Астрономия пәнінің оқу-әдістемелік кешені (дәрістер жинағы)

1. Силлабус
2. Дәрістер тезистері
3. Семинар және практика сабақтарының қысқаша сипаттамасы (жоспарлар, семинар және практика сабақтарын жүргізуге арналған тапсырмалар, СОӨЖ, СӨЖ);
4. Зертханалық және студиялық сабақтардың тақырыптары мен қысқаша сипаттамалары
5. Емтиханға дайындалуға және өзін.өзі тексеруге арналған тапсырмалар, соның ішінде тесттер
6. Негізгі және қосымша әдебиеттер тізімі, соның ішінде электрондық тасуыштардағы әдебиеттер
7. Интернет.ресурстардың тізімі
8. Глоссарий
Пән Силлабусы
1. Пән туралы ақпарат

Пән аты
Астрономия Пән коды Кредит саны
2 Курс 3, семестр 6
Мамандық аты:
физика Мамандық шифры
050110 кафедра аты:
ТТФ факультет аты:
ФМФ
Оқыту формасы (күндізгі), (ОБ, АОБ, ЖО) Оқыту тілі
Қазақ
Пәнді өткізу уақыты және орны
Сабақ кестесі бойынша
Консультация уақыты
Кесте бойынша
Рубеждік бақылау кестесі
Оқытушының ФАЖ, қызметі, дәрежесі, лауазымы
аға оқытушы ф.м.ғ.к.
Раманқұлов К.Е.
Контактілік ақпарат (телефон, e-mail)
үй. 268-66-08 ұялы.8701-3251095
Оқытушы қолы _________ Кафедра меңгерушісі қолы Құлбек М.Қ.

2. Курстың қысқаша сипаттамасы.
Негізгі бағдарламаға сәйкес курс сфералы астрономиядан, аспан денелерінің қозғалысын математикалық тәсілдеуден, әртүрлі координата жүесінен және уақыт мәселесімен басталады.
Екінші бөлімде күн жүесінің осы заманғы құрылымы және оның сипатталуы жөнінде айтылады. әрі қарай аспан механикасының негізгі және бүкіл әлемдік тартылыс күшінің арқасында аспан денеулінің қозғалыс заңдылықтары қаралады.
Үшінші бөлімде астрофизика құрылымы аспан денелерінің физикалық қасиеттері зерттеледі. Астрономиялық құрылғылар түрлері және тәсілдері оқытылады. Әрі қарай жұлдыздардың кеңістіктегі таралуы, олардың заңдылықтары қарастырылады. Төртінші бөлімде аспан денелерінің ғаламның пайда болуы оқытылады.
Бұл курста студенттердің осы заманға астрономияның негізін қалайтын негізгі мәселеу және табиғаттың фундаментальді заңдылықтары беріледі.
3. Пән пререквизиттері: Математикалық талдау, жалпы физика.
4. Пән постреквизиттері: Атом физикасы, ядро теориясы, атомды спектроскопия.
5. Күнтізбелік-тақырыптық жоспар.
№ Пән бөлімдерінің аттары апта Аудиториялық сабақтар СОӨЖ (сағ.) СӨЖ (сағ.) Барлығы (сағ.)
Дәріс (сағ.) Пр/сем./зертх./
студ саб (сағ.)
1 Сфералы және практикалы астрономия негізі. 1 1 2 2 6
2 Күннің жыл бойындағы көзге көрінер қозғалысы. 1 1 2 2 6
3 Уақыт және оның өлшемі. 1 1 2 2 6
1. Бакулин П.И., Кононович Э.В., Мороз В.И. Курс общей астрономии. -М., Наука, 1983, 560с.
2. Дагаев М.М., Демин В.Г., Климишин И.А., Чарушин В.М. Астрономия. -М.: Просвещение, 1983, 384с.
3. Дагаев М.М. Сборник задач по астрономии. -М.: Просвещение, 1980, 128с

Қосымша әдебиеттер:
1. Климшин И.А. Астрономия наших дней.-М:Наука,1980, 456с
2. Воронцов-Вельяминов Б.А. Сборник задач и практических упражнений по астрономии.-М.Наука, 1977, 271с.
3. Дагаев М.М. Лабораторный практикум по курсу общей астрономии.- М. Высшая школа, 1972, 281с.
        
        
пәнінің оқу-әдістемелік кешені
мамандығы
Пәннің оқу-әдістемелік кешені
* 050603- механика ... ... ... ... ... берудің Мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты;
* ҚР БҒМ _______2011_ ж. №___ бұйрығымен бекітілген пәнінің типтік ... ... ... ... ... ... ... 2011_ж. бекітілген мамандығы бойынша жұмыс оқу жоспары
негізінде дайындалды.
Пәннің оқу-әдістемелік кешенінің мазмұнының тізімдемесі ... ... ... ... ... ... және практика сабақтарының қысқаша сипаттамасы (жоспарлар, семинар және ... ... ... ... ... ... ...
Зертханалық және студиялық сабақтардың тақырыптары мен қысқаша сипаттамалары
*
Емтиханға ... және ... ... ... ... соның ішінде тесттер
*
Негізгі және қосымша әдебиеттер тізімі, соның ішінде электрондық тасуыштардағы әдебиеттер
*
Интернет-ресурстардың ... ... ... Пән туралы ақпарат
Пән аты
Астрономия
Пән коды
Кредит саны
2
Курс 3, семестр 6
Мамандық аты:
физика
Мамандық шифры
050110
кафедра аты:
ТТФ
факультет аты:
ФМФ
Оқыту формасы ... (ОБ, АОБ, ... ... ... ... ... және ... кестесі бойынша
Консультация уақыты
Кесте бойынша
Рубеждік бақылау кестесі
Оқытушының ФАЖ, қызметі, дәрежесі, ... ... ... ... ... ... e-mail)
үй. 268-66-08 ұялы.8701-3251095
Оқытушы қолы _________
Кафедра меңгерушісі қолы ... ... ... ... ...
Негізгі бағдарламаға сәйкес курс сфералы астрономиядан, аспан денелерінің қозғалысын математикалық тәсілдеуден, әртүрлі координата жүесінен және уақыт мәселесімен басталады.
Екінші бөлімде күн ... осы ... ... және оның ... ... айтылады. әрі қарай аспан механикасының негізгі және бүкіл әлемдік тартылыс күшінің арқасында аспан денеулінің қозғалыс заңдылықтары ... ... ... ... ... ... ... қасиеттері зерттеледі. Астрономиялық құрылғылар түрлері және тәсілдері оқытылады. Әрі қарай жұлдыздардың кеңістіктегі таралуы, олардың заңдылықтары қарастырылады. Төртінші бөлімде ... ... ... пайда болуы оқытылады.
Бұл курста студенттердің осы заманға астрономияның негізін қалайтын негізгі мәселеу және табиғаттың фундаментальді заңдылықтары беріледі.
3. Пән ... ... ... ... ... Пән ... Атом физикасы, ядро теориясы, атомды спектроскопия.
5. Күнтізбелік-тақырыптық жоспар.

Пән бөлімдерінің аттары
апта
Аудиториялық сабақтар
СОӨЖ (сағ.)
СӨЖ (сағ.)
Барлығы (сағ.)
Дәріс (сағ.)
Пр/сем./зертх./студ саб (сағ.)
1
Сфералы және практикалы астрономия ... жыл ... ... ... қозғалысы.
1
1
2
2
6
3
Уақыт және оның өлшемі.
1
1
2
2
6
4
Күн жүесінің дамуы жөніндегі көзқарас.
1
1
2
2
6
5
Осы заманғы күн ... ... ... ... ... заңдары.
1
1
2
2
6
6
Айдың қозғалысы. Күннің және Айдың тутылуы. Олардың шарттары.
1
1
3
3
8
7
Аспан механикасының негізі.
1
1
2
2
6
8
Астрофизика, жұлдызды ... ... және ... ... ... ... жүесінің үлкен планеталары. Күн жүесіндегі кіші планеталар
1
1
2
2
6
12
Жұлдыз физикасы.
1
1
2
2
6
13
Галактика.
1
1
2
2
6
14
Галактикадан тыс астрономия негіздері.
1
1
2
2
6
Барлығы
15
15
30
30
90
6. Оқытуға арналған әдебиеттер
Негізгі әдебиеттер:
1. Бекбасаров Н. . ... 1992 ... ... Х. . ... 1966 ... ... Ысқақов А. . Алматы, 1969 ж.
2. Дагаев М.М., Демин В.Г., Калинин И.А. . ... ... 1983 ... ... М.М. . 1986 ж.
7. Баға қою саясаты.
Бақылау түрі
Жұмыс түрі(сабақ)
баға(max балл)
саны
қосындысы
Шекаралық бақылау№1
Сабаққа қатысуы
2
30
Дәріс сабақтары
3
Практикалық сабақтар
15
Студенттің өзіндік жұмыстары
10
Шекаралық бақылау№2
Сабаққа қатысуы
2
30
Дәріс ... ... ... ... бақылау
Экзамен
40
60
100
8. Оқытушы саясаты (студенттің этикасы).
Студенттің міндеті:
* сабаққа кешікпеу, сабаққа уақытылы қатысу, ... ... ... ... ... жоқ деп ... өткен сабақтарды өтеу (деканат рұқсат берген жағдайда).
* Дәрісханада жұмыс істегенде қалталы ... ... ... ... академиялық нормаларды орындауы қажет:
* тәртіп, үзгі шет
* жауапкершілікті
* шыншыл.
Лекция 1
Кіріспе
Астрономия (гректің astron - жұлдыз және nomos заң) - ... ... ... ... олар ... ... ... және тұтас ғалам тұралы ғылым. Адам баласының ... ... ... ... ... ежелгі ғылымдардың бірі. Шығыс халықтарында б.з.б. 6 ғасырдың ... ... ... ... пайда болған. Ежелгі Қытай мен Вавилонда негізгі уақыт бірлігінен басқа экватордың эклиптикаға көлбеулігі, күн мен ай тұтылуының қайталану периоды ... ... еді. ... ... шар ... ... ілім ... Ежелгі қазақ даласын мекендеген халық жұлдыздар мен шоқжұлдыздардың орны бойынща жыл мезгілдері жер ... ... ... Іле ... орта ... ... адырының батыс тұсынан б.з.б. 5 ғасырда жарты сақина түріндегі тастардан қаланған қорған табылған.
Астрономияда аспан объектілерінің орындары мен қозғалысы ... ... ... заңдылықтары зерттеледі, астрономиялық тұрқты шамалардың мәндері анықталады.
Сфералық астрономияда аспан объектілерінің орны мен қозғалысы математикалық ... ... ... ... ... ... жаңа ... жасалып, уақытты, географиялық координаттарды (бойлық пен ендікті), белгілі бір бағыттағы азимуттарды анықтау әдістері жүйеленеді.
Астрономиялық құралдар
Астрономиялық ... ... ... және ... ... арналған құрал-жабдықтар. Астрономиялық құбылыстарды бақылау аспаптарына (телескоптарға), бақылауға арналған көмекші құралдарға, жарық қабылдайтын және оны ... ... ... ... ... құралдарға, көмекші есептеуіш машиналарға және демонстрациялық құралдарға ... ... ... ... ... ... ... жарығын жинауға және олардың кескіндерін түсіруге арналған. Олар оптикалық сұлбалар ... ... жүйе ... ... жүйе және ... ... жүйелері болып ажыратылады. Телескоптар қолданылуына қарай бірнеше түрге бөлінеді. 20 ... орта ... ... дүние жүзіндегі ең үлкен оптикалық телескоп (АҚШ-тағы Маунт-Паломар абсерваториясында) айнасының (рефлекторының) диаметрі 5м болды. ... ... ... ... және ... қызметін жүргізу үшін меридиан дөңгелегі, зенит-телескоптар, зениттік көру түтіктері, призмалық астролябия т.б. аспаптар қолданылады. Күн ... ... ... үшін ... ... және фотосфералық телескоптар қолданылады.
Аспан объектілерін бақылағанда кейбір көмекші құралдарда (окулярлық микрометрлер, кассеталар т.б.) , сондай-ақ жарықты қабылдайтын және ... ... ... ... ... ... ... құралдары күн сағаты, гномон болды, сонан соң ... не ... ... ... ... ... ... квадрантпен анықталады. Уақытты анықтайтын дәл маятникті приборлар ретінде Шорт сағаты, Федченко ... ұзақ ... бойы ... ... ... ... ... кварц сағаты және молекулалық (немесе атомдық) сағат ауыстыра бастады. Бақылау ... ... ... ... үшін ... ... аспанның бір учаскесінің екі фотосуретін салыстыру үшін ... - ... ... ... ... ... ... өлшеу үшін компараторлар, спектрограммадағы спектр қарқындылығының таралуын өлшеу үшін микрофотометрлер, жұлдыз жарықтылығын оның фотографиясы ... ... үшін ... ... т.б. ... Бақылау нәтижелерін өңдеуге байланысты есептеулер жүргізуге арналған есептеуіш машиналар пайдаланылады. Демонстрациялық құралдар қатарына күн жүйесінің моделі теллурий және ... ... ... ... ішкі ... ... ... беретін планетарий жатады.
Сфералық астрономия
Сфера (грек.sphaira- шар), математикада - барлық нүктелері бір нүктеден (С. центрінен ) бірдей қашықтықта ... ... бет. С. ... оның ... бір ... ... ... (сондай-ақ оның ұзындығы) С-ның радиусы деп аталады. С. бетінің ауданы: S= 4ПR , мұндағы R-C. ... ... ... әрі ... бар кеңістіктің бөлігі шар деп аталады. Шардың көлемі: V=4/3ПR . Аналитикалық геометрия тұрғысынан С. 2ретті центрлік бетке жатады. Оның тік ... ... ... ... ( x-a)+(y-b)+(z-c)=R түрінде жазылады, мұндағы a,b,c- C.центрінің координаттары ; с фералық геоиетрия, сфералық тригонометрия.
Сфералық астрономия- астрономияның аспан сферасындағы шырақтардың көрінерлік ... мен ... ... ... ... ... математикалық тәсілдерін қарастырытын бөлімі Аспан сферасындағы денелердің орналасуы мен қозғалысын математикалық жолмен зерттеуде ... ... және екі ... ... ... ... ... шырақтарын тікелей бақылау нәтижесінде алынған координаттар бірсыпыра ықпалдардың әсерінен дәл болып шықпайды.
Прецессин мен нутация әсерінен координат осьтері ығысады. ... ... ... ... сферадағы орны бақылаушыға ығысып көрінеді. Сфералықұ астрономия есептері ... ... ... ... ... ... ... параллакстау тигізетін әсері де ескеріледі. Сфералық астрономияда күн ... ... ... ... ... координатта Күн мен Айдың тұтылуы, Ай мен Үркер тоғыстары планеталардың күй дискісі тұсынан өту құбылыстарында зерттейді. Сфералық астрономияның ең басты ... бірі ... дәл ... күнтізбе жасау мұның теориялық негізіне Жердің өз осьінен айналуы және оның күнді айнала қозғалуы алынады.
Ғаламшарлардың кескiндерi
Ғаламшарлардың ... ... ... ... : егер ... және Шолпанды тек қана таңертең немесе кешке көруге болса, онда өзге - Марс, ... және ... - ... ... ... көруге болады. Олар Күнге жақын маңда орналасатындығынан, бiр немесе бiрнеше ғаламшарлардың кей уақытталары тiптi көрiнбеуi ... Осы ... ... күнi бар ... ... айтады left000. Егер ғаламшар осы маңай нүктеге, қарама-қарсы Күнге ... ... онда ол ... тұруда болады. Ғаламшар осы жағдайда Күн қашан уақыт көкжиектiң үстiнде көрiнiп қалса, Күннiң ... ол бiр ... ... ... ... түнi бойы ... үстiнде болады. Күн туралы ғаламшардың басқа тән орналастырылулары Қосылу және Қарсы тұру, сонымен бiрге кескiндермен деп ... ... жер ... әрдайым болатын (Меркурий және Шолпан ) iшкi ғаламшарлар, және ... өзге ... ) олар тыс ... ... өз ... ... ... Таңдайдағы күн туралы ғаламшардың орналастырылуларын мiнездейтiн ғаламшарлар iшкi және ... ... ... кескiнi.
Рис.1 Iшкi ғаламшарға арналған батыс элонгациясы және ... тұру (жер - T ) ... үшiн ... Ішкі және ... Қосулуға арналған шығыс элонгациясы
Рис.3 Iшкi ғаламшарға арналған сыртқы Жоғарғы Қосу және шығыс квадратурасы үшiн
Рис.4 Ішкi ... және ... ... үшiн төменгi Қосу сыртқы үшiн
Ғаламшардың көрiнетiндiгiнiң шарттары кескiнде не бiрсiн оның орналастырылуларынан тәуелдi ... ... ... ... қарағандайтыны ашық, және ол бiздер бақылайтын жер. Суретте жоғары көрсетiлген, Р1, Р2 және ... Sтың ... Т дың ... ... ... әр ... кескiндерi, ғаламшардың жанында әлдеқалай Кез келген Ғаламшар бола ... ... ... сол, iшкi ол тәуелсiз немесе сыртқы, жоғарғы Қосылу болып табылады. Ол осы жағдайда күн, жер және ғаламшардың орталық жалғастыратын ... ... ... - оны ... ... қасында таңдайда болатын Күн, ол сондықтан көруге мүмкiндiк бермедi. Егер iшкi ... ... және ... аралығында сызық солдарда орналастырса, онда күнi бар оның төменгi Қосуында болады орналасқан.
Сыртқы ғаламшар ( 0ден - 180ге ) ... кез ... ... ... бола ... Ол ... 90 ... құрайды, онда ғаламшар квадратурада болатынын айтады. Iшкi ... үшiн ... ... алып тастау (элонгацияда ) саябан үлкен емес болуы мүмкiн : Шолпандар үшiн - 48ге дейiн, Меркурийға - жинағы 28. ... ... ... ... ... ... ... екi бiртiндеп аттас кескiндердiң арасындағы уақыттың аралығында,оның көк мерзiмiмен деп аталады. Ғаламшар жерлердi айнала айналғанда ... ... көп ... ... ... ... әрқайсылары үшiн үндеудi көк мерзiмдi анықталғанда көне замандаларда әлi. Гелиоорталықты жүйеге ... ... жерi ... бар күн, тең ... ... ... Бұл оның ... айналмайтын инерциаль есеп жүйесiндегi ғаламшарлардың үндеуiнiң мерзiмдерi бiлу үшiн есепке ... ... ... жұлдыздарға қарағанда айтылуға қабылдалған. Жұлдыздарға қарағанда күн ғаламшардың үндеуiн мерзiм айнала (немесе сидериялық ) жұлдызды ... деп ... ... көк мерзiмi ұзақтықтың беттерiншелерi олардан да сидериялық мерзiммен дәл келмейтiнi анық, жердi үндеудi жұлдызды мерзiм болып ... ... ... ... ... мерзiмдерi бар ғаламшар және өзi ғаламшардың көк ... ... ... ... ... Р, жұлдызды мерзiмнiң тең болдың сыртқы ғаламшардың үндеуiн жұлдызды мерзiм мейлi - Т, көк ... - S. ... ... ... ... ... ... сонда сәйкесiнше сәйкесiнше 360/Р және 360/T берiспе. ... ... ... кескiндерi моменттен қандай болмасын ) ғаламшардың келесi сондай болып кескiнiне өз орбитасының доғасын өте алады, 360 Sқа тең Бұл ... (көк ... ) ... ... ... 360/T::S тең өте алады. Сонда :
360°/T::S-360°/P::S=360°,
немесе ... ... ... iшкi ... ... ... ...
1/P-1/T=1/S
Демек, күн үндеудi оның жұлдызды мерзiмi айнала есептеу мүмкiн ғаламшардың көк ... бiле ... ... ашулары
XV- XVI ғ. күре тамырға құйылатыны сауданың кеңейтуi, буржуазияның классының күшейтуi және феодализмы бар оның күресiнiң күшейтуiнiң ... ... ұлы ... ... ... ... Сауданың дамытуы теңiзде жүрудi дамыту, кеме жүргiзуге астрономияның болуы өте ... әрі ... ... Птолемейдiң теориясы, ғаламшарлардың жеке алғанда жағдайларының таңдайында бойынша аспан құбылыстардың есептеулерi, ендi ... ... ... ... ... ... теориясы бақылауларды дәлдiктiң жоғарылатуымен күрделендiруге өте тура келді.Кеңiстiк туралы ұйғарым, Птолемей бойынша, орталықтағы жылжымайтын ... бар ... ... ... ... ... ... теориясына қол көтеру, ғылымда, құдiреттi шiркеудiң қыр көрсету төңкерiстi бастаумен тең ... ... ... ... ) ұлы ... ғалымы Николай Коперник iске асырды. Коперник оның маңызды қателiгi туралы қорытындыға ... ... ... ... ... ұзақ ... ... Оның орнына Коперник (Гелиос грекше -Күн ) ... күнi бар ... ... жүйесiн ұсынды. Коперник сонымен Күн Жердiң орталығы емес Кеңiстiк емес, керiсiнше ғаламшарлар бiр, айналып тұрған деп ... Бұл ... ... ... ары ... ... мол ... алған ең үлкен төңкерiс болды.Коперник эклиптика бойынша ... ... ... орын ауыстыруы жер орбитасының жазықтығына жерiнiң айналу ... және ... ... ... тәулiктiк айналуды күнi-түнiсiнiң ауысымы, көлбеудiң жылдың замандарының ауысымына айнала түсiндiрдi күн ... ... ... ... Ол ... ... ... бойынша ғаламшарды дұрыс орналастырды және жер үшiншi орынды қатарға апарды Ғаламшарлардың ... ... ... ... ... қозғалыс топырағы бар бақылаушы және ғаламшардың қозғалысының қозғалысының тiркесiмен түсiндiрдi. Әлемнiң жаңа, гелиоорталықты жүйесiнiң шындығы Галилейдiң ашуларымен растаған..
Джордано Бруно
Коперниктiң идеялары ... ... және ... ) ... ... Бруномен қабылдады. Коперниктiң оның әрi кетiнiң өз батыл ойларында. Оны ол да ... ... ... ... ... ... бiзден өте алыс. Оны жұлдыздар және өмiр ғаламшарлардың көбiне бар болатын ғаламшарлардың санның онында шексiз ... Бұл ... ... әрi ... ... ... және оған деген сенiмдi түсiрді. Инквизицияның шешiмi бойынша олардан бас тарытуға ынта бiлдiрмеген Бруноның өз ... ... ... алауда жаққан. Шiркеу осылай логикалық философиялық қорытындылар Коперниктiң теория iстеп шыққан қырағы ойшымен ... ... мен ... ... эволюциясыГалактикалардың құрылымы мен пайда болуы туралы зерттейтін космологиямен ғылымымен қатар космогония (грекше: "гонейа" - ... ... ... білдіреді) - космостық денелер мен олардың жүйелерінің шығу тегі мен ... ... ... ... ... ... түрлері бар). Галактикалар дегеніміз, тек шар тәрізді ғана емес, спираль, эллипс, т. б. тәрізді ... ... бар ... мен ... ... алып ... болып саналады. Галактикалар миллиардтап саналады, сондай - ақ олардың әрқайсысында миллиардтаған жұлдыздар бар.Болжамдар бойынша галактикалар ең ауыр элементарлық ... - ... ... ... ... ... ... нәтижесінде түзілген. Бұл заттар галактикалардың ядросында әлі де кездеседі деген жорамалдар да бар. ... ... ... ... ... себеп болған, бірнеше қиындықтармен кездесті. Үлкен жарылыстан кейін шексіз тығыздығы бар нүктеден ұшып шыққан зат, ... ... ... бір - ... ... олардың жылдамдығы төмендеу керек. Бірақ тоқтау үшін бүкіл Ғаламның ... да ... ... ... ... 1939 жылы ... "қара ойықтар" туралы гипотеза пайда болды. Бұл ... ... ... ... олар ... ... 9/10 бөлігін құрайды.Сонымен "қара ойықтар" дегеніміз не? Егер кез келген заттың белгілі бір массасы сол массаға шекті болып табылатын аз ... ... онда бұл зат ... тартылыс күші әсерінен тығыздала бастайды. Тығыздалу әсерінен затың массасы көбейіп, сәйкесінше заттың тартылыс күші де жоғарылай бастайды. Бұл тартылыс күшін жеңу үшін ... ... ... ... да жоғары болуы тиіс. Сондықтан да "қара ойық" сыртқа ештеңі де ... ... ... ... яғни көзге де көрінбейді. Сондай ақ "қара ойықтың" ішінде кеңістік өз бағытынан ауытқып, уақыт баяулайды. Осы ... ... ... ... құрап, өте қуатты энергия көзі болған және олар ... ... зат, яғни ... ... ... болған деп жорамалданады.1963 жылы квазарлар (квазижұлдыздық радиосәуле көзі) - ғаламдағы радиосәулелердің аса қуатты қайнар көзі ашылды. Олардың жарығының күші ... ... ... есе ... ал көлемі олардан ондаған есе аз. Квазарлар - ... ... ... ядролары болып табылады, яғни галактикалар әлі түзілу үстінде деген болжамдар бар.Астрономиялық бақылаулар, галактикалардың ядроларынан үздіксіз ... ... ... ... ... ... ... яғни сутегінің атомы, басқа химиялық элементтердің ішіндегі ең қарапайымы болып табылады - ол оның ... бір ... және ... ... ... ... ... Нуклеосинтез теориясына сәйкес, сутегіден жұлдыздардың қойнауында атомдық реакциялар нәтижесінде күрделі атомдар түзіледі. Жұлдыздың массасы неғұрлым көп болса, соғұрлым ... ... ... ... ... кәдімгі жұлдыздар секілді сутегіден тек гелий ғана шығарады (ол галактикалардың ... ... ал аса ірі ... тірі ... ... ... - көміртегін жасап шығарады.Жұлдыздардағы нуклеосинтез теориясы физикалық эволюция мен химиялық элементтердің таралуын, олар алғашқы жұлдыздардың сутегі мен гелийдің қоспасынан ... ... ... ... ... ... түсіндіреді. Ядролық реакцияларды ғаламның космологиялық ұлғаю деңгейі мен осыған байланысты оның ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі химиялық әлементтер мен изотоптардың қатынасын байқауға болады. Нуклеосинтез теориясына сәйкес, Жер бастапқы заттан емес, жұлдыздарда жүріп ... ... ... ... ... ... ... болған. Яғни, барлық элементтердің түгелдей (олардың ішінде ауыр металлдардың да - ... ... және т.б.) ... алғашқы ұлғаю кезеңімен байланыстыру тіпті қажет те емес.
Біздің галактикамызда орналасқан Құс Жолының жас мөлшері жайлы астрономдардың бір бөлігі ол әлі жас және Құс ... ... ... болу ... ... ... ... пікірді ұстанып отыр. Сондай - ақ Құс ... ... ... газ ... болу ... жоққа шығарылмайды. Коллапс процесінің нәтижесінде бұлттардан жұлдыздар пайда болады. Осыған сәйкес алуан түрлі жұлдыздық, ... ... де ... ... ... ... анализ жасай отырып галактика эволюциясының кезеңдерін анықтауға болады. Ескі жұлдыздар галактика эволюциясының бастапқы кезеңінің құрамын көрсетеді. Жұлдыздардың металдық қасиеттерінің арақатынасы ... ... ... ... ғана ... ... - ақ ғаламның химиялық эволюциясы ... да ... ... ... ескі ... салыстырғанда металдық қасиет басым. Оның себебі, жұлдыздық орта өзіне ауыр элементтерді ескі ... ... ... ... алып ... яғни олар дайын күйінде жаңа түзілген жұлдыздардың құрамына кіреді.Ғалам эволюциясы жұлдыздардың ... ... ... ... ... ... процестерінің интенсивтілігінің деңгейі әртүрлі болған кезеңдерін бақылауға болады. Бұл процесті ... ... ... ... ... Мысалға, орталығы шар тәрізді, линза нысанды жұлдыз шоғыры ұзік - үзік кезеңдерде пайда болған, ал түзілу үрдісі ... ... ... ... ... ... болған. Галактикада жас және ескі жұлдыздар, оның әртүрлі аймақтарында орналасқан. Сол себепті қозғалу жылдамдықтары мен химиялық қасиеттері бір-бірінен бөлек екі ... жүйе ... ... ... ... бөлетін жұлдыздар және энергия бөлмейтін планеталар, кометалар, метеориттер мен космостық шаң деп бөлуге болады. Жұлдыздар энергиясы олардың ... ... млн ... ... ... ... ... процестер нәтижесінде түзіледі, осы үрдіс кезінде аса күшті сіңетін қасиеті бар ерекше бөлшектер - ... ... ... ... ... ... Қазіргі заманғы көзқарасқа сәйкес, жұлдыздар дегеніміз плазма, яғни аса ... ... және ... ... ... газдың жиынтықтары. Дауылдар бұл затты кейде шақырымдық қашықтықа шашыратып тастайды. Олардың бір бөлігі ... ... ... ... ... кетеді.Жұлдыздардың пайда болу процесін Күннің пайда болуы моделі ... ... ... Күн ... сары ... ... қатардағы жұлдыз. Қатардағы деуіміздің себебі, жұлдыздардың түрлері өте көп, ... ... ... ақ ... ... нейтрондық жұлдыздар, квазарлар, қара ойықтар және т. б. Олардың барлығы да бірдей жолмен пайда бола алады.Галактикалардың әсер ету ... ... ... зат ... Бұл үрдісті қазіргі заманғы бақылау құралдарымен-ақ көруге болады. Олар ... ... деп ... ... ... ... ... мен азғантай гелийдің қоспасы және де ауыр металдар бөліктерінен құралған.
Глобула пайда бола салғанда сығылудың әсерінен температура көтеріле бастайды. Бұл ... ... ... және одан да ауыр ... ... ... ... қатар жүреді. Глобуланың температурасы жоғары болатын қабаттарында кремний, метан, аммиак және жеңіл элементтер түзіледі. Бұл ... ... ... ... ... ... оның ішінде сақина қалыптастырады. Сақинаның өзі қозғалу барысыныда бөлшектермен соқтығысып, олар бір - бірінен жабысып, содан кейін ... ... ... ... мүмкін.Жұлдыздарды өзара түсі, жарығы, массасы мен спектрлік сипаттамасы бойынша ажыратады. Спектрі мен жылтырлығы өзгеріп тұратын - ... ... (Тау ... ... емес (жас) жұлдыздар, сондай - ақ жасы 10 млн жылдан аспайтын жұлдыздық ассоциациялар болуы ... ... көп ... жылулық емес сипатта болатын энергия бөлінетін аса жаңа жұлдыздар және тұмандық (газдардың шоғырлануы) түзілуі ... ... ... ... ... ... ... Көп жағдайда олар сутегі пен гелийден түзілген.Сонымен қатар ғаламда аса ірі жұлдыздар - ... ... мен аса ірі ... бар. ... бірге көлемі өте аз, бірақ массасы күннің массасына жақын, радиустары күннің радиусының 1/50000 болатын (10-20 км) нейтрондық жұлдыздар да болады. ... ... ... деп ... ... олар ... ірі ... құралған.1967 жылы пульсарлар, яғни - Жерге периодтық түрде келіп жететін радио-оптикалық, рентген және гамма сәулелерінің көзі болып ... ... ... көзі ... Радиопульсарлардың (тез айналатын нейтрондық жұлдыздар) импульстарының периодтары - 0,03-4 сек, жай ... ... ... ... барлығы ағып өтетін қосарланған жұлдыздардың рентген пульсарлары - бірнеше және одан да көп секундты құрайды.Аспан сырт ... ... ... ... болатын секілді. Ал шынында аспанда үнемі катастрофалар болып, жаңа, жас ... ... ... ... ... ... ... күштер осы бұлттарды сығып, глобула деп аталатын.
Лекция 2
Айдың және планеталардың серіктерінің қозғалысы. Тұтылулар.
Планеталардың серіктері және Ай. ... мен ... ... жоқ. ... ... (Жерді қоспағанда) серіктері өз планеталарынан өлшеусіз кіші. Жердің бір ғана табиғи серігі бар, ол - Ай, ... ол ... ... ... ... тыс ... Ай диаметрі жағынан Жерден 4 есе ғана кіші. Юпитердің ... ... ... не оның көлеңкесіне еніп тұратынын көруге болады.
Бәрінен серіктері көп ең ірі планета - Юпитер (он ... ... 1974 жылы ... Ал ... жағынан келесі планета Сатурнда 10 серік бар, оныншысы 1966 жылы ашылды, Уранда 5 серік, Нептун мен Марста 2-ден ... бар. ... ... ең ... Титан (Сатурнның серігі) және Ганимед (Юпитердің 3-ші серігі). Олар диаметрі жағынан айдан 1,5 есе үлкен де, ... сәл ... Мол ... бар ... ... - ... не сидерлік, ай дегеніміз - Айдың жұлдыздарға қатысты Жерді айналып шығу периоды; ал ... ай - ... ... ... Жерді айналу периоды. Синодтық ай, басқаша айтқанда, ... ... екі ... ... ... ... Жұлдыздық ай 27,3 тәулікке тең, ал синодтық ай - 29,5 ... ... 1 ... ішінде өз орбитасымен 360о : 27,3 >> 13о жүреді. Ал 27,3 ... ... Жер Т өз ... Айды ... Күнге қатысты ТТ, доғаны, яғни 27о дерлік доғаны жүріп өтеді.
Айдың эллипстік орбитасының ... ең ... ... ... деп, ал ең алыс ... ... деп аталады.
Ай бізге жіңішке орақ тәрізді болып көрінгенде, оның бетінің қалған жері де солғын жарық шығарып ... Осы ... күл ... ... деп ... да, ... түсіндіріледі. Жерден шағылған Күн жарығы барып Айдың түн жақ бетіне түседі.
Күннің және ... ... Жер мен Ай, ... ... ... және конусша шала көлеңке түсіреді. Жер көлеңкесіне Ай жарым-жартылай кіргенде, Айдың толық және шала ... ... ... Күн тұтылуы Жерге Ай көлеңкесінің дағы түскен орыннан ғана көрінеді. Дақтың ... 250 ... ... ... бір ... ... ... тұтылуы тек Жердің азғана бөлігінде көрінеді. Толық тұтылу фазасы 7 минут 70 секундтан ... ... ... ... шала ... ... ... Күннің шала тұтылуы байқалады.
Жердің Айдан және Күннен қашықтықтары аздап өзгеруі салдарынан, Айдың ... ... ... ... ... ... ... кішірек, ал бірде оған тең болып қалады.
Күннің толық тұтылулары ғылым үшін ерекше қызық, ал олар бұрын қараңғы адамдарды ... ... Ай ... ... ... жазықтығымен дәл беттессе, онда әрбір жаңа айда Күн тұтылуы, ал әрбір толған айда Ай тұтылуы болып тұрады.
Жұлдызды аспан ... жыл ... ... экваторлық жүйесі. Жер бетіндегі кез келген елді мекеннің географиялық ... бір ... ... ... ... ... сферасындағы орны экваторлық координаттармен анықталады. Олармен таныспай тұрып, және еңкею дөңгелегі>> деген ... ... ... ... ... ... ... және дүние осіне перпендикуляр жазықтық аспан ... QWQ1E ... ... - ... ... ... қиып өтеді. Аспан экваторы көкжиекпен шығыс (Е) және батыс (W) нүктелерінде ... ... ... параллельдер орналасқан.
Дүние полюстері мен бақыланатын шырақ арқылы өтетін аспан ... ... ... ... ... ... деп аталады.
Аспан экваторының жазықтығынан еңкею дөңгелегі бойымен есептегендегі шырақтың бұрыштыққашықтығы шырақтың еңкеюі деп аталады. Еңкею градуспен, минутпен және ... ... ... ... аспан сферасын солтүстік және оңтүстік жарты шарларына бөледі.
Аспан сферасының тәліктік айналысы тәуліктік ... ... ... экваторына қатысты жұлдыздардың орындары өзгермейді. Сондықтан да экваторлық координаттар (географиялық координаттар сияқы) карталарды, атластарды, каталогтарды (жұлдыздың тізімдерін) ... ... ... карталарыңнан сендер дүниенің солтүстік полюсін (картаның центрін), аспан экваторын, көктемгі күн теңелу нүктесін, жұлдыздардың еңкеюі мен тік көтерілуінің санақ басын таба ... Олай ... осы ... ... ... ... экваторлық координаттарын жуықтап анықтауға болады.
Күннің жылдық көрінерлік қозғалысы.
Экваторлық координаттары көптеген айлар бойы, тіпті ... бойы ... ... ... ... альфа мен бетасы жылдам өзгеретін шырақтар да болады.
Күннің жыл бойындаы қозғалысын ежелгі астрономдар сол кездің өзінде-ақ ... ... бұл ... ... ... ... ... қозғалатыны анықталғаннан кейін ғана дұрыс түсінік береді. Күннің эклиптика бойымен өтетін көрінерлік қозғалысы - ... ... ... ... ... көрінісі.
Күннің жылдық қозғалысы және жұлдызды аспанның көрінісі.
Аспан сферасындағы ұзақ уақыт аралығында тіптен өзгермейтін жұлдыздардың ... ... ... жұбымен бірмәнді анықталады, жұлдызды аспанның көрінісі тәуліктің белгілі бір ... ... ... бір орнында өзгермегендей болып көрінуі тиіс еді. Бірақ олай емес. Жұлдызды аспанның жылжымалы картасын (ЖАЖК) ... ... ... да жыл ... ... ... көрінісі үздіксіз өзгеріп отыратынына көз жеткізе аласыңдар. Мысалы: әр мезгілде аспан меридианы тұсынан түн ортасында әр түрлі шоқжұлдыздар бірінен соң бірі ... ... ... ... тік көтерілуінің өзгерісі туралы қорытындыға әкелді. Шын мәнінде, түн ортасында, Күн көкжиек астындағы төменгі шарықтау шегінде ... ... 12 ... ... ... та ... әр түрлі күндерінде түн ортасында әр түрлі жұлдыздар шарықтау шегіне жететіндіктен, ... ... ... тік ... жыл бойында үздіксіз өзгеріп отырады деген қорытындыға келіге болады.
Уақыттың негізгі өлшемдері
Аспан сферасының тәуліктік ... ... ... жататын мезгілдік құбылыстар мен эклиптика бойындағы Күннің жылдық ... ... ... ... және ұзақ ... әр ... ... жүйелерімен байланысты болып жатады. Біз осы жүйелердің кейбіреулерімен танысамыз.
Уақыттың географиялық бойлықпен ... ... ... ... Күн ... ... ... шегіндегі сәті шынайы тал тус, ал төменгісі - түн ортасы деп аталады. Күн центрінің бір шарықтау ... ... ... ... ... ... уақытты шынайы күн тәуліктері деп атайды. Жыл бойында ... ... ... ... ... ... да ... өмірде шынайы күн тәуліктері емес, ұзақтығы тұрақты деп қабылданған орташа күн тәуліктері пайдалынылады.
Аспан сферасының кез-келген ... ... шегі әр ... ... Жер ... әр ... ... өтеді. Оның үстіне ол неғұрлым ертерек болса, онда бақылау пункті соғұрлым шығысқа таман орналасады. ... ... осы ... ... ... ... байланысты деген қорытынды шығады.
Шын мәнінде, біреуінің ... ... екі ... ... ... білу арқылы басқа пукттің бойлығын анықтауға болады.
Қатаң ережеге ... ... ... барлық жерде тек облыс көлемінде ғана емес, ... ... қала ... ішінде әр жерде әр түрлі. Осыдан келіп, өздерің география курсынан білетіндей, белдеулік уақыт есебін енгізу қажеттігі түды. әрбір ... ... ... ... 15*-қа, немесе 1 сағатқа созылып жатыр. Олай болса, 24 сағаттық белдеу бар. Бұрынғы одақ территориясынан 11 сағаттық ... ... ... ІV және V ... белдеулерді алып жатыр. Нолдік белдеулік - гринвичтік. әрбір белдеудің ішінде оның ... ... ... ... ал белдеулердің шекаралары мемлекеттік және әкімшілік шекаралар бойынша немесе табиғи аймақтармен бөлінген.
Қазақстан Республикасы аумағында және Ресей Федерациясы аумағында 1992 ж 19 ... ... ... ... ... ... ... Біріншіден, белдеулік уақытқа 1 сағ қосылады. Екіншіден, жыл сайын ... ... ... жексенбісінде түнгі сағат 2-де сағат тілдері 1 ... ... ... ал ... ... ... ... (түнгі сағат 3-те) сағат тілдері 1 сағатқа кейін жылжытылады. Осылайша, жазғы уақыт белдеулік уақыттан 2 сағатқа ілгері жүреді.
Жазғы ... ... өмір ... ... ол ... ... элктр энергиясын айтврлықтай үнемдеуге мүмкіндік береді.
Астана уақыты - бұл ІІІ ... ... ... ... ... астанасының жергілікті уақыты. Мәскеу уақыты-бұл Ресей астанасының ІІ сағаттық белдеудегі жергілікті уақыты. Ол РФ үшін ... ... ... алынған. Бұл елдің аумағындағы көп бөлігінде уақыттың Мәскеууақытынан айырмашылығы бар, бірақ бұл айырмашылық қай кезде де ... ... ... және ... тұрғындарға жақсы мәлім.
Бүгіндегідей ғылыми - техникалық прогресстің өркенделген заманында уақытты өлшеу ерекше мәнге ие болып отыр және ол ... ... ... ... бір үлесіндей дәлдікке дейін жеткізетін қазіргі әдістерін талап етеді. Осы заманғы уақыт қызметі осындаы дәлдікпен қамтамасыз ... ... және ... ... ...
3* жыл ... жөніндегі түсінік. Көптеген бақылаулардан Күннің көктемгі күн теңелу нүктесі арқылы қатарына екі рет ... ... ... 365 тәулік 5 сағат 48 минут 46 секунд болатыны белгілі. Бұл тропикалық жыл. Ол Күн күнтізбесінің, яғни жыл ... ... ... ұзақ ... аралықтарын есептеудің негізіне алынған. Күнтізбені жасаудың қиындығы тропикалық жылдың ұзақтығын тәуліктің ... ... ... ... басы жыл ... ... бір ... сәйкес келуі үшін күнтізбелік жылда ұзақтығы тропикалық жыл ұзақтығына жуық ... саны ... сан ... тиіс.
Юлиан күтізбегінді жылдың орташа ұзақтығы 365, 25 тәулік ... 3 жыл 365 ... ал ... жыл - 366 ... ... Біз ... күнтізбегіндегі жылдың тропикалық жылдан ұзағырақ екенін көріп отырмыз. 1582 ж папа Григорий XIII жаңа тәсілді енгізгеннен кейін, мұндай жинақталған айырмашылық ... ... ... ... ... 1582 ж 5 қазанды 15 қазан деп жариялады. Екіншіден, 1700, 1800, 1900, 2100 жылдарынкібісе емес, жай жылдар деп санайтын болып ... Осы ... ... ... барлық қалған жылдар нөмірлері 4-ке қалдықсыз бөлінетін болғандықтан, кібісе жыл деп ... ... ... 1 ... ... 3300 ... жинақталады, яғни осы мерзім ішінде 1 тәулік қосылады.
Ресейде жаңа тәсіл 1918 ж ... Ол ... ... ... уақыт есебінен санағандағы айырмашаылығы 13 тәулікке жетті. Сөйтіп Совнаркомның декретімен 1 ақпанды 147 ... деп ... ... Бұл ... 2100 ... ... сақталады.
Қазіргі кезде жыл неғұрлым бірдей жартыжылдарға, тоқсандарға және басқа бөліктерге бөлінетін, әрбір датаның аптада тұрақты күні ... ... ... мәселесі талқыланып жатыр.
Лекция 3
Күннің жылдық көрінерлік қозғалысы.
Экваторлық координаттары көптеген айлар бойы, тіпті жылдар бойы ... ... ... салыстырғанда альфа мен бетасы жылдам өзгеретін шырақтар да болады.Күннің жыл бойындаы қозғалысын ежелгі астрономдар сол кездің өзінде-ақ білген. Бірақ бұл ... ... ... ... ... ... ... кейін ғана дұрыс түсінік береді. Күннің эклиптика бойымен өтетін ... ... - ... ... айнала шынайы қозғалысының көрінісі.
Күннің жылдық қозғалысы және жұлдызды аспанның көрінісі.
Аспан сферасындағы ұзақ уақыт аралығында ... ... ... орындары экваторлық координаттар жұбымен бірмәнді анықталады, жұлдызды аспанның көрінісі тәуліктің белгілі бір ... ... ... бір ... ... ... ... тиіс еді. Бірақ олай емес. Жұлдызды аспанның жылжымалы картасын (ЖАЖК) пайдалана отырып, қай-қайсыларың да жыл ... ... ... ... ... ... отыратынына көз жеткізе аласыңдар. Мысалы: әр мезгілде аспан меридианы тұсынан түн ортасында әр ... ... ... соң бірі ... ... бақылаулар Күннің тік көтерілуінің өзгерісі туралы қорытындыға әкелді. Шын мәнінде, түн ... Күн ... ... ... ... шегінде тұрған жұлдыздардан 12 сағ-қа алшақтайды. Бірақ та жылдың әр ... ... түн ... әр ... ... шарықтау шегіне жететіндіктен, мұнан бірден-ақ күннің тік көтерілуі жыл ... ... ... ... деген қорытындыға келіге болады.
Жұлдызды аспан көрінісінің жыл бойындағы ... ... ... Жер ... кез ... елді мекеннің географиялық координаталармен бір мәнді белгіленетіні сияқты, шырақтардың аспан сферасындағы орны экваторлық ... ... ... ... ... және ... ... деген ұғымдарды енгізіп алайық.
Аспан сферасының центрі арқылы өтетін және ... ... ... ... ... ... QWQ1E үлкен дөңгелегі - аспан экваторы бойымен қиып өтеді. ... ... ... ... (Е) және ... (W) ... қиылысады. Барлық тәуліктік параллельдер орналасқан.
Дүние полюстері мен бақыланатын шырақ арқылы өтетін аспан сферасының үлкен дөңгелегі шырақтың еңкею дөңгелегі деп ... ... ... еңкею дөңгелегі бойымен есептегендегі шырақтың бұрыштыққашықтығы шырақтың еңкеюі деп аталады. Еңкею градуспен, минутпен және секундпен өрнектеледі. Аспан экваторы аспан ... ... және ... ... ... бөледі.
Аспан сферасының тәліктік айналысы тәуліктік айналысы кезінде аспан ... ... ... ... ... ... да экваторлық координаттар (географиялық координаттар сияқы) карталарды, атластарды, каталогтарды (жұлдыздың тізімдерін) ... ... ... ... сендер дүниенің солтүстік полюсін (картаның центрін), аспан экваторын, көктемгі күн теңелу нүктесін, жұлдыздардың еңкеюі мен тік ... ... ... таба ... Олай болса, осы картаны пайдалана отырып, жұлдыздардың экваторлық ... ... ... ... ... ... сферасының тәуліктік айналысымен қат-қаьат болып жататын мезгілдік құбылыстар мен эклиптика бойындағы Күннің жылдық көрінерлік ... ... ... және ұзақ ... әр ... ... ... байланысты болып жатады. Біз осы жүйелердің кейбіреулерімен танысамыз.
Уақыттың географиялық бойлықпен байланысы. Уақыт есебі жүйесі.
Күн центрінің жоғарғы шарықтау шегіндегі сәті шынайы тал тус, ал ... - түн ... деп ... Күн ... бір ... ... ... шарықтау шегіне дейінгі аралықтағы уақытты шынайы күн тәуліктері деп ... Жыл ... ... ... ... күйінде қалмайды. Сондықтан да күнделікті өмірде шынайы күн тәуліктері ... ... ... деп ... орташа күн тәуліктері пайдалынылады.
Аспан сферасының кез-келген нүктесінің шарықтау шегі әр түрлі уақытта Жер шарның әр түрлі ... ... Оның ... ол ... ... ... онда ... пункті соғұрлым шығысқа таман орналасады. Бұдан Жердің осы орнында ... ... ... ... деген қорытынды шығады.
Шын мәнінде, біреуінің бойлығы белгілі екі пунктің уақыт айырмашылығын білу арқылы басқа пукттің ... ... ...
Қатаң ережеге салып айтсақ, уақыт барлық жерде тек ... ... ғана ... ... ... қала ... ... әр жерде әр түрлі. Осыдан келіп, өздерің география курсынан білетіндей, белдеулік ... ... ... ... ... әрбір сағаттық белдеу бойлық бойымен 15*-қа, немесе 1 сағатқа созылып жатыр. Олай ... 24 ... ... бар. ... одақ ... 11 ... ... өтеді. Қазақстан ІV және V сағаттық белдеулерді алып ... ... ... - ... әрбір белдеудің ішінде оның ортылық меридианының уақыты алынады, ал белдеулердің шекаралары мемлекеттік және ... ... ... ... табиғи аймақтармен бөлінген.
Қазақстан Республикасы аумағында және Ресей Федерациясы аумағында 1992 ж 19 қаңтарынан бастап ... ... ... ... ... ... ... уақытқа 1 сағ қосылады. Екіншіден, жыл сайын наурыз айының соңғы жексенбісінде түнгі сағат 2-де сағат ... 1 ... ... ... ал ... ... ... жексенбісінде (түнгі сағат 3-те) сағат тілдері 1 сағатқа ... ... ... жазғы уақыт белдеулік уақыттан 2 сағатқа ілгері жүреді.
Жазғы ... ... өмір ... ... ол ... ... элктр энергиясын айтврлықтай үнемдеуге мүмкіндік береді.
Астана уақыты - бұл ІІІ ... ... ... ... РЕСПУБЛИКАСЫ астанасының жергілікті уақыты. Мәскеу уақыты-бұл Ресей астанасының ІІ сағаттық ... ... ... Ол РФ үшін ... ... есебінде алынған. Бұл елдің аумағындағы көп бөлігінде уақыттың Мәскеууақытынан айырмашылығы бар, бірақ бұл ... қай ... де ... ... ... және ... тұрғындарға жақсы мәлім.
Бүгіндегідей ғылыми - техникалық прогресстің өркенделген заманында уақытты өлшеу ... ... ие ... отыр және ол тәуліктегі уақыттың секундтың миллиардтан бір үлесіндей дәлдікке дейін жеткізетін қазіргі әдістерін талап етеді. Осы ... ... ... ... ... ... ететін молекулалық және атомдық сағаттармен жабдықталған.
3* жыл санау жөніндегі түсінік. ... ... ... ... күн теңелу нүктесі арқылы қатарына екі рет өтуінің аралығындағы уақыт 365 тәулік 5 сағат 48 ... 46 ... ... ... Бұл ... жыл. Ол Күн күнтізбесінің, яғни жыл мезгілдерінің ауысуымен байланысты ұзақ уақыт аралықтарын есептеудің негізіне алынған. Күнтізбені жасаудың ... ... ... ... ... ... салыстыруға болмайтындығында. Көктемнің басы жыл сайын жылдың бір күніне сәйкес келуі үшін күнтізбелік жылда ... ... жыл ... жуық ... саны ... сан ... тиіс.
Юлиан күтізбегінді жылдың орташа ұзақтығы 365, 25 тәулік болады: 3 жыл 365 ... ал ... жыл - 366 ... ... Біз ... ... жылдың тропикалық жылдан ұзағырақ екенін көріп отырмыз. 1582 ж папа Григорий XIII жаңа тәсілді енгізгеннен кейін, мұндай жинақталған ... ... ... ... ... ... 1582 ж 5 ... 15 қазан деп жариялады. Екіншіден, 1700, 1800, 1900, 2100 жылдарынкібісе емес, жай жылдар деп санайтын болып шешті. Осы ... ... ... ... ... ... нөмірлері 4-ке қалдықсыз бөлінетін болғандықтан, кібісе жыл деп ... ... ... 1 ... ... 3300 жылда жинақталады, яғни осы мерзім ішінде 1 тәулік қосылады.
Ресейде жаңа тәсіл 1918 ж енгізілген. Ол кезде ... ... ... ... санағандағы айырмашаылығы 13 тәулікке жетті. Сөйтіп Совнаркомның декретімен 1 ақпанды 147 ... деп ... ... Бұл ... 2100 жылға дейін сақталады.
Қазіргі кезде жыл неғұрлым ... ... ... және ... ... ... ... датаның аптада тұрақты күні болатындай күнтізбе жасау мәселесі ... ... ... ... ... ... оның ... күшінің әсерінен жерді қоса есептегенде 9 ірі аспан денелері болған. Олар: Меркурий, Шолпан, Жер, ... ... ... ... Олар - ... ... - ... деген сөз).
Планетаның Күн төңірегіндегі жолы орбита деп аталады (латынша - із, жол). Күнге ең ... ... ... одан ... Шолпан, Жер, Марс, Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун, ең қашықтығы Плутон. Олардың өлшемі де түрліше - жерден ... ... ... ... бар.
Планета - өзінен жарық шығармайтын салқын ... ... ... ... олар да ... ... ... көрінеді. Олай көрінетін себебі: планетаның бетіне күннен түскен сәуленің шағылысуына байланысты екен. Планета - ... ... ... грек сөзі. Жұлдыздар сияқты планеталар да белгілі бір орында тұрмайды, ... ... ... ... жүреді. Себебі олар күнді айнала қозғалады. Планетаның пішіні шар ... ... және ... да осінен айналады. Күн шығар алдында және кешке күн батқаннан кейін Шолпан жарқырап ерекше көзге түседі. Күн ... ... ... топтасқан - галактикадағы шоқжұлдыздардың бірі. Құс жолы көзге қарай аспан әлемінде айқын көрінеді. Құс жолы қазіргі телескоптармен ... ... ... ... аса көп ... ... ... ал жай көзге ол тұтасқан шұғыла болып көрінеді. Құс жолы орасан зор жұлдыздар жүйесі. Галактика құрамына кіретін ... ... ... ... ... қоса жер ... ... басқа да жұлдыздар мен өз жұлдызы күн де жатады. Галактикадағы жұлдыздардың жалпы саны орасан көп - ... 100 ... Күн - ... ... ... ...
Жұлдыздардың планеталық жүйесі
Жұлдыздардың пайда болуы және олардың эволюциясы жөнінде жұлдыз эволюциясы туралы ... ... ... бақылау нәтижесінің дәлелдері жеткілікті. Өкінішке орай жұлдыздың планеталық жүйесі, оның пайда болуы және эводюциясы ... ... ... айта ... ХҮІ ... ... Бруноның ұйғарымы бойынша жұлдыздар Күн сияқты планеталар тобымен қоршалған, ол планеталар үздіксіз пайда болады, өмір сүреді және ... ... біз ... Күн ... ... ғана зерттей аламыз. Соңғы он жылда жұлдыздар мыңнан 100-ден астам планеталар жүйесі ашылды. Бақылау ... ... ... ... ... ... табудың екі үлкен қиыншылығы бар. Біріншіден планетаның массасы, орталық жұлдыздың массасынан ... ... ... оның жарқырауы орталық жұлдыздың жарқырауына қарағанда ескерусіз.
Егер бізге жақын жұлдыз маңында физикалық сипаттамасы Юпитер планетасына ұқсас планета болса, онда оның ... ... ... +23m ... және одан доғаның 4о қашықтығында орналасар еді.
Планеталардың гравитациялық күшінің орталық жұлдыздың әрекетін бақылау арқылы планеталар жүйесін іздеу ... ... ... ... ... 99%-ы орталық жұлдызға тиісті болса да (мысалы Күн жүйесіндегі тәрізді), оның массалар центрі жұлдыздың ... ... ... және оның ... ... ... жыл бойы ... нәтижесінде осы жұлдыздардың бірі - "Барнарданың ұшып бара жатқан жұлдызының" (өзіндік қозғалысы жылында доғаның 10,27о-ын ... ... 6 ... ... тең) ... ... тән ... шын мәнінде де периодты түрде ауытқып отыратыны ... Осы ... ... ... ... серіктерінің ме-ры анықталды. Ол массалар (Ван де Калеп бойынша) 0,0058 және 0,0030 Күн ... тең. ... ... спектроскопиялық әдіспен іздеудің болашағы зор. 1983 жылы Вега жұлдызы (қашықтығы 26 ... ... 60 ... инфрақызыл диапазонда 10 есе артық, ал 100 мкм-де 20 есе артық ... ... ... болды. Салқын денелерден тұратын осындай дөңгелектер басқа да кейбір жұлдыздардан табылды. Басқа жұлдыздардың маңында да ... ... бер. ... ... планетаны ашу болашақтың ісі.
Күн жүйесі. Күн жүйесінің пайда болуын табиғи жолмен түсіндіруге тырысу әрекеті ХҮІІ ғасырда басталды. ... ... ... ... пен ... П.Лаплас Күн жүйесінің пайда болуының үйлесімді теориясын құрды. Бірақ ол теория ... ... ... ... ... түсіндірмеді.
Күн жүйесінің де осындай кезеңдерді басынан өткізгені ықтимал. Аса жаңа жұлдыздар жарылғаннан кейін, ауыр ... ... ... шашылып кетеді де жаңа жұлдыздарды құрайтын материалға ... ... ... ... ... газ бен ... өзгеруіне, осылайша Күннің пайда болуына әсер еткен. Аса жаңа жұлдыз жарылғаннан кейін, соққы тасқыны гравитация заңы бойынша ... ... да ... ... жана ... ... Күн пайда болады. Күн магнит өрісі арқылы өзін қоршаған заттармен байланысын ... Күн ... ... арқылы өзін қоршаған ортаға дөңгелек түрінде қозғалыс моментінің барлық шамасын бере алады. Дөңгелектерден планеталар пайда болады. Күнді қоршаған планеталарға дейінгі ... ... ... мен салқын денелердің бірігуі нәтижесінде планета түзіледі. Оның үстіне Күннің сәуле шығаруындағы ыстық жел Күннің маңынан жеңіл ... ... ала ... ... ... ... нәтижесінде Күннің жанынан кішкене тығыз кремнийлік планеталар, ал Марс ... әрі ... ... мен ... ... алып ... ... болады.
Жер тобының планеталары
Күн жүйесіндегі планеталар өздерінің физикалық қасиеттеріне қарай екі топқа бөлінеді - жер ... ... және алып ... Жер ... ... Меркурий, Шолпан, Жер, Марс, Плутон да жатады. Жер тобының ... ... ... ... мен ... ... Жер ... планеталардың атмосфералары өте күрделі эволюцияны бастарынан өткізді: біртіндеп және ... ... ... (вулкандар), басиапқы аккреция (бөлініп шығу, өсу) периодында әр түрлі бөлінулер, бірінші планеталық тұмандықтардан газдарды қармап алу. Жер тобындағы ... ... аз ... мен ... олар тіпті жоқ, Марста - екі кішкене серік, Жерде - біреу). Физикалық ... ... бұл ... ... ... ... да ... болар.
Меркурий. Меркурийдің бетінде оған құлаған метеориттердің салдарынан шұңқырлар пайда болған (түрлі-түсті қосымшадағы). Оның ең үлкені Калорис деп аталады. ... 1300 км ... осы ... шұңқырдың бүйірлерінде метеориттің соқтығысу күшінен тау үйінділері пайда болған. Меркурийдің Күнге жақын ... оны ... ... ... ... ... оның ... ең алыс кету бұрышы 29о. Сондықтан ол күн ... ... ... ... ... ... күн ... (кешкі көрінуі) көрінеді. Меркурий орбитасының эклиптикаға көлбеулігі үлкен болғандықтан оны әр уақытта көру мүмкін ... ... ... ... анық көрінеді. Ең жақсы көріну периодындағы жылтыруы - 1m-ге тең. ... ... ... ... 100 есе ... ... ... төрттен үш бөлігін құрайтын ядросы ... ... ... ... ... 3 есе, массасы 20 есе аз, ал тығыздығы Жердің тығыздығымен шамалас (5,43 ... ... ... мен Сатурнның кейбір серіктерінен кіші. Планета сфера түріне ие. Меркурийдің серіктері жоқ. Егер олар болған жағдайда да ... ... ... ... ... ... ... құлаған болуы керек.
Шолпан планетасы. Шолпанды Жердің деп те ... ... ... ... және ... ... ... өзінің Күнді айнала қозғалысына кері бағытта және Жерге қарағанда 243 есе баяу ... ... ... ... Жас ... мен ... өз осьтерінен 10 сағат периодпен айналған болатын. Бұл планеталардың денелері алыс дәуірде (матия) қатып қалғандай әсер қалдырады. Егер Шолпанда магнит ... ... ол өте ... оның ... ... ... ... Шолпанның массасы Жер массасының 0,815 бөлігін құрайды, тығыздығы 3,24 г/см3-қа тең. Шолпанның орбитасын дөңгелек деуге болады, оның эксцентриститілігі ... тең. ... Күн ... ... ең ... ... оған дейінгі қашықтық 40-тан 259 млн километрге дейін өзгереді. Шолпан планетасының серіктері жоқ. Атмосферасы, негізінен, көмір қышқыл ... ... және ... жердегіден тоқсан есе артық. Планетаның бетіндегі атмосфералық қысымды жер бетіндегі мұхиттың бір километр тереңдігіндегі ... ... ... ... ... ... ... жауып тұрады да, планетада байқалады. Күннің жарық сәулелері қайта ... жылу ... ... ... ... вулкандар тапты. Олардан бөлінетін қос тотықты күкірт тығыз қызғылт-сары бұлт құрайды. 50-100 км ... одан ... ... ... тұз ... ... тұратын жаңбыр жаууы мүмкін. Шолпанның бетінде таулар, вулкандар (әдеттегідей емес, дөңгелек пішінді ... ... бар. ... алғанда , бұл жер тобындағы планеталар ішіндегі ең бір тегістеу планета.
Жер планетасы. Меркурий мен ... ... ... біздің көгілдір планета Жер. Жердің гидросферасы жылуды сақтайды. Жердің ішкі құрылысы өте күрделі. Қатты ... ... Жер ең ... ... ... ... қабаты үнемі өзгерістерге ұшырап тұрады. Жер залалинның теориясы бойынша жердің сұйық және қатты ядросы анықталады. Жердің ... ... өте ... Оның ... осінің өз кіндігінен айналу осіне көлбеулігі 11о, 5о бұрыш жасайды. Жер көкшіл ... Ай ... сары ... Ай Жерге тек бір жақ бетімен көрінеді. Айдың Жерді айналып шығу ... оның өз ... ... шығу уақытына тең. Меркурийдегі тәрізді Айда да атмосфера жоқ.
Марс планетасы. планетасы Жерден әлде қайда кіші. Ол, бір ... ... мен ... ... ... жағынан, Жер мен Шолпанның арасындағы аралық планета тәрізді, оның атмосферасының тығыздығы Жер атмосферасының тығыздығынан 10 есе аз. ... ... ... ... ... ... газынан тұрады. Марс планетасының екі серігі бар. Олар өлшемдері шағын, шамамен 20 км болатын ... және ... Күн ... ... адам баласының онда детілген жердегідей тіршілік бар деген үмітпен қарап, ерекше қызығушылық тудырған ... ... ХІХ ... ... пікірталастар мен айтыстар тудырған Марстан басқа бірде-бір планета болған емес. Қазіргі кезде Марста өсімдіктер мен органикалық өмірдің бар болуы ... ... ... жатыр. ХХІ ғасырда бұл пікірталастың жұмбағы азайған жоқ.
Плутон. Енді Жер тобындағы Плутон планетасын, оның серігі Харонды қарастырамыз. Бұл Күн ... ең ... ең ... планета. Оның диаметрі 2260 км, ал ... ... ... - 230оС. ... ... өте сирек азот пен метаннан тұратын салқын ... бар ... деп ... ... ... ... Күн тек жарық жұлдыз тәрізді көрінеді. Оның серігі ... ... екі есе ... Күн ... ... ... 1930 жылы табылды, оған әлі ешқандай ғарыш аппараттары ұшып барған жоқ. Соңғы ... ... Күн ... ... тең ... ... арасына жатқызуға бола ма деген пікірталас та қызу ... ... Ал ... ... фотосуреттермен оның қандай да бір ерекшеліктерін анықтауға әлі мүмкіндік болмай тұр. Плутон мен ... ... ... әлі ... планеталар
Алып планеталардың (Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун) өлшемдері мен массалары үлкен, ал орташа тығыздығы азщ (ең аз ... - ... ... алып ... ... ... Алып планеталар Күннен өте алыс қашықтықта жатыр. Барлық алып планеталар серіктерімен қоршалған. Отыз жыл бұрын белгілі серіктердің саны ... ... еді. ... ... ... ... Серіктердің бір-біріне ұқсамайтындығы таңдандырады. Қазіргі кезде Юпитерде 16, Сатурнда 17, Уранда 15, тек Нептунда ғана 8 ... бар. ... Күн ... ең ... және ең ауыр ... ... ... Юпитердің көлемі Жерден 1320 есе, ал салмағы 315 есе артық. Юпитер кішкентай ... ... ... еді. ... де ... жеке жылу көзі бар, ол заттың радиоактивті ыдырауы және сығылуы кезінде бөлініп шығаратын энергия. Юпитердің ... ... ток ... ... ... өте аз ... нәтижесінде қуатты магнит өрісінің өндірілуі мүмкін. Юпитердің магнит өрісінің Күн желімен өзара әсерлесуінен атмосферада полюстік шұғыла мен ... ... ... ... ... ... дағы - өлшемі жерден екі есе үлкен болатын циклон. Үлкен ... дақ ... 6 ... бір ... ... ... ... серіктері планетадан құралсыз көзбен көрінбейтін қашықтықта орналасқан, ал ең алыс серіктің бетінен қарағанда ... ... да кіші ... ...
Сатурн Күн жүйесіндегі құралсыз көзбен бақылауға болатын соңғы планета. Оның тығыздығы Күн жүйесіндегі планеталар тығыздығының бәрінен де, ... ... ... тығыздығынан да аз. Егер Сатурн сиятын мұхит табу мүмкін болса, онда ол мұхитта қалқып ... еді. ... ені 275 000 км, ал ... бір ... ... ... өзінің қуатты сақиналар жүйесімен ерекшеленеді. 5 млрд жыл бұрын Күннің айналасында да көптеген ұсақ денелер мен ... ... ... ... ... ... ... пайда болады. Яғни, осы сақиналар планетаның пайда болу механизмін түсінуге ... ... Уран да ... алып ... тәрізді жартылай сұйық, жартылай газ күйінде тұрады. Планетаның ішінде елеулі ірі ақтты ... бар. Газ ... ... ... планетаның радиусының үштен біріндей жерде су, амиак және метаннан тұратын, температурасы бірнеше жүз градус болатын тғыыз мұхит ... ... ... ... 200 мың жер ... ... кем емес. Басқа алып планеталарға ұқсас Уранның атмосферасы, негізінен, сутегінен, гелийден және метаннан тұрады және ... ... ... ... мен ... қарағанда төмен. Уранның ту көгілдір, өйткені оның атмосферасының жоғарғы қабатында сутегі мен ... ... бар. ... ... өрісі жердікі сияқты күшті, бірақ магниттік полюс географиялық полюстан шамалы 500 - қа ауытқыған. Уранда 9 сақина бар. ... ... ... ... сақина - карина мың есе жіңішке, түстері көмірдей ... ... ... 4,5 млрд км қашықтықта жатыр, бұл жерден 30 есе алыс деген сөз. Нептуннің өлшемі Ураннан аз ғана кіші және ал ... алып ... ... ең ... болып есептеледі. Оның жарықтануы жер бетінен 900 есе Юпитерден 30 есе кем. Нептун атмосферасының ... алып ... ... екенін өлеулер көрсетті: 13% гелий, 85% сутегі және ... ... мен ... ... бар. ... атмосфераның жоғары қабаттарының қозғалысы әдеттегіден өзгеше жүреді. Планетаның өз өсінен шығысқа қарай айналуына қатысты алғанда атмосфералардың қозғалысы батысқа қарай бағытталған, оның ... ... бұлт баяу ... Күн ... ... күштісі Нептунда соғады, оның жылдамдылығы дыбыстың жылдамдығына жетеді.
Жер тобының планеталары және алып планеталар
туралы қорытынды.
Жер тобындағы планеталар ... ... ... ХХ ... ... ... ... тікелей жанама әдістерімен зерттеулер негізінде планеталардың атластары құрастырылады. Олардың бетінде ... ... ... ... ... негізгі мәліметтерді ғалымдар ХХ ғасырда 70-80 жылдарында олардың американың ғарыш ... ... ұшып ... ... ғана ... Ол арқылы жерге жіберілген тамаша суреттер теориялық есептеулер нәтижесін растады және жаңа жаңалықтарды ашты. ... 4 ... ... Планеталар қозғалысы.
Поляк ғалымы Николай Кперник (1473-1543ж.ж) өзінің Күн жүйесінің гелиоцентрлік моделін (үлгісін) жасаған кезде өте ертеде қалыптасқан планеталардың шеңбер бойымен ... ... ... ... ... ... ...
Тек XVII ғасырдың басында ғана аспан денелерінің орбиталары шын мәнінде шеңберден өзгеше екені анықталды. Бұл маңызды жаңалықты неміс ... ... ... жж) ашты. И.Кеплер планеталардың Н.Коперник іліміне сәйкес алдын ала есептелеген орындары мен ... ... ... ... бір-бірінен айырмашылығы бар екенін байқаған болатын. Демек планеталардың Күнді ... ... ... шеңбер бойымен болады деген көзқарастан бас тарту қажет болды. Планеталардың ... ... ... ... ... үшін ол ... ... Тихо Брагеннің(1546-1601 жж) өте мұқият жасаған Марс қозғалысына қатысты бақылау жұмыстарының нәтижелерін пайдаланды. Оның көп ... ... ... - 1609-1619 жылдары планеталар қозғалысының үш негізгі заңын ашуы болды. Бұл ... оның ... ... ... деп ... ... бірінші заңы - планета орбитасының пішінін анықтайды: Барлық планеталар Күнді эллипс бойымен айналады, оның фокустарының бірінде Күн ... ... ... центрі - О, үлкен АА1=2а және ... екі ... осі бар, ... а - ... ... ось, в - кіші ... ось деп ... екі фокусы центрден OF1=OF2=c=a2-b2 қашықтықта орналасқан эллипстің негізгі қасиеті: эллипстің кез келген нүктесінің фокустардан қашықтықтарының ... ... ось ... тең ... ... ... ... қатынасы эллипстің эксцентриситеті деп аталады. Ол эллипстің сопақтық дәрежесін көрсетеді: е ... ... ... ... ... ... да соғұрлым көп болады. Егер с=0 болса (эллипстің фокустары ... ... онда е=0, яғни ... ... а болатын шеңберге айналады. Шолпан мен Жер орбиталарының пішіндері шеңберге өте жақын (Шолпан орбитасының эксцентиситеті - 0,0068, Жердікі - 0,0167). Өзге ... ... ... әлдеқайда созылыңқы болып келеді. Орбитаның Күнге ең жақын нүктесін перигелий (грекше peri-таяу, helios- Күн ... ... оның ең алыс ... ... ... apo- алыс ... ... білдіреді) деп аталады. Эллипстің үлкен а жарты осі планетаның Күннен орташа қашықтығына пара- пар. Астрономияда Жердің Күннен орташа қашықтығы Күн ... ... ... ... ... ... қабылданған. Ол астрономиялық бірлік (а.б.) деп аталады: 1а.б.=149 600 000 км. ... ... ... ... және кез келген жасанды серіктердің Жерге ең таяу келетін нүктесі ... ... Гея- жер), ал ең алыс ... ... деп ... Кеплердің екінші заңы- аудандар заңы планета қозғалыстарының бірқалыпты емес екендігін анықтайды: ... ... ... ... ... шамалары бірдей аудандар сызып шығады. Планеталар ең үлкен жылдамдықпен перигелийде, ал ең кіші жылдамдықпен ... де ... ... үшінші заңы- планеталардың орбиталық периодтары мен олардан Күнге дейінгі қашықтық арасындағы байланысты ... кез ... ... ... ... периодтары жартыосьтерінің қатынасына тең болады. Екі планетаның ... ... а1 және а2 деп, ал ... периодтары Т1 және Т2 деп белгілейтін болсақ, онда Кеплердің үшінші заңын мына түрде жазуға болады:
Т12Т22=а13а23
Ньютон өзінің бүкіләлемдік ... ... ... соң, ... ... ... ... түрге келтіреді. Ол массалары М1 және М2 екі дене ауырлық центрін бір-бірінен а ... Т ... ... ... ... ... мына
М1+М2Т2а3=4PI2G
Қатынасы міндеті түрде орындалатынын дәләлдеді. Осы қатынастың көмегімен аспан денелерінің массаларын анықтау мүмкіндігі туды.
Планеталардың қозғалысы. Күн ... ... ... ... бар ... ... Бұлар Күнді эллипстік орбиталар бойымен айналып жүреді. Күннен алыстау орналына қарай, олар: Меркурий, Шолпан, Жер ... ... ... ... ... Уран, Нептун және Плутон деп аталады.
Құралсыз көзбен бес планетасы- Меркурий, Шолпан, Юпитер және Сатурнды көруге болады. ... ... ... ... ... ... оңай ... оның үстіне ол көп жағдайда жұлдыздан гөрі жарық бола бермейді.
Планеталар аспан сферасының тәуліктік қозғалысына ... қана ... олар ... бірге шоқжұлдыздар аясында ығысатын (кейде елеусіз ғана) шырақтар ... ... ... ... өзі ... осы ерекшелігіне байланысты, өйткені ертедегі гректер шырақтарды осылай атаған.
Аспан денелерінің тәулік бойы ... ... ... ... ... Түні бойы Ай мен Жұлдыздардың да қозғалысын бақылауға болады. Мұнда жұлдыздардың бір-бірімен салыстырғандағы өзара орналасу қалпы өзгермейді.
Күнге ең ... ... - ... (қазақша аты - Болпан немесе Кіші Шолпан). Сондықтан да оны ... ... ... де, соңғы радиобақылаулардың мәліметтері бойынша, Меркурийдің өте баяу айналатыны анықталды, яғни бұл планетадағы күндік тәулік шамамен жердегі 176 тәулікке тең. ... ол ... ... ... оның ... ... ... кіші. Меркурий өлшемдері жағынан да, массасы жағынан да кішкене болғандықтан, ол өзінің айналасында атмосфераны ұстап тұра ... ... ... және ... ... болмауы салдарынан онда температураның күрт өзгеруі болып ... ... ... ... дейін ыстық, ал түнде шамамен-200°C суық болады.
Атмосфера болмаған соң, онда бұлт та болмайды. Аспан қап-қара ... ... ... орасан зор Күн тәжі анық көрініп тұрады.
Шолпан көлемі мен массасы жағынан ... жуық ... ерте ... ... ... ерекше назар аударуға мәжбүр етті. Алайда, оны тұтасқан ақ бұлт қабаты қоршап жататындықтан, бұл планетаның ... мен ... ... бақылаулар арқылы анықтау қиындық келтіруде. Дегенмен, радиобақылаулар нәтижесі күтпеген мәліметке қол жеткізді. Шолпан (Уранды ескермегенде) ... ... ... ... кері ... яғни өзінің күнді айнала қозғалатын бағытына өз осі төңірегінде қарсы айналатын болып шықты. Ондағы күндік ... ... 118 ... тең.
Жер - Күннен қашықтығы бойынша ... ... ... бір ... ... өз осін бір рет ... ал бір жылда Күнді толық бір айналып шығатыны белгілі. Жердің өз осінен ... ... ... оның ... кеулеп шайып отырады. Ауа құйындары және жел Жердің солтүстік жарты шарында оң жаққа, ал оңтүстік жарты шарында сол жаққа ... Жер ... ... ... ... ... Жерді күнді айнала қозғалатынынның бір дәлелі - бізге жақын орналасқан жұлдыздардың көрінерлік ығысуы болып табылады. ... ... ең ... рет XIX ... ... ... болатын. Жер бетіндегі жыл мезгілдерінің ауысып отыруы мынадай үш ... ... ... ... ... және Жер ... ... қозғалағанда оның осінің өзіне-өзі параллель қалпын сақтауы. Жердің орбитасының белгілі бөліктеріндегі орналасуына ... ... және ... ... ... күн ... түсу бұрышы мен түсетін жылудың мөлшері өзгереді. Сол себепті ... ... ... жаз болғанда, солтүстік жарты шарда қыс болады. Осы кездегі астрономияның көптеген табыстары Жердің Күнді ... ... ... ... ... (қазақша аты- Аңырақай немесе Қызыл жұлдыз) диаметрі жағынан Жерден екі есе кіші. Соңғы жылдары ... ... ... - ... ... ... арқасында бұл планета жайындағы мәліметтер шұғыл түрде өсті. Жерден ... ... ... олар ... бетін суретке түсіріп, көптеген ғылыми өлшеулер жүргізіп, радио және теледидар арқылы ... ... ... ... ... зерттеулер бойынша Марстағы жыл Жердегіден екі еседей дерлік ұзақ Марста жыл мезгілдері ауысып ... ... оның ... осі дәл Жердікі сияқты өзінің орбита жазықтығына көлбеу орналасқан. Ондағы тәуліктін ұзақтығы 24 сағат 37 минут 23 секунд болатыны аса ... ... ... - ... ең жылы ... ... +20°C, ал ... - түнде - 125°C-қа дейін төмендейді. Көбінесе көмірқышқыл газдан тұратын атмосферасы Жердегіге қарағанда жүз есе сирек.
Ал енді алып ... ... ең ... ... - ... (қазақша аты - ). Ол диаметрі бойынша ... 11 есе, ал ... ... 300 есе ... Оның ... айналу периоды 12 жылға жуық. Юпитердің айналу осі оның орбита жазықтығына перпендикуляр болғандықтан, онда ... жыл ... ... болмайды. Ондағы тәулік - 9 сағат 50 минут. Ол басқа алып планеталар сияқты өз осі төңірегінде өте тез ... ... ... ... бір ... - ... ... (қазақша аты - ). Оны айнала қоршаған жалпақ сақинаның қалыңдығы бірнеше километрге созылып жатады. Сақина планетаның экватор жазықтығында ... ал бұл ... ... орбитасының жазықтығына көлбеулігі 27°С. Сондықтан Сатурн 30 жыл ішінде Күнді бір рет айналып шыққанда, бізге бұл сақина бірде әжептәуір ашылып, ... тура ... ... ... келгенде оны жіңішке сызық түрінде үлкен телескоптың көмегімен ... ... ... ... жөніндегі өзге деректер ішінде назар аударарлық бір факт: Уранның өз ... ... ... өзге ... ... басқа) айналу бағытына қарама-қарсы. Оның осі орбита жазықтығымен ...... ... сондықтан ол бүйірінен қисайып жатып айналады. Осының салдарынан бұл планетада жыл ... күрт ... ... ... ... жыл Жердегі 84 жылдай уақытқа созылады. Уран мен Шолпан - өз остерінен барлық басқа планеталар айналатын ... ... ... ... планеталар.
Ғылыми жетістіктердің бір айқын мысалы және табиғатты танып білуімізге шек болмайтынының ... - ... ... бар ... алдын ала теориялық болжау арқылы есептеп табу. Францияда Урбен Леверье және Англияда Джон ... бір ... ... көп ... бойы ең ... деп ... келген Уран орбитасын ауытқытып тұрған белгісіз планетаның орны мен өлшемдерін, орбитасының ... ... өте дәл ... ... Бұл ... ... меңзеген тұсынан 1846 жылы телескоптың көмегімен табылады. Ол планета Нептун деп аталады. ... бар ... ... ала ... шығарудағы Леверье әдісі ғалымдардың қиялын шарықтатып жібереді. Нептунның қозғалысын мұқият қадағалай отырып, көп ұзамай ғалымдар бұл жаңа шырақтың ... ... ... ... мен ... ... анықталған орбитасы арасында елеулі айырмашылықтың бар екенін байқады. Мұны Нептунның ары жағында тағы бір планетаның бар болуымен ғана ... ... ... жас ... ... ... 1930 жылғы 18 ақпанда американың Ловелл обсерваториясында Күн жүйесінің тағы бір планетасын тапты. Бұл ... ... ... атқа ие ... ... - Күн жүйесіндегі тоғыз планетаның ең кішісі. Ірі телескоптар көмегімен алынған фотосуреттерде ол кішкентай ғана ... ... ... ... ... ол ең ... ... болып есептеледі. Оның диаметрі 3000 километрге жуық. Ол Күннен шамамен 6 млрд. километр қашықтықта баяу қозғала отырып, оны 248 ... бір ... ... ... ... ... ... планеталар Әлемі жөнінде дәлелді мәліметтер беріп отырады.
Сонымен қазіргі кезде Күн жүйесінің тоғыз планетасы белгілі. Ғалымдар әлі де болса жаңа ... ... ... ... ... ... ... ашуға адам әсте де құмар-ақ!
Жұлдызды аспан және ... ... ... бойынша айналуы. ... ... ... ... Аспан сферасы. Жердің өз - өзінен айналатындығынан жұлдыздар ... орын ... ... ... ... ... ... Егер бетімізді горизонттық оңтүстік жағына беріп, Жердің солтүстік жарты шарының орталық ендіктеріндегі жұлдыздардың тәуліктік қозғалысын бақылайтын болсақ, онда мынаны байқауға ... ... ... ... ... ... ... қарай көтеріліп, батыс жағында бататынын, яғни олар сағат тілі бағытында ... оңға ... ... ... болады. Назар салып қарасақ, Темірқазық жұлдызы горизонтқа қатысты өзінің орнын онша ... ... ... Ал ... ... бір тәулік ішінде толық дөңгелек ( центрі Темірқазықтың маңында ) сызып шығады. Бұған айсыз түні қойылған ... ... ... оңай көз ... болады. Фотоаппаратты > оңтайлап, оны Темірқазыққа бағыттайық та, осы қалпынан тапжылтпай бекітейік. Обьектив түгел ашылып тұратын ... ... ... не бір ... ашайық. Осылайша түсіріліп алынған суретті айқындағаннан кейін, одан біз концентрлі доғаларды-жұлдыз жолының іздерін көреміз. Осы ... ... ... яғни ... ... қозғалысы кезінде мызғымай өз орнында қалатын нүкте - шартты түрде солтүстік дүние полюсі деп ... ... оған өте ... Оған диаметральды қарама -қарсы нүкте дүниенің оңтүстік полюсі ... ... ... ... ол ... ... ... тәуліктік айналысы құбылысын аспан сферасы делінетін математикалық ... ... ... ... Ол центрі бақылау нүктесінде болатын, кез келген радиуспен алынған жорамал сфера. Оның бетіне барлық шырақтардың көрінерлік орындарын проекциялайды да, ... болу үшін ... ... ен ... жүргізіледі.
Аспан сферасы және оның айналысы. Әрбір жұлдыз жарық доға түрінде ақ ізін ... ... ... ең ... ... ... ... жұлдызы қалдырған ақ із айрықша көрінеді. Неғұрлым экспозицияның уақыты ұзақ болған сайын соғұрлым жұлдыз үлкен доға ... ... ... екі ... ... түсірілгенде доғаның ұзындығы шеңбердің 1/12-не тең болады. Демек, екі сағат ішінде аспан күмбезі 360°:12=30°-қа ... ал бір ... ол ... ... ... Аспан күмбезінің тәуліктік айналысы кезінде жұлдыздардың өзара орналасуы өзгермейді, және ... ... ... ... шар ... ішкі ... ... болып көрінеді. Шын мәнінде, әрине, бұл олай емес: жұлдыздар кеңістікте қозғалады және ... ... ... ... ... ... ... немесе көптеген айлар бойында шырақтар мен құбылыстардың көзге ... ... ... үшін ... деген ұғымды пайдаланады. Аспан сферасы-бұл еркімізше алынған ойша құралған сфера. Шешінетін мәселеге байланысты оның ... ... не ана, не мына ... ... ... ... бізге көрінетін аспан сферасы жөнінде бұл центрінде бақылаушының көзі тұратын мейлінше үлкен радиустағы ойша құрылған сфера. Шырақтарға дейінгі шын қашықтықтардан ... ... тек ... ... ... қашықтықтарда қарастырып, осындай сфераға жұлдыздарды, Күнді, Айды, ғаламшарларды және басқаларды проекциялайды.
Аспан сферасының ... ... ... (ол ... ... ... ... - бұл Жер шарының өз осінен айналысынан (батыстан шығысқа қарай ) туындайтын көрінісі. Аспан сферасының көрінерлік айналысының осі ... осі деп ... Егер де біз, ... ... ... сүйеніп, дүниенің осінің Жер осімен беттесетінін мақұлдасақ, онда біз үлкен қателік жасамаймыз. Оны ... ... ... осі Жер ... ... ... осі ... сферасын екі нүктеде Р және Р1 - дүние полюстерінде кесіп өтеді. ... ... ... ... жуық ... Кіші Аю шоқ жұлдызының α жұлдызы - Темірқазық тұр.
Әртүрлі географиялық ендіктегі аспан сферасының қозғалысы. ... шар ... Жер ... орналасқандықтан жұлдызды аспан көрінісі оның тұрған орнынан географиялық ендігіне байланысты әртүрлі болады.
Географиялық ендік мәніне ... ... ... ... ... ... әртүрлі бұрыш құра орналасады.
Жердің солтүстік полюсінде орнадасқан бақылаушыға аспан сферасының тек солтүстік жарты шары, ал оңтүстік полюсте оның ... ... шары ғана ... Жер ... ... осі тек ... ... сәйкес келеді. Жұлдыздардың тәуліктік параллельдері көкжиекке параллель орналасады, яғни барлық жұлдыздар батпайды және тумайды.
Бақылаушы солтүстік полюстен экваторға ... ... ... ... ... ... ... Дүниенің солтүстік полюсінің зениттен бұрыштық қашықтықтығы біртіндеп өседі, оған қоса аспан экваторы мен көкжиек жазықтықтарының арасындағы бұрышта ... ... ... ... ... еңіс орналасады да, аспан сферасының экваторға таяу бөлігіндегі жұлдыздыр туып бататын болады. Бақылаушы Жер ... ... ... ... ... (оның тура солтүстік және оңтүстік нүктелеріне) дәл келеді. Ал аспан экваторы зенит арқылы өтеді. Жұлдыздардың қозғалысы аспан экваторына параллель ... олар ... ... оған тік бұрыш жасай көтеріліп, сол қалпында батыс көкжиекке төмендейді. ... ... ... оның екі ... ... ... жұлдыздарын көре алады.
Шырақтың кульминациясы. Шырақтардың көпшілігі күншығыс жақтағы көкжиектен көтеріле келе шырақтап барып-барып меридианнан өтеді. Бұдан ... ... ... ... он екі ... соң меридианның төменгі жағынан екінші рет өтеді.
Шырақтың меридианнан өту құбылысын ... деп ... ... бір ... ... ... ... екі рет өтеді. Бірінде меридианнан полюстің оңтүстік жағынан кесіп өтеді, бұл кезде шырақ горизонттан ең жоғарыда ... да, ... ... ... деп ... ... меридианды шырақ горизонт астында болған кезде қиып өтеді де ең төменгі қалыпта болады, оны ... ... деп ...
Батпайтын жұлдыздардың екі кульминациясы да горизонт үстінде, ал тумайтын жұлдыздардың екі кульминациясы да ... ... ... ... ... ... - шын талтүс, төменгі кульминация кезінде - шын түн ортасы болады. Орта ендікте ... ... үшін ... ... бір ... ... шығыс тұсында шығады. Шырақ көкжиектен көтеріле отырып аспан меридианы арқылы жоғары шарықтауда болады. Шырақ өзінің одан арғы жолын көкжиек астында ... ... ... қиып ... Бұл ... ... ... Шырақ өз жолының соңғы бөлігін төменгі шарықтау нүктесінен көкжиектен шығу ... ... ... ... ... аспанның жылжымалы картасының көмегімен әртүрлі астрономиялық есептер шығара аламыз. Олар берілген орындағы жұлдыздардың шығу, бату, жоғары және ... ... ... ... ең биік және ең ... орналасуының) қай күні қай уақытта болып өтетінін анықтау да қажет. Мәселен, берілген күннің белгілі бір уақытында ... ... ... ... үшін ... ... ... жиегіндегі уақыт шамасы картаның жиегіндегі күн санымен сәйкестендіріледі. Осы кезде ойық ішінде аспанда ... ... ... ... ... ... бойындағы жұлдыздар шарықтау шегінде: дүниенің солтүстік полюсінің оңтүстік жағындағылары - ... ... ... орналасады.
Шығып келе жатқан жұлдыздар көкжиектің шығыс бөлігінде, ал батып бара жатқандары батыс бөлігінде орналасады.
Мысалы, Қазақ ... ... ... ... мен шоқ ... шығу және бату ... ... жұлдыз ережесі бар. Солардың бірінде: деп айтылады. Бұл ережеде аспан шырақтарының ең соңғы кешкі батуы мен ... ең ... тууы ... айтылған. Олар гелиакал бату немесе туу деп аталады. Шырақтардың ... туу және бату ... ... ... ... географиялық ендігіне де тәуелді.
Қондырма дөңгелекті карта бетіне орналастырып, дөңгелекті жоғарыда аталған шырақтар оның ішкі ... ... ... ... ... ... ... сағаттық дөңгелектен және айлар мен күндер көрсетілген жиектен аталған шырақтар жуықтап алғанда 5-15 мамыр аралығында келесі ретпен: Үркер,Үшарқар- ... және ... ... ... ... ... сағат кезінде бататындығын анықтаймыз.
Қондырма дөңгелекті сағат тілінің қозғалу бағыты бойынша айналдыра отырып, бірінші ... ... ... ... ... ... ... тууы маусымының жиырма үшінші күні ... ... ... екі ... ... Дәл ... ... - Таразының шамамен шілденің жиырма жетісінде үш сағат жиырма бес ... ал ... ... ... үш ... елу төрт ... ... анықтаймыз.
Жұлдызды аспан көрінісінің жыл бойындағы өзгеруі
Координаттардың экваторлық жүйесі. Жер бетіндегі кез ... елді ... ... ... бір мәнді белгіленетіні сияқты, шырақтардың аспан сферасындағы орны экваторлық координаттармен анықталады. Олармен таныспай ... және ... ... ... ... енгізіп алайық.
Аспан сферасының центрі арқылы өтетін және дүние осіне перпендикуляр жазықтық аспан сферасын QWQ1E үлкен ... - ... ... ... қиып өтеді. Аспан экваторы көкжиекпен шығыс (Е) және батыс (W) нүктелерінде қиылысады. Барлық тәуліктік параллельдер орналасқан.
Дүние ... мен ... ... ... ... ... сферасының үлкен дөңгелегі шырақтың еңкею дөңгелегі деп аталады.
Аспан экваторының жазықтығынан еңкею дөңгелегі бойымен есептегендегі шырақтың ... ... ... деп ... ... градуспен, минутпен және секундпен өрнектеледі. Аспан экваторы аспан сферасын солтүстік және оңтүстік жарты шарларына ... ... ... ... айналысы тәуліктік айналысы кезінде аспан экваторына қатысты жұлдыздардың орындары өзгермейді. Сондықтан да экваторлық ... ... ... ... ... ... каталогтарды (жұлдыздың тізімдерін) жасауға қолданылады.
Өздеріңнің жұлдызды карталарыңнан сендер дүниенің солтүстік полюсін (картаның центрін), аспан экваторын, ... күн ... ... ... ... мен тік ... ... басын таба аласыңдар. Олай болса, осы картаны пайдалана отырып, ... ... ... ... ... ... жылдық көрінерлік қозғалысы.
Экваторлық координаттары көптеген айлар бойы, тіпті жылдар бойы өзгеріссіз қалатын жұлдыздармен салыстырғанда ... мен ... ... өзгеретін шырақтар да болады.
Күннің жыл бойындаы қозғалысын ежелгі астрономдар сол кездің өзінде-ақ білген. Бірақ бұл бақыланатын құбылысқа Жердің Күнді айнала ... ... ... ғана ... ... ... Күннің эклиптика бойымен өтетін көрінерлік қозғалысы - Жердің Күнді айнала шынайы қозғалысының көрінісі.
Күннің жылдық ... және ... ... ... ... ұзақ ... ... тіптен өзгермейтін жұлдыздардың орындары экваторлық координаттар жұбымен бірмәнді ... ... ... ... ... ... бір ... Жердің белгілі бір орнында өзгермегендей болып көрінуі тиіс еді. Бірақ олай ... ... ... ... ... ... пайдалана отырып, қай-қайсыларың да жыл бойында жұлдызды аспанның көрінісі үздіксіз өзгеріп отыратынына көз ... ... ... әр ... ... ... ... түн ортасында әр түрлі шоқжұлдыздар бірінен соң бірі өтеді. Осындай бақылаулар Күннің тік көтерілуінің өзгерісі ... ... ... Шын ... түн ... Күн ... астындағы төменгі шарықтау шегінде тұрған жұлдыздардан 12 сағ-қа алшақтайды. Бірақ та жылдың әр ... ... түн ... әр ... ... ... ... жететіндіктен, мұнан бірден-ақ күннің тік көтерілуі жыл бойында үздіксіз өзгеріп отырады деген қорытындыға келіге болады.
Уақыттың негізгі өлшемдері
Аспан сферасының тәуліктік айналысымен ... ... ... мезгілдік құбылыстар мен эклиптика бойындағы Күннің жылдық көрінерлік қозғалысы уақыттың қысқа және ұзақ аралықтарындағы әр түрлі есептеу жүйелерімен ... ... ... Біз осы ... ... ... географиялық бойлықпен байланысы. Уақыт есебі жүйесі. Күн центрінің жоғарғы шарықтау шегіндегі сәті шынайы тал тус, ал ... - түн ... деп ... Күн ... бір шарықтау шегінен екінші шарықтау шегіне дейінгі аралықтағы уақытты шынайы күн тәуліктері деп атайды. Жыл ... ... ... ... ... ... ... да күнделікті өмірде шынайы күн тәуліктері емес, ... ... деп ... орташа күн тәуліктері пайдалынылады.
Аспан сферасының кез-келген нүктесінің шарықтау шегі әр түрлі уақытта Жер шарның әр түрлі меридиандарында ... Оның ... ол ... ертерек болса, онда бақылау пункті соғұрлым шығысқа таман орналасады. ... ... осы ... ... ... ... ... деген қорытынды шығады.
Шын мәнінде, біреуінің бойлығы белгілі екі пунктің ... ... білу ... ... ... ... ... болады.
Қатаң ережеге салып айтсақ, уақыт барлық жерде тек облыс көлемінде ғана емес, тіпті үлкен қала аймағы ішінде әр ... әр ... ... ... ... ... ... білетіндей, белдеулік уақыт есебін енгізу қажеттігі түды. әрбір сағаттық белдеу бойлық бойымен 15*-қа, немесе 1 сағатқа созылып жатыр. Олай ... 24 ... ... бар. ... одақ ... 11 ... ... өтеді. Қазақстан ІV және V сағаттық белдеулерді алып жатыр. Нолдік белдеулік - ... ... ... ... оның ... меридианының уақыты алынады, ал белдеулердің шекаралары мемлекеттік және әкімшілік шекаралар бойынша немесе табиғи аймақтармен ... ... ... және ... ... ... 1992 ж 19 қаңтарынан бастап уақытты есептеудің мынадай тәртібі белгіленген. Біріншіден, белдеулік уақытқа 1 сағ қосылады. Екіншіден, жыл сайын ... ... ... ... түнгі сағат 2-де сағат тілдері 1 сағатқа ілгері жылжытылады, ал қазан айының соңғы жексенбісінде (түнгі ... 3-те) ... ... 1 сағатқа кейін жылжытылады. Осылайша, жазғы уақыт белдеулік уақыттан 2 сағатқа ілгері жүреді.
Жазғы уақыт әдеттегі өмір ырғығын бұзбайды, ол жарықтандыруға ... ... ... айтврлықтай үнемдеуге мүмкіндік береді.
Астана уақыты - бұл ІІІ ... ... ... ... РЕСПУБЛИКАСЫ астанасының жергілікті уақыты. Мәскеу уақыты-бұл Ресей астанасының ІІ сағаттық белдеудегі жергілікті уақыты. Ол РФ үшін ... ... ... ... Бұл ... ... көп бөлігінде уақыттың Мәскеууақытынан айырмашылығы бар, бірақ бұл айырмашылық қай кезде де бүтін санға еселенген және жергілікті тұрғындарға жақсы ... ... - ... ... ... ... уақытты өлшеу ерекше мәнге ие болып отыр және ол тәуліктегі уақыттың секундтың миллиардтан бір үлесіндей ... ... ... ... ... талап етеді. Осы заманғы уақыт қызметі осындаы дәлдікпен қамтамасыз ... ... және ... ... ...
3* жыл ... ... түсінік. Көптеген бақылаулардан Күннің көктемгі күн теңелу нүктесі арқылы қатарына екі рет өтуінің аралығындағы ... 365 ... 5 ... 48 ... 46 ... болатыны белгілі. Бұл тропикалық жыл. Ол Күн күнтізбесінің, яғни жыл мезгілдерінің ауысуымен байланысты ұзақ уақыт аралықтарын есептеудің негізіне алынған. ... ... ... ... ... ұзақтығын тәуліктің ұзақтығымен салыстыруға болмайтындығында. Көктемнің басы жыл ... ... бір ... сәйкес келуі үшін күнтізбелік жылда ұзақтығы тропикалық жыл ұзақтығына жуық тәуліктер саны ... сан ... ... ... ... ... ... 365, 25 тәулік болады: 3 жыл 365 тәуліктен, ал төртінші жыл - 366 тәуліктен тұрады. Біз юлиан ... ... ... ... ... екенін көріп отырмыз. 1582 ж папа Григорий XIII жаңа тәсілді ... ... ... ... айырмашылық жойылды. Енгізілген өзгерістің нәтижесінде, біріншіден, 1582 ж 5 қазанды 15 қазан деп ... ... 1700, 1800, 1900, 2100 ... ... жай ... деп санайтын болып шешті. Осы типтегі жылдардан басқа барлық қалған жылдар нөмірлері 4-ке қалдықсыз бөлінетін болғандықтан, кібісе жыл деп ... ... ... 1 тәулікте айырмашылық 3300 жылда жинақталады, яғни осы ... ... 1 ... ... жаңа тәсіл 1918 ж енгізілген. Ол кезде юлиан күнтізбесінің уақыт есебінен санағандағы айырмашаылығы 13 тәулікке ... ... ... ... 1 ... 147 ақпан деп санау қабылданды. Бұл айырмашылық 2100 жылға дейін сақталады.
Қазіргі кезде жыл неғұрлым бірдей ... ... және ... ... ... әрбір датаның аптада тұрақты күні болатындай күнтізбе жасау мәселесі талқыланып жатыр.
Лекция 5
Меридиан бойынша жарық ... ... әр ... аспан сферасының айналуы.
Күннің аспан меридианы арқылы өту сәті, ... ... ... географиялық бойлығына тәуелді.Бақылаушы шығысқа қарай жылжыған сайын Күннің ... өтуі ... ... ... ... меридиан арқылы өту сәті бізге жергілікті орынның күн уақытын береді.Жоғарыдағы тәсілмен ... ... тек ... ... ... ғана қолданылатындықтан, күнделікті өмірде белдеулік уақытты қолдану ыңғайлы. Бұл үшін Жер беті ... ... ... ... 24 ... белдеулерге бөлінген. Әр сағаттық белдеу бойлық ... ... ... Әр ... ... оның ... меридиандағы орташа күн уақыты осы аймақтың белдеулік уақыты осы ... ... ... ...
Гринвич обсерваториясы (Ұлыбританияда) орналасқан меридиан нөлінші сағаттық ... ... ... ... ... жергілікті орташа күн уақыты бүкіләлемдік уақыт ретінде ... ... ... (n=1) ... меридианы Гринвич меридианынан 15-градус ... ... ... ... ... ... де бастапқы меридиандары осылай анықталады. Ал олардың екі жақ ... ... және ... ... ... немесе табиғи аймақтармен (өзен,тау жоталары) бөлінген. Қазақстан Республикасының ... ... екі ... 5-сағаттық белдеу өтеді.
Бүкіләлемдік уақытты (T0) және ... ... ... реттік санын (n) біле ... ... ... табу ...
Tn= ... ж. Көктемде үкімет декреті ... КСРО ... ... ... ендірілді: барлық сағаттық белдеулерде сағаттық ... ... тілі ... ... бір сағатқа ілгері жылжытылады. Кейбір елдерде декреттік уақытты жаз ... тағы бір ... ... ... ... және ... ... (5-сағаттық белдеу) бүкіләлемдік уақыттан 6 сағ алда.
T5 = T0 + (n+ 1) = T0 +6 сағ. ... ... λ ... ... Tλ жергілікті орташа күн ... ... ... сол ... уақытқа сол бойлықтың уақыт бірлігіндегі мәнін қосу арқылы анықталады: Tλ=T0+ ... ... ... ... ... сфера. Аспан шырақтары әр түрлі қашықтықта болғандықтан, оның бетіне бақылаушы ... бір ... өзі ... ... ... ... шырақтары проекцияланады.
Аспан сферасының орталық нүктесі, әдетте Жер ... ... жер ... ... ... ... ... сферасында тек бұрыштық өлшеулер ғана қарастырылады. Бұрыштық қашықтық деп ... екі ... ... ... ... ... ... оған сәйкес орталық бұрыш шамасын ... Яғни бұл ... ... ... ... ... ... нүктесінен) осы екі нүктеге тарайтын сәулелердің арасындағы бұрыш. Еске ... бұл ... ... ... де ... ендіек пен бойлық - жер шары ... ... ... ... географиялық координаталары. Аспан сферасы туралы ұғым ... ... өте ... ... ... ... ... адамға жер бетін көмкерген өте ... ... ... ... ... ... дүниетаным бойынша, бүкіл әлем қозғалмайтын шыраұтар (Ай, Күн, планеталар,жұлдыздар) орналасқан ... ... ... ... ... өзі көне үнді ... "тастан жасалған күмбез" деген ұғымды білдіреді. Түркі халықтарының ежелгі ұғымы ... ... жеті ... ... ... ... Оларда дәрежелеріне сәйкес тәңірлер мекендейді. Астрономиялық дамуы ... ... қате ... ... ... әйтсе де ыңғайлы болғандықтан аспан сферасы деген ұғым қазіргі астрономияда кеңінен ... Ерте ... ... ... ... деп ... оның ... Жердің өз осін айналуынан пайда ... ... ... екенін жақсы білеміз.Жер шары батыстан шығысқа қарай айналатындықтан, аспан бізге ... ... ... ... болып көрінеді. Осыдан аспан шырақтарының ... ... ... ... туындайды.
Аспан сферасының негізгі элнменттері Зенит (Z) ... ... дәл ... ал ... (Z1)- ... ... нүктесінде орналасқан. Осы екі нүктені ... түзу ... ... немесе тік сызық, оған перпендикуляр әрі ... ... ... ... ... өтетін жазықтық-математикалық немесе нақты ... ... деп ... Ол ... сферасын қиып үлкен дөңгелек (центрі аспан сферасының центрімен ... ... ... ... нақты көкжиек түзейді. Көкжиек аспан сферасын көрінетін және көрінбейтін екі ... ... ... М ... ... ... ... өтетін үлкен дөңгелек шырақ вертикаль деп аталады. Аспан ... және ... ... ... дүние осінің төңірегінде өтеді. Жер өлшемі жұлдыздарға дейінгі қашықтықпен ... өте кіші ... іс ... ... осі жер ... кез ... орын үшін Жер ... параллель болады. Дүние осінің ... ... ... нүктелері аспан сферасының айналасына қатыспайды. Сондықтан да олар дүние пллюстері деп ... ... ... ... (сфераның орталық нүктесінде орналасқан бақылаушы үшін) сағат тілінің айналу ... кері ... ... дүниенің солтүстік полюсі, оған қарсы полюс-дүниенің оңтүстік полюсі деп аталады.Дүниенің ... ... ... ... ... ... Зенит және дүние осі арқылы ... ... ... меридианының жазықтығы, ал оның аспан сферасымен қилысқан кезінде пайда ... ... ... - ... ... болып табылады. Аспан меридианы ... ... ... ... да ... екі ... қилысады, олар көкжиектің оңтүстік (S) және солтүстік(N) нүктелері. ... ... және ... ... ... ... ... болатын түзу-талтүстік сызық деп аталады.Оның себебі тал түсте тігінен ... ... ... осы түзу ... ... Жер ... кез келген нүктесінде нақты оңтүстік солтүстік бағыттты осы ... ... ... ... ... да ол Жер бетінде дұрыс ... үшін өте ... ... болып табылады. Аспанда оның қызметін аспан меридианы атқарады.
Аспан сферасының ... ... ... ... және ... ... тік бұрыш жасайтын жазықтық- аспан экваторының ... деп ... Жер ... параллель бағытталған бұл жазықтық аспан сферасымен қилысқанда пайда ... ... ... аспан экваторы деп ... ... ... ... ... ... және ... екі жарты шарға бөледі және ... екі ... - ... және ... (W) нүктелерінде қилысады.
Дүние полюстері және ... ... ... ... ... шырақтың еңістік дөңгелегі деп аталады. Кез ... ... ... ... ... ... қатыста отарып тәуліктік параллель деп аталатын кіші дөңгелектер ... ... Бұл жайт ... етіп ... ... ... ... аспанның суретінен айқын көрінеді. Эклиптика - Күннің ... ... ... ... ... ... ... дөңгелек. Күннің эклиптика бойымен қозғалуы Жердің Күнді айналуын туындайды. Эклиптика жазықтығы ... ... ... ε =23026 ... ... Күн ... ... нүктесі аспан экваторына жылына екі рет -21 наурыз бен 23 ... ... қиып ... Бұл нүктелер көктемгі және күзгі күн мен түннің ... ... деп ... ... күн мен ... ... нүктесі (٧- Тоқты (Қозы) шоқжұлдызының таңбасымен белгіленеді) арқылы Күн аспан ... ... ... шарынан солтүстік жарты шарына, ал күзгі күн мен ... ... ... (Ω - ... ... ... таңбасымен белгіленеді) арқылы кері бағытта өтеді. Күн мен түннің ... ... 900 ... Күннің тоқырау нүктелері орналасады. Жазғы күннің тоқырау ... ... пен ... ... ... Шаянның зодиак . Қысқы күннің тоқырау нүктесі ... ... ... ... ... ... мен үлкен дөңгелектер аспан координаталарын енгізуде қолданылады.
Лекция 6
Элиптика. Күн мен Жердің жылдық ... ... ... ... ғалымдар ерте кезден-ақ оның жұлдыздар арасында қозғалып ... бір ... ... ... ... ... бойымен бір айналым жасайтынын байқаған. Бұл үлкен дөңгелекті ежелгі гректер ... деп ... Ол әлі ... ... ... осы ... сақтап келеді. Элиптика зодиок шоқжұлдыздар(грекше зодиок куклос-жан-жануар дөңгелегі ) деп аталатын 12 ... ... ... ... саны бір жыл ... ... ... сәйкес келеді, ал осы шоқ жұлдыздырдың жиыны зодиак белдеуі деп аталады. Зодиак шоқжұлдыздарының әрқайсысында Күн бір ай ... ... ... ... ... бойынша жылдық жолы эклиптка деп аталады дедік.Эклиптика бойымен жылжи отырып, Күн ... ... ... және 23 ... ... күн мен ... деп ... нүктелер де екі рет қиып кетеді.Күн мен түннің көктемдегі ... ... ... ... ал ... ... нүктесі Таразы шокжұлдызында болады. Бұл күндерде Күн аспан экваторын басып өтеді, ол ... ... ... ... қақ бөледі. Ендеше көкжиек үстіндегі және астындағы Күн жолдары тең, яғни күн мен түннің ұзақтығы ... ... Күн ... ... ... ... қашық орлаласады. Бұл ең ұзақ күн - ... Күн ... ... 22 желтоқсанда. Күн экватордан оңтүстікке қарай ең алыс қашықтыққа болады. Бұл ең ... күн - ... Күн ... ... Мұндай құбылыстардың Жердегі климаттық белдеулермен және жыл мезгілдерінің ауысуымен қалай байланысты болатынын география курсынан ... ... ... ... жұлдыздар арасындағы көзге түсерлік қозғалысы Күн бекітілген ... ... ... бекітілген сфераға қатысты қозғалысынан болады-мыс деп түсіндірілді. Алайда мұндай түсіндіру, сол кездегі кейбір философтарды қанағаттандырмады.Мәселен, атақты Пифагордың ( б.з. б. ... ... ... жұлдыздар арасындағы көзге түсерлік қозғалысы Жердің қозғалуы салдарынан болады деген болжам айтты. Бірақ бұл болжамды (Жердің өз осімен айналатыны ... ... ... ал шіркеу оған мүлдем қарсы болды. Сөйтіп мың жылдан астам уақыт ... ... ... ... ... ... ... сөз етпеді.
Жер туралы түсінік.
Жер шары- Күн жүйесінің Күннен бастап ... ... ... ... ... ... ... Жер элипстік (дөңгелекке жуық) орбита бойымен 29,765 км/с жылдамдықпен 149,6 млн.км орташа қашықтықта 365,24 ... күн ... ... күнді бір рет айналып шығады. Оның табиғи серігі - Ай. Ай ... 384000 км ... ... ... Жер ... ... жазықтығына көлбеулігі 66033' 22", оның өз осінен айналу периоды 23 сағ 56 мин 4,1 сек . Жердің өз осінен ... ... ... күн мен түн ... ал оның осінің орбита жазықтығына көлбеулігі мен күнді ... ... ... жыл ... ... ... ... жасы шамамен 4,5 млрд. жыл деп есептеледі. Жер ... ... ... 9 планета ішінде мөлшері мен массасы бойынша 5-ші орында. Жердің массасы 5,975 1021 т, орташа тығыздығы 5,517 ... ал ... 1,083 млрд км3, ... 510,2 млн км2, ... пішіні 3 ості эллипсоидқа жақын. Осы күнгі космоногиялық түсінік бойынша жер осыдан -4,5 млрд жыл бұрын күн ... ... ... газ - тозаң заттан, планеталар тартылыс күшінің әсерінен пайда болған. Қатты материя кесектерінің соқтығысып, жабысуынан планеталар ... ... ... зат ... олардың жеңіл элементтері күн сәулесінің қысымымен онан әрірек, ал біршама ауырлары күнге жақын орналасқан. Жер ... күн ... ... барлық химиялық элементтер енеді. Заттың планета центріне тартылуы және жер оның ось ... ... ... жер ... ... ... ... құрылысын зерттеу
Жердің құрамы, құрылысы, қасиеттері жөніндегі мәліметтер жер ... ... ... тікелей бақылау, серпінді толқындардың таралу жылдамдығына негізделген сейсмикалық әдістер арқылы жанама деректер. Осы деректерге байланысты жер ... үш ... ... жер ... мантия және ядро. Бұл геосфералар сейсмикалық толқындардың жылдамдығына және олардың тереңдік бойынша өзгеруіне ... ... ... ... ... А, В, С, D', D", E, F, G. ... ... жерде жоғарғы қатты қабаты литосфера мен төменгі жұмсақ қабаты астеносфера бөлінеді. А - жер ... В, С, D' және D" ... - жер ... В - ... Мохоровичич бетінен 400 м тереңдікке дейін бойлайды. В қабаты мен жер қыртысының арасында қарқынды зат ... ... Бұл ... ... толқындардың жылдамдығын төмендететін белдемдер бар. Олардың тереңдігі құрлықта 100-220 км. Бұл белдемдердегі толқындардың жылдамдығының төмендеуі жоғарғы ... оған ... ... ... С қабаты 400-900 км тереңдікте қамтиды және бұл қабат минералдық зат тығыздығы артып басқа түрлерге алмасуына ... ... ... тез ... ... D' ... км) ... толқындардың жылдамдығы біртекті заттардың нығыздалуына байланысты өседі. D" қабатында (2700-2885 км ) ... ... ... және ... ... ... ... сейсмикалық толқындардың жылдамдығы тұрақсыз. E, F, G қабаттары жердің ядросын ... 3486 км ) ... Ол ... ( Е ... және ішкі (G ... ) ядроға (субядроға) бөлінеді. Бұл екеуінің арасында сыртқы ядро құрамына кіретін аралық белдем (F қабаты) бар. Ядро ... ... ... толқындардың таралу жылдамдығы 13,6 км/с - тен 8,1 км/с - ке дейін кемиді., субядро шегіне таяу 11,2 ... ... ... Субядродағы сейсмикалық толқындардың таралу жылдамдығы тұрақты. Жердің физикалық қасиеттері мен температурасы ... ... ... Жер ... ... тығыздығы 2,8т/м3. Жер қыртысының шөгінді қабатындағы орташа тығыздығы 2,4-2,5 т/м3 , "граниттік" ... 2,7 т/м3, ... ... 2,9 т/м3, ... 3,6-4,5 т/м3, ядро ... 5,6т/м3, ядрода 10,0 т/м3, жер центрінде 12,5 т/м3. 2500 км- ге ... ... ... күші ... ... 10 ... ядро ... 10,7 м/с2, жер центрінде нөлге тең. Тығыздық пен ауырлық күші үдеуінің мәндері бойынша есептелген ... ... ... жер ... ... 1 Гн/м2-ге, В қабаты табанында 14 Гн/м2-ге, С ... ... 35 ... ядро ... 136 ... жер ... 361 ... тең.
Жерді көптеген ғалымдар зерттейді. Геодезия жердің мөлшері мен пішінін зерттесе, астраномия оны ... ... ... ... геофизика жер геосферасындағы физикалық процесстерді және заттық күйін, геохимия - химиялық элементтердің жер қойнауында таралуын, геология - ... даму ... ... физикалық география мен биологиялық география - қабықтағы және ... ... ... мен ... ... , ... үшу- ... кеңістігіне ұшу; жерлен басқарылып ұшатын әр түрлі ғарыштық аппараттарды пайдаланып, ғарыштық кеңістікті игеруді қамтамасыз ететін ғылым мен техника салаларының ... ... ... ұшу теориясы, траекторияны есептеу, т.б. ғылыми техникалық мәселелер- ракета ... ... ... т.б. ... медицина биологиялық мәселелері; ғрыштық кеңістікті игерудің халықаралық құқықтық мәселелерін реттеу жатады.
Ғарыштық дәуірдің басы - 1957 ... 4 ... ... Бұл күні бұрынғы КСРО-да дүниежүзіндегі ең тұңғыш жердің жасанды серігі (ЖЖС) ұшырылды. XIX ғасырдың соңында орыс ғалымы К.Э. Циолковскийдің ... ... ... ... ... теориялық негізі жасалды. Ол 1903 жылы "Ғалам кеңістігін реактивті құралдармен зерттеу" деген мақаласында және одан басқа еңбектерінде ұшу ... ... ... ... ескере отырып, ұшу теориясын және ғарышқа ұшудың техникалық мүмкіншіліктерін қарастырды. Циолковскийге дейін орыс ғалымдары Н.Е. Жуковский (1882), И.В.Мешерский (1897), одан ... ... ... т.б. ... ғалымдары Р.Эно-Пельтри (Франция 1913), Р.Годдард (АҚШ 1919), Г.Оберт (Румыния 1923), т.б. осы заманғы космоновтиканың негізіне алынған мәселелермен айналысып, реактивті техниканы ... ... ... ... XX ... 20 - ... ... космоновтикаға байланысты КСРО-да (1924), Австрияда (1926), Германияда (1927), АҚШ-та (1930) және Англияда (1933) алғашқы қоғамдар құрыла бастады. ... 1921 жылы ... ... ... ... Газ ... ... (ГДЛ) басталды. (Н.И.Тихомиров, В.П.Глушко). 1928 жылдан бастап Тихомировтың басшылығымен (ГДЛ-ның негізін қалаушы) түтінсіз оқдәрімен ұшатын ракеталар, ал Глушконың жетекшілігімен 1931 жылы ... ... ... ... ... ... 1932 жылы ... Реактивті қозғалысты зерттеу тобы (РҚЗТ) құрылды (топ жетекшісі - С.П.Королев). 1933 жылы РҚЗТ М.К.Тихонравов пен Цандер конструкциясы ... ... ... ... ракеталарды ұшырып сынады. 1933 жылдың соңында ГДЛ мен РҚЗТ ... КСРО ... ... ... институты (РҒЗИ) құрылды. Осы орталықтар КСРО-да реактивті техниканың негізін қалаушы және дамытушы мекемелерге айналды. АҚШ-та Р.Годдард ... ... ... ... ... жөніндегі тәжірибелер 1921 жылы басталып, 1926 ж сынақтан өтті, 1937 ж. ... фон ... ... Фау-2 ... (ұшу ... 250-300 км) жасау қолға алынып, ол 1942 ж. 2-ші ... ... ... ... ... ракеталарды бейбіт мақсатқа қолдану кеңінен өріс алды. Ғарыш дәуірінің басталуы - ... ... рет ... ... ... ... (4.10.1957) байланысты болды. Екінші маңызды ғарыш дәуірі - 1961 ж. 12 көкекте адамның (Ю.А.Гагарин) тұңғыш рет ... ... ... үшінші тарихи оқиғасы 1969 ж. 16-24 шілдеде ... Айға ... ... Э.Олдрин, М.Коллинз) болды. Қазір ракета тасығыштар мен ғарыштық ... ... ... ... 1957 жылдан, АҚШ-та 1958 жылдан, Францияда 1965 жылдан, Жапония мен ... 1970 ... ... 1971 жылдан, Үндістанда 1980 жылдан) жасалып, пайдаланып келеді. 1957 жылдың 4 қазаны мен 2000 жылдың 9 ақпаны аралығында Қазақстан ... ... ... ... ... 1147 ... ... 1186 ғарыштық аппараттар (оның ішінде 74 шетелдік) ұшырылды. Практикалық космоновтиканың негізін салған Королев болды. ... және ... ... ... ... М.К.Янгель, Г.Н.Бабакин, А.М.Исаев, С.А.Косберг, т.б., басқаратын конструкторлық бюролар елеулі үлес қосты. Қазіргі ғарышқа ұшу теориясы аспан ... мен ұшу ... ... ... ... ... ... ұшу динамикасын зерттейтін астродинамика деп аталатын классикалық аспан механикасының жаңа тарауы пайда болды.
Космоновтика ұйытқушы күштің әсерінен ескере отырып, ... ұшу ... ... ... ... ... етті. Ракеталықғарыштық кешенді жасау - күрделі ғылыми-техникалық мәселе. Үлкен ракета тасығыштардың ұшу ... ... 3000 т-ға ... ... 100 ... астам болады. Оған қажетті отынды (толық массаның 90 %-і) орналастыру үшін ракета құрылымы өте жеңіл болуы тиіс. Сондықтан ғарышқа ұшыру ... көп ... ... пайдаланылады (отыны жанып босаған бактар ажыратылады). Қазіргі ракета тасығыш күрделі құрылғылардың ... ... ... тасығыштың қозғалтқыш қондырғысының қуаты ондағы ГВт-қа дейін жетеді. Ол бір-бірімен үйлесе жұмыс істейтін бірнеше қозғалтқыштардан тұрады. Қозғалыст бақылау жүйесі, ... ... ... ... ... ... орбитаға шығару оған бірінші ғарыштық жылдамдықтан (шамасы 7,91 км/с) артық , ал Ай, Марс не ... ... ... ... ... ... ғарыштық жылдамдыққа (11,19 км/с) жеткізгенде ғана мүмкіндік туыды. Орбитаға ... ... ... ... ... бөлінеді де, аспан механикасының инерция заңдылығы бойынша өзінің ұшуын одан әрі жалғастырады. Ғарышқа шығарылған аппараттар ғарыш кеңістігінің қатаң ... сай ұзақ ... ... ұшуға қабілетті болуы тиіс. Бұл үшін олардың борты бірнеше жүйелермен: ... ... ... ... ... қоры, Күн сәулесін энергияға айналдыратын батареялар немесе ядро, энергия, жермен тұрақты байланыс, жерден басқару жүйелерімен жабдықталады. Сонымен қатар ғарыш аппараты ... әр ... ... ... ... - ... ... физикалық қасиеттерін зерттейтін аспаптардан бастап, алып телескоптарға дейін орналастырылады. Бұл ... мен ... ... ... ... ... ... ортақ жұмысты қалыптастырады.
Космоновтиканың жақын келешектегі мақсаты әр түрлі ғарыштық аппараттар көмегімен ... Күн ... ... ... ... ... тыс өркениетті іздеу. Қазақстан ғалымдары да бірінші қазақ ғарышкері Т.Әубәкіровтің (02.10.1991 ж.) ғарышқа сапарынан бастап, космостық биотехнологияны пайдаланып, ауыл шаруашылық ... жаңа ... ... ... тәжірибе жинады. Оған үлкен үлес қосқан Қазақстан ҰҒА-ның академиктері Ө.Сұлтанғазин (бағдарламаның ғылыми жетекшісі), Т.Шарманов ... ... ... ... ... ... Р.А.Гареев, Ю.А.Синявский, А.А.Пресняков және т.б. Бұл салаға Қазақстандық екі ғарышкер - Әубәкіров пен Т.Мұсабаев Қазақстан ғылымына қажетті құнды деректер қорын ... ... ... Жер өз осін айнала тәуліктік қозғалыс жасап қана қоймай, сонымен қатар Күнді айнала, орбита бойымен бір жыл ішінде толық бір ... ... ... ... ... ... дәлелдемелер бар.Сонымен, шын мәнінде, Күннің эклиптика бойымен жылдық қозғалысы жалған көрініс болып ... Ол біз ... ... кезде санақ денесі ретінде тіпті де тыныштықта болмайтын, яғни өзі де Күнді ... ... ... ... ... ... ...
Күн - қатты қызған (беткі температурасы - 6000С), плазмалық шар ... 1,4 г/м3). Оның ... от пен ... ... тәжі бар. ... ... шығаруының - Күннің белсенділігінің - 11 жылдық циклі бар. Күннің белсенділігінің ең жоғарғы шегінде оның ... ... көп дақ ... Сутегінің гелийге айналуы кезінде
Күннің ішкі құрылысы: 1 - Гелийлік ядро; 2-конвекция зонасы; ... ... 5 - кун ... ... ... ... ... күн энергиясының көзі болып табылады. Алғаш рет термоядролық реакциялардың жүріп өтуіне қажетті температураны теориялық түрде Артур Эддингтон ... ... ... ... Ганс Бете (1967 жылы ... ... ... Күнде жүретін сутегімен гелийдің термоядролық синтезінің реакциясын есептеп шығарды. Күн жүйесі мен ... ... ... ... ... проблема немесе гипотезаның негізінде, Ғаламның үш фундаменталдық ерекшелігі бар: біріншіден Ғаламдағы ... ... ... ... (75%), ... (25%) және ... да ... элементтердің азғантай бөліктерінен құралған; екіншіден Ғаламның кезкелген нүктесінде жұлдызаралық газ және шаң бар; ... ... ... ... ... және ... қозғалыста (галактиканың формасы спираль тәріздес, жұлдыздар айналуда, планеталар ... ... және т.б.). ... ақ бізге Күн жүйесінің жасы 5 млрд жылға тең екендігін білеміз. Бұл мағлұмат бізге ғаламның өзіміз орналасқан бөлігінің ... ... ... ... Күн ... ... болуы жөнінде бірнеше гипотезалар бар. Өткен ғасырда ... ... ... ... Бұл ... П. ... қолдады. Жақын арада ғана В.Фесенков пен О. Шмидтің жаңа гипотезалары пайда болды. Бұл гипотезалардың басқа ... ... ... ... ... ... ыстық компоненттерден емес, суық күйдегі заттардан түзілген. Швед астрофизигі Х.Альвен ұсынып, кейін Ф.Хойл жетілдірген Күн жүйесінің пайда болуы гипотезасының электромагниттік ... ... ... кең ...
Күн системасы 9 планетадан тұрады: Меркурий, Венера, Жер, Марс, Юпитер, Сатурн, ... ... ... ... ... ... бір ... бір жазықтықта (Плутоннан басқасы), дөңгелек тәріздес орбиталары бойымен ... ... Күн ... ... ... оның ... ... қашықтық (Плутонға дейін) 5,5 жарық сағатына тең. ... ... ... ... 149 млн ... тең, бұл ... оның 107 диаметріне тең. Кішкене планеталарда планеталар серіктерінің ... ... ... жоқ, ... оларда газдарды ұстап тұратын тартылыс күштері жеткіліксіз. Венераның атмосферасында көмірқышқыл газы басым, ал Юпитердің атмосферасында ... көп. Айда және ... ... жолмен пайда болған кратерлер бар. Үлкен планеталардың - Юпитер, Сатурн, Уран мен Нептунның құрамы ең алғашқы ... ... ... ... ... ... құрамы жалпы Ғаламның құрамына өте жақын. Ішкі кішігірім, яғни Меркурий, Венера, Жер мен Марс ... ... ауыр ... көп, ал ... неон ... ... аз ... себебі планеталардың гравитациялық күші әлсіз болғандықтан газды ұстап тұра алмай, олар ұшып кеткен.Юпитердің ... ... 144 000 км. Бұл ... диаметрінен 12 есе көп, ал массасы Жердің массасынан 300 есе көп. Бірақ Юпитердегі ... ... ... Ол ... ... - ... мен ... қоспасынан, сондай - ақ метан, аммиак, күкіртті газдар мен басқа да химиялық ... ... ... да ... ... Юпитердің бетіндегі тартылыс күші Жермен салыстырғанда екі жарым есе көп, сондықтан жоғарғы қабаттардағы қысым Юпитердің қабықшасын сығып, ... ... ... тығыздығы жоғарылайды. Жерді Күн жүйесінің планетасы және аспан денесі ретінде ... ол диск ... ... ... ... - ... бұлттан 4,7 млрд жыл бұрын пайда болған. Қазіргі кезде осы ... ... ... ... бойынша зерттеушілердің бірнеше тобын көрсетуге болады. Олардың бір тобының ойы бойынша (В. Гольдшмидт, Г. Джеффрис, В.Г.Фесенков және т.б.) ... бұлт ... ... ... ал зерттеушілердің екінші тобы (В.И.Вернадский, О.Ю.Шмидт, Р.Руби, А.П.Виноградов және т.б.) бұл бұлт суық болған деп есептейд ... ... 30 ... ... ... ... ... бұлттарда да заттардың осы айналу жылдамдығы сақталған. Центрге тартқыш ... ... ... ... ... бір - ... соқтығысып, бір - біріне жабысып, қар түйіршіктері секілді жинақталып ірі ірі денелер түзген. Планетамыздың массасының ... ... ... басында аса үлкен жылдамдықпен жүреді. Сағат сайын Жерге орта есеппен алғанда 10-15 млрд ... ... ... ... отырды. Жер орбитасынан шаңның көтерілуі жер массасының өсуін бәсеңдетті. Көрсетілген үрдіс әлі күнге дейін өте баяу болса да орын ... ... ... Жер ... ... шаң мен ... есебінен "өсуі" жылына 100 млн тоннаға жуық болып отыр.Жердің суық заттарының аз уақытта жинақталып, сығылуы және химиялық элементтердің радиактивті ыдырап ... ... ... еруіне әкеліп соқты. "Аймақтық еру" деген атқа ие болған бұл ... ... ... ... ауыр элементтер шоғырланып, олар диаметрі 7000 км ... ауыр ... ... ... ... мен ... жоғарылығы соншалық, ондағы кез келген зат металлдық күйге айналады. Атомдардың электрон қабаттары бұзылған кезде, ... ... ... алып ... пайда болады. Электрондардың бұл шар тәрізді сақиналары ось бойымен айналуға перпендикулярлы болатын тұрақты магниттік өріс тудырады. Сол ... Жер ... аса ... ішкі ... ірі ... диполь, яғни - екі полюсті магнит. Бұл магниттік өріс Жердегі органикалық тіршілікті жойып жібере алатын ... ... ... ... ... ... Күн ... күшеюі кезінде зарядталған бөлшектер ағыны осы магнит өрісі арқылы ... өтіп те ... бұл ... ... ... ... көтеріліп, радиобайланыс бұзылып, полярлық жарқылдар пайда болады.Жер затының тығыздығы бойынша бөлінуі бұл аса күрделі үрдіс және ол қазіргі кезде де орын алып ... Бұл ... ядро мен жер ... ... яғни 3 мың ... тереңдікте жүріп жатуы мүмкін деген жорамал бар. Бұл жерде радиактивті ыдырау реакцияларының нәтижесінде бөлініп шыққан энергия әсерінен ... ... ... ... ... қарай батып қосылады, ал жеңіл заттары мантияның жоғарғы қабаттарына көтеріледі. Мантияның өзінің заты өте ... ... ... ... ... ... тастан құралған, себебі көбінесе силикатты материалдардан түзілген.Осының негізінде Жер ... ядро мен ... ... ... ... ... Жылуды нашар өткізетін силикаттардың қалың қабаты Жердің қызып тұрған ішкі бөлігінен бөлінетін жылудың, қазіргі кездегідей, сыртқа ... ... ... ... жоғары бөлігінде қысым аз болғандықтан, сол бөлікте тау ... ... ... Бұл ... ... температурасы төмен жыныстар ғана балқиды, яғни балқу үрдісі жаппай емес аралық. Балқу нәтижесінде ... деп ... ... ең ... ... ...
Жердің қозғалмалы қабаттары - атмосфера мен гидросфераның түзілуі оның қатты қабатын құрайтын тау жыныстарының бұзылу үрдістеріне ... ... ... ... мен ... жоқ Ай мен ... бетінде тау жыныстары осындай деңгейде бұзылмайды, сондай - ақ ... ... ... ... құлауынан қалған кратерлер көп уақытқа дейін сақталады. Біздің планетамыздың формасы онда материктер мен мұхиттар орналасқандықтан аса күрделі. Оның ... ... ... бір ... ... ... ... мүмкін де емес. Сондықтан Жердің бетін сипаттап, оның моделін жасау үшін "геоид" деген түсінік енгізілген. Бұл ... ... ... ... яғни ... ... дүниежүзілік мұхит суларының кезкелген нүктесінен алғанда Жер ... ... ... ... ... ... центрі 6370 км тереңдікте орналасқан. Соңғы жылдардағы Жердің бетін жасанды серіктер арқылы зерттеудің нәтижесінде оның ... ... ... ... ... ... Жерді - кардиоид деп атау ұсынылды. Оңтүстік полюсте планета сыртқа ... ... ... ... полюсте ішке қарай сығылған. Жердің осындай нысанының себебі ғылымда әлі күнге дейін ... ... ... жоқ. ... ... ... ... үш түрлі ішкі процестер үнемі жүрген және ... де орын алып ...
1. Біз ... ... лава ... ... балқыған тау жыныстарының (магмалардың), ыстық заттардың қозғалысы.
2. Біз жыныстардың жоғары, төмен немесе жан-жаққа ... ... ой - ... жасай алатын қатты жынытардың қозғалысы.
3. Жердің терең қабатында орналасқан жыныстардың аса ... ... және ... ... әртүрлі өзгерістерге ұшырауы (бір түрден екінші түрге ... ... ... қозғалмалы екі қабаты - гидросфера мен атмосфераның әсерлерінен жүреді.
Ауа мен судың әсерінен тау ... мен ... ... ... ... үрдістері жүріп, жыныстардың ішкі байланыстарына зақым келтіріп, олардың ыдырауына, бұзылуына әкеліп соғады. Бұл химиялық қарым - қатынас тау ... ... ... үнемі жүріп отырады. Ауа мен су үздіксіз қозғалыста ... ... ... ... ... олар ... тау ... да қозғалысқа келтіреді. Тау жыныстарының бұзылу процестері ауырлық күшімен тікелей байланыста болғандықтан, ауа мен су ... ... ... ... ... төмен орналасқан аймақтарына қарай тасымалдайды. Ерте ме, кеш пе, бұл ... ... ... ... бірі ... ... түрінде қалыптасады.Жердің бетінде жыныстардың көрсетілген үш түрі - шөгінді, метаморфозданған және магмалық жыныстар кездеседі. Олар Жердің бетінде ... ... - ... ... ... ... сондай ақ балқыған магманың жердің терең қабаттарында орнал. ... ... ... ... ... ... ... Мікени, осы дақтардың өзара орналасуын бақылай отырып, ғалымдар олардың Күннің шығыс шетінен батыс шетіне ... ... ... ... ... қортынды: Күн өзінің маңайындағы планеталардың қозғалыс бағытымен өз осін айнала қозғалады
асқан жыныстарды сыртқа шығаруы ... ... ... ... көші ... күн, ... ай, жылдан тұрады. Бұл - өмір өлшемі. Оның таңғажайып сырға толылығы сол, әрбір ... ... өз ... ерекшелігі, адамға, жануарлар әлеміне, қоршаған ортаға өз әсері бар. Ол Жердің жаратылысы табиғатына, Айдың, Күннің, Жұлдыздардың ықпалына ... ... ... көші - бір ... ... ... оралмайтын табиғаттың таңғажайып құбылысы. Ол жөнінде ғалымдардың зерттеуі, жұлдызнамашылардың болжамдары, данагөйлердің айтқан маржан ойлары көп. ... көші ... ... ... ... қалай анықтаған? Таңғажайып Жердегі уақытты өлшеу-дің кілті аспанда. Ай, Күн, Жұлдыздар болмаса, Жердегі жыл мөлшерін анықтау мүм-кін болмас еді. ... ... ... 400 мың ... ... ... айналып жүруіне байланысты - Ай күнтізбе- сі пайда болды. ... ... ... бұл ... ... 354-355 ... бар екені мәлім. Ал енді 149 миллион шақырым қа- шықтықтағы Күнді Жердің айналып жүруіне байланыс-ты - Күн күнтізбесі ... ... онда 365-366 күн бар. Ай мен ... ... ... ... да ... жұлдыздар бойын- ша есептеу болған. Оны біздің ата-бабаларымыз бен ... ... ... ... бұл ... ... - Тоғыс есебі деп атайды. Ол - әлемнің бірде-бір елінде ... өте ... ... ... Мұнда жыл өлшемі - Күн қозғалысы бойынша, айлар есебі - Ай мен ... ... ... әрбір 27-28 күнде бір отыруы бойынша анықталады. Тоғыс есебінің Қазақ жерінің табиғатымен керемет қабысатыны ғылыми тұрғыда дәлелденген ақиқат. ... ... ... ... Тоғыс есебіне Үркер шоқжұлдызын таңдап алуының себептері:
1. ... ... ... ... ... ... жанып, көзге айқын көрініп тұрады.2. 14 мамыр мен 21 маусым аралығынан басқа уақыттарда Үркер жұлдыз шоғыры (Торпақ шоқжұл-дызының құрамында) ... ... ... ... Ай ... ... шығысқа қарай қозғалғанын-да Үркер шығыстан туып, батысқа қарай қозғалады. , - дейді ... ... ... ... ... ... бұл уақыт мөлшері - Жұлдыздық (сидерлік) ай ... 27 күн, 7 ... 43 ... - оның жуық мөлшері.Бұрындары бабаларымыз дәл есептейтін сағаттың жоқтығынан, Жұлдыздық ай мөлшерін 28 күн ... ... ... ... ... ... ... белгілі, бір жыл ішінде Ай мен Үркер 13 рет қана алады. Мұны 28 күнге көбейтсек, Тоғыс ... 364 күн ... ... өркениетті деген елдердің өзі жыл есебін 360 күн деп белгілеген. Ал біздің ата-бабаларымыз болса, оны 364 күн деп дәл ... ... ... ... астрономиялық білімінің ерте заманда-ақ басқа халықтарға қарағанда өте жоғары болғанын аңғаруға болады. ... 3 күні Ай мен ... ... 3 күнге бөлінеді:1. . Бұл - Ай мен Үркердің бір-бірімен жақын келген күні.2. . Бұл - ... Ай ... ... ... ... ... ... . Бұл - Айдың Үркерді басып өткен үшінші күні.Бұл тоғыстың атауы - . Осы ... соң ... ... жер көктеп, ағаштар бүршік жара бастай-ды. Осыған дейінгі тоғыстың атауы неме- се . Негізінен, көктемнің ... ... ... ... ... ... Тоғыс есебінен басқа да уақыт жүйелері бол- ған. Солардың кейбірі мынан-дай: 1. : 40 күн х 9 шілде = 360 күн. 2. : 90 күн х 4 ... = 360 күн. 3. : 30 күн х 12 ай = 360 ... ... ... ... ай ... - есімдері.Киіз үйдегі күнтізбе1. Киіз үйдің 1 қанат керегесі - 12 қанатты киіз үйде ... бір ... 6 ... киіз үйде ... екі айын ... ... киіз ... жарты шеңбе-рі 6 ай жазды, екінші жарты шеңбері 6 ай ... ... ... 12 айды ... 30 тор ... ... (оны 30 күн ... 360 күн шығады. Жыл санына жетпейтін 5 неме-се 6 ... - киіз ... ... ... Өйткені қонақтар киіз үйдің есігінен кіреді ғой. 3. Шеңбер түріндегі шаңы-рақтың қақ ортасы қосу ... (+) ... ... ай- ... тұр. Ол ... ... 4 ... теңдей бөлген көне түркі ұғымын білдіреді. Түнде шаңырақтың ... ... ... ... ... жұлдыздар көріне-ді. Сол арқылы түнгі уақыт- ты анықтауға болады. Күндіз шаңырақтан ішке икс (х) ... ... ... ... ... ... ... ажы-рата аласың. Яғни, шаңырақ күн сағаты тәрізді.4. Алты ... ... ... ... ... 60 уық байланады. Қай жағынан алып қарағанда да 60 саны 6 ай жаз ... 6 ай ... 1 ... ... 60 ... 360 күндік жылға, немесе 360 градустық шеңберге өте ыңғай-лы, ол қалдықсыз бөлінеді.5. Астыңғы ұшы ... ... ... ұшы ... ... ... ... уықтардың әр-қайсының арасы күнтізбелік көзбен қарағанда 6 ... ... ... көз- бен қарағанда тең болып шы-ғады: 60 уық х 6 күн немесе градус =360 күн немесе осын-шама градус. 6. Киіз ... ... ... - ... ... ... Жер шарының қай нүктесінде де адамдардың тас төбесінен тұтас шар емес, соның тең жартысы болып саналатын жарты шар төніп ... ... ... ... ... соны ... оны киіз үй ... бейнелеуі өте таң қаларлық іс. 7. Киіз үйде үш аяқты мо-сы дәл ортада тұрады. Бұл жарты шар болып көрінетін жерге ... ... ... ... ... ... ... шаңырақтан төмен салбырап тұрған Айды бейнелеп тұр. Түркілердің Мүшел - 12 ... ... Жыл басы ... ... күн мен ... теңелуінен (22 наурыз) бастап есептеледі. Халықтық осынау жыл санау есебінде 12 жыл аты бар. Олардың бәрі де жан-жануар-лардың ... ... Тыш- қан ... ... до-ңызбен аяқталады да қайта жалғасады. Жыл санау мен жыл қайырудың ... де- ... VIII ... ... мен ХІ ға- сыр ... Махмұт Қашқари-дың еңбектерінде кездеседі. Он екі жыл бір ... ... ... ... адамның алғашқы мүшелі - 13 жас. Содан бастап оған он екі жылды қосып отыру арқылы кейінгі мүшелдерін анықтап ... ... бір ... 13, екі ... 25, үш ... 37, төрт ... 49, бес ... 61, алты мүшел 73, жеті мүшел 85 жас. Әркім өзінің қай жылы туғанын білгісі келсе, туған ... он ... ... ... ... ... ол мешін жылы болғаны, қалдық біреу болса - тауық, екеу болса - ит, үшеу ... - ... ... ... - тышқан жылы бола-ды. Мұнан кейін қалдықтардың санына байланысты сиыр, барыс, қоян, ұлу, жылан, ... қой жылы ... ... ... ... ғана ... Жапониядан Болгарияға, Сібірден Бирмаға дейін тарап, Қытай арқылы әлемге ... ... ... ... болжамнамада (гороскопта) да мүшел есебі жан-жақты пай- даланылады. Жалпы, әлемдік ғылымда ХХ ... ... ... мүшел есебін кім ойлап тапты деген сұрақ көп ғалымдарды қатты толған-дырды. Бұл ... ... ... ... ... (1827-1917), неміс ғалымы Герман Хирт (1865-1939), Финляндия ғалымы И.А.Миколла (1866-1946), венгр зерттеушісі Армений ... ... орыс ... ... ... ... көп зерттеу жұмыстарын жүргізді. ... ... ... 1913 және 1927 ... ... ... мақала жазды. Ал орыс профессоры Г.П.Сердюченко тұңғыш рет деп кесіп айтты. 1960 жылы ... КСР ҒА ... ... және ... ... ғылыми қызметкері И.В.Захарова осы институт еңбектерінің 8 томында ... ... ... онда өз ойын ... ... . Ғалымдардың пайымдауынша, астрономиялық және матема-тикалық теория тұрғысында 12 жылдық хайуанаттар мүшелі - басқа уақыт айналымдарынан әлдеқайда ... - ... басы ... 31 күн, ... 31 күн, ... 28 күн, барлығы: 31+31+28=90 күн бар. Төрт ... күн ... 90 х 4 = 360. Бір ... - 365 күн. 365-360 = 5 күн ... ... Ол ... соңынан бастап 18 күн өткенде келеді: 90+18= 108. Бұл кү- ні , қазақ есепшілерінің ... ... Ол ... ... 18, 19, 20, 21, 22 - і. Осы бес ... аса абай болып, мал соймайды, көшпейді, маңызды ... ... ... күн ұясына кіргенде ауысады да наурыздың 23-і күні шығып кетеді. ... ... да ... ... ... ... сипаты Аймен өлшенетін уақыт Ай - уақыт өлшемі, бөлігі. Ол үш түрге ажыратылады: 1. ... Ай. Ол - Ай- дың ... екі ... ... ғындағы шамамен 23, 53 күн тәулігіне тең уақыт; 2. Сидерлік (жұлдыздық) Ай. Ол - Айдың жұлдызға ... ... ... бір рет ... ... ... 29, 53 күн ... тең уақыт; 3. Айдаһар айы. Ол - орбитаның белгілі бір нүк-тесінен ... екі рет ... 27, 21 күн ... тең уақыт. Мұның үшеуі де тұрмысқа қолдануға қолайсыз. Өйткені олар бөлшек сандармен өр- нектелген. Сол себепті жыл ... ... 28, 29, 30, 31 күн ... бітетін 12 Айға бөлінген. ...Халқымызда жылдың әр айы аяқталып, жаңа ай ... деп ... ... аман ... ... ... жаңа айдан үміт күтетін ырым қалыптасқан. ... ... жеті ... деп ... ... ... ... алғашқы ширегі дейді. Ол жеті - тоғыз тәуліктік уақыт. Мұнан кейін толған Ай ... ... ... ... сүттей аппақ жарық болады. Бір жетіден соң ай кеми бастайды, бұл ай-дың соңғы ширегі. Айдың кеми туатын осы шағы - . ... ... - ескі ... ... жаңа айдың әлі көріне қоймаған кезі. Жаңа туған Ай ... ... ... , тіке тұрса деп ырымдаған. Айдың үш ... Ай ... өңі ақ, екі ұшы ... тік ... сол айда ... жел-борасын аз болады деген халық болжамы бар. Егерде Айдың екі ұшы ... ... өзі ... ... ... онда сол айда ... ... болады. Жылмен өлшенетін уақыт Жердің Күнді бір ... ... ... ... - Жыл деп ... ... мынандай Жыл есептері қабылданған:
1. Жұлдыздық жыл. Ол - Күннің зодиактағы бір белгілі жұлдыздың тұсынан өтіп, осы ... ... ... келгенше кететін уақыт аралығы, 365, 2564 орташа күн тәулігіне тең. 2. Тропиктік жыл. Ол - Күн ... күн мен ... ... теңелу нүктесінен өтіп, сол нүктеге екінші рет келгеніне дейін өтетін уақыт аралығы (365, 2422 ... 3. ... ... - Күн ... оның ... геоцентрлік орбитасының перигейі арқылы өтіп, соған қайта оралғанша кететін уақыт аралығы (365, 2596 тәулік).4. Күнтізбелік жыл. Ол 365 ... ... - жай ... мен 366 ... ... ... жылдардан құралады. Күнтізбе осы жылдарға негізделген. Себебі күнделікті өмірде бөлшек 0, 2422 күнді пайдалану қолайсыз, сондықтан оны жуық түрде 0,25 күн деп ... Төрт ... 0,25 ... ... (1) күн ... ... ... әрбір тетелес келетін 4 жылдың алдыңғы үшеуі 365 күннен, төртіншісі 364 күннен есептеледі. 5. Ай жылы. Оның ұзақтығы 12 ... 12 ... ... тең ... ұзақтығы 354, 367 тәулік). Астрономияда жыл мезгілінің ұзақтығы бірдей емес. Көктем 92,8 күн, жаз 93,6 күн, күз 89,8 күн, қыс 89 күн ... ... 90). 21 ... - күн мен ... Солтүстік жарты шарда жазғытұрғы теңелу күні (Ол Оңтүстік жарты шарда күзгі теңелу күні), 23 қыркүйек - күн мен ... ... ... ... ... (Оңт. Жарты шарда- жазғытұрғы) теңелу күні, Солтүстік жарты шар үшін 22 маусым - жазғы ... ... 22 ... - ... ... ... ... ... ... ... (лат. ... - ... кітабы) - ұзақ уақыт мезгілін есеп-теудің аспан денелерінің көрінерлік қозғалысының ауық-ауық қайталану ... ... ... анықтамалық басылым (ҚҰЭ, 5 том, 132 бет, 2003 ж.) Ежелгі Римде әрбір ... бірі күні ... деп ... Сол күні ... ... дар несиеқорларға өтем тө-леп отырыпты. Соған сәйкес календылары ... ... ... Әр дәуірде әр халықтың күнтізбелері әрқилы болған. Қазақ даласындағы халықтар жыл есебін құстардың көктемде келіп, күзде ... ... ... ... көшін анықтаған. Жыл құстары атауының осы ертедегі күнтізбелер ... шық- қаны ... ... ... ... ... ең ... рет Ежелгі Шығыс елдерінде шықты. Аспан денелерінің қозғалысына негізделген күнтізбелер 3 топқа бөлінеді олар: 1. Күн күнтізбелері. 2. Ай ... 3. ... ... Күн ... ... ... - ... Мысыр. Мысырлықтар жыл ұзақтығын дәл 365 тәулікке тең деп ойлап, оны әр қайсысы 30 күндік 12 айға бөлді, артық қалған 5 ... еш бір айға ... ... ... ... ... ... Бұл күнтізбеде 5 са- ғат 48 минут 46 сикунд, жуықтап алғанда 6 сағат, яғни, 0,24 күн ... ... ... ... жылының ұзақтығы тропиктік жылдан кем болды. Мұнан кейін Мысырда Эверит күнтізбесі пайда ... ... 45 жыл ... Рим ... Юлий Цезарь астроном Созигеннің жобасы бойынша ескі рим күнтізбесін өзгертті, жаңа күнтізбені жариялады. Ол Юлий күнтізбесі деп аталды. Рим папасы ... ХІІІ 1582 жылы ... ... әрдәйім 21 науырзға келе-тін етіп тұрақтандыру үшін уақыт есебін 10 күнге ілге-рі жылжытып, 5 ... 15 ... деп ... және ... 400 ... 3 кібісе жылды жай жыл есебіне алуға ... ... Осы күні көп елде ... ... ... Ол Ресейде Қазан төңкерісінен кейін ғана пайдаланылы бастады.
Уақыт өлшеу жалпы ... ... ... ... ... ... ... минөт
күн
24 сағат
апта
7 күн
ай
28 -- 31күн
тоқсан
3 ай
жыл
12 ай
жалпы жыл
365 күн
52 апта + 1 күн
кібісе ... ... апта + 2 ... жыл
365,24219 күн
орта есеппен
Грегориус жылы
365,2425 күн
орта есеппен
олимпияда
4 жылдық оралым
бесжылдық (lustrum)
5 жыл
онжылдық
10 жыл
мүшел
12 жыл
индиктион ... ... ... ... ... жыл
ұлы мүшел
60 жыл
ғасыр
100 жыл
мыңжылдық
1000 жыл
Уақыт -- өлшемдер жүйесінің оқиғаларды реттеу, олардың ұзақтығын және араларындағы интервалдарын сипаттауда, және ... ... ... ... ... ... ... мифология, философия және ғылымның әр салада пайдалану үшін ... ... ... нысаны болып, талай-талай ұлы ғалымдарды өмірге әкелген.
Физика мен басқа ғылымдарда уақыт іргелі ... ... ... яғни ол басқа өлшемдер арқылы өрнектелмейді, себебі басқалары -- жылдамдық, күш, қуат сияқты өздері іргелі ... ... ... ... бұл жағдайда -- уақыт, әрі кеңістік деп ... ... ... ... Ғылымда керектігі, әрі мүмкіндігі -- өлшем үшін пайдаланатын және ... ... ... ... бар уақыт -- операциялық анықтамасы қолданылады. Философтар арасында екі түрлі ... ... ... бар. ... сәйкес уақыт -- ғалам құрылымының ... ... ... ... ... ... Бұл сэр Исаак Ньютон жататын реалистік көзқарас, сондықтан бұны ... ... деп те ... ... ... көзқарасқа сәйкес уақыт -- адамзат соның көмегімен оқиғаларды реттеп, салыстыратын, интеллектуалды құрылымның (кеңістіктік пен ... ... ... мүшесі. Готфрид Лейбниц пен Иммануел Кант дәстүрі болатын осы екінші көзқарасқа сәйкес уақыт ... ... ... ... ыдыс бола ... және өзі ... алмайды.Технологтар мен ғалымдар мезгілдік уақыт өлшеумен айналысқан, және астрономияның ... ... ... ... ... ... мен периодты қозғалыстар уақыт өлшем бірлік стандарты ретінде ұзақ уақыт пайдалылып келеді. Мысалы, күннің ... ... ... ... ... ... ... және жүрек дүрсілі. Уақыттың әлеуметік маңызы да зор ("уақыт - ақша"), ол ... ... ... ... сезінуі мен адам өмірінің шектеулілілігі.
Әлемдік уақыт
Бүгінгі қоғамдарда уақытты өлшеудің ... ... ол ... ... ... ... ... негізі ретінде Халықаралық Атомдық Уақыт (TAI) есіміммен белгілі, әлемдік атомдық сағатқа негізделген үзіліссіз секундтар есебі болып табылады. Бұл ... ... ... - Ғаламдық Уақыт Бақылауды (UTC) қоса барлық басқа уақыт өлшемдердің іргелі нұсқасы ... ... Жер ... ... ... бөлінеді. Бұлардың көбісінің бір-бірінен 1 сағат айырмасы бар, және шартты түрде жергілікті уақыттың ҒУБ-дан немесе Гринвич Орта Уақытынан ... ... Көп ... бұл ... жылына екі рет күндізгі уақыт үнемдеуге өтуінен себебінен өзгеріп тұрады.
Физики ғылымдарындағы уақыт
Ньютон дәуірінен Эйнштейдікіне дейін уақыт пен ... ... ... ... ... уақыт барлығына бірдей "абсолютті" және "бірқалыпты" (Ньютон сөзі) ... деп ... ... ... ғылымы Ньютонның осы ойына негізделеді.
Бүгінгі физика уақыт түсінігі
XIX ғасыр соңына қарай электризм мен магнетизмге байланысты физиктер классикалық уақыт мағынасынан ... көре ... ... бұл ... ... ... шама, белгінің ең үлкен жылдамдығы - жарық жылдамдығын, пайдаланып синхрондау ... ... Бұл ... уақытты, бір-бірімен салыстырғанда қозғалмалы әр-түрлі байқаушылар үшін, әр-түрлі жылдамдықпен жүреді дегенді қорытады.
Уақытты пайдалану
Уақытты пайдаланудың адамзаттың мінез-құлқын, білім алуын, саяхатты ұйымдастыруды ... ... зор. ... ... зерттеу - жаңа дамып келе жатқан сала. Сұрақ әр-алуан іс-әрекетке ... ... ... ... ... ... қанша уақыт бөлінетіндігін қарастырады. Iс-әрекеттерге кететін уақыт мөлшері технология дамыған сайын (мысалы, теледидар немесе Интернет уақытты басқаша өткізу ... ... ... ... Уақыт менеджменті дегеніміз - тапсырмалар мен оқиғаларды біріншіден тапсырманың орындалуы қанша уақытты талап етеді, екіншіден, оқиғалар біткенде ... ... ... дер кезінде бітетіндей ыңғайластыруды ұйымдастыру. Календарлар мен күнделіктер осыған мысал бола алады.
Лекция 7 ... желі ... ... - Жерге ұшып келегенге дейін, күрделі жұлдызаралық және планетааралық ортадан өтеді. Жерде бір секунд уақыт аралығында алынған Ғарыштық ... ... және ... қасиеттері, магнит өрісіне бөлшектермен соқтығысқанда әсерін тигізеді. ... ... ... ... Күн ... ... гелиосфера арқылы өтерде, ғарыштық сәулелердің таралуын созады және уақыт масштабында өзгерістер енгізеді, бірнеше сағаттан бастап бірнеше мыңдаған ... ... ... ... желі, ыстық плазма, өтпелі оқиғаларда, Күн тәжінен 300-1000 км/с жылдамдықпен, барлық бағытта кеңейеді. Үнемі (стандартты) Күн желінде: жылдам күн ... тәж ... 800 км/с ... ... ал баяу күн желі ... басқа аймақтарынан (әсіресе үлкен құрылымдарда, тәжді стример деп аталады, тұтылу фотографиясынан белгілі) 400 км/с жылдамдықпен ұшып ... Күн ... жел ... ... ... ... және шамалы (5 %) ионизацияланған гелий мен бірнеше ауыр ... ... ... ... ... ... бейнелеу көрсетеді, оны коронаграфтан немесе тұтылудың суретінен көруге болады: ірі ... ... ... стример (жолақ), баяу күн желін тудыратын, және тәж тесігі - жылдам жел шығаратын. Сондай-ақ тәжде кіші масштабты динамикалық орта өмір ... ... ... бар, магнит өрісінің соққысы мен ұйытқу бар, оны - ... ... д.а. Бұл ... ... мен ... планетааралық ортаның динамикасына өз үлесін қосады.
Күн желі Күннің магнит ... Күн ... ... ... Күн ... ... өрісі әлдеқайда күшті болсада, плазманың және тәждің формасын сақтау үшін , үстінен біршама ... ... ... ... ... ... болып, магнит өрісінің күш сызықтарын сыртқа қарай тасиды. SOHO 1996 ... ... ... келтірілген, үлгі сызбасы, мынадай күш сызықтарды көрсетеді, қандай да бір қашықтықтан бастап, күн ... ... ... ол ... ... саналады. Экваторлы жазықтық магнит өрісінің күш сызықтарын қарама-қарсы бағытта ерекшелейді. Магнит өрісінің осылай, ... ... ... ... ... ... ... магнит полюстерінің арасындағы жіңішке қабатша - гелиосфералық ток қабаты д.а. ... бұл ... бет қана ... ... тәж ... ... ... сызықтары планетааралық кеңістікке кеңейеді (созылады), бірақ бәрібір күнде ... ... ... ... Күн ... соғу ... ... шашыратқыштан шыққан су ағысының айналып шашырап тұрғаның елестетеді. Су тамшысының траекториясы шашыратқыштың айналуымен бүгілгендей. ... ... күн ... дәл ... екенің біледі. Ал магнит өрісі осы траекторияға дәл келеді. Сондықтанда магнит өрісінің сызықтары планетааралық ортада бүгілген болады. ... ... ... ... ... ... , олар ... спиралы тәрізді формада, оны Паркер спиралі д.а. Юджина Паркер 1958 жылы Күн ... ... ... ... ... ... бірінші рет жасады.
Күнде үдетілген зарядталған бөлшектер, планетааралық кеңістікке жоғары энергиямен лақтырылады. Олар планетааралық магнит өрісін бойлай қозғалулары керек. Егер бұл ... ... ... ... Күннің батысындағы жартышарында үдетілген болса, онда біз ... ... ... табылуын (тіркеуді) күтеміз. Нейтронды мониторлардың бақылаулары бұл күтуді статистикалық мағынада ... оң ... ... ... ... бойлық бойынша таралуды көрсетеді (гелиографиялық бойлық). Оқиғалардың жарқыраулары бөлшектерге байланысты. 300 - 600 диапазондағы батыс бойлықтағы таралу, ... егер ... ... (күш ... ... Паркер сызығының бойымен таралса, максимал болады. Бірақ, осы жерде айта кету керек: Күннің ... ... ... Күннің алыс жағындағы жарқыраулардан шығатын энергетикалық бөлшектер, орташа конфигурациялы магнит өрісінің Паркер спиралінің, қарапайым моделін береді. Әрбір жеке ... ... ... ... ... өлшенген Күн желінің параметрлері
Шапшаң жел
Баяу жел
Жылдамдық
500-800 км/с
250-400 км/с
Тығыздық
3x10[sup]6[/sup] m[sup]-3[/sup]
10x10[sup]6[/sup] m[sup]-3[/sup]
Протон ... ... K ... ... ... K ... өрісі
2-10 nT
2-10 nT
Магнит өрісі кернеулігінің өлшем бірлігі: 1 nT (nano Tesla) ... Tesla ... мен ... темперетурасы әртүрлі, сұйытылған газ қасиетіне сәйкес
. Ғарыштық сәулелер Күн желімен әсерлесе отырып гелиосфераға енеді. ... ... ... ... ... ... Күн желінен өте шағады. Энергиясы шамалы ғарыштық сәулелер, айтайық бірнеше ондаған ГэВ, оның әсерін сезеді. ... ... ... бөлшегі мен Күн желінің бөлшектері бірден тура ... ... газ өте ... ... ... ... ... шамалы ғарыштық сәулелердің траекториясының, түзу сызықтандын қатты ауытқығандығын көрсетеді.
Ғаламдық ғарыштық сәулелер, Күн ... ... ... ... ... ... бұзылулар Күн белсенділігінің 11 жылдық периодымен өзгереді. Күн белсенділігінің цикылы дақтардың санымен, нақты көрсетілуі керек (жасыл ... ... көп ... ... ... ... ... ғарыштық сәулелер ағымының өзгеруі ұқсас екендігін көрсетті (қызыл ... күн ... саны ... ... ғаламдлық ғарыштық сәулелер ағымы төмендейді, Радиация кезкелген электроника мен технологиялық қоңдырғыларға және тірі ... ... әсер ... Радиация деп электромагниттік толқын (фотон), бейтарап нейтрон, электр зарядталған энергетикалық бөлшек (электрон, протон,гелий ионы, альфа ... д.а., кез ... ... ... ... (бұдан былай оларды ауыр иондар д.а.) түсінеміз. Радиацияның әсерінен атмосфера құрамы өзгеруі мүмкін. ... ... ... ... әсерін тигізеді, өйткені электромагниттік толқындардың таралу шарттарын анықтайды. Күн жүйесінің басқа жағынан келетін ғарыштық сәлелердің үздіксіз ағымы және ... ... ... Күннен шыққан ағымдар, егер қалың атмосфера мен Жердің магнит өрісі болмаса, технологиялар мен адам ... ... ... төңер еді. Ғарыш райының құбылмалы шарттары, айнымалы радиоактивті қауіп тудырады.
Күн активтілігінің жердегі геологиялық және биологиялық әсері
Табиғи ғарыштық ... ... екі ... бөлуге болады: планета магнитосферасындағы радиациялық үйекте ұсталып қалатын бөлшектер және экстра-планеталы бөлшектер ұясы, құрамында электрон, протон, және барлық ... ... ... ... ауыр ... ... ... ғаламдық ғарыштық сәлелердің бөлшектер ағымынан (ҒҒC) және ... ... ... (ЭБ), ... ... ... болатың, содай-ақ тәжден лақтырылған массалардан (ТЛМS )тұрады.Бұдан былай олардың технологиялық қоңдырғыларға және тірі ... ... ... ... жалпы қолданылатын компьютер моделдері мен экстра-планеталы радиацияны бақылап, ... ... ... ... ... ...
Энергетикалық бөлшектер адам денсаулығына потенциалды қауіп әкеледі, өйткені олар ... ... ... мүмкін: бөлшек жасушамен әсерлесіп, өзінің энергиясының бір ... ... ... ... молекула электрондарымен әсерлеседі. Бұл әрекет нәтижесі бөлшектер түрі мен энергиясына байланысты (протон, ион, электрон, нейтрон, фотон). Кез келген моллекуллаға ... ... ... ДНК, ... ... әсер етуі мүмкін. Ұяшықтың құрылымы мен даму бағытындағы ... де ... Өз ... ... ... ... ... мен өзі құрайтың тканьдердің өзгеруіне әкелуі ғажап емес. ... ... өзін ... ... ... Егер олай ... ... - ол өледі. Егер шамадан тыс жасуша өлетін болса, тірі организм ... ... ... ... ...
Егер жасуша толық қалыпқа келе алмаса, санаулы рет қана бөліне алса, онда өзі тудырған зақымдарды жасушаларға беріп жіберуі ... ... ... ... ... ... ... ағзаға үлкен зиян келеді. Бұзылған жасушалар, қалайда тірі қалатын, рак жасушаларын көзі болуы әбден мүмкін.
Сондықтанда, ... ... өмір ... тірі ... ... екі түрлі қауіп төңдіреді:
1 Жоғары радиациялық доза - денсаулық пен адам ... ... ... төндіруші. Бұл жер магнитосферасынан тыс, ғарыштық ұшудағы адам өмірінеде ... ... Күн ... Ай мен ... ұшып барудағы ең үлкен қауіп. 1972 жылдын 4 тамызында, Аполлонның Айға ұшу периодында, үлкен күн оқиғасы ... Егер ол ұшу іске ... ... ... ... бұл ... ... ақыры болар ма еді? Сондықтан астронавтын қауіпсіздігі, болашақ ғарыштық ұшулар үшін негізгі мәселе.
Төмен радиациялық доза мүмкін ешқандай ... ... ... ... ұзақ ... ұшырау қауіпті. Ғарыштық топтар мен ұшақтар, Жердің атмосферасында, радияция аясы жоғары, бірнеше рет ұшып өтетін, осы ... ... ... 8
Хаббл эффектісі
Галактикалардың негізгі сипаттамалары. В. Гершель XVIII ғасырда аспандағы бақыланатын мыңдаған тұман тәрізді дақтарды (тұмандықтарды) ашып, оларды каталогқа ... ... ... ... ... ... бар екені аңғарылды.
Американ астрономы Э.Хаббл (1889-1953) Андромеда шоқжұлдызы ішіндегі тұмандықтың фотосуретін түсірді. Сонда оның сансыз көп ... ... ... Тұмандық ішінен ол жаңа жұлдыздардың оталысын, шашыранды және шар ... ... және ... ... Осы ... айну периодтары мен көрінетін жұлдыздық шамаларын анықтап, Хаббл олардың бәрі дерлік біздің Галактикадан тысқары өте ... ... ... тұмандыққа шейінгі қашықтықты және оның бұрыштық өлшемін біле отырып, оның диаметрін сызықтық бірліктермен оңай есептеп табуға болады екен.
Сонда ... ... ... тұмандық үлкендігі, біздің Галактика шамалас, өте зор жұлдыздық жүйе болып шықты. Біз қазір оған ... ... 2 ... ... ... тең ... білеміз. Біздің Галактиканың ішіндегі сияқты, оның ішінде де газды және тозаңды тұмандықтар бар. ... ... ... біз оның ... біршама көлбеу бұрышпен көреміз, сондықтан ол сопақтау болып көрінеді. Үшбұрыш шоқжұлдызы ішіндегі ... да ... көру ... оның ... ... ... оның түрі бір басқа.
Астрономдар біздің Галактиканың шегінен тысқарыдағы, өте көп ғаламат зор жұлдыздық жүйелерін тапты. Оларға біздің ... ... г а л а к т и к а л а р ... ... атау ... ... ... өте жарық жұлдыздарының көрінетін жарықтығы бойынша, қашықтықтағы ... ... ... спектрлерінде сызықтар спектрдың қызыл жақ шетіне қарай ығысады екен. Осы қызыл ығысу галактикаға шейінгі қашықтыққа пропорционал болып өседі. Доплер эффектісіне ... ... ... ... көзінің бақылаушыдан қашықтап үдеп бара жатқанын көрсетеді. Қашықтау жылдамдығы ығысу шамасына, демек, қашықтыққа пропорционал. Галактикаларға дейінгі D ... пен v ... ... ... пропорционалдық Хаббл заңы деп аталады:v=HD. Пропорционалдық коэффициент H Хаббл тұрақтысы деп аталады. H ... ... мәні ... ... ... ... яғни әрбір миллион парсек санының қашықтау жылдамдығы ... - қа ... Сол ... ... ... ... ... оның спектріндегі сызықтардың қызыл ығысуы бойынша анықтауға болады:
D=vH ,
мұндағы v - ... ... ... ... ... Егер мәселен, спектр сызығының ығысуына 10000 км/с сәйкес келетін болса, онда галактикаға шейінгі қашықтық 100 Мпк. Бұл әдіс жарықтағы галактикалардағы ... ... аса ... ... ... ... жағдайларда да қолданылады.
Өздерінің сыртқы тұрпаттары бойынша галактикалар спиральды, қисық және эллипстік галактикалар болып бөлінеді. ... ... көбі - ... болып табылады. Біздің Галактика және Андромеда шоқжұлдызындағы галактика ең ірі спиральды галактикаларға жатады. Спиральды галактикалардың бәрі де бірнеше жүз ... ... ... айналады. Олардың массалары 1010-1011 Күн массасына тең.
Спиральды галактикалардың тармақтары, біздің галактиканыкі, ыстық ... ... ... ... шашыранды жұлдыздық шоғырлар және газ тұмандықтардан тұрады. Галактикалар радиотолқындар шығарады. Радиосәулелер 21см-лік ұзындықта нейтрал сутегінен және де қылаң түсті ... ... ... ... ... ... сутегінің галактика массасының 10%-дей екенін тапты. Галактикаларда ... да бар. ... бар ... ... бізге қырынан көрінетін, ұршыққа немесе жалпақ бұршаққа ... ... ... ... Галактика жазықтығының ұзына бойын қуалай қоңыр жолақ - ... ... ... ... ... Магеллан экспедициясы кезінде аспанның оңтүстік жарты шарында байқалатын екі ... ... ... ... және Кіші Магеллан Бұлттары деп атайды. Олардың тұрпатсыз түрі қисық бұрыс кейіпті Галактикаларға жатқызады. Олар біздің ... ... ... ... ... ... қашықтық 150000 жарық жылына жуық. Олардың жұлдыздық құрамы спиральды галактикалардың тармақтарындағыдай, ал ядросы жоқ. Қисық галактикалар спиральдан аз да, ... қана ... ... - ... ... ... түрі шар тәрізді жұлдыз шоғырына ұқсайды, бірақ өлшемдері жөнінен олардан анағұрлым ірілеу. Олар тым баяу айналады, сондықтан, шапшаң айналатын ... ... ... ... қабыспаған деуге болады. Эллипстік галактикаларда ерекше алып ... да, ... ... да жоқ.
Галактикалардың жарқырауы сан алуан.
Алып галактикалардың абсолют жұлдыздық шамасы - 21-ге жуық. Осылардан бір ... мың есе ... ... бар. ... ... жұлдыздық шамасы - 13-ке шейін.
Академик В. А. Амбарцумян көптеген спиральды және эллипстік галактикалардың орталық аймақтарында - олардың ... ... ... ... ... зор мөлшерде энергия шығарылады деп тұңғыш рет көрсетті.
Кейбір галактикалық ядролардың қуатты ... ... - ... ... ... екенінің куәсі В. А. Амбарцумян сондай-ақ галактикалар бір ерекше тығыз түзілген деген болжам айтты. Оның ойынша, ол ... ... ... ... ... денелердің ассоциациясын туғызады, ал бұлар уатылып, жұлдыздарды да, диффузиялық материяны да туғызады. Ядроларында күшті ... ... ... ... ... және ... мол мөлшерде лақтырып шығаратын, галактикаларды ол жас галактикалар деп ... ... дені ... тексерілген жұлдыздар мен галактикалар Метагалактикадағы сутегі-гелий ортаның жеке бұлттарға ыдырау нәтижесінде ... ... ... гипотезаны жақтайды. Осыдан кейін бұл бұлттар тартылыс есесінен сығылады. Шар тәрізді және эллипстік ... ... ... ... ... ... Олардың жұлдыздыры - ең кәрі жұлдыздыр. Спиральдық және бұрыс кейіпті галактикаларда жұлдыздардың түзілуі әлі де өтуде.
Лекция 9
Күннің және ... ... 18 жыл 11,1/3 ... тең Күн мен ... ... тұтылып тұратын уақыттарының арасындағы кезең. Бір саростың ішінде Күн орта есеппен 41рет , Ай 27-29 рет ... Бұл ... ... Ертедегі Греция мен Египетте белгілі болып, Күн мен Айдың тұтылуларын алдын ала болжап айтуға мүмкіндік ... Ай ... Жер ... ... Жер мен ... ... ... қалса (бұл тек қана Ай туғанда болады), онда ол Күнді жауып қалуы мүмкін, онда Күн тұтылады, Ай ... ... мен ... түсіреді. Жерге Ай көлеңкесі түскен нүктелерде ол тұтылу жартылай болады. Жердің әр нүктесінде тұтылу ... ... ... тіптен көрінбейді, әрі ол әр түрлі уақытта басталады. Бұл айдың батыстан шығысқа қарай 1 км-с жылдамдықпен қозғалуынан ... ... ... ... ... көрініс болып табылады. Аспанда қара дөңгелекті және оның айналасындағы тамаша шұғыла - Күн ... ... Ол ... ... ... ... жарқыраған сыртқы бөліктері. Күннің толық тұтылуы кезінде тез қараңғы түседі. Бүкіл көкжиекте қызғылт ... ... ... байқалады. Бұл - Ай көлеңкесі конусынан ... ... Жер ... ... ... ... жұлдыздар мен планеталар көрінеді. Ауа температурасы төмендейді, тіпті шық пайда болады. Толық тұтылу көбінесе 2-3 ... ... және ... 8 ... (7 мин 40 ... Ол ... бір ... жылда бір рет болады, бірақ Жердің бір орнында қайтадан болуы өте сирек, шамамен 200-300 жылда 1 рет ... ... ... ... ... Күн тұтылу -1476 жылы 25 ақпанда, Солтүстік Қазақстанда 1981 жылы 31 тамызда, ал ... 1999 жылы 8 ... ... Келесі толық Күн тұтылуын қазақстандықтар Атырау қаласы маңайында 2006 жылы 29 наурызда, ал мәскеуліктер 2126 жылы 16 ... ... ... мен ... ... жақсы зерттелгендіктен толық Күн тұтылуының уақыты мен орнын дәл есептеп шығаруға болады. Айдың тұтылуы. Ай ... ... ... ... , Ай ... ... Ай ... тек Айдың толған кезінде, яғни Ай аспанында Күнге қарсы нүктесі маңайында болған кезінде байқалады. Бұл уақытта Ай ... ... ... ... ... ... ... батыстан шығысқа қарай қозғалғандықтан, Жер көлеңкесіне бірінші болып Айдың шырыс сол жақ шеті ... Оның ... ... үлкейетін кішкене кетік пайда болады. Ай орақ ... ... ... Ай ... Жер ... қозғалысында толығымен Жердің Көлеңкесіне енсе, онда Айдың толық тұтылуы болады. Егер ол көлеңке шетін жанап өтсе, онда ... ... ... ... ... ұзаққа созылады,екі сағат (1сағ 40 мин) дерлік болуы мүмкін. Жердің барлық нүктелері үшін ол бір уақытта басталып және бір ... ... әрі Айға ... ... ... жарты шарында бірдей байқалады.
Ай толық тұтылғанда, әдетте Ай аса қараңғы болыа ... ... ... ... Бұл жердің атмосферасының бар болуымен түсіндіріледі. Жер атмосферасынан сынған Күн жарығы оған қызғылт түс беріп ... және бір ... Ай ... ... Жер мен Ай конусша көлеңке түсіреді және конусша шала көлеңке түсіреді. Жер көлеңкесіне Ай ... ... ... ... және шала ... ... Күн тұтылуы Жерге Ай көлеңкесінің дағы ... ... ғана ... ... диаметрі 250 км-ден артпайды, сондықтан бір мезгілде Күннің толық тұтылуы тек Жердің азғана бөлігінде ... ... ... ... 7 ... 70 ... артыққа созылмайды.
Жерге Айдың шала көлеңкесі түскен ... ... шала ... ... ... және Күннен қашықтықтары аздап өзгеруі салдарынан Айдың көрінерлік бұрыштық диаметрі Күндікінен бірде үлкенірек, ... ... ал ... оған тең ... қалады.
Күннің толық тұтылулары ғылым үшін ерекше қызық, ал олар бұрын қараңғы адамдарды қатты үрейлендіретін.
Егер Ай орбитасының жазықтығы ... ... дәл ... онда ... жаңа айда Күн ... ал әрбір толған айда Ай тұтылуы болып тұрады.
Ортағасырлық Шығыс ғалымы, Хорезмде ... ... ибн ... әл - ... (973-1048 жж.) Ай тұтылуы кезінде, Ай түсінің өзгеруін, Күннің толық тұтылуы кезіндегі Күн тәжі құбылысын бақылап және суреттеп жазған. Ол ... ... ... ... ... ойын айтты және геоцентрлік теорияны жетілмеген деп есептеді.
Күн-Жұлдыз.
Ғаламдағы негізгі жарық көздері- жұлдыздар. Барлық жұлдыздардың ішінен өзіміз оның ... көре ... ... ең ... ... Күн - ... жұлдыз,сондықтан оны жалпылама зерттеу жұлдыздар табиғатын түсінуге көмектеседі. Ол Күн жүйесіндегі ... және ең ... зор дене ... ... ... ... Жердің массасынан 333 000 есе үлкен және басқа барлық планеталарды бірге алғандағы массадан 750 есе асап ... ... ... ... зор ... көзі. Ол күн жүйесіндегі барлық денелерге - ... ... ... күшті әсер етеді: оларды қыздырады,планеталар атмосферасына әсер етеді, жердегі тіршілікке қажетті жарық пен жылу береді, барлық өсімдік пен ... ... өмір ... ... ... Күн ... біраз бөлігі тас көмір, мұнай және басқа ... ... ... Жер астында сақталған.
Шар тәріздес Күн бізге жарқыраған дөңгелек болып көрінеді. Радиусы Күннің ... ... ... ... ... беті ... деп аталады. Бұл радиус Жердің 109 радиусына тең. Күннің көлемі ... ... 1300000 есе ... ... ... тұрақтының мәні Жер бетіндегіден 28 есе артық және 274 H/кг тең. Күн затының орташа тығыздығы p = 1410 ... яғни ... ... сәл көптеу.
Күннің толық сәуле шығару қуаты, яғни оның жарықтығы шамамен 4*1023 кВт. Күннің тиімді температурасы шамамен 6000 К-ге тең. ... жер ... оның ... энергиясының шамамен 1/2000000000 (0.5*10-9) бөлігін алады.
Барлық жұлдыздар сияқты Күн - қызған газ шары. Негізінен, ол гелий қоспасы (он ... бар ... ... Күн ... қатты иондалған, яғни атомдар өздерінен сыртқы электрондарын жоғалтқан және олармен ... ... ... ... ... ... ... қойнауында пайда болатын энергия ағыны сыртқы қабаттарға , беріледі және ... ... ... ... қамтиды.
Осының нәтижесінде, күн газдарының температурасы орталықтан қашықтаған сайын азаяды. Күн атмосферасын шартты түрде бірнеше
қабаттарға бөледі. Атмосфераның қалыңдығы 200-300 км ... ең ... ... ... деп ... (жарық сферасы). Одан Күннің барлығына жуық жарық энергиясы шығады. Сондықтан фотосфераның сыртқы қабаттарының температурасы 8000 К-нен 4000 К-ге ... ... ... ... ... осы температура, алдымен жайлап, соңынан тез жоғарылай бастайды. Күн атмосферасының бұл ... ... ден ... Оның ... ... және ... мың ... жетеді. Ол күннің толық тұтылуынан сирек болатын сәттерінде, Айдың қара дөңгелегінің айналасында жарқыраған қызғылт жиек түрінде көрінеді.
Хромосферада ... ... ... ... Күн ... ... өзгермейді. Бұл сиретілген және ыстық қабық күн тәжі деп ... Күн ... ... ... ... Күн тұтылуының толық фазасы кезінде көруге болады. Осы кезде ол ... ... ... береді.
Әрі қарай, күн тәжінің газы планета аралық кеңістікте таралып, Күннен тұрақты таралатын күн желі деп ... ... ... ... ... ... ... жарқырауы ұзақ уақыт бойы сақталуы үшін оның ішкі энергиясының жеткілікті қорлары және бұл энергияны сәуле шығару ... ... ... ... қажет. Күн қойнауында термоядролық - реакциялар жүреді, оның нәтижесінде әлемдік кеңістікке шығатын энергия мөлшері бөлінеді. Соңғы мәліметтер ... ... жасы 5-109 жыл ... Оның ... ... ... ... шығару қуаты осы уақыт аралығында айтарлықтай өзгерген жоқ. ... күн ... ішкі ... қоры өлі ... ... жетуі тиіс.
Күн - Жер байланыстары.
Күн Жерде ... ... ... ықпалын тигізеді. Ол Жер бетінің негізгі жылу көзі болып табылады. Күн Жерді ... және ... қана ... ... қатар шамамен 11 жыл сайын болып тұратын күн белсенділігі - бірқатар геофизикалық құбылыстардың тууына жол ашады. Мысалы, сендер жарқ етіп от алу ... ... ... ... ... ... өрісіне қатты әсер ететінін және магниттік дауылдар зарядталған бөлшектерді атмосфераның ең төменгі ... алып ... ... ... ... ... ... қысқа толқынды сәуле шығару радиотолқындардың таралуына күшті әсер етеді, кей кезде родио байланыс бұзылады, Күндегі белсенді процестер жанама ... ... ... яғни ... мен ... ... ... де әсер етеді. Бұл әсерлер мен олардың жүру механизмін қазіргі уақытта ғалымдар зерттеуде.
Лекция 10
КҮН ЖҮЙЕСІНЕ ШОЛУ
Өздерінің физикалық ... ... ... -- Жер тобы ... және алып ғаламшарлар деп екі топқа бөлінеді. Біз екі топтағы ғаламшарлардың да негізгі ерекшеліктеріне шолу ... оның ... ... ... ғаламшарларға сипаттама бере алатын боласыңдар.
1. Жер тобы ғаламшарларының жалпы сипаттамасы. Жер тобына жататын ғаламшарлар -- ... ... ... ... Жер ... Марс (39-сурет) -- олардың көлемдері мен массалары ... емес (VI ... ... бұл ... ... тығыздықтары судың тығыздығынан бірнеше есе асып түседі; олар өз осьтерінен баяу айналады; олардың серіктері де аз ... мен ... ... жоқ, ... -- екі кішкентай, ал Жерде -- біреу).
Жер тобы ғаламшарларының ұқсастықтарымен қатар шамалы ... да бар. ... өзге ... ... ... өзінің осінен Күнді айнала қозғалатын өз бағытына қарама-қарсы бағытта, әрі ол ... 243 есе баяу ... ... жыл мен ... ... ... ... Күнді айнала қозғалу периодын (яғни бұл ғаламшардың жылы) оның өз осінен айналу периодынан (жұлдыздарға қатысты алғанда) 1/3-ге ғана ... Жер мен Марс ... ... ... ... ауытқу бұрыштары шамамен бірдей, ал Меркурий мен Шолпан тіптен басқаша. Ал бұл жыл ... ... ... анықтайтын себептердің бірі екенін сендер білесіңдер. Олай болса Жердегі сияқты жыл мезгілдері Марста да бар (әрине, ондағы әрбір жыл мезгілі ... ... екі ... ... ... сипаттарына қарағанда Күн жүйесіндегі 9 ғаламшардың ішіндегі ең кішісі -- ... ... да Жер тобы ... жатуы ғажап емес. Плутонның орташа диаметрі -- 2260 км. Плутонның серігі -- Харонның диаметрі одан екі есе ... ... да ... -- ... ... де Жер -- Ай ... ... „қос ғаламшар" болып табылады.
36-сурет. Меркурий (жақын қашықтықтан түсірілген сурет).
37-сурет. Шолпан (АҒБ-тен жіберілген суреттердің бірі).
2. Атмосфералар. Жер тобының атмосфераларын зерттеу барысында ... ... ... мен ... ... Ай ... ... де атмосферасы жоқ, Шолпан мен Марста атмосфера бар. ... мен ... ... жөніндегі соңғы мәліметтер бурынғы Кеңес Одағының „Венера", ... және ... ... ... ... ... ғаламшараралық бекеттерді ұшырулар нәтижесінде алынды. Шолпан мен Марс атмосфераларын Жер атмосферасымен ... ... (VII ... ... біз ... Жер ... қарағанда Шолпан мен Марс атмосфераларының негізінен көмір қышқыл газынан ... ... ... ... ... Жер бетіндегі қысымнан 90 еседен де артық, ал Марс бетіндегі ... Жер ... 150 ... аз.
Шолпан бетіндегі температура өте жоғары (500 С шамасын-да) және ол бірқалыпты сақталады. Бұл неге байланысты? Бір қарағанда, мұның себебі ... ... ... ... ... орналасқанынан болуы мүмкін. Бірақ бақылаулар көрсеткендей, Шолпанның Күн сәулесі мен жылуын шағылыстырғыш қабілеті Жерге қарағанда жоғары, сондықтан да Күн бұл екі ... ... ... жылытады. Шолпан бетіндегі жоғары температура бу эффектісімен түсіндіріледі. Оның мәнісі мынада: Шолпанның атмосферасы оның ... ... Күн ... ... Қызған Шолпан беті инфрақызыл сәуле шығару көзіне ... ол ... ұшып кете ... ... оны ... атмосферасы құрамындағы көмір қышқыл газы мен су буы, сондай-ақ ғаламшардың ... ... ... ... ... ... Марс (Жерден түсірілген суреттердің бірі).
Осының нәтижесінде инфрақызыл сәуле шығаруды еркін өткізетін ғаламшарда болуға тиісті жоғары температурада тепе-теңдік қалыптасады.
Біз ... ... ... ... мұз кристалдарынан тұратын Жер бұлтына үйренгенбіз. Шолпан бұлтының құрамы басқаша: онда ... ... қоса тұз ... ... ... Бұлт ... Күн сәулесін қатты әлсіретеді, бірақ „Венера-11" және "Венера-12" ... ... ... ... ... өлшеулердің көрсетуіне қарасақ, Шолпан бетіндегі жарық Жердегі бұлтты күндердің ... ... 1982 жылы ... және ... ... ғаламшараралық бекеттері жүргізген зерттеулер Шолпан аспаны мен оның ... ... ... ... ... Бұл ... атмосферасындағы жарықтың таралу ерекшелігінен деп түсіндіріледі.
Жер тобындағы ғаламшарлардың атмосфераларындағы газ үнемі қозғалыста болады. Бірнеше айға ... ... ... ... ... ... шаң Марс атмосферасына көтеріледі. Шолпан атмосферасының бұлт қабаты орналасқан биіктігінде (ғаламшар бетінен ... 70 ... ... ... жел ... ... байқалған, бірақ осы ғаламшар бетіне таяу биіктіктегі желдің соғу жылдамдығы секундына бірнеше метрден аспайды.
Осылайша, кейбір ... ... ... ... ... ... ғаламшарлар атмосфералары Жер атмосферасынан күрт өзгеше. Бұл алдын ала болжап айтуға болмайтын ... ... ... ... ... ... ... Жер мен Шолпанды кейде „егіз ғаламшарлар" деп те атайды) және Күннен бірдей қашықтықта орналасқан ғаламшарлардың ... өте ... ... ... ... саналы болжам алдын ала бекер айтылмаған. Шынында да байқалған айырмашылық себептері де Жер тобындағы әрбір ғаламшардың ... ... ... байланысты.
Жер тобына жататын ғаламшарларды зерттеу Жер атмосферасының пайда болу тарихы мен ... ... ... ... ... қана ... сонымен бірге ондағы экологиялық мәселелерді шешуде де мәні болады. Мысалы, ауаны былғаудан түзілетін Жер атмосферасындағы тұман-түтін өзінің құрамы жағынан Шолпан ... өте ... ... ... ... ... сияқты, бұл бұлттар, егер біз Жер бетінде өмір сүруге және оны дамытуға қажетті жағдайды ұзақ уақытқа сақтап ... ... ... ... ... шаң мен ... ... шығаруды шектеу қажеттігін еске салады. Марс атмосферасында бірнеше ай бойына созылатын және ғаламат аумақты бұлт болып ... шаң ... ... ... ... ... ... апатқа апарып соғатынын көзге елестетіп ойландырады.
3. Ғаламшарлар беттері. Жер тобындағы ғаламшарлардың беттері де Жер мен Ай сияқты қатты. Жерден жасалған ... ... олар ... ... ... ... мүмкіндік бере алмайды, өйткені Меркурийді тіпті оның элонгациясы кезінің өзінде де жақсылап бақылау ... ал ... беті ... бұлттан көрінбейді. Марста әрбір 15 -- 17 ... бір рет ... ұлы ... тұру ... ... (Жер мен Марстың ара қашықтығы мұндай сәтте 55 млн. км-ге дейін азаяды) ірі телескоппен өлшемі шамамен 300 км ... ... ... ... де, соңғы онжылдықтарда Меркурий мен Марс беттері жөнінде көп білуге, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... Шолпан беті туралы да мәліметтер алудың мүмкіндігі туды. Бұл "Венера", ... ... ... ... автоматты ғаламшараралық бекеттері ғаламшарлардың маңынан ұшып өтуі немесе Шолпан мен Марс бетіне қонуы және Жерден жүргізілген ... ... ... ... ... толы ... беті Ай ... еске түсіреді (40-сурет). Онда Айға қарағанда „теңіздер" аз, оның үстіне олар шағын. Меркурийдегі Аптап Теңізінің диаметрі Айдағы Жаңбырлар ... ... 1300 км. ... бетінде тіктеме жарлар ондаған және жүздеген километрге дейін ... ... ... бұл ... бір ... ... ... әсерінен беткі қабатының араласып және жылжуынан пайда болған. Қазаншұңқырлардың көпшілігі де Айдағы сияқты оған метеориттердің құлауы нәтижесінде түзілген. Қазаншұңқырлар аз ... оның ... жас ... көреміз. Жиектері құлап жарылған ескі
40-сурет. Меркурий бетінің аймақтары.
41-сурет. „Венера-14" автоматты ғаламшараралық бекеті Жерге жіберген Шолпан бетінің панорамасы.
қазаншұңқырлардың ... ... жас ... ... анық ... ... ... бекеттердің Шолпанның бетінен жіберген (41-сурет) алғашқы фототелевизиялық панорамаларынан тасты бетбақдала мен көптеген жеке тастар көрінеді. Жерден жүргізілген ... ... ... ... ... 700 ... дейін жететін көптеген онша терең емес қазаншұңқырлардың бар екені анықталды. Жердегі ... ... екі есе ... ірі тау ... мен ... созылған төбелерге қарамастан, Шолпан беті Жер тобына жататын өзге ғаламшарлармен салыстырғанда әлдеқайда тегістеу болып табылады. Сөнген жанартау Максвелл ғаламат, оның ... 1 2 км ... бір ... есе ... ... ... 1000 км, қазаншұңқырының бас жағындағы диаметрі 100 км. Гаусс және Герц конус тәрізді ... да ... ... олар ... кіші. Жер мұхиттарының түбіндегі созылып жататын жартасты аңғарлар секілді, Шолпанда да жартасты аймақтар бар, олар бұл ... да бір ... ... қазір де өтіп жатқан болар) қауырт процестер (мысалы, жанартаулық әрекет) болып өткенін дәлелдейтіндей.
1983 -- 1984 жылдары ғаламшар бетінің картасы мен ... ... ... ... ... және ... ... радиолокациялық зерттеулер жүргізілді (бет детальдарының өлшемдері 1 -- 2 км). Шолпан бетін зерттеудегі жаңа қадам американың автоматты ғаламшараралық ... ... ... ... неғұрлым жетілдірілген радиолокациялық жүйелерді қолданумен байланысты. Бұл ... ... ... ... 1990 ... ... ... сөйтіп, оның созылыңқы эллипс пішіндес орбитасына шықты. 1990 жылдың қыркүйегінен бастап оның бетін үзіліссіз суретке түсіру жұмысы жүргізіліп келеді. Одан ... ... ... ... ... кейбіреулерінде өлшемі 120 м детальдар да айқын ... (42 -- ... ... 1993 ... ... ... ... ғаламшар бетінің 98%-і суретке түсірілді. Тек қана суретке түсіру емес, сонымен бірге өзге де ... ... ... ... ... және басқаларын) қамтитын бұл эксперимент 1995 жылы аяқталды.
Марс беті де қазаншұңқырларға толы (47-сурет). Ол әсіресе ... ... ... ... көп. ... ... ... бөлігін алатын қарайған аймақтар т е ң і з д е р деген
42-сурет. Диаметрі ... 200 мың ... ... ... ... ... ... құрылымдар (1991 жылы „Магелланнан" жіберілген радиолокациялық кескін).
43-сурет. Шолпан ландшафының кейбір детальдарының ұлғайтылған бейнесі (1991 жылы ... ... ... ... ие болды (Эллада, Аргир және басқалар). Кейбір теңіздердің диаметрлері 2000 км-ден асады. Түсі ... ... ... Жер ... еске ... ... аймақты биіктіктер материктер деп аталған (Фарсида, Элисиум). Шолпандағы сияқты мұнда да жанартаулық конустар бар. ... ең ... ... ... 25 ... ... ... диаметрі 90 км. Осы ғаламат конус тәрізді таудың етек жағының диаметрі 500 ... ... жыл ... Марста қуатты жанартаулар атқылауларының болғанын және беткі қабаттары жылжып, араласқанын лавалық ағынның қалдықтарынан, бетіндегі ғаламат ұзын жыра-сайлардан (олардың бірі -- ... -- 4000 ... ... ... ... мен шатқалдардан аңғаруға болады. Шамасы, тап осы түзілімдердің кейбіреулерін (мысалы, қазаншұңқырлар тізбектерін немесе ұзаққа созылған сайларды) Марсты зерттеушілер бұдан 100 жыл ... ... деп ... ұзақ ... ... оларды қазған Марстағы саналы тұрғындар деп түсіндіруге тырысты.
Марстың қызғылт түсі де жұмбақ болудан қалды. Оның се
44-сурет. ... ... ... ... ... ...
Күмбезденген төбелер ғаламшардың бетіне шыққан лавалар нәтижесінде түзіл-ген. Осы ... ... ... де ... ... ... ... аймағы. Сол жақта биіктігі 2 км-ге жететін Сиф тауы -- жанартау (американың ғаламшараралық „Магеллан" ... 1992 жылы ... ... ... компьютерлік өңдеуі).
46-сурет. Шолпандағы биіктігі 8 км Маат тауы -- жанартау (1992 жылы „Магеллан" жіберген радиолокациялық кескіннің компьютерлік өңдеуі).
47-сурет. ... ... ... ... ... ... түсіргеннен алынған мәліметтер бойынша жасаған Марстың кескіні, ұзындығы 1000 км-ге жететін шатқал Маринер ... ... бұл ... ... ... темірге бай саз балшықтың көптігінен деп түсіндіріледі.
Марстың серіктері де жақын қашықтықтан бірнеше рет суретке түсірілген (48 -- 49-суреттер) және ... ... ... ... да Жерге бірнеше рет берілген (50-сурет).
Сендер Жер бетінің 2/3-не жуығын мұхиттар алып ... ... ... ... мен Меркурий беттерінде су жоқ. Ашық су айдындары Марс бетінде де жоқ. ... ... ... ... ... ... ...
48-сурет. Марстың серігі Фобос.
49-сурет. Марстың серігі Деймос.
50-сурет. Американың автоматты „Викинг-1" бекеті Марс бетінде (1978 ... ... мұз ... ... мұз қабаты түрінде болса да су болуға тиісті. Мүмкін, сендер Марстағы мұз қорының ... ... мұз ... ... судың ашылуының куәгері боларсыңдар. Марс бетінде де бір заманда судың ... ... ... кеткен өзен арнасы іспетті ирелеңдеген арналар дәлелдейді.
Өзін-өзі тексеруге арналған сұрақ-тапсырмалар.
1. Жер тобына жататын қай ғаламшар өзгелерден көлемі, ... ... ... ... ... ...
2. Орташа тығыздығын табу үшін ғаламшардың қандай физикалық сипаттарын білу шарт?
3. Егер Жер ... осі оның ... ... перпендикуляр болса, онда Жерімізде жыл мезгілдері алмасар ма еді?
4. Жер ... ... ... ... ... мен ... неде?
5. Жер тобына жататын ғаламшарлар беттерінің ұқсастықтары мен айырмашылықтары неде?
6. ... ... мен ... ... ... ... сызбасын сызындар.
7. Айды және Жер тобына жататын ғаламшарларды эволюциялары өтіп біткен аспан денелері деп санауға болмайды деген қағиданы ...
8. Өз ... Жер ... ... ... ғаламшарлар мен Айдың бетінде қазаншұңқырлар пайда болған. ... ... осы ... ... қазаншұңқырлар жақсы (нашар) сақталған?
9. Жер тобына жататын ғаламшарларды зерттеудің қандай ғылыми және тәжірибелік мәні бар?
10. ... ... және Марс ... осы ... ... бәрін талдап, қорытындылай отырып, осы ғаламшарларда тіршіліктің болуы жөнінде қорытынды жасаңдар.
11. Меркурий, Шолпан, Марс жөнінде сендер нені ...
12. ... ... ... ... ... ... кешкі мезгілде бақылауға ыңғайлы кезін анықтаңдар және мектеп телескопы арқылы оның фазаларын көруге тырысыңдар.
АЛЫП ҒАЛАМШАРЛАР
1. Алып ... ... ... VI ... ... ... жұмысты жалғастыра отырып, сендер алып ғаламшарлардың Жер тобына жататын ғаламшарлардан ... біле ... және ... ... ... ... ... Сатурн (52-сурет), Уран, Нептун) ғаламшарлардың ұқсастық және айырмашылық белгілерін таба аласыңдар, Осы ғаламшарлардың барлығының (әсіресе Юпитердің) көлемдері мен массалары ... ... ... ... ... ... 1320 есе, массасы жағынан 318 есе асып түседі. Ортаща тығыздықтарының төмендігіне де (ең азы ... -- 0,7 :: 10 кг/м ) ... ... ... өз осьтерінен өте жылдам айналады; Юпитердің өз осінен бір айналуына 10 сағаттан да аз уақыт ... Оның ... ... ... ... ... ... алып ғаламшарлардың экваторлық аймақтары олардың полярлық, яғни өз осьтерінен айналуы кезінде нүктелерінің сызықтық жылдамдықтары да, бұрыштық жылдам-дықтары да үлкен аймақтарына ... ... ... ... ... айналу нәтижесінде алып ғаламшарлардың сығылыңқылығы жоғары болады (ол ... ... де ... ... ... ... ... суреттері бойынша жасалған Юпитердің мозаикалық кескіні (АҚШ).
байқалады). Сендер Жердің экваторлық және полярлық радиустарының ... ... ≈21 км ... ... білесіңдер, ал ол Юпитерде 4400 км-ге тең.
Алып ғаламшарлар Күннен алыста, олардағы жыл мезгілдері алмасу сипатына қарамастан, әрдайым төмен температура сақталады. ... жыл ... ... ... жоқ, өйткені бұл ғаламшардың осі оның орбитасы жазықтығына перпендикулярға жуық. Уран ғаламшарындағы жыл ... ... да ... өтіп жатады, өйткені бұл ғаламшардың осі оның орбитасы жазықтығына 8° ... ... ... ... ... де ... Бүгінгі күнге дейін Юпитердің 16 серігі, Сатурнның 17, Уранның 16 және Нептунның 8 ... бар ... ... ... Алып ғаламшарлардың тағы бір ерекшеліктері -- олардың ... ... ... тек ... ғана ... ... Уранда және Нептунда да бар екені анықталған. Алып ғаламшарлардың ішінде өзгелерінен гөрі Юпитер мен Сатурн ... ... 2. ... ... Алып ... құрылымдарының басты ерекшеліктері олардың беттерінің қатты еместігінде. Мұндай ерекшелік алып ғаламшарлардың мардымсыз орташа тығыздықтарымен, олардың ... ... ... ... ... элементтерден -- сутегі мен гелийден түрады), аймақтық айналыстарының жылдамдығымен және біршама басқа мәліметтермен жақсы үйлеседі. ... ... мен ... ... бәрі де (анағұрлым алыстағы ғаламшарлардың детальдары мүлдем көрінбейді) осы ғаламшарлардың қабат-қабат атмосфераларының ... өтіп ... ... ... ... ... Юпитердің экваторы бойымен созылып жатқан жолағы көрінеді. Юпитердің ... ... ... ... ... ... ... қосылыстар (мысалы, метан мен аммиак), көмірсутегілері (этан, ... ... әр ... ... ... ... фосфор мен күкірт те бар) кездеседі, олар атмосфера детальдарын қызыл-қоңыр және сары түске бояйды. Осылайша, өздерінің химиялық құрамы ... алып ... Жер ... ... ... ... өзгеше. Бұл айырмашылық ғаламшарлар жүйесінің пайда болу процесімен ... ... ... және ... автоматты ғаламшараралық бекеттерінің борттарынан жіберілген суреттер
54-сурет. Юпитердегі Үлкен Қызыл Дақ ("Вояджер-1", 1979 ж., 5 млн. км ... ... ... газ ... ... қатысатыны көрінеді, одан құйын пайда болып және қайта тарап отырады. Юпитерде 300 жылдай бақыланып келе жатқан ... ... Дақ ... осьтері 15 және 5 мың км сопақша) алапат және өте тұрақты құйын деп ... ... газ ... мен ... дақтар автоматты ғаламшараралық бекеттер жіберген Сатурн суреттерінен де көрінеді.
„Вояджер-2" Нептун атмосферасының детальдарын талдап көруге де мүмкіндік берді.
Алып ғаламшарлар ... ... зат ... бақылаудан байқалмайды. Оның құрамы жөнінде кейбір қосымша мәліметтер ... ... ... болады. Мысалы, алып ғаламшарлардың қойнауларындағы заттардың температуралары жоғары ... тиіс ... ... бар. ... ... неге сүйеніп жасалған? Біріншіден, Юпитердің Күннен қашықтығын біле отырып, Юпитердің одан ... жылу ... ... ... ... атмосферасының жарықты шағылдыру қабілеті анықталды, бұл ғаламшардың ... ... ... күн энергиясын шағылдырып қайтаратынын білуге мүмкіндік берді. Ең аяғында, Күннен белгілі қашықтықтағы ғаламшардың температурасы қандай болуға тиіс ... ... ... Ол -- 160°С-қа жақын болып шықты. Бірақ ғаламшардың температурасын жердегі аппаратуралардың немесе автоматты ғаламшараралық станциялардың ... ... ... ... оның ... сәулелерін зерттеу арқылы да анықтауға болады. Мұндай өлшеулер Юпитер температурасы -- ... ... яғни ... ... ... көрсетті. Демек, Юпитер өзі Күннен алатын энергиядан екі есе көп ... ... ... Бұл ... ... ... көзі бар деген тұжырым жасауға мүмкіндік тудырды.
Алып ғаламшарлар жөніндегі белгілі мәліметтер жиыны бұл ... ... ішкі ... моделін жасауға, яғни олардың қойнауларындағы тығыздық, қысым мен температураның қандай екенін есептеуге мүмкіндік береді. Мысалы, Юпитердің центріне ... ... ... бірнеше ондаған мың кельвинге жетеді.
Қыртысы, мантиясы және ядросы бар Жер тобына жататын ... ... ... оның ... ... кіретін газ тәрізді сутегі сұйыққа, ал одан кейін қатты (металл) фазаға көшеді. Сутегінің мұндай ... тыс ... ... өтуі (ең ... ол электр тогы өткізгішіне айналады) Юпитер бетіне тереңдеген сайын қысымның күрт ұлғаюымен байланысты. Мәселен, ... 0,9 ... ... ... тереңдікте қысым 40 млн.атм-ға (4-10 Па) жетеді.
Шамасы, алып ғаламшардың белгілі дәрежеде ... ... ... ... -- Ганимедтің бетіндегі аймақтар.
56-сурет. Юпитердің серігі -- Ио.
өрістері бар ... бұл ... ... ... ток ... ... ... айналуымен байланысты болуы мүмкін. Әсіресе Юпитердің магнит өрісі жоғары. Ол Жердің магнит өрісінен ... есе асып ... әрі ... ... ... ... (Жердегі солтүстік географиялық полюстің төңірегінде оңтүстік магниттік полюс орналасқанын өздерің білесіңдер). Ғаламшарлардың магнит өрістері Күннен ұшып ... ... ... ... ... ... және басқаларды) ұстап қалады, олар ғаламшар айналасында радиациялық белдеулер деп ... ... ... ... ... ... Мұндай белдеулер Жер тобындағы ғаламшарлардың ішінде тек біздің ғаламшарымызда ғана бар. ... ... ... 2,5 млн. ... ... ... Ол ... ондаған мың есе қарқынды. Юпитердің радиациялық белдеуінде қозғалып жүретін электрмен зарядталған бөлшектер дециметрлік және ... ... ... ... ... ... сияқты, Юпитерде де радиациялық белдеуден атмосфераға зарядталған ... өтіп ... ... ... ... шұғыламен қатар оның атмосферасында қуатты электр разрядтары (найзағай) байқалады.
3. Серіктер. Юпитердің серіктері кіші Күн жүйесін елестетеді десе де болады. Оның ... ... ... төрт ... ... ... деп атайды. Бұлар Ио, Европа, Ганимед және Каллисто. ... ... ең ... -- ... -- ... ... Меркурийден асып түседі (бірақ массасы жағынан бұл ғаламшардан екі есе кіші). Американың автоматты ... ... мен ... ... ... ... кейін Сатурнның) серіктерінің жанынан ұшып өтіп бара жатып, Айдың және Жер тобына жататын ғаламшарлардың беттерін көзге ... ... ... ... ... жіберген. Айға әсіресе Ганимед ұқсас (55-сурет). Ганимедте қазаншұңқырлардан басқа өзінше тармақ шоқтарын құрайтын ұзыннан ұзақ қыраттар мен ... көп. ... беті де ... ... онда ... ... ... және олардың барлығын дерлік жанартау атқылау өнімдері жауып қалған (56-сурет). Каллистода да қазаншұңқырлар өте көп. Бұл ... ... ... ... ... ... ... керек, диаметрлері 600 км концентрлі сақиналар (диаметрі 2600 ... ... ... ... көпсақиналы құрылымды ("Өгіз көздер") көруге болады (57-су-рет). Еуропаның беті бірнеше шақырымға ... ... және ... ... ... ... ... Юпитердің серігі -- Каллисто (202 000 км қашықтықтан).
58-сурет.
Сатурнның серігі -- Эн-целад (а), Сатурнның серігі Гиперион (б).
59-сурет. ... ... -- ... ... 130 км ... Уранның серігі -- Миранда ("Вояджер-2", 1986 ж.).
61-сурет. ... аса ірі ... -- ... ... -- 40 км). ... ең ... ... Амалыпея, сондай-ақ Галилей серіктері орбиталарының сыртында айналатын серіктердің пішіндері дұрыс емес және олар сонысымен Күн жүйесіндегі кіші ... ... еске ... ... ... да ... ... суретке түсірілген (58-сурет). Бұл аспан денелерінің беттерінен де көптеген қазаншұңқырлар табылды. Олардың кейбіреулері өте үлкен (Тефия ... ... ... диаметрі 400 км шамасында, ал Мимас серігіндегі (59-сурет) 130 км ... ... ... ішінде атмосферасы бар Титан ерекше қызықтырады. Ол түгелдей дерлік азоттан тұрады, оның үстіне Титанның бетіндегі атмосферасының тығыздығы мен қысымы Жер ... ... сай ... асып түседі. Титанның массасы Айдыкінен 2 есе, ал радиусы (2580 км шамасында) Ай радиусынан 1,5 есе үлкен. Демек, Титан да ... 2640 км ... ... -- өте ірі серік. Уранның ең бір назар аударарлық ... -- ... ... ... ең ... ... -- Тритон да ғажайып (61-сурет). Тритонның диаметрі 2705 км. Тритонда негізінен азоттан ... ... бар. Алып ... ... өзге ... сияқты Тритон -- силикатты-мұзды аспан денесі. Оның бетінен қазаншұңқырлар, полярлық ... (мұз ... ... ... және су ... ... мүмкін) және газ гейзерлері табылды.
4. Сақиналар. Ең алғаш Сатурнның сақиналары ... (XVII ғ., ... ... XIX ... ... ... сақиналарының тұрақтылығын зерттеген ағылшын физигі Дж. Максвелл (1831 -- 1879), ... ... ... ... (1854 -- 1934) Сатурн сақиналарының тұтас
62-сурет. Сатурн сақиналарының жіңішке құрылымы.
болуы тиісті емес ... ... ... ... ... ... ... ажырап, бірнеше сақина көзге шалынады. Бірақ автоматты ғаламшараралық бекеттерден жіберілген суреттерде көптеген сақиналар бар (62-сурет). Сақиналар өте жалпақ: олар ғаламшардың бұлт ... 60000 км ... ... созылып жатыр. Олардың әрбіреуі өзінің орбитасымен Сатурнды айнала ... ... ... мен ... ... Сақиналардың қалыңдықтары 1 км-ден аспайды. Сондықтан Жер өзінің Күнді айнала қозғалысы кезінде ... ... ... ... келгенде (бұл 14 -- 15 жылда бір болады, мұндай жағдай 1994 жылы қайталанды) сақина көрінбейді: бізге олар ... ... ... ... ... ... ... мен олардың серіктерінің құрамына (осы аспан денелері түзілген ... ... ... емес.
1977 жылы -- Уранның, 1979 жылы -- Юпитердің, 1989 жылы Нептунның сақиналары ... ... алып ... ... бар ... ... белгілі астроном С.К.Всехсвятский (1905 -- 1984) 1960 жылы айтқан болатын.
Лекция 11
Доплер эффектісі ... ... ... ... ... ... Ол үшін ... эффектісі деп аталатын құбылыс пайдаланылады. Доплер эффектісінің мәні мынада: сәуле шығару көзі бақылаушыға ... ... көз ... ... ... ... жоқ шетіне, ал ол бақылаушыдан алшақтайтын болса, спектрдің қызыл жақ шетіне ығысады. (Қозғалмайтын жұлдыз ... ... ... ... алғанда).
Серпімді ортада, толқын көзінен белгілі бір ... ... деп ... ... ... ... ... орналасқан делік. Толқын көзі мен қабылдағыш толқын тарайтын ортамен салыстарғанда қозғалмайтын болса, онда қабылдағыш қабылдайтын тербеліс жиілігі толқын көзінің νο ... ... тең. Егер ... ... көзі не ... ... де ... салыстырғанда қозғалатын болса, онда қабылдағыш қабылдайтын ν жиілігі νο жиіліктен өзгеше болуы да мүмкін. Бұл ... ... ... деп ... құбылысы. Егер тербеліс көзі мен тербелісті қабылдағыш прибор бір-бірімен салыстырғанда қозғалатын ... ... ... ... тербелістер мен прибор қабылдайтын тербелістер арасында қандай байланыс болады деген мәселені қарастырайық. ... ... ... ... ... ... толқын түрінде таралып жету үшін, прибор мен тербеліс көзі серпімді тұтас ортада болуы керек. Мысалы, А тербеліс көзінен ... Т-ге ... ... сонда уақыт бірлігі ішінде тарайтын тербелістер саны ν=1Т ... Бір ... ... ... ... уақыт бірлігі ішінде прибордың қабылдайтын тербелістердің саның ν' деп белгілейік. Прибор мен ... ... ... таралатын ортамен салыстырғандағы қозғалысының әр түрлі жағдайларында ν' мен ν арасында қандай байланыстар бар екендігін қарастырайық. Жеңіл болу үшін бұл ... ... ... ... ... тұрған түсудің бойымен болады дейік.
Өзіміз пайдаланатын формулалардағы прибор мен ... көзі ... үшін ... бір ... ... енгізейік. Егер тербеліс көзі приборға жақындай қозғалса, онда ортамен ... μ ... оң деп ... ... Егер ... көзі ... алыстай қозғалса, онда оның жылдамдығын теріс деп есептейік. Прибордың ортамен салыстырғандағы υ жылдамдығының таңбасы ... де жаңа ... ... ... прибор тербеліс көзіне жақындай қазғалса, оның жылдамдығын оң деп, алыстай қозғалса, оның ... ... деп ... ... ... ... жылдамдығын V әрпімен белгілейік.
Бірінші жағдайда қарастырайық: тербелісті ... А ... мен В ... көзі ... ... ... қалпын сақтайды, яғни ν=Vλ=VVT=1T=ν, сөйтіп, ап-анық нәтижеге шықты: ... ... ... ... ... ... саны ... көзінің уақыт бірлігінің ішінде шығаратын тербелістердің санына тең болады.
Екінші жағдай: тербелісті тіркеуші прибор ортамен салыстырғанда υ жылдамдықпен қозғалады; тербеліс көзі ... яғни ... ... ... ... ... ... қозғалады, яғни жылдамдықтардың тағайындалған ережесі v>0, бойынша қозғалады. Бұл жағдайда уақыт ... ... ... ... ... ... прибор толқын таралатын ортамен салыстырғандағанда тыныштық қалпын сақтайтын жағдайдағыдан анағұрлым көп болады. Шынында да, прибор ... ... ... ... ... ... ... толқындар прибордың маңына толқынның V жылдамдығымен прибордың υ ... ... тең ... өтеді деп алғандағы жағдайда эквивалент болады. Прибордың маңынан уақыт бірлігі ішінде өткен толқындар саны мынаған тең:
ν'=V+vλ=V+vVT
Мұндағы 1Т=ν ... ... ... ... саны шығарған тербелістердің саны шығарған тербелістердің санынан (1+vV) есе артық болады.
Егер прибор тербеліс көзінен алыстай берсе, онда ... ... ... ... ... ... сан (v0.
Тербелістердің таралу жылдамдығы ортаның қасиеттеріне ғана байланысты болғандықтан, бір ... ... ... ... ұзындығына (λ) тең қашықтыққа ілгері қарай жылжиды, ол ... ... ... ... ... ... ... тәуелді болмайды; бірақ бұл уақыт ішінде тербеліс көзі толқынның ... uТ-ге тең жол ... ... ... ... мынаған тең болады:
λ'=λ-uT=VT-uT=(V-u)T;
толқын ұзындығының қысқару салдарынан прибордың уақыт бірлігі ішінде қабылдаған тербелістерінің саны артады және мынаған тең болады:
v'=Vλ'=V(V-u)T ... ... ... ... ... саны VV-u есе ... тербеліс көзі прибордан алыстай беретін болса (u

Пән: Астрономия
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 80 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Станоктық кескіндемедегі композиция41 бет
Н. Г. Чернышевский мен Н. А. Добролюбовтың педагогикалық теориясы8 бет
“Қазіргі жаратылыстану концепциялары” пәні және оның әлеуметтік маңызы12 бет
Дүниетану пәні4 бет
Интерактивтік әдістерді қолданып оқыту41 бет
Қазақстан тарихынан деректер ғылыми пән ретінде6 бет
Құқықтық білім беруде адам құқығын оқыту мәселесі9 бет
Әлеуметтану ғылым ретінде4 бет
"Жас ерекшелік және әлеуметтік психология" пәні бойынша студенттерге арналған лекция жинағы28 бет
1.Қазіргі қазақ тілі фонетикасы пәнінің зерттелу жайы.2.Фонема туралы ілімнің алғашқы негізін салушылар 3.Фонетика ғылымын зерттеуде қолданылатын әдістер.4. Дауысты жане дауыссыз фонемалар6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь