Арал теңізінің тарихы

Мазмұны
1 Арал теңізінің тарихы
2 Арал теңізінің экологиялық ахуалы
3. Арал апатына себеп болған факторлар:
4 Арал экологиялық дағдарысы
5 Теңізді құтқарудағы болжамдар
6 Арал теңізін сақтау және қалпына келтіру шаралары
7 Пайдаланылған әдебиеттер
Арал теңізі — Қазақстан мен Өзбекстан шекарасында орналасқан сутоған. 20-шы ғасырда ауданы жағынан — 68 мың км² — әлемде төртінші орында болған болатын, бірақ 1960-шы жылдардан бастап теңіздің суы азайып келді.
Арал теңізінің экологиялық ахуалы
Арал теңізі – Қазақстанның інжу-маржаны, шөл белде-міндегі бірден-бір көгілдір су айдыны еді. Оның апатқа ұшырағанға дейінгі көлемі – 1066 км², тереңдігі – 30-60 метр, тұздылығы – 10-12 % болған. Қойнауы кәсіптік бағалы балықтарға бай, жағасы қоға мен қамысты теңіз еді. Сол кездерде жылына 50-150 мың балық ауланса, теңіз жағасынан едәуір мөлшерде бұлғын терісі игерілген. Арал өңірінің тұрғындары 1970 жылдарға дейін әлеуметтік-экономикалық тұрғыда жақсы қамтамасыз етілген тіршілік кешті. Теңіз өңіріндегі елді мекендерде 17 балық колхозы, 10 балық өңдейтін зауыт және 2 балық комбинаты тұрақты жұмыс істеген. 1960 жылдардан бастап Арал өңірін игеру қолға алынды. Осы аймақтағы игерілетін жер көлемі бұрынғыдай Өзбекстан мен Тәжікстанда 1,5, Түрікменстанда 2,4, Қазақстанда 1,7 есеге өсті.
Ал Әмудария мен Сырдария бойындағы Халықтың саны 1960-1987 жылдар аралығында 2,2 есеге артты. Халық санының өсуіне орай суға деген қажеттілік те артты. Осыған орай, 1970-1980 жылдар аралығында Аралға құйылатын су мөлшері азайды. Оның негізгі себептері антропогендік факторлар еді. Екі өзен бойындағы суды мол қажет ететін күріш пен мақта өсіру ісі қарқындап дамыды (Шардара). Оның үстіне ауыл шаруашылығының басқа да салалары барынша дамыды. Өзен бойлары игеріліп, суды ысырапсыз пайдалану жүзеге асты. Мәселен, Арал 1960-1965 жылдар арасында 44 мың м³, ал 1990 жылдары екі есеге қысқарды. Нәтижесінде, Арал теңізінің деңгейі 23 метрге дейін төмендеп, оның су айдыны 30-200 км-ге дейін қусырылды.
Судың тұздылығы 40 пайызға дейін артты. Оның үстіне екі өзен бойындағы шаруашылықтарда тыңайтқыштар мен химиялық препараттарды қолдану 10-15 есеге өскен. Осындай антропогендік факторлар Арал өңірін экологиялық апатқа ұшыратты. Құрғап қалған теңіз түбінен жыл сайын айналаға зияндылығы өте жоғары 2 млн. тұзды шаңдар көтеріліп, желмен тарай бастады. Сонымен, Арал апатына себеп болған факторларға: - жергілікті жердің тарихи-табиғи ерекшеліктерін ескермеу; - ауыл шаруашылығын дұрыс жоспарламау, судың қорын есепке алмау; - суды өте көп қажет ететін күріш, мақта дақылдарын барынша көбейтіп жіберу; - жерді игерудің агротехникалық шараларын сақтамау және сіды үнемді пайдаланбау; - табиғат ресурстарын пайдалануға жіберілген қателіктер мен оны меңгерудің ғылыми тұрғыдан негізделмеуі болып табылады.
Gazeta kz, Арал теңізінің мәселелері жөніндегі арнайы кеңес,
Jump up ↑ Қазақ энциклопедиясы IV том
Jump up ↑ Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – Алматы, Мектеп, 2002
        
        Арал теңізі — Қазақстан мен Өзбекстан шекарасында орналасқан  сутоған.
20-шы ғасырда ауданы жағынан — 68 мың км² — әлемде ... ... ... ... ... ... бастап теңіздің суы азайып келді.
Арал теңізінің экологиялық ахуалы
Арал теңізі – Қазақстанның інжу-маржаны, шөл ... ... су ... еді. Оның ... ... ... ... – 1066 км²,
тереңдігі – 30-60 метр, тұздылығы – 10-12 % болған. ... ... ... бай, жағасы қоға мен қамысты теңіз еді. Сол кездерде ... ... мың ... ауланса, теңіз жағасынан едәуір мөлшерде ... ... Арал ... ... 1970 ... ... әлеуметтік-
экономикалық тұрғыда жақсы қамтамасыз етілген ... ... ... елді ... 17 балық колхозы, 10 балық өңдейтін зауыт және 2
балық комбинаты тұрақты жұмыс істеген. 1960 ... ... Арал ... ... алынды. Осы аймақтағы игерілетін жер көлемі бұрынғыдай
Өзбекстан мен Тәжікстанда 1,5, ... 2,4, ... 1,7 ... ... мен Сырдария бойындағы Халықтың саны 1960-1987 жылдар
аралығында 2,2 есеге артты. Халық санының өсуіне орай суға ... ... ... ... ... ... жылдар аралығында Аралға құйылатын ... ... Оның ... ... ... ... еді. Екі
өзен бойындағы суды мол қажет ететін күріш пен мақта өсіру ісі ... ... Оның ... ауыл ... ... да салалары барынша
дамыды. Өзен бойлары ... суды ... ... ... ... Арал 1960-1965 жылдар арасында 44 мың м³, ал 1990 ... ... ... ... Арал ... ... 23 ... дейін
төмендеп, оның су айдыны 30-200 км-ге дейін қусырылды.
Судың тұздылығы 40 пайызға дейін артты. Оның үстіне екі өзен ... ... мен ... ... ... 10-15 ... Осындай антропогендік факторлар Арал өңірін экологиялық ... ... ... ... ... жыл ... айналаға зияндылығы өте
жоғары 2 млн. тұзды шаңдар көтеріліп, желмен тарай ... ... ... ... ... ... - жергілікті жердің тарихи-табиғи
ерекшеліктерін ескермеу; - ауыл ... ... ... ... ... алмау; - суды өте көп қажет ететін күріш, мақта ... ... ... - ... игерудің агротехникалық шараларын сақтамау және
сіды үнемді пайдаланбау; - табиғат ресурстарын ... ... мен оны ... ... тұрғыдан негізделмеуі болып табылады.
Осы аталған фактілер Арал теңізі экожүйесіндегі ... ... ... әкелді. Бұл жағдайлар адам баласының қолдан ... ... ... ... ... ... Арал ... туындап отырған
қазіргі экологиялық апаттар нышаны жыл өткен сайын теңіз суын тарылтуда.
Оның ... мен ... ... ... ... ... тұздануы өте
жылдам жүруде. Арал теңізінде балық өсіру шаруашылығы тоқталып, соңғы 1-2
жылда ғана қайта ... ... ... ... ... ... ... Теңіз түбінен көтерілген улы тұздың мөлшері жылына 13-20
млн. т деп ... ... ... ... ... ... Орта Азия
республикалары аумағына жетіп, ауыл шаруашылығына зардабын тигізуде.
Топырақтың тұздануы Өзбекстанда – 60 %, Қазақстанда – ... ... ... өзі ... ... ... тигізуде. Арал өңіріндегі
климаттың өзгеруі шөл белдемінің табиғи ландшафтарын бірте-бірте ... ... ... экожүйелерге қарай ығыстыруда. Арал өңіріндегі
антропогендік факторлар ондағы тұрғындардың салт-дәстүріне, экономикалық-
әлеуметтік ... ... әсер ... ... ... ... ... қорғаусыз қалып, басқа аймақтарға еріксіз қоныс
аударуда. Қазіргі арал өңірінде адамдардың ... күрт ... ... ... ... мәліметтер бойынша туберкулез, бүйрекке тас байлану,
сарысу, өкпе-тыныс ... ... ... көрсеткішті беріп отыр.
Арал теңізінің қазіргі жағдайы
Сондай-ақ бұл өңір тұрғындарында ішек-қарын аурулары мен қан ... ... мен ... ... ... ... мен туа біткен аурулар
және ... ... ... көбею үстінде. Мысалы, облыста ... ... 1408 бала ... тер ... куәландырылды. Өткен
жылы куәландырылған 355 баланың 104-і (29,9) ал қайта куәландырылған ... 364 (30,6%) ... ... ... жылы бұл көрсеткіш 458
баланың 108-і (23,5%), қайта куәландырылған 1293 ... 433-ін ... ... ... жылы алғаш рет 84 бала ақыл-есі кем балалар
санатына жатқызылса, қайта ... ... жылы 250 бала ... осы ... шалдыққан. Ал, былтыр 62 бала (2002 жылы – 98) ... ... ... ... ... бойынша жалпы мүгедек балалардың
2003 жылы 1541 баланың 468-нің (2002 жылы – 1751 баланың 541) жүйке ... ... ... осы науқастың түрі балалар арасында жылдан-
жылға етек алып еледі. ... адам үшін ... ...... ... ... ойлаған әрбір ел алдымен халқының саулығын, ұрпағының ... ... ... ... ... ... абзал. Сонымен бірге
өңірде іш сүзегімен ауыратындар саны 7 есеге өскен.
Қоршаған ортаның лакстануынан аймақта жүрек-тамыр және ... ... ... жиі ... Демек, бұларды ғаламшар
тұрғындарын өлім-жітімге ... ... осы ... ... орындағы аурулар
десе де болады. Жалпы, планетадағы көлдердің арасында көлемі ... ... ... Арал ... бұл күндері жер бетінен ... ... ... ... 66 мың ... ... жуық қана су
айдыны қалып отырған сияқты. Ғалымдар теңіз 2015 жылдары жер бетіне толық
жойылады деп ... Ал, Арал ... ... апат адам ... ... ... өте ... төндіруде. Өйткені, республика территориясында алғаш
теңіз жағалауы 100 ... ... ... кіші арал ... ... сол ... теңіз ұлтанынан тұзды шаң ... ... ... ... ... ... қарағанда Арал табанынан кезінде
жылына 72 млн. Тонна тұз дүние жүзіне шаң болып тарап, ал Арал ... ... ... 700 кг тұз аспаннан жауатынын дәлелдеген.
1989 жыл ... ... ... ... ... ... дүзі халықтарын толғандыруда. Оның бір
жолата жойылып кетуі Орта Азия мен Қазақстанды ғана емес ... ... ... ... ... Ал ... ... шөлге айналу, атмосферадағы ауытқушылықтар, антропогендік
экожүйелердің тұрақтсыздығын тудырады. Арал мәселесі соңғы 10 ... ... және ... ... арасында жиі-жиі пікірталастар туғызуда. Арал
мәселесі туралы ... ... ... Өркениетті
елдер, халықаралық қоғамдастықтар қаржылай көмек көрсетуде. Олар ... Азия ... ... АҚШ, ... т.б. ... Қазақстан
жағы өз тарапынан тым құрыса Кіші Аралды сақтап қалу үшін ... ... ... ... ... Қазақстандық аймағындағы Кіші Аралдың
деңгейі баяу болса да ... ... Арал ... қалпына келтіріп
жандандыру жөніндегі бірнеше ғылыми болжамдар мен жобалар бар. Олар: 1.
Сібір өзендерін ... ... ... мен ... ... суын
реттеу арқылы суды молайту. 3. Арал теңізін жартылай сақтап қалу. 4. Каспий
теңізінің суын ... ... ... ... 5. Жер асты суларын пайдалану.
6. Арал теңізінің өздігінен табиғи ретттеулерін немесе ... ... бұл ... ... ісі ... ... ... оны күттірмейді.
Бәрі де қаражатқа кірелуі мүмкін. Ал оның іске асуы адамзат қауымының
білімі мен ... ... ... ... ... кезде аралды
құтқаруда бағытында батыл да жоспарлы түрде ғылыми негізде ... ... ... – адам ... ... ... су қоймасын
оны сақтап қалу қазіргі ұрпақтың болашақ алдындағы борышы.
         Арал ... ... ... ... ... ... бүкіл ТМД
елдерінде екінші, ал дүние жүзінде ... орын ... ... ... Арал теңізі мұхит деңгейінің 53 м ... ... ... ... нәтижесінде, шаруашылық мақсатына үздіксіз суды
пайдалану барысында 2002 жылы теңіз деңгейі 20 м-ге ... ... ... ... ... ... 1974 жылдан және Әмудария 1982 жылдан
мүлдем сарқылды. Арал теңізінде ірілі-ұсақты 1100 ... тобы ... ... ... түбектерге айналып, құрлыққа қосылып кетті.Арал
теңізі – ... ... шөл ... ... ... ... ... кезде Аралды құтқару бағытында батыл да жоспарлы ... ... ... ... Арал тағдыры – адам тағдыры болғандықтан оны
сақтап қалу аға ... ... ... ... апатына себеп болған факторларға:
- жергілікті жердің тарихи-табиғи ерекшеліктерін ескермеу;
- ауыл ... ... ... судың қорын есепке алмау;
- суды өте көп қажет ететін күріш, мақта дақылдарын барынша ... ... ... ... ... сақтамау және сіды үнемді
пайдаланбау;
- табиғат ресурстарын пайдалануға жіберілген ... мен ... ... ... ... ... ... аталған фактілер Арал теңізі экожүйесіндегі тіршілік ... ... ... Бұл ... адам ... ... ... ретінде дүние жүзіне белгілі болды.
Арал өңірінде туындап отырған қазіргі экологиялық апаттар нышаны жыл
өткен сайын теңіз суын тарылтуда. Оның ... мен ... ... бітуге
жақын. Топырақтың тұздануы өте жылдам жүруде. Теңіз түбінен көтерілген ... ... ... 13-20 млн. т деп ... ... ... шаңдар
әсері сонау Орта Азия республикалары аумағына ... ауыл ... ... ... ... ... – 60 %, Қазақстанда – 60-
70 %-ға артып отыр. Мұның өзі жалпы ... ... ... Арал
өңіріндегі климаттың өзгеруі шөл белдемінің табиғи ... ... әрі ... антропогендік экожүйелерге қарай ығыстыруда.
Арал өңіріндегі антропогендік ... ... ... салт-
дәстүріне, экономикалық-әлеуметтік жағдайына тікелей әсер етуде. Жұмыссыз
қалған балықшылар әлеуметтік ... ... ... ... ... ... аударуда.
Қазіргі арал өңірінде адамдардың денсаулығы күрт төмендеп кетті. ... ... ... ... ... ... тас ... сарысу,
өкпе-тыныс өңірімен салыстырғанда жоғары көрсеткішті беріп отыр.
Арал теңізінің болашағы дүние дүзі халықтарын толғандыруда. Оның ... ... ... Орта Азия мен ... ғана емес ... ... ... өзгерістер әкелмек. Ал әлемдік климаттың
өзгеруі, шөлге айналу, атмосферадағы ... ... ... ... Арал ... ... 10 ... жылда
географ және эколог ғалымдар арасында жиі-жиі пікірталастар туғызуда. Арал
мәселесі туралы халықаралық ... ... ... ... ... қаржылай көмек көрсетуде. Олар негізінен
Орта Азия республикалары, Ресей, АҚШ, Жапония, т.б. мемлекеттер. Қазақстан
жағы өз тарапынан тым ... Кіші ... ... қалу үшін ... ... ... бөлінген теңіздің Қазақстандық аймағындағы Кіші Аралдың
деңгейі баяу ... да ... ... ... ... келтіріп жандандыру жөніндегі бірнеше ғылыми
болжамдар мен жобалар бар. Олар:
1. ... ... ... ... ... мен ... өзендерінің суын реттеу арқылы суды молайту.
3. Арал теңізін жартылай сақтап ... ... ... суын ... канал арқылы әкелу.
5. Жер асты суларын пайдалану.
6. Арал теңізінің өздігінен табиғи ретттеулерін немесе толысуын ... бұл ... ... ісі ... уақыт талабы оны
күттірмейді. Бәрі де қаражатқа кірелуі мүмкін. Ал оның іске асуы адамзат
қауымының ... мен ... ... ... анық.
Қазіргі кезде аралды құтқаруда бағытында ... да ... ... ... ... ... ... тағдыры – адам ... ... су ... оны ... қалу ... ... болашақ
алдындағы борышы.
Арал теңізі

Пән: География
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Арал теңізінің жағалық сызығының өзгеруін картографиялау26 бет
Арал теңізінің зерттелу тарихы63 бет
Арал теңізінің зерттелу тарихы, экологиялық жағдайлары15 бет
Арал теңізінің зерттелуі. Арал теңізінің экологиялық мәселелері18 бет
Арал теңізінің тартылу себептері6 бет
Арал теңізінің экологиялық ахуалы 20 бет
Арал теңізінің экологиялық мәселелері3 бет
Азияның көлдеріне физикалық – географиялық сипаттама21 бет
Арал11 бет
Арал тағдыры – ел тағыдыры3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь