міндетті болып, ал жұмыс көлеміне қарай толық және
бөлікті тексеру болып, ал техникалық орындалу тұрғысынан қол жұмысы
түрінде және компьютерді пайдалану болып бөлінеді.
Ерікті (инициативалық) аудит кәсіпорын тарапынан өз еркімен
жүргізіледі. Бүл жағдайда аудит тексеруінің көлешн және қойылатын талапты
кәсіпорын шешеді. Міндетті аудит мемлекет құрылымының арнайы анықтаған
шешімі бойынша жүргізіледі. Көбінесе бұл жағдайда заң орындары кәсіпорынға
аудит тексеруін жүргізуді талап етеді. Шаруашылық субъектісінің
кәсіпкершічігінің көрсеткіштерін тексеруді заң орындары анықтайды. Тексеру
жүргізу тәртібін, жұмыс көлемін заң орны тапсырады.
Нарықты қатынастың даму кезеңінде жалпы аудиттін атқаратын рөлі өте
үлкен. Сондықтан да аудиттің әр түрінін атқаратын қызметі де, тапсырушылар
талабына сәйкес олардың аудит қызметінің даму барысында алатын орны да
ерекше.
Жалпы аудит туралы. оның ішінде сьртқы аудит туралы осыған дейін
көптеген түсініктер қарастырылды. Енді сол сыртқы аудиттің
ерекшеліктеріне тоқталамыз. Біріншіден, сыртқы аудит аудит фирмалары
немесе жеке аудиторлар мен тапсырушылармен келісім-шарт жасау арқылы
жүргізіледі. Оның негізгі мақсаты бухгалтерлік қаржы ақпаратын тексеріп
және оның табыстылық көрсеткіштерінің дұрыс анықталғандығын,
шығарылғаңдығын дәлелдей, оның қаржылық жағдайына түсініктеме беру.
Осындай тиянақты тексеру жургізілгеннен кейін аудиторлар шаруашылық
субъектілеріне, олардың қаржылық жағдайына экономикалық талдау жасап
олардың экономикасының даму бағышн көрсетіп, оның каржылық жағдайын
нығайту жолдарын айтып, каржы қолданудың тиімді, пайдалы қолдануына
түсініктеме береді. Осы орайда аудитор сол кәсіпорыннын, қаржы
жағдаиының және төлем жасау тұрақтылығын, қандай даму, қаржы
қорларының бар екеніне толық түсініктеме береді.
Сыртқы аудиттің объектісі - ол, шаруашылық субъектілері. Сыртқы
аудиттің мақсаты тадсырушының талабына сәйкес анықталады. Тапсырушылар -
кәсіпорын, мемлекеттік құрылым және қаржы, мүлік егелері. Мемлекеттік
құрылымының тапсыруымен аудит тексеруі жүргізілген жағдайда әлеуметтік-
экономикалық мәселелер көтеріледі де, аудитор кәсіпорынның немесе
кәсіпкерлердің, меншік егелерінің шаруашылығының тиімді жүргізілуіне қатты
көңіл белінеді. Оған себеп, олар шаруашылығын пайда табуға тиімді жолмен
жүргізсе, мемлекет-ке салық толемі көбейеді, әрине ол өз кезегінде
мемлекеттің әлеуметтік қаржысын, бюджетін толықтыруда өз үлесін қосады.
Шаруашылық субъектілеріне аудит тексеруін жүргізгеңде, оның негізгі
мақсаты бухгалтерлік есеп жұмысының жүргізілу жағдайы, оның
көрсеткіштерінің нақты дұрыстығын анықтау, содан кейін тапсырушы талабына
сәйкес өз ойын айту және меншік иесінің мүддесін қорғау.
Сыртқы аудит қызметін атқарушылар — жеке аудиторлар және аудит
фирмалары. Аудиторлардың өз қызметіндегі ең негізгі мақсаты меншік иесінің
мүддесін қорғау, яғни, акционердің кәсіпкершілік үшін арнаған қаржы қандай
жағдайда іске асырылуда? - деген сүрақ ерекше орын алады. Сыртқы аудит
қызметін осы түрғыдан қарастырсақ, онда оның өзіндік ерекшеліктері бар.
Біріншіден, кәсіпорын басшылары өзінің жэне кәсіпорын жұмысын. оның
қаржылық жағдайын тек кана жақсы жағынан, мүмкінділігі болса өсіріп
көрсетуге тырысады. Ал акционер, меншік иесі өз тарапынан тек шындықты,
нақты шаруашылық жағдайын білуге қүштар. Нарықты қатынас жағдайыңда
ешқандай фирма, кәсііюрынның нақты жағдайын білмей сыбайлас болып қарым-
қатынастыққа бармайды. Сыртқы аудитттер өз жүмысын сол елдегі занды түрде
қабылданған аудит стандартына, бухгалтерлік ессп принциптеріне сәйкес
жүргізеді. Фирмалардың, кәсіпорындардың балансы басылымға, тек қана аудитор
өз корытындысын бергеннен кейін және балансқа морін басқаннан кейін ғана
шығады. Әрине, аудитор қорытындысы кәсіпорын ақпаратының дұрыстығын, қаржы
көрсеткіштерінің дұрыс анықталғандығын растап қана корытынды бергеннен
кейін ғана баланс басылымға рұқсат алады. Ал осы процестердің басылымға
шыгуының үлкен мағынасы бар.
Сыртқы аудиттің мазмұнын кеңірек түсіндіру үшін төмендегі схеманы
келтіреміз. Ақпарағы басылымға шыққан фирмалар, кәсіпорындар біріншіден,
өзінің дербес шаруашылық субъектісі екеніне кепілдік алып, одан әрі
кәсіпкерлігімен айналысуға ерікті болғанын дәлелдейді. Олай дейтін
себебіміз, аудит қорытындысы сол кәсіорының өткен уақытға тапқан табыс
сомасы ақпаратта дұрыс көрсетілген, салық сомасы дұрыс есептелінген деп
анықтама жасайды. Яғаи, шаруашылық субъектісі мемлекет алдында заң
тұрғысынан салық төлеу процесін дұрыс жүргізген субъект болып танылады.
Екіншіден, басылымдағы ақпарат мәліметі бойынша сыбайлас көсіпкерлер
күдіксіз қарым-қатынасқа келеді. Себебі, басынымға шыққан материалдарды
сыбайластар зерттеп, талдап, сыбайлыстыққа сенімді екен деген қорытынды
жасайды. Осы орайда, аудит қорытындысы өзінің негізгі функциясының бірі,
пайдалануға дайындалған мәліметінің рөлін аткаратын кэсіпорын ақпаратын
бекітеді.
Үшіншіден, аудит қорытындысымен шаруашылық жүргізуге кепілдік алған
кэсіпорындар сол елдің экономи-касының бір қалыпты дамуына негіз болады.
Тұрақты халықты жұмыс орнымен қамтамасыз етеді. Қалыптасқан экономика
құрылымына айналады.
Төртіншіден, қалыптасқан экономика құрынымы болған елде тиянақты
нарықты қатынас заңдылығы қалыптасып, сол заңдылыққа сәйкес ол елде тауарға
нарықты қатынас бағасы тұрақты бір жүйеге келеді. Соның нотижесінде сол
елдің экономикасы, әлеуметтік жағдайы тұрақты даму жолына түседі. Яғни,
аудиторлық тексеру кәсіпорынның тиянақты кәсіпкерлік жасап, даму барысын
қамтамасыз ететін механизм. Дамыған елдердің экономикасының тұрақты дамуын
қамтамасыз етіп отырған - ол бірден бір нақты механизм аудитор қызметі.
Сондықтан да оған шет елдерде өте үлкен мағына беріледі.
Аудиторлық тексеру жүргізбей шаруашылық, субъектісі басылымға шықпайды,
яғаи өзінен-өзі экономикалық қыспаққа түседі. Біріншіден, мемлекет алдында
өзінің шаруашылық субъектісі ретінде қүқысын қорғай алмайды. Екіншіден,
сыбайлас кәсіпорындар қарым-қатынас жасамайды, үшіншіден банкілер
сенімсіздік білдіріп несие беруін тоқтатып, жалпы ессп айырцсу процесін
тежсй бастайды.
Сыртқы аудит өзінің жұмыс процесінде ішкі аудит жұмысының сомасына баға
береді. Қаншалықты тиімді жүргізілетінің тиімділігін, сенімділігін, оның
аудит барысындағы рөлін анықтайды. Оңдағы негізгі мақсат ішкі аудит
қаншалықты аудит күдігін жіберетінін, аудит стандартын қандай дәрежеде
дұрыс қолданатынын анықтау. Ішкі аудит жұмысын тексерген сыртқы аудит
өзінің ойын, жетістіктерін және кемшілікгерін, жетіспеушіліктерін жазбаша
түрде анықтап басшыларына тапсырады.
Сыртқы аудит соңғы жылдары тек қана қаржы ақпаратын тексеріп қана
қоймай кәсіпорын шаруашылышна экономи-калық талдау жасап, оның
кәсіпкерлігшің табыс сомасына баға . береді, оның жұмысының табыстылық және
экономикалық тиімділігін анықтайды. Сыртқы аудитті қазіргі кезде "Заңды
аудит" деп атайды. Себебі, ол тапсырушы алдында тәуелсіз, тек қана сыртқы
мәлімет пен пайданушылар алдында ғана жауапкершілікте.
Жоғарыда келтірілген сыртқы аудит туралы берілген түсінік негізінде шет
елдерде толығымен қолданылады, оның принциптері жұмыс бабында толық іске
асырынуда. Қазір Қазақстан Республикасында аудит қызметі жаңадан ғана
дамып, қалыптасып келе жатыр. Осы орайдағы ең өкініштісі — аудит қызметі
толық міндетті түрде таратылған жағдайда еліміздегі жүргізіліп жатқан
реформаның әлдеқайда сәтті жүргізілуіне, нарықты қатынас зандылықтарының
кәсіпорын шаруашылығында тез қалыптасып кетуіне көптен-көп көмегі тиетіні
сөзсіз. Мысалы, аудит міндетті түрде барлық шаруашылық субъектілеріне
жүргізілсе салық төлеу, ондіру проблемасы түгелдей жойылар еді.. Әрине,
ұйымдастыру, мамандар дайындау, моралдық, этикалық аудит прицниптерін
бірден іске асыру өте ауыр жұмыс. Мысалы, бір ғана фактор. Біздің
халқымыздың психологиялық гүсінігі бойынша, ақша төлеп тексерушіні шақыру
деген ол тек қана ауру немесе есі түзу емес адамның ісі деп түсінеді.
Сондықтан Қазақстан Республикасында аудит қызметі жан-жакты таратылуы
қажет, бірақ біздің елдің өзіндік экономикалық. әлеуметтік, тарихи даму
ерекшеліктеріне сәйкес дудит принцинтерін лайықты түрде карастыру қажет.
Әрине, оның ішінде ұйымдастыру, құрылымы туралы көптеген
өзгерістер енгізу өте қажет.

2.2 Ішкі аудит және оның мақсаты

Ішкі аудит бұрын қалыптасқан ішкі бақылау жұмысьмың жүйесіне жатады.
Оның ерекшелігі кәсіпорын шаруашылығына ішкі бақылау арқылы тәуелсіз қызмет
көрсету. Ішкі аудиттің тәуелсіздігі сыртқы аудит тәуелсіздігі сияқты өте
кажет ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Аудит: мәні, пайда болуы, қалыптасуы
Мемлекет пайда болуы және дамуы
Психиканың пайда болуы және дамуы
Аудиттің пайда болуы мен дамуы
Егіншіліктің пайда болуы және дамуы
Ақша және оның пайда болуы
Қазақстанның ұлттық валтасы: пайда болуы және дамуы
Несиенің қатынастарының пайда болуы және дамуы
Экология ғылымының пайда болуы, дамуы
Алғашқы адаймның пайда болуы және оның дамуы (дәуірлер)
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь