Жамбыл өңіріндегі көне түркі тас мүсіндері

Ежелгі Түріктердің діни салтынабайланысты орнатылған тас мүсіндер
VI.VIII ғ.ғ.

Қарлұқ қағандығы кезіндегі тас мүсіндер
ЖАМБЫЛ ӨҢІРІНДЕГІ КӨНЕ ТҮРКІ ТАС МҮСІНДЕРІ

Халқы мен елінің бүкіл әлемдік процестегі алар орнын, бүгінгі күннің болмысын жете ұғынуға талпынған адамға - өз халқы өмірбаянының беттерін парақтай отырып, өткен заман оқиғалары мен құндылықтарына, өзінің тарихи тегіне зер салып, ой елегінен өткізу қасиеті тән. Бұрынғы ұрпақтардан мирас болған бай мәдени-тарихи мұралардың бірегей саласы түркі дәуірінің тас мүсіндері болып табылады. Ғасырлар қойнауынан жеткен бұл ескерткіштер шын мәнінде ғажайып әсер қалдырады. Бүтін бір халықтар мен мемлекеттердің гүлдену мен құлдырау кезендерін бастан өткерген, тарихтың бізге беймәлім жұмбақ сырлары тұнған бұл мұралар қазақ халқы ата-бабаларының өткен өмірінің тілсіз куәгерлері болып қала береді.
Тас мүсіндерге табыну ғұрпы VII-XII ғасырларда Түркі және Қарлұқ қағанаттарының, Оғыз, Қыпшақ және Қараханид мемлекеттерінің құрамына кірген түркі тілдес тайпалардың арасында өріс алды. Көне тас мүсіндер Қазақстанның барлық аймақтарында күні бүгінге дейін сақталған. Әсіресе Жамбыл облысының маңындағы жазық далаларда ұшырасады.
Қазақ жеріндегі көне тас мүсіндерді ғылыми тұрғыда түбегейлі зерттеген ғалым- Ә.Х.Марғұлан. Оның Ұлытау төңірегіндегі осындай ескерткіштерге арналған еңбегі қазақ тілінде жазылғандықтан, көп ғалымдардың назарына ілікпеді.
Әлекей Марғұлан Түркі қағанаты дәуірінде орнатылған тас қоршаулардың біріне жазба жұмыстарын жүргізген кезде, бұл арадан адамның мүрдесі емес, мал сүйектері табылған. Осыған сүйене отырып, ғалым «Тас қоршаулар – адамдар жерленген қабір емес, оларды еске түсіру үшін ас беріп, ат шаптырған жерлерге қойылған белгілер» деген қорытынды жасады./1.13бет/ Белгілі зерттеу жұмыстарының нәтижесінде ғалымның бұл ойының дұрыс екендігіне біздің де көзіміз жетті. Көне заман тас безеушілерінің қолынан шыққан мүсіндерде сомдалған бейнелер сан қилы. Олар – батырлар мен билер, абыздар мен жыршылар және бақташылар. Бұл жөнінде ғалымдар арасында екі түрлі пікір бар. Олардың – бірі тас мүсіндерде түркі батырларының ұрыс даласында өлтірген аса күшті жауларының тұрпаты кескінделген десе, екіншілері – бұлар қабірдің басына немесе сүйегі өртелген жерге орнатылған түркілердің өздерінің бейнесі деп санайды.
Түркі қағанаты дәуірінен мирас болған тас мүсін орнату дәстүрін қарлұқтардың далалық жерлерді мекен еткен көшпелілері жалғастырды. Қарлұқ заманының ескерткіштері көбіне олардың негізгі қоныстарынан шалғай жатқан жайлауларда, биік тау бөктерлері мен шатқалдарда, шөбі шүйгін жерлерде кездеседі. Осыған қарағанда, қайтыс болған адамның аруағын еске түсіру жоралары тек жаз кезінде ғана өткізіліп отырған тәрізді. Себебі әзірше тұрақты мекендердің жанына орнатылған мүсіндерді ұшыратқан емеспіз.
Көне түркілер өмірінен кең орын алған әдет – ғұрыптар ғасырлар көшін артқа тастап, олардың бүгінгі ұрпақтары арасында өз жалғасын тауып отыр. Қазіргі кезде ата – бабалардың аруағына бағыштап ас беру, халқымыздың ардақты ұлдарын қадірлеп – қастерлеп еске алу іргелі дәстүрге айналды.
1. Ә.Марғұлан. «Ұлытау төңірегіндегі тас мүсіндер» 13бет. «Ежелгі мәдениет куәлары» Алматы.1966ж.
2. Ә.Марғұлан. «Ұлытау төңірегіндегі тас мүсіндер» 10бет. «Ежелгі мәдениет куәлары» Алматы. 1966ж.
3. Аманжолов К.Р. «Түркі халықтарының тарихы» Алматы. «Білім» 2002ж. 166 бет.
4. Досымбаева А. «Меркі-Жетісу түркілерінің киелі түрі» Тараз. «Сенім» 2002ж. 10 бет.
5. Новгородова Э.А. Тезис. «Проблеммы охраны и исследования ........археологов в Донбассе.» Донецк. 1987ж. 97-98 беттер.
6. Досымбаева А. «Меркі-Жетісу түркілердің киелі түрі» Тараз. «Сенім» 2002ж. 15 бет.
        
        ЖАМБЫЛ ӨҢІРІНДЕГІ КӨНЕ ТҮРКІ ТАС МҮСІНДЕРІ
Халқы мен елінің бүкіл әлемдік ... алар ... ... ... ... жете ... ... адамға - өз халқы өмірбаянының беттерін парақтай отырып, өткен ... ... мен ... өзінің тарихи тегіне зер салып, ой елегінен өткізу қасиеті тән. Бұрынғы ұрпақтардан мирас болған бай ... ... ... ... ... ... тас мүсіндері болып табылады. Ғасырлар қойнауынан жеткен бұл ескерткіштер шын мәнінде ғажайып әсер ... ... бір ... мен ... ... мен ... кезендерін бастан өткерген, тарихтың бізге беймәлім жұмбақ сырлары тұнған бұл мұралар қазақ халқы ата-бабаларының ... ... ... куәгерлері болып қала береді.
Тас мүсіндерге табыну ғұрпы VII-XII ғасырларда Түркі және Қарлұқ қағанаттарының, Оғыз, Қыпшақ және Қараханид ... ... ... ... ... ... ... өріс алды. Көне тас мүсіндер Қазақстанның барлық аймақтарында күні бүгінге ... ... ... Жамбыл облысының маңындағы жазық далаларда ұшырасады.
Қазақ жеріндегі көне тас мүсіндерді ғылыми тұрғыда түбегейлі зерттеген ... ... Оның ... ... ... ескерткіштерге арналған еңбегі қазақ тілінде жазылғандықтан, көп ғалымдардың назарына ілікпеді.
Әлекей Марғұлан Түркі қағанаты дәуірінде ... тас ... ... ... ... ... кезде, бұл арадан адамның мүрдесі емес, мал сүйектері табылған. Осыған сүйене отырып, ғалым деген қорытынды жасады./1.13бет/ ... ... ... ... ... бұл ойының дұрыс екендігіне біздің де көзіміз жетті. Көне заман тас безеушілерінің қолынан шыққан мүсіндерде ... ... сан ... Олар - ... мен ... абыздар мен жыршылар және бақташылар. Бұл жөнінде ғалымдар ... екі ... ... бар. Олардың - бірі тас мүсіндерде түркі батырларының ұрыс ... ... аса ... ... ... ... ... екіншілері - бұлар қабірдің басына немесе сүйегі өртелген жерге орнатылған түркілердің өздерінің бейнесі деп санайды.
Түркі ... ... ... ... тас ... орнату дәстүрін қарлұқтардың далалық жерлерді мекен еткен көшпелілері жалғастырды. Қарлұқ заманының ескерткіштері ... ... ... ... шалғай жатқан жайлауларда, биік тау бөктерлері мен шатқалдарда, шөбі шүйгін жерлерде кездеседі. Осыған ... ... ... ... ... еске түсіру жоралары тек жаз кезінде ғана өткізіліп отырған тәрізді. Себебі ... ... ... жанына орнатылған мүсіндерді ұшыратқан емеспіз.
Көне түркілер өмірінен кең орын ... әдет - ... ... көшін артқа тастап, олардың бүгінгі ұрпақтары арасында өз жалғасын тауып отыр. Қазіргі кезде ата - ... ... ... ас ... ... ардақты ұлдарын қадірлеп - қастерлеп еске алу іргелі дәстүрге айналды.
Ежелгі Түріктердің діни салтынабайланысты орнатылған тас мүсіндер
VI-VIII ... ... ... 552 жыл ... ... ... іргесін қалаған соң ұлан-ғайыр жатқан қазақ жері осы қағанаттың қарамағына кірді. Шығыс пен ... ... Ұлы ... жолын бақылау жасап, көрші елдермен сауда- саттық дипломатиялық қатынас жасап, беделі күшейе бастады. Өлкенің негізгі діңгегіне айналған ірілі-ұсақты қалалар ... ... ... ... пен ... ... сәулет өнерінің ірі орталықтарына айналды. Осы кезде үлкен бекініс орындары мен ... ... ... ... ... бертін келе ислам діні тарайды, ал далалық жердегі көщпелі халықтың арасында бабалар әруағына сиыну күшті болды.
Ежелгі түріктер негізінен діни ... ... ... табыну болды. Сол себептен оларға бұның жақсылық, жеңіс тек көк ... ... ... ... негізінде жетіп отырған деп түсінген.
Көне түріктердің діни нанымдарының бірі - ... мен ... ... және ... әйел ... Ұмай болды. Жалпы Ұмайға табыну Алтайдағы түркі халықтарының басына орнатылған ескерткіштерден көруге болады. Міне, мұндай ... ... тажы ... тас мүсін Жуалы ауданы Билікөл көлінің маңынан табылған. Бұл тас ... ... ... ... ... ... тұр. ... кездердегі Қазақстан археологтарының зертеуі бойынша Жамбыл облысы Меркі мен ... ... ... ... ... тажы бар екі тас мүсін табылып, ежелгі көшпенді тайпалардың емдеушісі бақсылардың кейпін білдіретін тас мүсіндер деп дәлелденіп отыр.
Қарлұқ қағандығы ... тас ... ... ... өмір ... өлкеміздегі ірі мемлекеттің бірі Қарлұқ қағандығы (766-940). Бұл мемлекеттің қарамағына шығыста Жоңғар Алатауынан, батыста Сырдарияға дейінгі, солтүстікте ... ... ... Ыстық көлдің түстік жағалауына дейінгі жерлер қарайды.[3]
Қарлұқ қағанаты кезінде егін шаруашылығы көптеген қосақ бой көтеріп сауда мен ... ... ... ... ... әсіресе қолөнер дамып, Ұлы Жібек жолы бойындағы сауда қолға ұстап содан көп ... ... ... Бұл ... ... аты әлемге белгілі Құлан, Меркі және Тараз қалалары бекініс-қорған ретінде салынып ірі экономикалық-саяси орталық болды.
Қарлұқ мемлекетінің ... ... мол ... ... ертедегі көне діни жораларға байланысты орнатылған өзінің бастапқы нұсқасын жақсы сақтаған, тарихта өте сирек ... ... ... ... жағындағы Сандықтас асуындағы 70-ке жуық тас мүсіндердің табылуы бізге қызығушылық етіп отыр.[4] Олар көне ... ... осы ... тау ... жаз ... ... еткен құтты қоныс орны болғандығын дәлелдейді. Мұндағы барлық тас мүсіндер тастан, топырақтан үйілген, ... ... ... ... бір ... ... тас мүсін орнатылған. Бұл көне мұраларды жергілікті малшылардың көрсетуімен Э.А.Новгородова зерттеп, атты көлемді еңбегі шықты.[5] Бұл ... ... ... осы мақаланы жазып отырған мен де көріп шықтым.
Меркі тауындағы Түркілердің тас мүсіндерін алғашқы рет археолог- ғалым А. ... ... ... ... ... қазба жұмысын жүргізді.[6] Ежелгі заманнан бізге жеткен бұл тарихи мұралар қазақ жеріндегі өте ... ... ... ... ... ... әлемдік тарихи, табиғи мұралардың қатарына енді. Бұл өңірдегі Түркілердің жазғы ... тас ... ... ... ... орнатылған әйел- еркектердің көпшілігі қолдарына ыдыс ұстаса, ал ... ыдыс ... Бір ... мың ... ... бар ... ... төріндегі Түркілердің ертедегі ғұрыбы бойынша орналасқан ескерткіштердің бір аймақта тығыз топтаса орналасуы, сөз жоқ, бұл ... ... ... деп, ... әр кезінде тасаттық беріп тұрған. Осы аймақтағы тас мүсіндердің ішіндегі әйел балаларының бейнесінің көп ... ... ... ... бас иіп аса ... тарихтан белгілі. Олар ананы- ананың анасы, от басы мен бала шағаның қорғаушысы, жебеушісі деп қадір ... ... ... Ұмай ... тасқа салынған бейнесі Жуалы ауданы Билікөл көлінің түстік жағынан табылды. Демек ана бейнесі ғасырлар бойы ... ... мұра ... ... ... оның ... бас иіп ... отырған екен.
Бізге ғасырлар тереңінен жеткен тас мүсіндердің көбінесе жұмсақ тастарды үшкір құралмен ұру ... ... ... ал ... ... ... бейнеленген бейнелерде көзді, мұрынды, ерінді шығыңқы етіп,бөлек етіп көрсету үшін тасты егеп, адамның өзін нәзіргідей етіп көрсетуі, көп ... ... ... ... ... ... бір тас мүсінді алсақ та көпшілігінде міндетті түрде екі қолымен немесе бір қолымен ернеулі ыдыс ұстап тұрғаның көресіз. ... ... ... ... ... сусын ыдыс ұстатып қойса, басқа біреулері ернеулі биіктеу, бүйірі шығыңқы құмыра- ... ... ... ... ... ... ... ауданы Алыс Жайсаннан табылған тас мүсіндерде аяқтарын малдасқырып, қайқы етік киіп отырған адамдардың суреті өте тамаша шыққан. Шебер аса ... сұр ... ... аяқ киімді тастың етіне шығыңқы етіп шауып, жылтыр етіп егеп жасағаны шеберлікті қажет ететін өнер иесі екені таң ... ... ... бұл тастардың мойнына моншақ пен құлағына таққан сырғалары барлары да ... ... ... ... ... ... сан ғасырлар бойы қожалық еткен, артына бай мұралар қалдырған бабаларымыздың ... оқып ... кең жол ... ... белгілі.
Мен мектеп қабырғасында оқып жүргенде төл тарихымызға зер салып, жарияланған мақалаларды үзбей оқыдым. Олардың көбі ұлтжанды, тарихтың қамқоршысы ретінде жазылғаны мені әр ... отан ... оның ... ... ... мақтаныш сезімі билеп тұрады. Сол себептен болар, өлкеміздегі бабаларымыздың сыры ашылмай ... ... ... ел ... ... үшін ... ... деген мақсат қойдым.
Осы оймен облыстық тарихи-өлкетану мұражайының ғылыми қызметкерлерімен ақылдаса отырып, ... - ... ... ... Ол үшін осы ... ... ... кітаптарды және мұражай қорының материалдарымен жан-жақты танысып, жалпы өлкеміздің түркі тас мүсіндердің таралуы және тарихы жөнінде шамамның ... ... ... ... ат ...
Осы ғылыми тұрғыда зерттелген материалдарды қорыта отырып және әрі қарай археологиялық зерттеуді ұштастыра отырып, төмендегі пікірді білдіремін:
* Түркі ... ... ... ... ... ... ... түркілердің тас мүсіндердің киелі қорларын мұражайға айналдыру мақсатымен тиісті орындарға шығу.
* Сынып оқушылардың облыс көлеміндегі тас мүсіндері бар жерлерге ... ... Қала ... ... тас мүсіндердің тарихын таныстыру мақсатымен ғылыми конференция ұйымдастыру.
* Жергілікті жерлерде сақталған тас ... ... ... ... ... ... алдында мәселе қою.
Қорыта келгенде, өзімнің негізгі мақсатым ... ... ... асыл ... ... таныстыру, оны әрі қарай зерттеу қажеттілігі және ... ... үшін ... ... шамам келгенше ғылыми тұрғыда баяндадым. Менің бұл еңбегім өзімнің әріптестерімді және ... ... деп ... ... ... ... ... Ә.Марғұлан. 10бет. Алматы. 1966ж.
* Аманжолов К.Р. Алматы. 2002ж. 166 бет.
* Досымбаева А. Тараз. 2002ж. 10 ... ... Э.А. ... ... 1987ж. 97-98 ... Досымбаева А. Тараз. 2002ж. 15 бет.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстанның археологиялық зерттеу тарихы15 бет
Дүлдүлдер өткен... дүбірлі даланы тербеп10 бет
Мүсірепов Ғабит Махмұтұлы6 бет
Мүсірепов Ғабит Махмұтұлы өмірі4 бет
Саз әлемінің сардары9 бет
Ғабит Мүсірепов (1902-1985)7 бет
Арал теңізінің тарихы7 бет
Арал теңізінің экологиялық мәселелері3 бет
Дамып жатқан елдерге шет елдердің көмек мәселелері6 бет
CDMA-450 технологиясының негізінде Жамбыл облысы Қаратау қаласында сымсыз желіні ұйымдастыру51 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь