Тілдер типологиясының негізгі ұғымдары

Мазмұны

Кіріспе 3
1 Типология ғылыми танымның әдісі ретінде 4
1.1 Типологиялық салыстырудың әмбебаптылығы 4
1.2 Жалпы типологияның бөлімдері 4
1.3 Лингвистикалық емес типология 4
1.4 Лингвистикалық типология 5
2 Лингвистикалық типологияның негізгі бөлімдері 5
2.1 «Тілдер типологиясы» терминінің мазмұны 5
2.2 Тілдер типологиясының бөлімдері 9
3 Лингвистикалық типологияның негізгі ұғымдары 27
3.1 Тілдік тип және тіл типі туралы ұғым 27
3.2 Изоморфизм мен алломорфизм ұғымы 28
3.3 Анықтау үшін әмбебаптар туралы және типологияның мәні
туралы ұғымдары.
29
3.4 Тіл.эталон туралы ұғым. 31
4 Типологияның басқа лингвистикалық пәндермен байланысы. 33
Тест 34
Әдебиеттер 43
«Типологиялық зертеулердің негіздері» пәнінің мақсаты студенттерді ана тілімен салыстыру тұрғысында үйренетін тілдің фонетикасы, грамматикалық құрылысы мен сөздік құрамы бойынша барлық мәліметтерді қажетті жинақтау кезіндегі типологиялық зерттеу әдістемесіне үйрету.
Пәнді зерделеу міндеттері:
1) тілдер типологиясының негізгі ұғымдары мен типологиялық зертеулер тарихына кіріспе;
2) ана тілі мен үйренетін шет тілдің жйелерін тұтасынан және тілдердің барынша ортақ белгілерін, өзара байланысы мен шариттылығын таба отырып, ішінара жекелеген микрожүйелерінд салыстырып қарастыру;
3) үйренетін және ана тілдің тіларалық айырмашылық белгілерін зерделеу, сөйтіп болашақ кәсіби мамандықтарының ұтымды негізін қалау.
Зерделеу нәтижесінде студент:
1) типологиялық зертеулердің әдістемесі мен тарихын;
2) бөлініп алынған категориялар саласында тіларалық сәйкестіктерді;
3) салғастырудың тұтас сипатын қамтамасыз ететін мазмұнды, формальды және функционалды категориялардың кешенін;
4) шет тілді үйрену мен аудармаға ана тілі құрылымының ықпалының сипатын білуге тиіс.
Зерделеу нәтижесінде студент:
1) тілдік материалды қарастыруға жүйелік жолды қолдануға;
2) салғастырылатын категориялардың мазмұндық жағына сүйенуге;
3) салғастырылатын бірліктердің функционалдық ерекшеліктерін ескеруге;
4) құрылымдарының барлық деңгейлерінде шет және ана тілдерінің типологиялық ерекшеліктерін талдауға;
5) ана және шет тілдердің қүрылымдық және функционалдық ұқсас (изоморфалық) және құрылымдық айырықша (алломорфалық) нышандарын анықтауға;
6) болашақ мамандар ретінде алда кездесетін қиыншылықтар мен оларды еңсеру тәсілдерін болжай білуге үйренуге тиіс.
Әдебиеттер

1 Аракин В.Д. Сравнительная типология английского и русского языков.: учеб. пособие для студентов пед. ин-тов по спец. «Иностр. яз.» – 2-е изд. – М. : Просвещение, 1989. – 254 с.
2 Буранов Дж. Сравнительная типология английского и тюркских языков: учеб. пособие для пед. ин-тов. – М. : Высш. шк., 1983. – 267 с.
3 Демесинова Н.Х. Сопоставительная грамматика казахского и русского языков. Синтаксис. – Алма-Ата, 1959. – 259 с.
4 Исаев С., Нуркина Г. Сопоставительная типология казахского и русского языков: учебное пособие. – Алматы : «Санат», 1996. – 272 с.
5 Исаев С.М., Исмагулова Б.Х., Тажмуратова А.Е, Баяндина С.Ж. Сборник упражнений по сопоставительной типологии русского и казахского языков. – Алматы, 1994. – 145 с.
6 Резвецова М.Д., Афанасьева О.В., Самохина Т.С. Практикум по сравнительной типологии английского и русского языков. – М. : Просвещение, 1989. – 197 с.
7 Смирнова Н.Ф., Нехай О.А., Богушевич Д.Г. Практикум по сравнительной типологии английского и русского языков. – Минск, 1988. – 179 с.
        
        Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрілігі
С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті
Г.Х.Демесінова, Х.Б.Мағзұмов
ТІЛДЕР ТИПОЛОГИЯСЫНЫҢ НЕГІЗГІ ҰҒЫМДАРЫ
Жоғары оқу орындарының
тіл мамандықтары студенттеріне арналған
«Типологиялық ... ... ... ... ... 81’44 (075.8)
ББК 81.2 я 73
Д 29
С.Торайғыров атындағы ПМУ ғылыми кеңесі ... Қ. ... - ... ... ... С.Торайғыров
атындағы ПМУ профессоры.
Қ. Х. Текжанов - филология ғылымдарының кандидаты, ИНЕУ ... 29 ... Г.Х., ... ... ... ... ... жоғары оқу орындарының тіл
мамандықтары студенттеріне арналған «Типологиялық ... пәні ... ... құрал. – Павлодар, 2006. – 44
б.
ISBN 9965-439-81-6
Бұл құралға лингвистикалық типологияның негізгі ... ... ... енгізілір, студенттерде жалпы және жеке тіл білімі
контексінде тілдерді типологиялық сипаттау туралы тұтас ұғым қалыптастыруға
бағыттылған
|Д 4602020000 |УДК 81’44 (075.8) ... |ББК – 81 я 73 ... ... 652 –
19 – X
| |© Г. © ... Г.Х., |
| ... Х.Б., 2006 |
| |© ... ... Павлодар |
| | |
| ... ... 2006 ... ... ... пәнінің мақсаты студенттерді ана
тілімен салыстыру тұрғысында үйренетін ... ... ... мен сөздік құрамы бойынша барлық мәліметтерді ... ... ... ... әдістемесіне үйрету.
Пәнді зерделеу міндеттері:
1) тілдер типологиясының негізгі ұғымдары мен типологиялық зертеулер
тарихына кіріспе;
2) ана тілі мен үйренетін шет ... ... ... және ... ... ... өзара байланысы мен шариттылығын таба ... ... ... ... қарастыру;
3) үйренетін және ана ... ... ... ... сөйтіп болашақ кәсіби мамандықтарының ұтымды негізін қалау.
Зерделеу нәтижесінде студент:
1) типологиялық зертеулердің әдістемесі мен тарихын;
2) бөлініп ... ... ... тіларалық сәйкестіктерді;
3) салғастырудың тұтас сипатын қамтамасыз ететін мазмұнды, формальды
және функционалды категориялардың кешенін;
4) шет ... ... мен ... ана тілі ... ... ... ... нәтижесінде студент:
1) тілдік материалды қарастыруға жүйелік жолды қолдануға;
2) салғастырылатын категориялардың мазмұндық жағына сүйенуге;
3) салғастырылатын бірліктердің ... ... ... ... ... ... шет және ана ... ерекшеліктерін талдауға;
5) ана және шет тілдердің қүрылымдық және ... ... және ... ... (алломорфалық) нышандарын анықтауға;
6) болашақ мамандар ретінде алда кездесетін қиыншылықтар мен ... ... ... білуге үйренуге тиіс.
1 Типология ғылыми танымның әдісі ретінде
1.1 Типологиялық салыстырудың әмбебаптылығы
Типология ғылымның ерекше бөлігі ретінде білімнің барлық ... ... ... ... жиынтығынан тұратын түрлі объектілерді
таксономикалық сипаттау, жіктеу және салыстыру лингвистикалық, сол сияқты
лингвистикалық емес ... да ... ... ... тіл ... ... т.б.) қолданылады.
Ғылыми құрылымдарда салыстырудың екі түрін бөлуге болады:
1) субстанциялы салыстыру (яғни нақты бұйымдар мен заттарды ... ... ... сандар мен басқаларының типін заттандыру);
2) субстанциялы емес салыстыру (ғылым мен ... ... ... ... мен олардың элемнттерін болжамды салыстыру).
1.2 Жалпы типологияның бөлімдері
Ғылыми танымның әдісі болғандықтан жалпы ... ... және ... ... біріктіреді, себебі екеуіне
субстанциялардың, құбылыстардың, нышандардың, фактілердің, қатынастардың,
уақиғалардың және ... ... ... ... табу ... ... және ... ұқсас. Оларды
диалектикалық бірлік ұстанымы бойынша біріккен белгілі ... ... ... ... ... ... ... тұрақтылығы-тұрақсыздығы және басқаларын
ескеріп, жіктейді.
1.3 Лингвистикалық емес типология
Лингвистикалық емес типология көптеген ғылымдарда ... ... ... етеді, оның қолданылаясы өте кең. Лингвистикалық емес
типология геология, тарих, ботаника, қоғамтану, ... ... ... ... ... және ... ... ғылымдарда
салыстыру әдісі бола алады. Бұл ғылымдардың бәріне ортақтық пен жекеліктің,
ұқсастық пен айырықшылықтың болуы тән, ... ... ... Өз ... ... ... әлемді танудың қисынды
тәсілдерінің бірі болып табылады.
Кейбір ғылымдарда типология дербес сала болып бөлінеді: ... ... ... ... адам психикасының онтогенезі
мен хайуанаттар психикасы онтогенезі арасындағы ... ... ... ... ... ... ... негіздерін, сол сияқты ұлттық ерекшеліктерін аша отырып,
қазіргі әлемде педагогикалық теориялар мен ... ... мен ... ... мен ... және ... сипаттарын зерделейді), мәдени-
тарихи типология (әр халықтың өз тарихының тұрғысынан тарихи құбылыстарды
түгендеумен және ... сан ... ... ... сол ... ... айналысады), салыстырмалы құқықтану, салыстырмалы
әдебиеттану (ұлттық әдебиеттерді бүкіл әлемдік әдебиеттің жалпы жүйесінде
салыстырады) және тағы ... бір ... ... ... басқалары жалпы
типологияның аралас бөлімдеріне тән.
Осындай параметрлермен жалпы типологияның басқа бөлімдерінің ортақ
ұқсастырушы нышандарын ... ... ... ... ... ... шамамен ұқсас
операциялары мен сәйкес тәсілдерінің болуы жалпы ... ... адам ... ... ... ... ... талдау
мен жіктеудің ұқсас әдістері мен ... бар ... ... болып
табылатынын көрсетеді. Салыстырудың барлық түрлерін типологияға жатқызып,
жалпы типологияны салыстырудын дара ғылымы деп есептеуге болады.
1.4 ... ... ... – бір ... ... ... негізгі,
елеулі сипаттарды, нышандарды топтастырумен және заңдылықтар шығарумен
айналысатын тіл ... ... ... типтері туралы және тілдік
құрылымның типтері туралы ілім. Оның тіл ... ... ... ... анықтайтын өз пәні, әдісі, бөлімі мен тарихы бар.
2 Лингвистикалық типологияның негізгі бөлімдері
2.1 «Тілдер ... ... ... ... ... жөнінде түрлі пікірлер бар: тіл мамандарының
біреулері типология ғылымының шеңбері мен көлемін шамадан тыс кеңейтсе,
басқалары, керісінше, типологияны зерттеудің мейлінше тар ... ... кең ... және ... ... ... ... мәні ғылымның
тұтас бөлімінің атауына – ... ... ... ... ... Тіл мамандарының көпшілігі тіл білімінде типологины
жекелеген тұтас тілдер мен тілдер топтарының жүйелері сияқты, ... ... ... мен ... ... ... жолымен зерделенетін тілдердің типтері ... ілім ... ... ... ... тіл ... ... аударма теориясын,
диалектологияны, алмасуды және лингвистикалық типологиямен тығыз байланыста
болып, зерттеу объектісі мен басқа арнайы ғылыми ... ... ... ... ... тым ... ... зерттеулер барлық тілдерде көрінетін ортақтықты бөлуді
ұсынады. ... ... үшін ... ... ... ... қатынас
ғана емес, тілде берілетін зат пен іс- қимыл, субъект, предикат, объект,
модальдық нышандарымен ... ... ... да ... Барлық тілдер
үшін осы ортақтық типолигиялық салғастырудың негізінде жатыр, себебі нақты
тілдік материалда оны ... ... ... ... ... (И.И. ... отырған мәнінде тілдердің ортақ мәндерін бөлу «типология»
ұғымының компоненті ретінде еніп, ... ... ... ... ... ... мен түгендеуді ұсынады (Б.А. Успенский).
Типология бұл мәнінде жекелеген ... ... ... ... ... құрылуын, бұл кластардың ірілеу
кластарға топтастырылуын, ең соңында, тіл типтерінің барынша ірілеу ... ... ... (Т.П. ... неғұрлым жиі мәні жекелеген тілдің ... оның ... ... ... ... (С.Д. ... ... М.В. Раевский).
Терминнің жеке мәні- әлдебір жалғыз тілдің типологиялық ... ... және ... оның ... ... ... (Б.А. ... Н.В. Охотина).
Типологиялық зерттеулерде типологияның белгілі бір бөлімдеріне шартты
түрде бекітілген түрлі ... ... ... ... ... типология», ... ... ... ... «конфронтациялық
лингвистика», «тілдік ... ... ...... тіл ... және басқалары. Comparative
historical method, ... ... ... ... ... ... ... Linguistics, Commparative
grammar, Confrontational linguistics және т.б. Ағылшын ғылыми әдебиетінде
«Comparative philology» тіркесі «жалпы тіл ... ... ... ... ... ... және «салыстыру әдісі», «салғастыру
әдісі» терминдері әдетте синонимді. Терминдердің ... ... ... әлі де ғылым ретінде берік қалыптаспағанын
көрсетеді. Тіл білімі ғылымында лингвистикалық типологияның ... ... ... пәнін, салғастырмалы және типологиялық әдістердің қарама-қарсы
қойылуын, туыстас және туыстас емес ... ... ... және ... емес ... және ... үшін жеткілікті материал жоқ.
Тілдерді салыстырмалы зерделеу туралы ... ... ... және «салғастырмалы әдіс» терминдерін көпшілік мойындады.
Салыстырмалы ... ... ... ... ... ал
салғастырмалы-синхронды тілікте туыстас, сондай-ақ туыстас емес тілдерді
салыстыру (салғастыру). Алайда бұл ... ... және ... емес
тілдерді салғастырудың арасына айқын шек қоймайды.
Типология пәнінің ... орай екі ... ... лингвистикалық типология - өзінің зерттеу пәніне тілдік
жүйелерді салыстырудың барлық түрлерін ... ... ... салыстырмалы лингвистика) қамтитын дербес ғылыми
пән;
2) лингвистикалық типология - ... ... мен ... ... қарсы қойылатын
салыстырмалы лингвистиканың дербес бөлігі (яғни құрылымдық
типология тәрізді).
Салыстырылатын тілдердің саны ерекше ... ... ... ... анықтау үшін);
2) туыстас тілдердің шектеулі саны;
3) екеу. Келіспеушілік себебі – ... ... ... ... ... ... болмауы.
Б.А. Успенский, Ю.В. Рождественский, В.Г. Гак ... ... ... ... ... ... негізгін:
1) тілдерді типологиялық жіктеу;
2) лингвистикалық әмбебаптылық;
3) тіл-эталон;
4) арнайы ... ... және ... ... ... ... ... анықтайды, түрлі туыстас және туыстас емес
тілдердің жүйелерін салыстырумен айналыстын ... ... ... бар ... ... шығармайды.
Қазіргі анықтамалардың сан алуандылығына қарамастан типология тілдер
жүйелерін салыстырудың әр түрлері ретінде ... ... және ... ... салыстырудың бірыңғай үрдісінің үш
жағын құрайды. Бұл ... ... ... ... қайта бірін- бірі
толықтырады.
Лингвистикалық салыстыру түрлері:
1) салыстырмалы – генеалогиялық ... ... ... тілдердің
ортақ ата тұлғаларын қайта құру);
2) тілдердің жүйелері мен шағын жүйелерін типологиялық салыстыру:
а) туыстас (жақын туыстас және алыс туыстас);
б) ... емес – бір ... ... ... жүйелі тілдер;
3) ареалды лигвистика, бұған белгілі бір ... ... ... ... ... Г.П. ... доминанттық жіктемесі, бұл доминнанттық нышандар
негізінде тілдік типтерді анықтайды.
А.Е. Карлинский салыстырмалы әдісті, салғастырмалы әдіс пен құрылымдық
типология ... ... ... ... ... (фонология,
грамматика), сондай-ақ ашық (лексика, фразеология) ... ... ... ... ... ... және ... емес) тілдерінің арасында
ұқсастықтарды (айырмашылықтарды емес) табады. Салғастырмалы ... деп ... ... ... бір-біріне қатыстық тілдік құбылыстардың
ерекше белгілерін зерделеу, синхронды ... ... ... ... ... ... жүйелік идиоматикасын (диаморфизмін)
анықтау түсіндіріледі; ... екі ... ... ... ... ... да, ... (шетел) тіліне, сол сияқты ... және ... ... ... әдістемелігінің лингвистикалық негіздерін жасаудың
өзекті қолданбалы міндеттерін шешеді. Типологиялық әдіс ... ... мен ... әлем ... ... құбылыстарын зерделеу
мен олардың типологиялық сипаттамаларын құру; әлем тілдерінің ... ... ... ... ... оқытудың лингвистикалық негіздерін
жасау.
Сипаттама жұмыстарының алынған нәтижелерін синтездеумен айналысатын
лингвистикалық типологияның лингвистикалық емес ... ... ... ... саласын өзіне алуға тиіс.
2.2 Тілдер типологиясының бөлімдері
Ғылыми әдебиетте лингвистикалық типологияның негізгі әдістері мен
бөлімдерін дәл ... ... В.Д. ... ... ... типологияға
төмендегі бөлімдер кіреді.
Жалпы типология генетикалық және ... ... ... ... ... ... ... ұқсас және айырықша
белгілерінің сомасын табумен байланысты жалпы проблемаларды зерделейді.
Типологиялық зерттеулер ... ... ... кең ... ... ... ... шеңберінен тыс лингвистикалық қадағалаулар
шығарады, сөйтіп ... ... ... ... шешуге мүмкіндік
береді.
Жеке типология бір тілдің немесе туыстас, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... зерделейді. Бастапқы
сәті материалдық тұлғаның ортақтығы емес, туыстас емес ... ... ... ... ... ... ... (жіктеу
есімдігің жүйесі, белгілі бір мысалы, қызмет функциялы ... ... ... ... түрі - ... (диахронды) типология жекелеген
тілдер ахуалы типологиясының, жекелеген тілдер мен тілдер топтары құрылымы
типологиясының тарихи ... ... ... типтен
аналитикалық типке көшу немесе грамматикалық категориялар құрылымының тіл
тарихының көне ... орта және жаңа ... ... ... ... ... ... жүйелер типологиясы
тілдердің жекелеген шағын жүйелерінің, ... ... ... ... лексикалық жүйелерді, сөз
типологиясын т.б.) зерделейді.
Ареалды типология белгілі бір аймақтағы (Балқан түбегі, ... ... ... ... ... ... мен ... мысалы болгар, албан және румын тілдерінде постпозитивтік
артикльдің қалыптасуы.
Ана және шет тілдердің салыстырмалы ... ... ... тілдің
ана тіліне қатысты типологиялық сипатын, көмегімен оқушының ана тілінде жоқ
шет тіл құрылымының компоненттерін ескеруге болатындай әдістер мен ... үшін шет және ана ... ... ... типологиялық
сипаттарын(нышандарын) табуды, оларды үйренушілердің ана ... ... ... зерделейді.
Профессор Д.Буранов бұрынғы типологиялық ... ... ... ... ... ... мына ... ұсынады:
1) жүйелік жақындық;
2) генетикалық жақындық;
3) ... ... ... сандық шектеулігі мен
шектелусіздігі;
4) салыстырылатын ... ... ... шектеулігі мен
шектелусіздігі;
5) тереңдік-беткі тепе-теңдігі мен тепе-теңсіздігі;
6) этикалық-эмикалық ... ... ... жол,
8) салыстыруға деңгей аралық жол;
9) салыстыруға контенсивті жол;
10) салыстыруға формалды жол;
11) тіл-эталонның шектеулігі мен ... ... ... ... мен аяқталмауы.
Салыстырылатын тілдердің жүйелік жақындығы салыстырылатын тілдерді
анықтайтын тілдік типтердің ... ... ... ... ... ... жақындығы барынша тән.
Генетикалық жақындық – тіларалық корреспондацияланатын ... ... ... тіл ... ... тілдер жүйелерінің ... ... ... – салыстыруға енгізілегн тілдер тізімінің ашық немесе ... ... ... ... ... – белгілі бір
тілдік құбылыстар ... ... ... ... ... аймақтық шартты шектелуі.
Терең–беткі тепе–теңдік пен тепе–теңсіздік – ортақ терең мағынасымен
біріккен ... ... ... ... немесе сәйкессіздігі.
Мұнда салыстырылатын тілдердің негізінде жатқан жинақталған тілдік мағына
тереңдік құрылым ретінде ... ... ... ... ... ... ... семиологиялық релевантты дерексіздендірілген
бірліктермен сәйкестігін шамалайды. Мысалы, ... ... ... ... грамматикалық категория белгілі бір
қосымшаның немесе қосымшалардың ... ... ... ... бұл қосымшалар тілдің этикалық шағын деңгейіне, ал олардың
дерексіздендірілген корреспонденттері ... ... ... ... ... ... Егер ... тілдерде етістілік етіс
морфемасымен айтылса, онда эмикалық сәйкестігін көрсетеді. Алайда этикалық
шағын деңгейде бұл ... ... ... мүмкін.
Салыстыруға атомарлық жол белгілі бір категорияны деңгейлік оқшаулау
ретінде сипатталады. Типология ... ... бір ... ... бір ... ... ... іс жүргізеді.
Салыстыруға деңгей аралық жол деңгейлік оқшаулауға қарсы қойылады. Ол
белгілі бір ... ұғым тіл ... ... ... ... ... (деңгей аралық синонимдер, тіл ... ... ... ... ... ... жол
салыстырылатын тілдер жүйелерін толық түгендеу үшін ... ... жол ... категориялардың семантикалық
негізде бөлінуі. Таңдалған семантикалық инвариант салыстыру үшін метатіл
болып қызмет етеді.
Салыстыруға формалды жол ... ... ... ... ... Тілдік жүйелерді салыстыруды не сипаттап, не
салыстыру үшін ... ... ... көмегімен формалды жүзеге
асыруға болады.
Практикалық мақсаттарда тіл-эталонның шектелулігі мен ... ... үшін ... ... ... ... болатын: а)
максималды тіл-эталон (метатіл); ә) минималды тіл-эталон (метатіл).
Бұл екі вариант өз қызмет саласымен ... ... ... ... ... ие болып, тілдік ... ... ал ... ... ... өз ... тілдердің
генетикалық және ареалды тобының шегінде және екі нақты ... ... ... ... аяқталуы мен аяқталмауы да зерттеу
көлемімен және тіл-эталонның қызмет саласымен байланысты. Тілдік жүйелерді
салыстыру үрдісі екі ... ... ... кезеңі;
ә) тілдесу кезеңі.
Бірінші кезеңді ішкі тілдік үрдіс ретінде сипаттауға ... ... ... болып табылады. Типологиялық ... ... және ... ... ... Шектеулінің екі типі
айырықшаланады:
1) сандық –тілдік;
2) ... ... ... салыстыруға алуға болатыны:
а) бірыңғай тілдік типтің екі типі;
ә) түрлі типтердің екі тілі;
б) бір типтің бірнеше тілі;
в) ... ... ... ... шектеу белгілі бір категориялық ұғым құралдарын деңгейлік
оқшаулаумен байланысты.
Сөйтіп лингвистикалық типологияның бөлімдерін ... ... ... сипаттауға жолдар:
1) зерттеу объектісі;
2) тілдің екі қырына қатынасы;
3) тіл иерархиясы деңгейлеріне ... ... ... ... Зерттеу объектісі бойынша лингвистикалық типологияның бөлімдері
Зерттеу объектісі бойынша лингвистикалық типологияға төменгі бөлімдер
енеді:
1) генетикалық типология;
2) ... ... ... ... ... типологиясы.
2.2.1.1 Генетикалық типология
Генетикалық типология салыстыратын тілдердің гентикалық ортақтылығын
ескере отырып, ... ... ... ... ... жүйелерін салыстырумен айналасады. Бұл жағынан генетикалық типология
жеке лингвистикалық сипатқа ие.
Генетикалық типологияның негізгі мақсаты-туыстас тілдерде ... ... ... ... ... ... этикалық деңгей
бірліктердің материалды ұқсастығына негізделеді. Этикалық ... ... ... ... ... бірліктерінің тепе-
теңдігіне тәуелді болып табылады. Басқаша айтқанда, генетикалық типологияға
тереңдік-беткі тепе-теңділікке тән. Ол тарихи ортақтастығын ... ... ... ... ... ... түрлі тілдердің
жүйелерінде сәйкес лингвистикалық бірліктердің таралу дәрежесін зерделеумен
айналысады.
Генетикалық типология ... ... ... а) ... ... ә) ... ... (диахронды-тарихи) типология тілдер жүйесін
диахронды тұрғыда салыстырып, белгілі бір топ ... ... ... ... ... ... ... генетикалық
туысқан тілдердің жүйелерін синхрония тұрғысынан салғастырумен айналысады,
тілдер жүйесін белгілі синхронды ... ... сол ... тән ... ... ... ... тауып анықтайды.
Тарихи типологияны барынша ірі бөлуді М.М.Гухман ұсынып, тарихи
немесе диахронды ... ... ... ... ... ... диахронды
типология);
ә) тарихи функционалды типологияны ажыратады.
Ол лингвистикалық ... ... ... ... ... ... ... типологияны лингвистикалық типологияның арнаулы бөлімі
ретінде ... ... ... ... ... тип ішінде салыстырылатын тілдер жүйелерінің
генетикалық шектеулілігі;
ә) ... ... ... ... немесе жабық болуы;
б) тереңдік-беткі ұқсастық;
в) этикалық және эмикалық деңгейлер бірліктерінің сәйкестігі;
г) іс-қимыл ... ... яғни ... ... ... мен ... қарай тіл иерархиясының жекелеген
деңгейі бірліктерін оқшаулап салыстыру мүмкіндігі;
ғ) зерттелуші тілдердің жүйелік ... ... ... ... ... ... тіл-эталонның
шектеулігі.
Көрсетілген қасиеттер жиынтығының негізінде тілдердің ... ... ... ... ... ... ... қасиеттеріне негізделеді.
Сойтіп, генетикалық типология – лингвистикалық типологияның терең-
беткі және ... ... ... тілдік типті
анықтайтын бөлімі. Генетикалық типология терең категориялы ұғымдардың ұқсас
беткі ... ... ... ... микротиптердің жалпы
типологиялық макротиптердің арасында орнын анықтайды. Соңғысы терең-беткі
тепе-теңдікке бейтарап болып, ... ... ... ... ... ... туысқан тілдер жүйесін
динамикада да, статикада да ... ... тіл ... кезеңдендіруді негіздеудің бірі
ретінде қызмет етеді.
Тарихи даму үрдісінде тіл ... тіл ... ... ... ... үш ... ... бір морфемалық сөзге айналуы
(д.г. * dagaR> д.а. dǽз > н.а. day), бағыныңқы компоненттің родта, ... ... ... ... ... оның мысалы, XV ғасырда ... ... сөз ... ... алмасуы; осалдың [ə]
(графикада е) түсіп ... ... сын есім ... ... ... байланыс айтылымының тұлғасы ретінде қиысуды жоғалтқан, тілдің
бүкіл құрылымына соқтығысып, тіл ... ... ... ... ие болған. Мұндай өзгерту тиісті тілдің тарихын кезеңдендіруге
тікелей қатысты.
Үш морфемалық ... бір ... ... ағылшын тілінен
басқасында да орын ... Көне ... ... ... ... ... ... көне герман тілдерінің – бәрінде ертеде үш ... ... ... ... ... врем-ен-а; латынша hom-in-
is – адамды, virt-ut-em – қайырымды (вин.пад.ж.т.). Осылайша үш ... көне ... осы ... ... ... ... бірі ... қарастырылуы мүмкін.
Көне тілдердің негізгі типологиялық нышандарының бірқатар тілдерге
ортақ, сипаты бірдей ұқсас заңдылықтар бойынша жүріп, ... ... ... ... ... диахроникалық константа аталады.
Диахроникалық константалар – ... ... ... ... ... кезеңдендірілуімен тығыз байланысты бірқатар тілдер
құрылымының өзгеруінің ұқсас үрдістері ... ... ... ...... ... құрамдас бөлігі –
барлық, генетикалық немесе ареалдық шектеулерден тыс ... ... ... және ... ... ... ... табумен
айналысады.
Өз операцияларын типтік нышандарды анықтаумен ... ... ... генетикалық және ... ... ... ... Құрылымдық типологияның түпкі мақсаты –
тілдердің әмбебап қасиеттерін табу.
Құрылымдық ... ... ... ... ... жақындыққа индиффенренттілік;
ә) генетикалық жақындыққа индиффенренттілік;
б) зерттелетін тілдердің салаларының немесе санының ... ... ... ... ашықтығы;
в) ареалды шектеусіздік;
ғ) терең-беткі тепе-теңдіктің болу немесе болмау мүмкінділігі;
д) этика-эмикалық тепе-теңдікке бейтараптылық;
е) салыстыруға атомарлық және деңгей ... ... ... ... ... шексіздігі;
з) типологиялық операциялардың аяқталуы.
Құрылымдық типологияның пәні мен міндеттері төрт бөлімге бөлінеді
(Ю.В.Рождественский):
1) лингвистикалық әмбебаптар;
2) тіл-эталон;
3) типологиялық ... ... ... ... ... ... ... фактілер унификациясы
үрдісімен, әлем тілдерінің барлық немесе белгілі бір топтарының жүйелеріне
тән ортақ белгілерді анықтаумен, ең ... ... ... ... әдісін жасаумен байланысты.
Тіл-эталон лингвистикалық құрал немесе жүйе болып табылады, ... ... ... ... ... ... ... асырылады.
Тілдердің типологиялық жіктелуі генеалогиялық ... ... Ол ... ... нышандар бойынша бөлінуімен, тілдік
типтер мен типтік нышандарды анықтаумен байланысты.
«Типологиялық теория» ... ... ... ... ... ... білдіреді. Осы типологиялық теориялардың
көмегімен түрлі тілдер жүйелерінің арасында ... мен ... ... ... туыстық дәрежесін белгілеуге ... ... ... ... ... және шектеусіз саны
жүйелерін салыстырумен ... ... және ... ... және басқа сол сияқты мәселелер енеді.
2.2.1.3 Ареалды типология
Ареалды типология белгілі бір ... ... ... ... таралу және жақындық тұрғысынан тілдік жүйелерді салыстырумен
айналысады. Ареалды әдіс ... ... және ... ... ... өзара жерінің немесе оларға үшінші тілдердің ... ... ... ... ... ... ... дәрежесіне
қарамастан тілдердің туыстуасуын ... ... ... ... ... қос ... ... зерттеудің объектісі
болып табылады. Лингвистикалық әдебиетте тіл білімінің осы ... ... ... бар: «ареалды лингвистика», «лингвистикалық
география» т.б. Ареалды типологияның зерттеу шеңберіне төмендегі ... а) ... мен ... шектеулерді зерделеу; ... ... ... б) туыстас және туыстас емес тілдер
жүйелерінде жекелеген белгілердің таралуын зерделеу; б) ... ... ... және ... ... зерделеу; в) жекелеген тілдік
өзгерістерді ... және ... ... ... г) ... ... ғ) ... зерделеу; д) ауысқан түрлі
жіктерді зерделеу; е) түрлі тілдердің өзара ... ... ... бір ... ... ... тілдік қатынас, дүбара тілдер
және ... ... ... ... ... тілі ... ... Америкада, Азияда, Африкада) табиғатын, сол
сияқты Pidgin English (Қытайда, Австрияда, Океанияда, Гавай ... English, Fanagalo English, ... English ... ... тілдерінің
мәртебесін анықтауға және басқаларына байланысты ... ... ... ... негізгі модификациялаушы факторлары:
а) іс-әрекет саласының ареалды шектеулігі;
ә) генетикалық жақындыққа индифференттілік;
б) жүйелік жақындыққа индифференттілік;
г) тіл-эталонның шектеулігі;
ғ) терең-беткі барабарлықтың болу мүмкіндігі;
д) салыстыруға ... жол ... ... ... ... ... жоспарының таңдап алынған ортақ
бірліктің тіларалық ... ... ... ... ... және ... ... топтар тілдерінің типологиялық
ұқсастығын анықтайды. Оның ... ... саны ... ... ... ... ... болады. Салғастырырылатын тілдер
санының шектеулігінен салыстырмалы типология ... ... ... ... ... ... саны жүйелерін зерделеу негізінде
алынған нәтижелерді құрылымдық типология ... ... ... табу үшін ... ... Өз кезегінде тілдік құрылымды «атомдау»
жолымен алынған құрылымдық ... ... ... ... ... табу кезінде пайдаланылуы
ықтимал. Салыстырмалы типология ... ... әр ... жеке әр ... ... жасайды. Салыстыру ... ... табу көп ... ... ... ал ... изоморфтық құбылыстардың бір ярустылығынан басталады.
Екі немесе одан көп ... ... ... жеке әрбір
салғастырылатын тіл жүйесінің бұрыннан белгілі материалында құрылады. Мұнда
әр деңгей ... ... тән ... жеке де, басқа деңгей
бірліктерімен өзара қатынаста да ескеріледі. Бір уақытта бірнеше ... ... ... ... ... Мұндайда екі тіл жүйелерін
салғастыру бастапқы үрдіс болып табылады. Әдетте екі ... ... ... ... екі тіл ... одан әрі ... саны ... типология қосарлы мақсатты-теориялық және қолданбалы
(немесе оқу) мақсатты көздейді.
Салыстырмалы ... ... ... генетикалық туыстыққа индифференттілік;
ә) жүйелік жақындыққа индифференттілік;
б) салыстыруға ұғымдық немесе контенсивтік жол;
в) салыстырылатын тілдер санының шектеулігі;
г) салыстыруға деңгейаралық жол;
ғ) инварианттардың аралық ... ... ... ... ... ... минимальдылығы;
ё) салыстырылатын тілдер жүйелерінде тиісті бірліктердің терең-беткі
тепе-теңдігіне индифференттілік.
Салыстыруға байланысты характерология және ... ... ... ... ... және ... айтылып өткен
бөлімдерінің арасында айқын қарама-қайшылық жоқ. Профессор Д.Буранов сондай
әрекет жасап көрген.
Характерология – генетикалық ... және ... емес ... саны ... ... ... ... салыстырмалы
зерттеумен айналысатын лингвистикалық типологияның бөлімі. Характерология
пәнін нақтылау В.Матезиустың есімімен ... ... ... ... ... ... Оның ... бөлінген тілдік типтердің барынша тереңдетіле
зерделенуімен пайымдалады.
Тілдік жүйелерді салыстыру әдісі ретінде хронология ... ... ... ... ... ... ... хронология басқалармен салыстыру бойынша бір тілдің
немесе тілдер ... ... ... ... ... ... лингвистика салғастырмалы лингвистиканың синонимі болып
саналуы мүмкін. Олар ... ... ... ал ... термині
«салғастырмалы» терминінің өзге тілдік ... ... ... ... ... гөрі оқыту әдістемелігіне
жақынырақ. Топтастыру-трансформациялық әдіс салыстыру үшін барынша қолайлы
әдіс ... ... ... мен ... ... ... төмендегі
факторлардың негізінде айырықшаланады:
а) контрастивті лингвистика лингвистикалық типологияға қарсы ... ... ... лингвистикалық типологияның бөлімі болып
саналады;
ә) контрастты лингвистика бойынша ... ... ... ... және ... ... ... ал
салыстырмалы типологияда олар қатаң дифференцияланады;
б) контрастивті лингвистика екі тіл жүйелерінде бір деңгейлік сәйкес
құралдарды зерделейтін ... ... ... ал ... ... жүйелерін көп деңгейлі салғастыру көбірек тән.
Сөйтіп, қазіргі лингвистика ғылымында лингвистикалық типология ... ... ... ... жалпы тіл білімінің жалғыз бөлімі
болып табылады да, әрқайсысының өз ... ... ... мен ... ... ... ... және салыстырмалы типология оның негізгі
бөлімдері ... ... ... Бірі ... ... ... типология бөлімдерінің арасындағы көптеген ... ... ... ... өзара байытуға негіз болып қызмет
етеді. Сонымен ... әр ... өз ... бар, ... ... ... – Лингвистикалық типологияның бөлімдері
|Жалпы типология |
| |
| ... емес | ... ... ... | | |
| | | |
| | | |
| | | | | |
| | | | | |
| ... ... ... ... |
| ... ... |типология |типология |
Лингвистикалық типологияның жалпы мақсаты – тілдік типтерді ... ... ... ... ... ... типология тілдердің шектеусіз саны шегінде ортақ
мәселелерді қарастырады, ... ... ... ... (яғни
туысқан) тілдердің жүйелерін ... ... ... ... бір ... ... таңдайды, ең соңында, салыстырмалы типология
тілдердің шектеулі санының жүйелерін зерделейді.
Функциясы бойынша салыстырмалы ... ... ... ... бар, ... ... мыналар:
1) құрылымдық типология глобалды типті нышандарды, ал ... ... ... ... тән минималды типті нышандарды
табады;
2) өзінің зерделеу объектісіне ... ... ... ... ... ... мүмкін, ал салыстыру типологиясы нақты бар немесе
болған тілдердің жүйелерімен шектеледі;
3) құрылымдық типология типті нышандарды ... ... ... ал ... типология салыстырылатын тілдер ... және ... ... жолымен табады;
4) құрылымдық типология үшін жекелеген ярустардың ... ... ал ... типология үшін тіл ... ... ... ... ... зерделеу басты
болып табылады.
2.2.2 Тіл иерархиясы деңгейлеріне қатысы бойынша лингвистикалық
типология бөлімдері
Лингвистикалық ... тіл ... ... ... ... ... ол ... морфологиялық, лексикалық және
синтаксистік деңгейлердің бірліктерін салыстыра ... ... ... ... ... типологтардың көпшілігі тіл деңгейлерін шектеуді жөн
санайды. Белгілі бір деңгейдің әлдебір бірліктерінің ... ... ... ... ... ... яғни құрылымдық,
генетикалық және ... ... ... яғни ... жол көбірек
тән, ал салыстырмалы типология түрлі деңгейлік бірліктерді ... ... ... ... ... оқшау қарастыруды қажет
етеді. ... ... ... ... ... ... ... шектеудің белгілі мағынасы бар, өйткені ондай
шектеусіз ... табу ... ... ... ... қатыстылық бойынша лингвистикалық
типологияның мындай бөлімдердің болуы ... ... ... ... типология;
б) морфологиялық типология;
в) синтаксистік типология;
г) лексикалық типология және басқалары.
2.2.2.1 Фонологиялық типология
Басқа деңгейлермен салыстырғанда бұл ... ... ... ... типологиялық көзкарас тұрғысынан барынша өңделген бөлім болып
табылады. Фонологиялық ... ... ... ... ... ... типология тілдің фонологиялық-эмикалық деңгей бірліктерін
салыстыруды білдіреді. Ол фонологиялық дифференциалды нышандарды бөлу
мәселелерімен, олардың ... ... ... ... ... ... ерекшеліктеріңің негізінде тілдерді
жіктеумен (тональды және тональсыз тілдер типі), әлем ... ... ... және басқаларымен айналысады.
Фонологиялық типологияны дамытудағы жетістіктерге ... ... ... ... ... ... мен ... квантитативтік критерийлерін,
А.Мартиненің тон мен екпін бойынша супрасегментті типологиялық жіктеуін,
Г.П. Мельниковтың ... ... ... ... ... ... және ... жатқызуға болады.
Түрлі нақты тілдердің фонологикалық ... ... ... ... де ... ... Фонетикалық типология
Фонетикалық типология тілдің фонетикалық деңгейінің бірліктерін
салыстырумен айналысады. ... ... ... ... ... типология туыстас, сол сияқты ... емес ... ... ... Оның ... ... ... немесе
тілдердің белгілі тобының дауысты дыбыстарының санын, ... ... ... ... тілдегі бинарноны анықтау, нақты тілдердің дауыстылары мен
дауыссыздарының үйреншікті айтылу ... ... ... ... ... бір айырықша дыбыстардың бар – жоғын ... ... ... ... ... ... мәліметтерді салыстыру
және басқа көптеген мәселелер енеді.
Фонетикалық және фонологиялық бірліктерді салыстыру ... ... ... және ... ... ... немесе фонологиялық типология метрикалық ... ... және ... ... ... ... ... зерттегенде пайдаланылуы мүмкін.
Фонетикалық және фонологиялық жүйелерді ... ... ... мен ... ... ... етуге тиіс.
2.2.2.3 Морфологиялық типология
Морфологиялық типология зерттеулерінің шеңбері өте кең. ... ... ... ... ... ... ... типологияны екі типке бөлуге болады:
1) тілдерді ... ... ... ... ... ... ... мәселелерімен айналысатын
морфологиялық типология;
Біріншісі тілдік типтерді ... ... ... ... ... ... ... Ол тілдерді белгілі бір
типтер бойынша жіктеудің жалпы ... ... ... ... типі салыстырудың жекелеген
мәселелерімен айналысады, онда салыстырудың, пәні ретінде мыналарды ... ... ... грамматикалық категорияларды салыстыруды,
грамматикалық категорияларды айту ... ... ... жүйелердің
тілдеріндегі грамматикалық мәндерді айтуды, ... ... ... ... морфема мен көмекші сөздердің (предлогтар мен
септеуліктің) синонимдік қатынастарын анықтап, бекітуді, сөз ... ... сын ... есімдік, етістік, үстеу, сан есім және ... ... ... разрядтарының грамматикалық
категорияларын (септік, сан, белгілі-белгісіз, жанды-жансыз, ауыспалық-
ауыспаушылық, мезгіл, аспект, ... рай, ... және т.б.) ... ... ... сипатын анықтауды, ... ... ... және морфосинтаксистік тәсілдерін, сөз
түрлену нышандарын, синтетизм мен аналитизмді анықтау және басқаларын
іріктеуге ... ... ... ... ... ... ... қызмет ете алады.
Категорияльды морфологиялық типология көрсетілген құбылыстарды
туыстас, ... ... емес ... ... ... ... екі тілде бинарно салыстырады.
Дегенмен деңгейлік жол барлық тілдерде бірдей өзін ... ... ... типология морфологиясы дамыған тілдер жүйелерін
салыстырғанда ... ... ... по сравнительной морфологии
тюркских языков» (А.М. ... және ... осы ... еңбектерге
жатады. Ағылшын тілі жүйесін түркі тілдері ... ... ... ғана ... ... себебі ағылшын және түркі
тілдері морфологиясының даму сипаты түрліше.
2.2.2. 4 Синтаксистік типология
Синтаксистік типология синтаксистік деңгей ... ... ... үшін сөз, сөз ... мен сөйлем негізгі ... ... ... Зерттеу сипатына қарай синтаксистік типология ... - сөз ... ... ... ... сөйлем деңгейінен,
сол сияқты синтаксистік функцияларын ескере отырып, түрлі ... ... ... мүмкін. Синтаксистік типология әдетте
тілдерді трансформациялық синтаксис негізінде салыстырады.
Синтаксистік ... ... ... ... И. И. ... ... Ч. Е. ... А. Мартине, В. Брендаль, Ю. В. Рождественский, Г.
П. Мельников, Н. Хомский және басқалары қолға алған. ... ... ... ... ... әр ... ... И. И. Мещаниновте сөйлем мүшелері әмбебап категориялар ретінде
көрінсе, Ч. Е. ... ... ... ... морфологиялық және
синтаксистік деңгейлерді біріктіреді, Т. Милевский концентриялы ... мен ... ... ... ажыратады, әмбебап синтаксис құру
және басқалары ұсынылады. Е. ... И. И. ... ... ... ... құрылым мәселелері қарастырылады. Н. З.
Гаджиева түркі ... ... мен ... ... ... ... қарастырады. А.А. Юлдашев пен басқалары аналитикалық
тұлғаларды бөлу ... ... ... ... ... мен ... нақты лингвистикалық категорияларды
синтаксистік сипаттаудың нақты ұстанымдарын, сол сияқты ... мен ... ... ... қатынастар типін сипаттау»
тәсілдерін жасауда.
Тіл ... ... ... ... ішінде типологиялық
сипаттаудың жалпы мәселелері В. Г. Адмони, Н. Д. Артюнова, И. Ф. Вардуль,
А. М. ... В. Д. ... және ... ... қарастырылған.
Ю. В. Рождественскийдің ... ... ... ... ... ... ... категориялары
туралы мәліметтер мен синтаксистік әмбебаптарды бөлудің көптеген нақты
мәселелері жан жақты сипатталады.
Проблемалардың ... ... ... типологияның нақты
мәселелеріне қатысты. Алайда синтаксистік типологияның барлық мәселелерін
толық ... ... ... жоқ. Бұл ... ... төмендегі
тақырыптардың кіруі мүмкін: синтаксистік ... пәні мен ... ... ... негізгі критерийлері мен метатілін құру,
синтаксистік типологияны лингвистикалық типологияның басқа ... және ... ... ... ... ... универсалийлер
жасау, әлем тілдерінің (жекелеген ... ... ... ... ... ... анықтау,
синтаксистік байланыстардың (атрибутивті, комплетивті, предикативті, т.б.)
типтерін анықтау, негізгі синтаксистік категорияларды бөлу, синтаксистік
құрылымының ... ... ... ... және ... ... типология
Тілдің лексикалық деңгейінің бірліктерін салыстыру лексикалық
типологияның басты міндеті болып табылады. Лексикалық ... ... ... ... бірліктермен айтылатын мәннің ... ... ... тіл ... лексикалық және
семантикалық типологияны біріктіреді. ... ...... және синтаксистік типология сияқты оның салыстырмалы
типологияның арнайы ... ... ... мүмкіндігі бар. Лексикалық
типологияның негізгі мәселелері түрлі типті ... – сөз ... ... ... тілдердің лексикалық-семантикалық
проблемаларына, ... ... ... сөзжасамға,
лексикографияға, лингвистикаға және басқаларына арналған арнайы еңбектерде
қарастырылды.
Лексикалық ... ... ... кіреді: 1) ... ... ... сөз ... 2) ... ... ... сөзжасамдық типология; ... ... 4) ... ... 5) кірменің
лексикалық типологиясы; 6) фразеологияның лексикалық типологиясы; ... мен ... ... ... 8) ... ... 9) ... лексикалық типологиясы; 10)
терминологияның ... ... 11) ... ... 12) ... лексикалық типология және
басқалары.
2.2.2.6 Деңгейлік ... ... ... ... ... ... типологияның кейбір
басқа шағын бөлімдерін бөлуге болады.
Супрасегментті типология бір ... ... ... және ... ... байланысты тілдердің
просодиялық бірліктерін (интонация, тон, акцент) зерделейді.
Символикалық типология сөздің ... ... ... ... ... Мысалы, сөздерде мұрын арқылы ... ана, ... mater, ... mother, ... Mutter, ... ... ... мәнді сөздерде болуы. Мұндай құбылыстың көптеген
тілдерде болуы оның типологиялық изоморфалығын ... ... ... аз ... ... ... бір тілдік топтармен немесе тілдік
одақтармен шекшеледі.
Функционалдық типология ... ... ... сол ... ... бір ... ... үшін қолданылуын зерттейді.
Функционалды ... ... ... немесе тіл ішілік болуы
мүмкін. Тіларалық функционалдық типология ішінара сөздің типологиялық ... ... ... ... бір тілдің формальдық құралдары
басқа тілдің белгілі бір формалдық құралдарына сәйкеседі. Түрлі ... ... ... түбі бір ... ... ... бір типті
конструкциялардың жиілгін ... ... ... ... ... табу ... Лингвистикалық типологияны тілдің екі межесіне қатыстылығы
бойынша бөлу
Айтылу меже мен мазмұн межеге қарай лингвистикалық типология ... ... ... ... ... ... тәуелді және өзара
шартты болғандықтан бұл екі бөлімінің әрқайсысының өз міндеттері, ... ... ... да, ... ... да ... ... қандай деңгеймен сайма-сай келуіне қарай
бірқатар басқа шағын бөлімдерді біріктіруі мүмкін. Осы ... ... ... ... және ... ... мүмкін.
2.2.3.1 Формалды типология
Формалды типология айтылу меже бірліктерін зерделейді. Мазмұн меже
бірліктерінің түрлі ... ... ... ... ... жүйелерін
салыстырғанда формалды немесе сыртқы -құрылымдық көзқарас тұрғысынан
типологтың тілдің барлық деңгейлерімен ... тура ... ... ... міндеттеріне бірқатар проблемаларды, соның ішінде
мыналарды жатқызуға болады: а) тілдің сыртқы немесе ... ... ... ... ... ... ... ұстанымын, яғни графикалық жүйені
(типологияны) белгілеу; б) ортақ ... ... ... мен
жасау ұстанымы; в) тілдердің әліпбиін жасау; г) тыныс белгілері ережелерін
жасау; ғ) формалды ... ... ... түрлі сөз тұлғаларын,
күрделі сөздерді, сөз тіркестерін, сөйлемдерді анықтау; инкорпорациялы және
полисинтетикалық ... ... ... мен ... ... құрылымын
зерделеумен байланысты мәселелер, қысқарту ұстанымдарын, ... ... әр ... бір ... ... үйлесімділік құрылымын анықтау
проблемасын зерделейді.
Формалды типологияның бірқатар ... ... ... ... ... графикалық типологияны, тыныс
белгілері типологиясын, қысқарту ... және ... ... ... тыныс белгілерінің, орфоэпияның және ... ... ... ... ... Әліпбилерді
жетілдіру мен бірыңғайлаудың жалпы жүйелері жасалуда.
Формалды типологияда таза ... ... яғни ... және ... ... ... ... саласында, жазба тілінің (салыстырыңыз: графема,
графология, графемика және т.б.) бірліктерін терминологиялық ... ... көп. ... сөздіктер жасаумен, формалды
типология пәніне ішінара қатысты формалды тілдерді ... ... ... тіларалық мәселелер бар.
Формалды типологияның жоғарыда санамаланған міндеттеріне халықаралық
қатынастың жасанды ... ... ... ... және ... ... ... Семантикалық типология
Семантикалық типология – салыстыру межесінде тіл бірліктерінің
семантикалық құрылымын зерделейтін лингвистикалық ... ... ... меже бірліктерін табумен, оларды модельдендірумен, ... және ... ... табумен және салыстырумен
айналысады. Семантикалық типология тілдердің семантикалық ... ... ... ... ... ... ... мақсат болып табылады.
Семантикалық типология мәселелері аз зерделеніп, қалыптасу үрдісінде.
Семантикалық типологияның негізгі ... ... ... семантикалық типологияның мақсаттары мен міндеттерін анықтау,
семантикалық ... ... ... үшін ... ... анықтау, семантикалық нышандар негізінде сөздерді ... ... ... семантикалық құрылымын анықтау, семантикалық
категорияларды анықтаудың критерийлерін жасау, семантикалық-салғастырмалы
сөздіктер мен тезаурустарды құрастыру ... ... және ... және ... емес ... ... ... салаларды
(өрістерді немесе категорияларды) анықтау үлкен практикалық мәнге ие. Бұған
агентивтілік, ... ... ... түр-түсті ... және ... ... ... ... ... терең-беткі тепе-теңдік генетикалық
туыстас және туыстас емес тілдер жүйесінде ... ... ... ... үшін ... ... деңгейінде терең-беткі тепе-теңдік
тән. Алайда семантикалық типология үшін изоморфизмнің бұл жағдайы шешуші
роль атқармайды. Ол үшін ... ... бір ... ... сайма-
сайлығы қажет, яғни жекелеген семантикалық категориялардың құрылымы мен
генетикалық шығу тегі әртүрлі ... ... ... ... Латын тілі
мен қазіргі өзбек тілі сияқты бір-бірінен алшақ тілдер ... ... ... ... ... ... бола ... Мысалы, бұл тілдердің
жүйелерінде туыстық категориясы ұқсас түрде, яғни ... ... ... ... да, ... терминдердің көмегімен берілуі мүмкін.
Мысалы:
2 кесте − ... ... ... өзбек, қазақ және орыс тілдерінде
айтылуы
|латын тілі |өзбек тілі |аудармасы (орысшаға, қазақшаға) ... ... ... со ... ... ... апа ... |амма |тетка со ... отца ... ... ... ... со ... отца ... |
|avanculus |тоға ... со ... ... ... ... үнді-европалық семьясында көрсетілген латын сөздерінің толық
немесе ұқсас терминологиялық сәйкестігі жоқ. Мұндай көрініс түрік тілдері
жүйелерінде де ... ... ... ... ұғымдары
3.1 Тілдік тип және тіл типі туралы ұғым
«Тіл типі» ұғымы тіл мамандарына ... ... ... ... осы уақытқа шейін белгілі бір тіл типін ... ... бола ... ... критерийлер әлі анықталған жоқ.
Қазір тіл білімінде типтің екі түрі бар. 1) тіл типі; 2) тілдегі тип.
Тіл ... ... ... типтен кеңірек, ол жалпы ұғым болып
табылады. Тіл типтеріне XIX ғасырдың тіл ... ... ... ... тіл мамандарының еңбектерінде өзінің қосымша сипаттарын алған
жалғамалы, қопармалы, ... ... ... ... тип тіл ... тар ... яғни ішінара тілдік тип болып
табылады. Тілдегі тип - әдетте ... ... ... ... ... ... мысалы, грамматикалық тұлғалар ... ... ... ... ... фонетикалық өзгерістердің
болуы/болмауы, т.б. және осыған байланысты морфемалардың қосылу ... ... ... ... ... типі - ... ... бір байланыстағы тілдердің ... ... ... онда әлдебір нышанның ... ... ... ... ... шартты болып ... тіл типі ... ... ... ... ... нышандардың жиынтығы, ал типтегі тіл туралы ... ... ... ... ... ... ... ішкі тілдік нышандар ойға
алынады, мысалы, екпін бір ... ... ал ... ... ... бір ... фонетикалық жағынан шартты,
басқаларында шарттсыз болып ... Бір ... ... ... ... көрсеткішті, сынды білдіретін тұлға анықталушы сөздік тұлғасымен
үйлесімді өзгеріп отырса (мысалы, одна книга, две ... мои ...... ... ... (түркі) тілдерінде ондай үйлесімділік жоқ (мысалы,
бір кітап, екі кітап, менің достарым - менің достарыма), ... ... ... ... ... мұндай жағдайлардың екеуі
де кездеседі. Мысалы, өздік есімдіктер мен рефлекстік жұрнақ ... ... де ... ... ... мен ... ұғымы
Көлемі мен масштабы әртүрлі жүйелердің ұқсастығын немесе үйлесімдігін
табу типология үшін аса ... Тіл ... ... буындарының, оны
құрайтын жекелеген микро- немесе макро-құрылымдардың мұндай ұқсастығы
немесе ... ... ... ... ... ... тіл маманы Е. Курилович сандардың екі
жүйесінің ішкі ... ... бара – ... ... ... ... кіргізген.
Е. Куриловичтен айырмашылығы Э.А. Макаев изоморфизмді түрлі деңгейдегі
конститутивті тілдік бірліктер құрылымының бір типтілігі ретінде анықтайды,
соның ... ... ... осы ... ... ... типтілігі болып табылады немесе болуы мүмкін.
Э. А. Макаевтың пікірінше, изоморфизмді бұлай түсіну тіл ... ... және оның ... ... ... Ол
варианттардың шектеусіз санында инварианттардың шектеулі саны, барлық
деңгей бірліктері ... ... ... сияқты түрлі деңгей бірліктері
құрылымдарының бір типті ... ... ... ... ... құруға қатысты тілдің түрлі деңгейлерін құрастыру ... ... – ақ Э.А. ... ... тіл ... және ... бір типтілігін анықтағанда дистрибутивтік
және трансформациялық талдау барынша тиімді болып шығады.
В.Д. Аракиннің пікірінше, түрлі ... ... ... ... ... ... ғана емес, сол сияқты шағын жүйелері
мен тұтас жүйелерінің үйлесімділігін ... ... ... тілді
типологиялық сипаттау мақсаттарының бірі болып ... ... ... ... тілдік бірліктер құрылымының түрлі типін көрсететін
алломорфизм изоморфизмге қарама қайшы.
3.3 Анықтау үшін әмбебаптар туралы және ... мәні ... ... ... ... қазіргі лингвистикалық
типологияның таяу арада жүзеге асырылуы ... ... ... ... ... Тіл білімі үшін жаңа мәселе болмағанымен лингвистикалық
әмбебаптар бертінде ғана ... ... ...... ... ... ... өртақ
құрылым заңдылықтары.
Әмбебаптар туралы тұңғыш рет XX ғасырдың 50 - жылдарында айтыла
бастады. Оған В. мен Э. ... «The ... of ... (1941 ж.) ... ... ... Бұл ... 1961 жылы сәуірде
Нью-Йоркте өткен конференциядан соң шынайы дамыды. Осы ... ... ... ... ... оның авторлары Дж.
Гринберг, Дж. Дженкинс пен Ч. Осгуд. Осы ... ... ... дамуының одан арғы барысын анықтап, тілдер жүйесін сипаттау
әдістемесін ... әдіс ... тіл ... жүйелеумен Б.А. Успенский, Ю.В.
Рождественский, П.Ф. Вардуль, В. В. Иванов, В.П. Недялков, Дж. ... ... Р. ... Ч. А. Фергусон, Н.С. Трубецкой, В. ... Ч. ... II ... И. ... В. ... және ... зерттеушілер
айналысады.
Универсалий мысалдарының кейбір мысалдарын салыстырыңыз. ...... ... ... ... ... тән ... нышан немесе
қасиет», - деп ... ... ... ... да ... ... ... – тілдердің баршасына немесе ... ... ... ... ... ... табу ареалды да, генетикалық та типологияға тән
екенін, алайда біріншісінің белгілі географиялық аймақпен шектелетінің, ал
генетиканлық типологияның генетикалы ... ... ... ... ... жөн. ... ... келер болсақ, онда көрсетілген
шектеулер жоқ. ... ... ... ... ... ... жүйелеп, жалпылайды. Тіл ... ... тіл ... бұл ... ... ... әдістерімен салыстырғанда бірқатар артықшылықтарға ие.
Ғылыми әдебиетте ... ... ... ... не
кванторлар орналасқан арнайы жиынның көмегімен ... ... ... ... ... ... ... Дж.Гринберг сөзбен және
Б.А.Успенскийдің формальды кестелердің көмегімен ... ... ... салыстырыңыз.
3 кесте – Әмбебаптылыктың формалды көрінуі
|Универсалий |Универсалийлердің ... ... ... |іс-қимыл ... | |
| ... | | ... |Е – ... ...... |Гр. 73 |
| | |или |(26) |
| | |Е - ... | ... |Е – ... |Е – ... |Гр. 73 |
| |и |и |(27) |
| |LE - ... |LE - ... | ... |Е – ... |Е – ... | |
| |и |и | |
| |LE - ... |LE - ... | ... Гринберг былай деп жазған: «1) Если язык ... ... то и нем ... ... ... либо ... либо ... то и другое вместе; 2) Если язык исключительно суффиксальный, то это
язык с послеслогами, если язык исключительно префиксальный, то это язык ... осы ... ... ... көмегімен
берілген.
Сипаты бойынша универсалийлер әдетте ... және ... және ... ... және ... қарапайым және күрделі,
синхронды және диахронды, тілдің универсалийлер мен сөздің ... ... ... экстралингвистикалық және ... ... тағы сол ... болып бөлінеді.
Универсальдік бірліктердің ... ... ... қай деңгейінге болуына қарай фонологиялық, морфологиялық,
синтакситік және басқалары болуы мүмкін.
Тілдік универсалийлер әлі ... ... ... ... ... ... ... мәселері жекелеген тіл мамандарының
қарсылығына ... ... ... ... ... лингвистиканың
бүкіл объектісімен теңесуге, яғни лингвистиканың жалпы теориясы шын ... ... ... тиіс деп дәлелдей, лингвистикалық
универсалийлердің ролінасыра ... ... ... генетикалық және
типологиялық әдістердің көмегі арқылы ... ... ... ... айналысатын бөлімдердің бірі болып табылады.
3.4 Тіл-эталон туралы ұғым
Тіл-эталон ғылымға белгілі кезкелген тілді салғастыруға ... ... үшін ... түрде қабылданған тіл.
«Тіл-эталон» ұғымын Б.А. Успенский ұсынған. Тіл-эталон идеясы салыстыру
ұғымынан шаққан. Типологияның негізінде жатқан кез келген ... ... ілім ... кең мағысында) салыстыру негізінде құрылады.
Тіл-эталон немесе мататіл дедуктивтік ... ... ... ... (матетіл) мен тіл-эталоннан нақты тілдерге және
керісінше ... ... ... ... ... ... ... болады дей есептейді.
Тіл-эталонда лингвистикалық типологияға тән ... ... ... ... тіл-эталон ретінде көріне алатын тілдің әлдебір
априорлы жүйесін құрастыруға талпыныс жасалуда.
Қазіргі уақытта ғылым теориялық ... ... ... ... ... ... сипаттаудың құралдарын ұсына алмай отыр.
Ю.В. Рожденственский тіл-эталонның келесі нымандарын бөліп көрсетеді:
1) тіл-эталог ... ... ... ... үшін ... ... ... теорияны тудыруға ықпал етеді;
2) тіл-эталонда тіл қасиеттерінің екі түрін сипаттайтын бекінім бар:
тилогогиялық аыйрмаларынысыз ... ... ... ... мен ... ... әмбебаб дефиницияларға қатысты
бекінім;
3) ... ... ... үшін ... ... ол әлемнің
барлық тілдерін бір тілде көрсетеді;
4) тіл-эталон генеративті негіздерге құрылып, әдетте ... ... ... ... ... ойткені ол бұрынғы
типологиялық айтылымдарды түсіндіреді.
Б.А. Успенский екі тіл-эталонды – ... ... ... ... ... өзіне барлық тілдердің зерттелеуі
деңгейінің (аспектісінің) ... ... ... ... ... өзіне сипатталаймын тілдердің барлық нышандарының
жиыншығын бірітіруге тиіс.
Б.А. Успенский табиғи тіл-эталон ретінде тулғасыз тілдерді ... ... іс ... ... өз құрылымы бойынша тіл-эталон жақындауға
тиіс идеалдан күрделірек.
Белгілі ... ... ... ... ... кейбір
жүйелерді бөлуге болады:
1) арнайы жасалған жасанды тіл ... ... ... ... ... тіл;
2) жүйесі жақсы жасалған белгілі бір нақты тіл;
3) белгілі бір жүйе;
4) лингвистикалық (грамматикалық, семантикалық және т.б.) категория;
5) белгілі бір ... ... ... бір ... ... ... бір ... өріс;
8) фонетикалық, морфологиялық, синтаксистік және т.б. модельдер;
9) белгілі бір ... ... ... ... ... ... категориялар және т.б.
Зерттеудің сипаты мен мақсаттарына қарай көрсетілген тізбені жалғастыра
беруге болады.
Өзіндік табиғи метатіл тіл білімі пайда ... ... бері ... ... тілінің жүйесін сипаттау моделі негізінен сол ... Осы ... ... ... ... грамматикаларын
тудырды. Сондай-ақ сан алуан тілдердегі ... ... және ... сол ... ... тілдің жүйелерін анна тілмен (ағылшын тілін орыс немесе қазақ
тілімен) салыстырғанда ана тілі тіл-эталон ... Орыс және ... ... ... ... ... ... әртүрлі болады.
Салыстырылатын материалдың сипатына қарай не ағылшын, не ... ... ... ... жиі ... болып қызмет етеді. Мысалы, белгілік және
белгісіздік каиегорияларды салыстырғанда метатіл ретінде ағылшын ... ... оған ... пен белгісіздіктің (белгілік ... ... ... ... болуы тән. Ал септік
тұлғаларымен байланысты категориялық ұғымдарды салыстырған метатіл ретінде
орыс немесе ... ... ... ... жөн.
Дегенмен, салыстыру метатілі етіп типологиялық категорияларды таңдаған
дұрысырақ.
4 Типологияның басқа лингвистикалық пәндермен байланысы
Лингвистикалық типология дамуының түрлі ... ... ... және ... ... ... ... тіл иерархиясының ... ... ол ... ... дамуы мен қазіргі жағдайын жүйелер
жүйесі ретінде зерделейтін ғылымдардың жинақталған мәліметтеріне ... өз ... ... тарихы курсының білімі тілдің бүкіл ... және ... ... болған жекелеген шағын жүйелері мен ... ... де сан ... ... түсінігін береді. Орта кезеңде
ағылшын тілінде болған өзгерістерді (мысалы, XV ғасырда шеткі жіңішкенің
[ә] түсіп қалуы) ... ... оның ... ... ... ... қырлары болған орыс тілінің типологиясынан ... ... ... ... ... ... ... білу, тілде жекелер мен
санаулыларды жинақтайтын жүйенің болатыны туралы ... ... ... өз ... тілдің типологиялық қырларын құрайтын ортақ
нышандар негізінде шығарады. Мәселен, ағылшын ... сан ... ... ... ... ... ... ағылшын
тіліндегі сан категориясын рәсімдеу типін бейнелейтін ортақ ... ... -(e)s ... ... тілде сөйлеудің негізін құрайтын ... ... мен ... ... бір ... ... олар өз жиынтығында сол тілдің
синтаксистік құрылысын – ... ... ... ... тілдің типологиялық сипаттарын құрайтын теориялық фонетика
(тілдің фонологиялық құрылымын, суперсегмент ... т.б. ... ... ... ... сөз жасаудың өнімді құралдарын
білу) пәндері типологияның қарауына ұқсас жиынды мәліметтер ... ... ... ... ... ... ... және ортақ заңдылықтарды шығарумен айналысатын тіл білімінің
бөлімі қалай аталады?
2. Әлемнің жекелеген тілдерінің жүйесін сипаттайтын ұқсас және ... ... ... ... ... проблемаларды зерделеумен
типологияның қандай бөлімі айналысады?
3. Типологияның қай бөлімі бір ... ... ... ... ... ... зерттеумен айналысады?
4. Типологияның қандай бөлімі жеклеген тілдер мен тілдер топтарының
жағдайы типологиясының тарихи өзгерістерімен ... ... ... ... ... ... ... немесе тілдердің
деңгейлері саласында типологиялық зерттеулерімен айналысады?
6. Типологияның қандай бөлімі әлдебір белгілі аумақта(ареалда) тұратын
тілдердің жалпы типологиялық сипаттары мен ... ... ... ... ... шет тілі мен анна тілі ... типологиялық ерекшеліктерін зерттеумен және сипаттаумен айналысады?
8. Бірқатар тілдерге ортақ, ... ... ... көне ... ... нышандарының күрделі өзгерісі қалай аталады?
9. Бір нышанның болуы немесе болмауы басқа нышанның (нышандардың)
болуын немесе ... ... ... ... бір ... ... жетекші нышандарының тұрақты жиынтығы қалай аталады?
10. Тіл құрылымында сол жағдайы үшін жетекші болып табылмайтын, алайда
нышандардың кейбір ... ... ... қырлардың болуы қандай
терминмен анықталады?
11. ... ... ... ... бірі ... ... ... жүйелері мен тұтас жүйелерінің ұқсастығын анықтау
болып табылады. Осы ұқсастық қандай атау ... ... сол ... ... ... бірліктер құрылымының түрлі
типтілігі қандай ... ... ... барлығына немесе көпшілігіне тән құрылым заңдылықтары
қандай терминмен аталады?
14. “Есть ... без ... ... но не ... ... ... ... бірлігіне қатысты тілдік құрылымның деңгейін назарға ала
отырып, ... ... ... ... ... в которых отсутствуют слоги, начинающиеся с
гласных, но нет ... в ... ... бы ... ... с
согласных '' сипаттау бірлігіне қатысты тілдік құрылымның деңгейін назарға
ала отырып, ... ... ... ... ... во всех ... и ... при этом три
лица” сипаттау бірлігіне қатысты тілдік ... ... ... ... ... ... анықтаңыз.
17. ”Если язык имеет категорию рода, то он обязательно имеет и
категорию ... ... ... ... ... құрылымның деңгейін
назарға ала отырып, универсалий ... ... ... ... значения наблюдается во всех языках”
сипаттау ... ... ... ... деңгейін назарға ала отырып,
универсалий түрін анықтаңыз.
19. “Такие семантические компоненты, как ... ... ... ... ... как их ... соединение в таких словах,
как русское “мальчик”, ... ... ... ... ... и т. д. ... ... қатысты тілдік құрылымның деңгейін
назарға ала отырып, универсалий түрін анықтаңыз.
20. “Типологияда кеңінен қолданылатын, маңызы ... ... ... ... бар ... ... құбылыстары мен
фактыларын іздеп, анықтауда жатқан зерттеу әдісі қалай аталады?
21. Дж.Гринберг жасаған, өзі белгілі бір ... ... ... мен ... ... ... пайдаланылатын
квантитативтік әдіс қалай аталады?
22. Дж.Гринбергтің әдісіне сәйкес қандай индекс 100 сөздік мәтіндегі
морфемалардың саны сөздер ... ... ... Дж. ... әдісіне сәйкес қандай индекс 100 сөздік мәтіндегі
жалғамалы конструкциялар ... ... ... ... ... ... ... әдісіне сәйкес қандай индекс 100 сөздік мәтіндегі
түбірлік морфемалардың санының сөздер санына ... ... ... ... ... қандай индекс 100 сөздік мәтіндегі
сөз тудырушы морфемалардың санының сөздер ... ... ... ... ... сәйкес қандай индекс 100 сөздік мәтіндегі
префикстер санының ... ... ... ... ... әдісіне сәйкес қандай индекс 100 сөздік ... ... ... ... ... ... В.Д.Аракин салғастыру бірліктерін анықтау негізіне қандай
критерийлер енгізді?
29. ... ... ... типтері келесі көрсеткіштермен
сипатталады: 1) фонемаларды ... ... ... 2) ... ... саны мен ... 3) ... бейтараптандыру
жағдайлары; 4) оппозициялар күші; 5) фонемалардың дистрибуциясы мен ... 6) ... ... ... Қандай типологиялық бірлік келесі көрсеткіштермен сипатталады? 1)
екпіннің табиғаты; 2) сөздегі екпіннің ... 3) ... ... 4)
екпіннің функциясы.
31. Бәрінен де кідіріспен ... ... бір ... ... ... алды бөлімнен, шеек пен аяқталудан тұратын тон қозғалысының
басталуынан аяқталуына ... ... ... ... ... ... ... Қандай типологиялық бірлік келесі критерийлермен анықталады: 1)
буынның жоғары басы (вершина) дауысты дыбыспен немесе ... ... 2) ... ... ... (вершина) позиция алды дауыссыздар саны;
3) буынның ... ... ... ... ... ... ... морфеманы бөлудің үш
критериін 1) ... ... ... ... 2) ... ... сәйкестік критериін;
3) лексикалық бірліктерді кеңінен қамту критериін ... ... ... ... зат ... ... түрін танытатын модельдердің
қайсысының ... ... ... (типологиялық маңызды
болып табылатынын) анықтаңыз.
34. Сөз таптарын бөлу ... ... ... сөз жасамдық) китерийлерін назарда ұстай айырып, ... ... қай сөз ... үлгі ... ... оның ... мен орыс ... айырмасын көрсетіңіз.
35. Грамматикалық категориялардың - септіктің (6 тұлға), санның ... ... (3 ... ... бойынша сөз табы мен тілді таныңыз.
36. Грамматикалық категориялардың – ... (2 ... ... - ... болуы бойынша сөз табы ... ... Мына ... – родта, санда және септікте зат ... ... сапа ... категориясының (3 тұлға) болуы ... табы мен ... ... Мына нышандар – зат есіммен қиысудың болмауы және сапа дәрежесінің
грамматикалық категориясының (3 тұлға) болуы бойынша сөз табы мен ... Мына ... – 7 ... категорияның – шақтың (3), райдың
(6), етістің (2), тұрпаттың (2) – ортақ және ұзақ, мерзімдік қатыстылықтың
(2) – ... және ... ... ... ... болуы бойынша
сөз табы мен тілді таныңыз.
40. Мныа нышандар – 7 грамматикалық ...... ... - ... етістің (3) – действительный, өздік-ортақ,
ырықсыз етістің, ... (3), ... ... ... ... ... жекеше
түрі) болуы бойынша сөз табы мен ... ... Қай ... типі «некоторая двучленная (реже трехчленная)
модель, имеющая номинативную ... ... на ... ... с ... ... синтаксических отношений,
выраженных определенным способом, и с постоянным размещением компонентов»
ретінде анықталады?
42. Ағылышн және орыс ... ... сөз ... қосатын синтаксистік байланыс түрін ... ... ... weeping and ... ... және орыс тілдерінде келтірілген сөз тіркестерінің
компоненттерін ... ... ... ... анықтаңыз: came to stay,
пора прощаться.
44. Ағылшын және орыс тілдерінде ... сөз ... ... ... ... анықтаңыз: a
teacher's desk – стол ... ... және орыс ... ... сөз ... ... синтаксистік қатынастарды анықтаңыз: to come in
time – прийти вовремя.
46. Ағылшын және орыс ... ... сөз ... ... ... ... ... the first
day – первый день
47. ... және орыс ... ... сөз ... арасындағы синтаксистік қатынастарды ... ... of July – ... ... Ағылшын және орыс тілдерінде келтірілген сөз ... ... ... ... ... to depend
on nobody – ни от кого не ... ... және орыс ... ... сөз ... ... синтаксистік байланыстың айтылу амалын
анықтаңыз: a lovely face – ... ... ... және орыс ... ... сөз ... арасындағы синтаксистік байланыстың ... ... to write a novel – ... ... Ағылшын және орыс тілдерінде келтірілген сөз ... ... ... ... ... ... to sit still – ... тихо
52. Ағылшын және орыс ... ... сөз ... арасындағы синтаксистік байланыстың айтылу амалын
анықтаңыз: a desire to work – ... ... ... және орыс тілдерінде келтірілген сөз тіркестер
компоненттерінің ... ... ... ... ... laughing children – ... дети
54. Бағыныңқы компонент бастыға қатысты қандай ... ... ... garden – ... ... ... ... бастыға қатысты қандай жағдайда болады: come
in time – прийти вовремя?
56. Ағылшын және орыс сөз ... ... реті ... ... ... ... бе? : (a) to elect Smith chairman – ... Смита председателем.
57. Екі тілдің (ағылшын мен орыс) қайсысында сөз тіркесінің бағыныңқы
компонентінің басыңқыға қатысты жағдайы тұрақты сипатта болады (№56 ... ... сөз ... ... ... ... весть.
59. Атрибутивті сөз тіркесінің типін анықтаңыз: the edge of the ... ... сөз ... типін анықтаңыз: история отряда.
61. Атрибутивті сөз тіркесінің ... ... letters to ... ... ... ... типологиялық ерекшеліктері синтаксистік
байланыстың басты амалдарының ... ... ... А (silk ... ... sleeping child, tenth ... Лексеманың қай түрі ағылшын және орыс тілдерінде ... ... ... компоненті болады? Салытырыңыз: помогать ученику, to
help a pupil, следить за детьми, look for a ... ... сөз ... қай ... ... ... және
орыс тілдерінде типологиялық бара-бар болып табылады? Салыстырыңыз: решить
остаться, to decide to stay.
65. Сөйлем мүшесінің типі екі ... – 1) ... ... (бір ... ... екі ... және ... белгілі бір түрінің (қиысу, жанасу, меңгеру) айтылу ... ... ... типін анықтаңыз: Санки покатились под
гору.
66. Сөйлем мүшесінің типі екі критериймен – 1) ... ... (бір ... ... екі ... және ... ... бір түрінің (қиысу, жанасу, меңгеру) айтылу қабілетімен
анықталады. Сөйлемдегі бастауыштың типін анықтаңыз: The old are very ... ... ... типі екі ... – 1) ... мүшесінің
құрылымымен (бір компонентті немесе екі компонентті) және синтаксистік
байланыстың белгілі бір түрінің (қиысу, ... ... ... ... ... ... ... анықтаңыз: Трудящиеся вышли на
демонстрацию.
68. Сөйлем мүшесінің типі екі критериймен – 1) ... ... (бір ... немесе екі компонентті) және синтаксистік
байланыстың белгілі бір түрінің (қиысу, жанасу, меңгеру) айтылу ... ... ... типін анықтаңыз: There was a lengthy
pause
69. Сөйлем мүшесінің типі екі ... – 1) ... ... (бір ... ... екі ... және ... белгілі бір түрінің (қиысу, жанасу, меңгеру) айтылу ... ... ... ... ... It is useless to ... ... мүшесінің типі екі критериймен – 1) ... ... (бір ... немесе екі компонентті) және синтаксистік
байланыстың белгілі бір түрінің (қиысу, жанасу, меңгеру) айтылу қабілетімен
анықталады. Бастауыштың ... екі типі ... тілі үшін ... ... ... ... типі екі критериймен – 1) сөйлем мүшесінің
құрылымымен (бір ... ... екі ... және ... ... бір ... ... жанасу, меңгеру) айтылу қабілетімен
анықталады. Сөйлемдегі баяндауыштың типін анықтаңыз: He was ... at the ... ... ... типі екі ... – 1) сөйлем мүшесінің
құрылымымен (бір ... ... екі ... және синтаксистік
байланыстың белгілі бір түрінің ... ... ... ... қабілетімен
анықталады. Сөйлемдегі баяндауыштың типін анықтаңыз: He was wicked and
scheming
73. Сөйлем мүшесінің типі екі ... – 1) ... ... (бір ... ... екі компонентті) және синтаксистік
байланыстың белгілі бір түрінің (қиысу, жанасу, меңгеру) ... ... ... ... ... ... You should do it ... means.
74. Сөйлем мүшесінің типі екі критериймен – 1) сөйлем ... (бір ... ... екі ... және ... белгілі бір түрінің (қиысу, жанасу, меңгеру) айтылу қабілетімен
анықталады. Сөйлемдегі екінші баяндауыштың типін анықтаңыз: I told you that
you should do ... ... ... типі екі ... – 1) сөйлем мүшесінің
құрылымымен (бір компонентті немесе екі компонентті) және ... ... бір ... (қиысу, жанасу, меңгеру) айтылу қабілетімен
анықталады. Сөйлемдегі толықтауыштың ... ... Мы ... ... и ждали поезда.
76. Қандай тілдік бірліктің типі ... ... ... ... ... характеризуемая определенной
структурой и порядком расположения составляющих ее ... ... ... құрайтын компоненттерінің орналасу тәртібін сипаттай
айырып, сөйлемнің типін анықтаңыз: The young painters earned only a ... ... ... ... ... орналасу тәртібін сипаттай
айырып, сөйлемнің типін анықтаңыз: The nerves of the stranger were ... a glass of cheap ... ... ... ... ... ... сипаттай
айырып, сөйлемнің типін анықтаңыз: Старенький мелкорослый паровозишко,
напрягаясь из последних сил, тянул ... ... ... ... ... ... ... сипаттай
айырып, сөйлемнің типін анықтаңыз: Лемешев был выдающийся певец.
81. Құрылымымен құрайтын компоненттерінің орналасу тәртібін ... ... ... ... Mr.Gray is a famous ... ... құрайтын компоненттерінің орналасу тәртібін сипаттай
айырып, сөйлемнің типін анықтаңыз: Погода несносная, дорога скверная, ямщик
упрямый, лошади не везут – а ... ... ... құрайтын компоненттерінің орналасу тәртібін сипаттай
айырып, сөйлемнің типін анықтаңыз: ... была ... ... ... ... ... ... компоненттерінің орналасу тәртібін сипаттай
айырып, сөйлемнің типін анықтаңыз: Это верно, что вы были простым рабочим?
85. Құрылымымен ... ... ... ... ... ... типін анықтаңыз: И лицо жены стало казаться тоже
противным, ненавистным.
86. Құрылымымен құрайтын ... ... ... ... сөйлемнің типін анықтаңыз: John is naughty.
87. Құрылымымен құрайтын компоненттерінің орналасу тәртібін сипаттай
айырып, сөйлемнің типін анықтаңыз: These bags are ... ... ... ... ... ... ... сөйлемнің типін анықтаңыз: It is cold.
89. Құрылымымен құрайтын компоненттерінің орналасу тәртібін сипаттай
айырып, сөйлемнің типін ... The girl is ... ... ... компоненттерінің орналасу тәртібін сипаттай
айырып, сөйлемнің типін анықтаңыз: The lessons are ... ... ... ... ... ... сипаттай
айырып, сөйлемнің типін анықтаңыз: Тише едешь – дальше будешь.
92. Құрылымымен құрайтын компоненттерінің орналасу тәртібін ... ... ... ... Ему придется пробыть у отца не ... ... ... компоненттерінің орналасу тәртібін сипаттай
айырып, сөйлемнің типін анықтаңыз: Петрова тут же ... ... на ... и ... уже ... в машину.
94. Құрылымымен құрайтын компоненттерінің орналасу тәртібін сипаттай
айырып, сөйлемнің типін анықтаңыз: В лесу запахло ... и ... ... ... ... компоненттерінің орналасу тәртібін сипаттай
айырып, сөйлемнің типін анықтаңыз: … и было душно.
96. Құрылымымен құрайтын компоненттерінің ... ... ... ... типін анықтаңыз: Ему было приятно.
97. Құрылымымен құрайтын компоненттерінің орналасу ... ... ... типін анықтаңыз: Нас было четверо.
98. Құрылымымен құрайтын компоненттерінің ... ... ... ... ... ... А завтра быть грозе большой.
99. Құрылымымен құрайтын компоненттерінің орналасу тәртібін ... ... ... ... Мороз и солнце; День чудесный!
100. Құрылымымен құрайтын компоненттерінің орналасу тәртібін сипаттай
айырып, сөйлемнің типін анықтаңыз: Тишь. Безлюдье вокруг.
Әдебиеттер
1 Аракин В.Д. ... ... ... и русского языков.:
учеб. пособие для студентов пед. ин-тов по спец. «Иностр. яз.» – 2-е изд. ... : ... 1989. – 254 ... ... Дж. ... ... ... и тюркских языков:
учеб. пособие для пед. ин-тов. – М. : ... шк., 1983. – 267 ... ... Н.Х. ... ... ... и русского
языков. Синтаксис. – Алма-Ата, 1959. – 259 ... ... С., ... Г. ... ... ... ... языков: учебное пособие. – Алматы : «Санат», 1996. – 272 с.
5 Исаев С.М., Исмагулова Б.Х., ... А.Е, ... С.Ж. ... по ... ... ... и казахского языков. –
Алматы, 1994. – 145 с.
6 Резвецова М.Д., Афанасьева О.В., ... Т.С. ... ... ... ... и русского языков. – М. : Просвещение,
1989. – 197 с.
7 Смирнова Н.Ф., ... О.А., ... Д.Г. ... по ... английского и русского языков. – Минск, 1988. – 179 с.
Мазмұны
| Кіріспе |3 |
|1 ... ... ... ... ... |4 ... Типологиялық салыстырудың әмбебаптылығы |4 ... ... ... ... |4 ... ... емес ... |4 ... ... ... |5 |
|2 ... ... ... бөлімдері |5 ... ... ... ... ... |5 ... ... ... ... |9 |
|3 ... ... ... ұғымдары |27 ... ... тип және тіл типі ... ұғым |27 ... Изоморфизм мен алломорфизм ұғымы |28 ... ... үшін ... ... және ... мәні | |
|туралы ұғымдары. |29 ... ... ... ұғым. |31 |
|4 ... ... ... пәндермен байланысы. |33 |
| Тест |34 |
| ... |43 ... ... ПМУ ... ... ... ... 200 _
Құрастырушылар: филология ғылымдарының кандидаты, доцент Г.Х.Демесінова,
кіші ... ... ... және мәдениетаралық коммуникация ғылыми-практикалық орталығы
Ағылшын тілі теориясы мен практикасының кафедрасы
Аударма және мәдениетаралық коммуникация ғылыми-практикалық орталығының
мәжілісінде ... 2006 жыл. ...... ... ... ... ... бекітілді “_____” ____ 2006 жыл. Хаттама № __
Кафедра меңгерушісі ________________ А.Қ.Қайырбаева.
Шет тілдері факультетінің әдістемелік кеңесі мақұлдады.
“____”_______ 2006 ж. ...... ... ... Р.Ғ.Дөненқұлова
КЕЛІСІЛДІ
Факультет деканы __________ А.Қ.Қалиева ''____''______ 2006 ... ... ... ... 2006 ... ... ... Л.Т.Головерина”___”_______ 2006 ж.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Тіл және ұлттық мінез."16 бет
Дүниетану сабағында жаңа технологиялар28 бет
Мектеп жасына дейінгі баланың қарапайым математикалық ұғымдарды қалыптастыру әдістемесінің теориялық негізі48 бет
10 сынып бағдарламасындағы элементтер химиясы курсы бойынша табиғатқа әсері бар деген негізгі тақырыптар бөліп алып, осы элементтердің адам ағзасымен, қоршаған ортамен байланысты экологиялық, химиялық және табиғатты қорғау ұғымдарының проблемалары негізінде бағдарламалар дайындау58 бет
Mario ойынның алғашқы ұғымдары12 бет
Windows жүйесінің негізгі ұғымдары6 бет
WINDOWS-тың негізгі ұғымдарымен танысу6 бет
«жанұя» және «неке» ұғымдары4 бет
«Қазақ халқының идеалындағы «жетілген адам», «толық адам» ұғымдары»6 бет
Іріктеу және бағалау ұғымдарының түсінігі 27 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь