Құқықтық әдет – құқықтық нысаны ретінде

МАЗМҰНЫ


КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 5.7

І ҚҰҚЫҚ НЫСАН ҰҒЫМЫ МЕН МАЗМҰНЫ
1.1 Құқық нысандары түсінігі, түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8.9
1.2 Құқық нысанының мазмұны мен құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10.22

ІІ ҚҰҚЫҚТЫҚ ӘДЕТ . ҚҰҚЫҚТЫҚ НЫСАНЫ РЕТІНДЕ
2.1 Құқықтық әдет түсінігі, мазмұны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23.31
2.2 Құқықтық әдет ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 32.33

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 34

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 35

ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36.38
КІРІСПЕ

Тақырыптың көкейкестілігі. Құқықтық әдет – құқықтың негізгі қоғам тарихында мемлекеттің қалыптасу кезеңінде өмірге келген құқық нысаны. Әдет-ғұрып нормалары адамдардың қарым-қатынасында ғасырлар бойы қолданылған, өмірде жан-жақты тәжірибе арқылы қалыптасқан. Мысалы, Ману заңы, орыс правдасы, «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы», Тәуке ханның «Жеті жарғысы» және т.б. айтуға болады. Қазақ қоғамында билердің үлгі шешімдері де қазақтың ұлттық әдеттерін дамытқан. Қиыннан қиыстырып тапқан билердің шешімдері ұқсас істерді қарағанда, күші бар құқықтық норма ретінде пайдаланылған. Сонымен қатар, қазақ қоғамында ежелден қалыптасқан құқықтық әдеттер де қоғамдық қатынастардың реттеушісі болып отырған. Әдет-ғұрып нормалары арқылы қазіргі кезеңде де дамушы елдерде біраз қарым-қатынастар реттеліп, басқарылып жатады.
Ұзақ уақыт бойы өмір сүруінің нәтижесінде оларды сақтау әдетке айналған нормалар әдет нормалары деп аталады.
Құқық өз өмір сүруі барысында құқықтық нормаларға көршіліктің әдетті түрде бағынуына негізделеді (заңдарды сақтау әдеті). Кейбір жағдайларда санкцияланған әдет құқықтың қайнар көзі болып табылады.
Мемлекет адам қоғамы дамуының белгілі бір сатысында пайда болған. Адамдардың ең алғашқы ұйымдасуы рулық қоғам түрінде пайда болды. Рулық қоғам оның мүшелерінің қандас туыстығы негізінде, еңбекті қауымдасып ұйымдастыру және ортақ меншіктілік негізінде қалыптасты.
Ру – адамдардың тарихи қалыптасқан бірлестігі, туысқан адамдардан тұратын қауымдастық. Оның мүшелері өзара некеге отырмайды. Барлық халықтар рулық дәуірден өткен. Қазіргі халықтардың кейбіреуінде рулық дәуірден қалған әдет-ғұрыптары, дәстүрлері әлі де сақталған. Қазақтың әдеті бойынша жеті атаға дейін қыз алысып-беріспейді.
Рулық коғамда қауымдық билік болған. Ру өміріне байланысты мәселелердің барлығын рудың жалпы жиналысы қарап, шешіп отырған. Оған жынысына қарамай, кәмелетке толған ру мүшелерінің барлығы қатысатын. Қандай мәселе болса да, жалпы қауымның келісімімен, әділдік жолымен шешілетін. Ру мүшелері жалпы жиналыста ру ағасын сайлайтын. Ру ағасына ақылы толған, ру әдет-ғұрыптарын, дәстүрлерін білетін, рудың қамын ойлайтын, қауымды басқара білетін адам сайланатын. Бірнеше рулар бірігіп, тайпа құрайтын. Тайпаны басқару үшін ру ағаларынан кеңес құрылатын. Сол кеңесте рулардың тұрмысына, басқа тайпалармен қарым-қатынасына байланысты мәселелер қаралатын.
Әдет-ғұрып – қауымдағы адамдардың қарым-қатынасын реттейтін, дағдыға айналған географиялық, ұлттық, экономикалық факторларға байланысты тарихи қалыптасқан, жазылмаған мінез-құлық қағидасы. Әдеттер ру тұрмысының дамуына байланысты, ру мүшелерінің арасындағы қатынасты жөнге салып, реттеу үшін, олярдың өсіп-өніп, өмір суруін қамтамасыз ету үшін қажетті құрал ретінде қолданылады. Олар ұрпақтан ұрпаққа ауысып, ру мүшелерінің сана-сезіміне ананың сүтімен, қауым өмірінің үлгісімен сіңіп, олардың мінез-құлықтарын, іс-әрекетін алғаш бағыттап отырады. Ру әдеттері барлық ру мүшелерінің еркін білдіріп, мүдделерін қорғайтын қағидалар деп танылып, оны мүлтіксіз орындау әрбір ру мүшелерінің дағдысына айналады. Ру әдет-ғұрыптарын сақтау, орындау – міндет пе әлде құқық па деген сауал ру мүшелерінің ойына кіріп те шықпайды. Олардың түсінігінше ру әдеттерін, дәстүрлерін бұлжытпай орындау табиғи, өзінен-өзі түсінікті жағдай болып саналады. Рулық әдеттер, дәстүрлер қандай болғанын қазақ халқының тарихынан да көруге болады.
Ру – туыстық (бір атадан тараған ұрпақтардың) байланыстардың дәнекер болуынан жеке шаруашылықты бірлесіп жүргізуге негізделген адамдардың тарихи қалыптасқан бірлестігі.
Құқықтық әдет нормалары – көп рет қайталана отырып, әдетке айналу нәтижесінде, соған орай, қоғамдық пікірмен сақталатын және қолдау табатын, тарихи даму процесінде қалыптасатын нормалар. Ол бүкіл халықтың мүддесін қорғаудың, мемлекеттің билігін, саясатын іс жүзінде асырудың құралы. Құқықтық норма қоғам мүшелерінің мінез – құлқын, іс әрекетін арнайы ережелермен реттейді. Құқықтық норма заңда ресмилендірілген нормативтік нұсқау. Ол жалпыға міндетті, мемлекеттің атынан баянды етілген, қоғамдық қатынастарды реттейтін билік. Оған мына белгілер тән. Құқықтық норма ең маңызды қоғам, тұлға үшін өте қажет қоғамдық қатынастарды бейнелейді. Құқықтық нормада қоғам, тұлға үшін пайдалы, қажетті қатынастармен қатар, зиянды қатынастар да бейнеленеді.
Қатынастар құқықтық сипатты тек сол кезде алады, егер әңгіме әлеуметтік маңызы бар актілерді жүргізуге арналса. Ал, оймен сезімге сәйкес олардың қимылын көрсетпейтін болса, олардың заңды табиғаты туралы айтып та қажеті жоқ.
Идеологиялық қатынастар адамның санасына байланысты болады. Оның ең маңыздылары саяси, құқықтық, моральдық, ұлттық, діни т.б. қатынастар. Құқықтық нормалар арқылы реттелетін қоғамдық қатынастардың барлық жиынтығы өзара заңды байланысқан реттелген бұлжымас бір ізді жүйелігінде.
Адамдардың және олардың ұйымдарының арасындағы өмірлік қарым-қатынастардың әр түрлі жақтары және сыртқы көріністерінің өзіндік нысандары болады. Олар моральдік, саяси, ұлттық, діни, соған қосымша құқықтың болуы мүмкін. Әрбір қоғамдық қатынастар қиын және көпжақты құбылыстар, оларға әртүрлі қоғамдық мүдделердің бөлімдері және қажеттіліктері қосылуы ықтимал. Кейбіреулері құқықтық реттумен қамтылса, басқалары қамтылмайды. Мысалы, отбасы өмірінде заңды нысандарға көшетін әдеттегідей, материалдық қарым-қатынастар адамдардың дінге, өзіне қатынасы, құқықтық реттеу аясынан сыртта болады. Соған байланысты, қоғамдық қатынастардың бәрі бірдей толық көлемде заңды нысандарға көшпейді. Құқықтық қатынас адамдар арасындағы құқық нормаларымен белгіленген анық қатынастарды көрсетеді. Барлық қоғамдық құбылыстар обьективті түрде заңды бола алмайды. Курстық жұмыста құқықтық әдет пен нормалардың құндылығы, мазмұны, түсінігі, түрлері, субъектілері, объектілері мен субъективті заңды құқығы мен міндеттері толық айқындалған.
Курстық жұмыстың мақсаты – құқықтық әдет-ғұрыптарын толық зерттей отырып, олардың құқық теориясындағы орнын анықтау.
Курстық жұмыстың міндеті – құқықтық әдет-ғұрыптардың, әдет нормаларының міндеттерін, ерекшеліктерін және мүмкіндіктерін зерттеу.
Жұмыстың құрылымы және көлемі. Жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттерден тұрады. Көлемі 30 беттен тұрады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1 Қазақстан Республикасы Конституциясы 1995.
2 Қазақстан Республикасы конституциялық заңы «Қазақстан Республикасы мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» Жаршы. 1991.№51.
3 Ағдарбеков Т. Мемлекет жєне құқық теориясы. Қарағанды, 2001.
4 Байжанова Г.Т., Әділбекова Қ.Қ., Мемлекет және құқық теориясы пәні бойынша мемлекет біліміне арналған дәрістер жинағы. Қарағанды 2001.
5 Баянов Е. Мемлекет және құқық негіздері. Алматы 2001.
6 Булгакова Д.А. Мемлекет және құқық теориясы. Алматы 2005
7 Венгеров А.Б. Теория государства и права. Москва, 1996
8 Есімқұлов С.Т. Мемлекет және құқық теориясы. Шымкент 2006.
9 Ибраева А.С., Сапарғалиев Ғ.С. Мемлекет және құқық теориясы. Алматы, 1998.
10 Коваленко А.И. Теория государства и права. Вопросы и ответы. Москва,1997.
11 Комаров С.А. Общая теория государства и права. Москва,1998
12 Малько А.В. Теория государства и права в вопросах и ответах. Москва, 1997
13 Марченко М.Н. Теория государства и права. Москва,1996 , 1998.
14 Сапарғалиев Ғ. Қазақстан Республикасының Конституциялық құқығы. Алматы 1998
15 Шынтемірова Б.Ғ., Шайхиев Т.Т. Құқық теориясының негіздері. Алматы 1999
16 Ақыпбергенұлы Ө. Құқық тарихының көне сорабы. Алматы, Парасат. – 2006. - №6. – 27б.
17 Баққұлов С.Д. Құқық негіздері. Оқулық. Алматы, 2004. – 248б.
18 Сапарғалиев Ғ., Ибраева А. Мемлекет және құқық теориясы. Алматы, 1998
19 Оспанов Қ.И. Құқық негіздері. Алматы, 2007
20 Дулатбеокв Н.О. Мемлекет және құқық негіздері. Астана, Фолиант. – 2001
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Кафедра:
Факультет:
КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: ҚҰҚЫҚТЫҚ ӘДЕТ – ҚҰҚЫҚТЫҚ ... ... ... Құқық НЫСАН ҰҒЫМЫ МЕН мазмұны
1.1 ... ... ... ... 8-9
1.2 Құқық нысанының ... мен ... ... ... ӘДЕТ – ... ... РЕТІНДЕ
2.1 Құқықтық әдет ... ... ... ... әдет ... 32-33
ҚОРЫТЫНДЫ
............................................................................
..................... 34
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... ... ... әдет – ... негізгі қоғам
тарихында мемлекеттің қалыптасу кезеңінде өмірге келген құқық ... ... ... адамдардың қарым-қатынасында ғасырлар бойы ... ... ... ... ... Мысалы, Ману заңы, орыс
правдасы, «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы», ... ... ... және т.б. ... ... ... қоғамында билердің үлгі
шешімдері де қазақтың ұлттық әдеттерін дамытқан. Қиыннан қиыстырып ... ... ... ... ... күші бар ... ... ретінде
пайдаланылған. Сонымен қатар, қазақ қоғамында ежелден қалыптасқан құқықтық
әдеттер де қоғамдық қатынастардың ... ... ... ... ... қазіргі кезеңде де дамушы елдерде біраз ... ... ... ... бойы өмір ... ... ... сақтау әдетке айналған
нормалар әдет нормалары деп аталады.
Құқық өз өмір сүруі барысында ... ... ... ... ... ... (заңдарды сақтау әдеті). Кейбір ... әдет ... ... көзі ... ... адам ... дамуының белгілі бір сатысында пайда болған.
Адамдардың ең ... ... ... қоғам түрінде пайда болды. Рулық
қоғам оның мүшелерінің қандас туыстығы ... ... ... және ... ... ... қалыптасты.
Ру – адамдардың тарихи ... ... ... адамдардан
тұратын қауымдастық. Оның мүшелері өзара некеге отырмайды. ... ... ... ... ... ... кейбіреуінде рулық дәуірден
қалған әдет-ғұрыптары, дәстүрлері әлі де сақталған. Қазақтың әдеті бойынша
жеті атаға дейін қыз алысып-беріспейді.
Рулық ... ... ... ... Ру өміріне байланысты мәселелердің
барлығын рудың жалпы жиналысы қарап, шешіп отырған. Оған жынысына қарамай,
кәмелетке толған ру ... ... ... ... мәселе болса да,
жалпы қауымның келісімімен, әділдік жолымен шешілетін. Ру мүшелері ... ру ... ... Ру ... ... толған, ру әдет-ғұрыптарын,
дәстүрлерін білетін, рудың қамын ойлайтын, қауымды басқара білетін адам
сайланатын. Бірнеше рулар бірігіп, тайпа ... ... ... үшін ру
ағаларынан кеңес құрылатын. Сол ... ... ... ... қарым-қатынасына байланысты мәселелер қаралатын.
Әдет-ғұрып – қауымдағы адамдардың қарым-қатынасын реттейтін, дағдыға
айналған географиялық, ұлттық, экономикалық факторларға байланысты ... ... ... ... ... ру ... дамуына
байланысты, ру мүшелерінің арасындағы қатынасты жөнге салып, реттеу үшін,
олярдың өсіп-өніп, өмір ... ... ету үшін ... ... ... Олар ... ... ауысып, ру мүшелерінің сана-сезіміне
ананың сүтімен, ... ... ... ... олардың мінез-құлықтарын,
іс-әрекетін алғаш бағыттап отырады. Ру әдеттері барлық ру мүшелерінің еркін
білдіріп, мүдделерін қорғайтын қағидалар деп танылып, оны ... ... ру ... ... ... Ру ... сақтау, орындау
– міндет пе әлде құқық па деген сауал ру ... ... ... ... Олардың түсінігінше ру әдеттерін, дәстүрлерін бұлжытпай орындау
табиғи, өзінен-өзі түсінікті жағдай болып саналады. ... ... ... ... ... ... тарихынан да көруге болады.
Ру – туыстық (бір атадан тараған ұрпақтардың) байланыстардың дәнекер
болуынан жеке ... ... ... ... ... тарихи
қалыптасқан бірлестігі.
Құқықтық әдет нормалары – көп рет қайталана отырып, әдетке ... ... ... ... пікірмен сақталатын және қолдау табатын,
тарихи даму процесінде қалыптасатын нормалар. Ол ... ... ... ... ... ... іс ... асырудың құралы.
Құқықтық норма қоғам мүшелерінің ...... іс ... ... ... Құқықтық норма ... ... ... Ол ... міндетті, мемлекеттің атынан баянды етілген,
қоғамдық қатынастарды реттейтін билік. Оған мына ... тән. ... ең ... ... тұлға үшін өте қажет қоғамдық қатынастарды
бейнелейді. Құқықтық ... ... ... үшін ... қажетті
қатынастармен қатар, зиянды қатынастар да бейнеленеді.
Қатынастар құқықтық сипатты тек сол кезде алады, егер ... ... бар ... ... ... Ал, оймен сезімге сәйкес олардың
қимылын көрсетпейтін болса, олардың заңды табиғаты ... ... та ... ... ... санасына байланысты болады. Оның ең
маңыздылары саяси, құқықтық, моральдық, ұлттық, діни т.б. ... ... ... ... ... қатынастардың барлық
жиынтығы өзара ... ... ... ... бір ізді жүйелігінде.
Адамдардың және олардың ұйымдарының арасындағы ... ... әр ... ... және ... көріністерінің өзіндік нысандары
болады. Олар моральдік, саяси, ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық қатынастар қиын және көпжақты ... ... ... ... ... және қажеттіліктері қосылуы ықтимал.
Кейбіреулері құқықтық реттумен қамтылса, басқалары қамтылмайды. ... ... ... ... ... ... ... қарым-
қатынастар адамдардың дінге, өзіне қатынасы, құқықтық реттеу аясынан сыртта
болады. Соған ... ... ... бәрі ... ... ... нысандарға көшпейді. Құқықтық қатынас адамдар арасындағы құқық
нормаларымен белгіленген анық ... ... ... ... обьективті түрде заңды бола алмайды. Курстық жұмыста құқықтық
әдет пен ... ... ... ... түрлері,
субъектілері, объектілері мен субъективті заңды құқығы мен ... ... ... ... – құқықтық әдет-ғұрыптарын толық зерттей
отырып, олардың құқық теориясындағы орнын анықтау.
Курстық жұмыстың міндеті – ... ... әдет ... ерекшеліктерін және мүмкіндіктерін зерттеу.
Жұмыстың құрылымы және көлемі. Жұмыс кіріспеден, екі ... мен ... ... ... ... 30 ... ... НЫСАН ҰҒЫМЫ МЕН мазмұны
1. Құқық нысандары түсінігі, түрлері
Құқық нысанын жақсы ... үшін ... ... ...... ... ... білу қажет. Мазмұн – белгілі бір заттар мен ... ... мен ... ... Ал ... – мазмұнның өмір
сүру тәсілі, оның құрылымы, ішкі ... ... мен ... ... болмасын іштей тән. Сондықтан оларды бір-бірінен бөліп алуға
болмайды. Тек ... ... бір ... бар ... ғана ... ... ... мазмұнсыз нысан деген де болмайды. Нысан әрқашан да мазмұнды,
мазмұн нысанды келеді. Осы екі категорияның өзара ... ... ... ... Мазмұн үнемі дамып, өзгеріп отырады. Мазмұнға сәйкес
нысан да өзгерістерге ұшырайды. Мазмұн нысанды белгілейді. Бірақ ... ... ... ... өз ... мазмұнға белсенді түрде әсер етеді.
Жаңа, өзінің ... сай ... ... оның ... ... ... Ал ... мазмұнына сай келмейтін ескі нысан оның ... ... ... мен ... ... сәйкессіздік ескі нысанның
орнын жаңа нысанның басуымен шешіледі.
Құқық осы философиялық ... ... ... ... ... Құқық әлеуметтік шындықтың объективтік құбылысының сыртқы нысаны.
Ғылым құқықтың ішкі-сыртқы нысаны болады деп ... ішкі ... ... ... жүйелік элементтерін көрсетеді; сыртқы нысаны -
құбылыстарды құқықтық ... ... ... ... жиынтығы.
"Құқықтың нысаны" және "құқықтың негізі" бір-бірімен тығыз байланыстағы
ұғым. Бірақ олардың айырмашылығы, ерекшеліктері бар. ... - ... ... ... және өмір сүру ... ... ... -
құқықтың мазмұнының қалыптасу негіздерін, себептерін, ... ... ... үш түрі ... ... ... 1) материалдық негізге - ... ... ... ... ... қабылданған нормативтік актілер жатады; 2)
идеалдық негізге қоғамдық идеологияның, ... ... ... ... нормалар; 3) заңды негізге - ... ... ... ... ... ... нормалар, құқықтық жүйелер. Бұл
көрсетілген үш ... ... ... құқықтық негіздерінің тағы
бірнеше түрлері бар: әдет-ғұрып, ... ... ... ... заң ... қорытынды ұсыныстары т.б.
Құқықтың негіздері құқықтың жақсы, сапалы дамуына зор әсер ... ... ... ... ... негіздері мен салдарына қолайлы
жағдайлар жасап, қоғамды жаксы ... ... ... ... ... ... әсер ... жағдайлар сан қырлы болады:
қоғамның саяси-экономикалық, мәдени-әлеуметтік, ұлттық даму ... ... ... халықаралық, мемлекетаралық байланыстар т.б.
Бұл процестердің құқыққа әсері іштей де, ... да, ... ... ... да ... ... ... әсері әр түрлі деңгейде
болады және өзгеріп ...... ... ... ... әсіресе елде
экономикалық, әлеуметтік ... ... ... халықтың қысымы,
айғайы, тұрақсыздығы күшейеді. Осының бәрі құқықтың мазмұнына, негізіне,
нысанына, сапасына көп әсер ... Бұл ... ... ... ... да ... Құқықтың негіздері мен нысанының
сапасының деңгейіне қарап құқыққа, қоғамға баға беруге ... ... мен ... әр ... әр түрлі болады. Құл
иелену формациясындағы құқықтың негіздері мен нысанының түрлері: ... ... ... ... лауазымды тұлғалардың нұсқаулары, доктриналдық
талқылаулар. Феодалдық құқықтың негіздері мен ... ... ... - ... атақ ... ... берілген, діни нормалардың
үстемдігі және соттың прецеденты, заңгер ... ... ... ... мен нысандары мемлекеттік басқаруды бірте-бірте күшейте
отырып, қарым-қатынастардың ... ... ... нормалар арқылы
реттеп, басқаруға көшті.
Сонымен, әр елде ... ... мен ... ... Бір елде
– парламенттің, екінші елде – президенттің, үкіметтің, үшінші елде ... ... елде – ... рөлі ... ... Бәрі ... құқықтың,
мемлекеттің қоғамды басқаруын жақсартуға үлес қосты. Өйткені олар ... ... ... ... ... тәжірибелерін пайдаланып отырды.
1.2 Құқық нысанының мазмұны мен құрылымы
Құқық нысаны деген заңды ұғымды бірнеше ғасырлар бойы әлемдегі барлық
мемлекеттер ... ... ... ... ... мәні мемлекеттік
билікті іске асыру үшін, оны уақытында, сапалы ... үшін ... ... сан ... нормативтік актілер қабылданып жатады. Бұл ... ... ... ... ... саясатын іске асырып
отырады. Құқықтың нысандарының алдында осы күрделі үш мәселенің тұрғанын
барлық халық, ... ... ... ... ... ... ... тұлғалардың басым көпшілігі ерікті түрде орындайды. Бұл
барлық мемлекеттердің, әсіресе дамыған елдердің, тәжірибесінен ... ... ... - ... биліктің заңға, нормаға айналу түрлері. Бұл
пікірді дүниежүзіндегі ... ... ... қолдайды.
Құқық нысаны туралы бұдан басқа тағы бірнеше пікір бар: бірінші
құқықтың өмірге келу ... ... ... ...... органдардың
қабылдаған актілерін нысан дейді; үшінші – ... ... ... ... ... нысаны дейді. Бұлардың бәрінде шындық бар.
Себебі құқықтың маңызы, ... ... сан ... ... ... алсаң да
құқықтың неше түрлі маңызы, ықпалы, рөлі байқалады. ... бәрі ... ... ...... ... Қоғамның экономикалық базисына сәйкес қалыптасатын мүдде-мақсатты
іске ... ... ... ... әлеуметтік, мәдениеттік мақсаттарын іске асыратын
нормалар.
3. Бостандықты, теңдікті, әділеттікті қорғайтын нормалар.
4. Заңдылықты, ... ... ... ... нысанының негізгі түрлері:
Құқықтық әдет-ғұрып, бұл құқықтың негізгі қоғам тарихында мемлекеттің
қалыптасу кезеңінде өмірге ... ... ... ... ... қарым-қатынасында көп жылдар пайдаланып, өмірде жан-жақты
тексеру, тәжірибе арқылы қалыптасты. ... Ману ... орыс ... ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі ... т.б. ... ... ... ... де ... ... біраз қарым-қатынастар
реттеліп, басқарылып жатады.
Прецеденттік құқық нысаны – белгілі бір іске байланысты ... және бұл ... ... ... ... істерді қарағанда басшылыққа алынып
отырады. Оның екі түрі бар: а) ... ... ә) ... ... ... ... шешімі).
Заң ғылымы – (құқықтық ...... ... ... ... көп үлес қосады. Құқықтық сана-сезімнің деңгейін
көтеруге зор әсер етеді. Мұсылмандық елдерде бұл ... өте кең ... ...... қатынастардың негізі бола алады.
Мысалы, ГФР – ГДР бірігу шарты, мемлекеттердің ара қатынасындағы ... ... ... ... ... қабылданған нормативтік актілер заңның бір түрі. Сондықтан
бұл актілер құқықтың ең күрделі, ең басым негізі. Референдумның түрлері:
жалпы ... ... ... өте ... ... жұмыс, ол саяси
күрестің бір түрі.
Нормативтік–құқықтық акт – мемлекеттік органның қабылдаған – бекіткен
актілері. ... ... ... көпшілігін осы нормативтік
актілер арқылы реттеліп, басқарылады. Себебі, біріншіден – ... ... ... түрде норманың мазмұнын түсінікті көрсетуге болады,
екіншіден – ... ... ... ... толықтыруға, жаңартуға
өте ыңғайлы.
Нормативтік-құқықтық актілердің дамып, нығаю бағыттары:
1. Құқық нысаны туралы арнаулы заң ... ... ... Ол заңды
құқық нысанының барлық түрлерінің маңызын, рөлін көтеруге бағыттау.
2. Кеңес Одағының, дамыған ... ... ... пайдалануға көңіл
бөлу. Ол үшін байланысты дамыту.
3. Қоғамды басқаруда құқықтың ... ... ... ... Бұл екі ... ... мемлекеттің қалыптасуының ең шешуші күші,
сенімді жолы.
Құқықтың қоғамдағы атқаратын істері сан ... ... ... нысаны да,
оның түрлері де толып жатыр:
➢ құқықтың тарихи ескерткіштері;
➢ тарихи ескі ... ... ... ... заң ... тәжірибесі;
➢ заңгерлердің еңбектері;
➢ заң бағытындағы ғылыми еңбектер;
... ... ... ... ... ... ... актілер.
Міне осы көрсетілген құқық нысаны түрлерінің қоғамдағы атқаратын
жұмыстары сан алуан. Оларға ... ... ... ... ... ... қабылдаған әдет-ғұрып, дәстүр, мораль, діни
нормаларда әрқайсысы ... ... ... ... ... ... одақтардың, ұйымдардың, ұжымдардың, саяси партиялардың,
кәсіпкерлер одағының нормаларын мемлекет қабылдаса, оларда құқықтың нысаны
болады.
Құқықтың ең ... ... ... ... ... ... Қоғам салаларының нормативтік актілері;
✓ Парламенттің, Президенттің, Үкіметтің, министрлік-ведомстволардың
актілері;
✓ Жергілікті органдардың актілері;
✓ Сот жүйесінің актілері.
Заң ... ... ... ... ... деген ұғымдар бар.
олардың өздерінің жеке-жеке мазмұндары бар.
Норма дегеніміз - бір қатынасты реттеп, ... ... ... ... ... ... ... басқаратын нормалар жиынтығы.
Құқық – қоғамдағы барлық қатынастарды реттейтін, ... ... ... ... ... ... ... белгіленеді, оларды ғылымда нормативті жүйе деп атайды. ... ... өмір ... адамдардың тәртібін ... ... ... ... жүйесінің өзі, аз дегенде екі жүйеден тұрады: а)
техникалық жүйелер б) әлеуметтік нормалар ... ... ... кең ... ... - ... , «адам мен еңбек
құралдары», «адам және өндіріс», «адам- табиғат» (субъекті мен ... ... ... ... ... ... айырмашылығы сонда, олар адамдар мен
сыртқы дүниенің (табиғат пен ... ... ... ... құралы» тек адамдарға ғана қатысты емес.
Өзгешеліктеріне қарамастан, техникалық және әлеуметтік ... ... ... ... ... ... топтағы техникалық нормалар, өздерінің маңыздылығына
байланысты әлеуметтік нормалардың заңдарында бекітіліп ... ... ... ... ... ие ... Ол ... – техникалық
жағдайлар, әртүрлі мемлекеттік стандарттар (ГОСТ ылар), әсіресе ... ... және әуе ... ... (техникалық қауіпсіздікті
сақтау). Ол тәртіптерді бұзғаны үшін, ... ... ... ... – құқықтық және қылмыстық –құқықтық.
Тұрмыста пайдаланылатын ... ... ... ... ... ... ... тумайды (мысалы,әртүрлі тұрмыстық
заттарды пайдалану – ... ... ... ... оның ... дұрыс пайдаланбағандықтан бұзылса, оны
жөндеу соның иесіне жүктеледі). Құқықтық норма – ... ... ... ... ... бір түрі. Ол бүкіл халықтың
мүддесін қорғаудың, мемлекеттің билігін, ... іс ... ... ... ... ... ... мінез – құлқын, іс әрекетін арнайы
ережелермен ... дара ... ... ... бір ... ... ... Құқық деп қоғамның билігін, саясатын, мүддесін іс жүзіне ... ... ... ... ... ... ... да жеке дара
құқықтық норманың маңызы зор. Оның ... өте ... ... мүддені, саясатты, мемлекеттік билікті, бостандықты, теңдікті,
әділеттікті, адамгершілікті, заңдылықты, тәртіпті, білімді, ғылымды, ... ... ... ... денсаулығын және тағы ... іс - ... ... ... ... берілуі мүмкін. Қазақстан
Конституциясында құқыққа мынадай анықтама ... ... ... ... ... сай ... ... өзгеде
нормативтік – құқықтық актілердің, Республиканың ... ... ... ... ... ... де болады.
Республика қызметінің түбегейлі принциптері – делінген Констетуцияда, ол –
қоғамдық ... пен ... ... ... ... игілігін көздейтін
эканомикалық даму, Қазақстандық патриотизм, мемлекет өмірінің аса ... ... ... оның ... ... немесе парламентте дауыс беру арқылы шешіледі.
Құқықтық норма заңда ресмилендірілген нормативтік нұсқау. Ол ... ... ... ... ... ... ... қатынастарды
реттейтін билік. Оған мына белгілер тән. Құқықтық норма ең маңызды қоғам,
тұлға үшін өте ... ... ... ... ... нормада
қоғам, тұлға үшін пайдалы, қажетті қатынастармен қатар, зиянды қатынастар
да ... Заң ... ... ... шексіз зиян келтіруі мүмкін.
Құқықтық норма осындай іс - ... де ... ... норманың
екінші белгісі – ол реттелетін қоғамдық қатынастардың үлгісі ... ... Үлгі – оң және ... ...... ... ... мүмкін. Тұлға
өзіне жүктелген міндетті қалқысыз орындаса, ол оң үлнгіге жатады. Егер адам
заң бұзса, онда ол ... ... ... ... ... ... бірдей
сипаты бар. Құқықтық нормада нақтылы, жеке ... ... ... ... ... қатысатындардың барлығы құқықтық норманың
талабына бағынуы қажет. Мемлекет, ... ... жеке адам ... ... мүлтіксіз сақтауға, орындауға міндетті. Заң нормасының
талабын өз еркімен орындамаса, оны ... ... ... ... ... қолданылады. Демек, заң нормасын мемлекет қорғайды.
- құқықтың нормалар ... ... ... ... сол арқылы
адамдардың, заңды тұлғалардың қарым – қатынастарына ... ... ... ... ... ... құрылыс жүйені қорғаудағы ең сапалы
құрал, нормативтік актілер қоғамға зиянды іс - ... ... ... құқықтың нормалар қоғамның дамуына пайдалы қатынастарды қолдап,
қолайсыздарын ... ... ... ... ... ... ... құқықтық нормалар қоғамда әділеттікті, теңдікті, бостандықты және
тағы басқа демократиялық қағидаларды қалыптастырады;
- құқық нормалар халықаралық, ... ... ... құралы;
Құқық – жалпыға бірдей міндетті, мемлекетпен ... ... ... ... ... ... Құқықтық норма –
құқықтың бір клеткасы, қоғамдық қатынастарының жақсы дамуының үлгісі деуге
болады. Ол адам ... ... ... шеңберін анықтап, олардың
бостандығын және қарым – қатынасын реттеп, ... ... ... реттейтін норма екі тұрғыдан қарастырады:
Біріншісі – адамдардың өздерінің, өз істерін, өз тәртібін ... ... ... ... - өз ...... өздері анықтап, оны өздерінің жүзеге
асыруы (сыртқы бостандық).
Қоғамдағы барлық прцесс, барлық қарым – қатынастар құқықтық нормалар
арқылы ... ... ... ... ... ... жеке
мемлекеттік ықпал ету қасиеттерін біріктіріп, қоғамның ... ... ... ... тәртіптің нығаюына мүмкіншілік жасап отырады.
1. Норма қоғамға, адамдарға ең қажетті, керекті қарым – ... ... ... Ол ... ... ... бостандықты,
әділеттікті, теңдікті, адамгершілікті және қоғамның эканомикалық, саяси,
әлеуметтік, ... ... және тағы ... даму ... ... реттеп,
басқарады. Бұл басқарудың негізгі бағыттары, қағидалары Констетуцияда және
заңдарда көрсетілген.
2. Норма көп ... ... ... бағыттарын, әдіс –
тәсілдерін алдын ала анықтап, көрсетіп ... ... ... ... ... «үлгісінә»жасайды. Міне осы «үлгілерді» зерттеу
арқылы ғалымдар мемлекеттердің өткен тарихымен танысып жатады.
3. нормативтік актілердің көпшілігі өзгермей ... көп ... ... ... ... ... нормаға айналады. Бұл екі ... ... ... ... деп ... Мұның маңызы өте зор.
Заңдылықты ... ... ... ... зор үлес ... ... ... жалпы мемлекеттік норма, оның орындалуы жалпы
қоғамдық міндет, оны халық түсінеді, біледі. ... олар ол ... ... үлес ... ... ... ... көрсетілген
сипаттары, оның мазмұнын, маңызын, қоғамдағы қарым – қатынастарды реттеп,
басқаруын толық түсінуге болады.
Құқықтық нормасыз қоғамда ешқандай ... ... ... ... ... ... – қатынас болуға тиіс емес. Құқықтық ... ... ... ... ... ғана оны дұрыс орындауға болады. Өмірде
мазмұны толық емес нормалар кездеседі. Бір ... ... ... ... – оны ... ... жағдайда қолдануды көрсетеді,
үшіншіде – қолдану нәтижесін ... ... ... толық норма болып
шығады. Мұндай норманың құрылысы өте сирек ... ... ... ... ... ... Егер де толық болмаса, жетіспейтін
елементтерін ... ... ... ... болады.
Сонымен, құқықтық норма – қоғамдағы қатынас субъектілерінің құқықтыры
мен міндеттерін реттеп, басқарып отыратын жалпыға ... ... ... етілетін ереже – қағида. ... ... ... ... ... Ол – жалпыға міндетті, мемлекеттің
атынан баянды етілген, қоғамдық ... ... ... Оған ... тән. ... ... ең маңызды қоғам, тұлға үшін өте қажет
қоғамдық ... ... ... ... ... оның ... Бірақ ол элементтердің болуы, тізілу ... ... ... ... ... байланысты. Құрылымы жөнінде құқықтық
нормалар екі түрге бөлінеді: ... ... ... және ... ... заңды нормаларда элементтердің мазмұны норманың кіріспесінде
немесе бірінші бабында толық көрсетіледі. Мысалы, Қазақстан ... ... ... ... элементтері 1 – бабында көрсетілген.
Тәртіп ережелерінің нормаларында элементтер нормативтік актілердің
баптарында, ... ... ... ... ... ... санкция.
Диспозиция – қатынастың мазмұны мен ... ... ... ... ... норманың дінгегі, құқықтық тәртіптің
үлгісі – моделі. Мысалы, Қазақстан ... ... ... ... екі ... көп ... мәмілелер мен шарттардағы тұлғалардың
міндеттері мен құқықтарының айқын ... ... үш ... ... түрі – ... мазмұны нормада анық көрсетіледі. Мысалы,
қылмыстық кодекстің баптарына диспозицияның мазмұны толық көрсетіледі;
- сілтеу түрі – ... ... ... ... нормаға сілтеу
жасалады. Мысалы, азаматтық кодекстің бірнеше ... ...... ... ... ... аяқталады, нормативтік
акті қалай орындалуы керек, осы жағдайларды көрсетеді. ... ... ... ... адам ... ... ... керек (Қазақстан
Республикасының Қылмыстық Кодексінің 7 – ші бабы). Гипотезаның үш түрі
болады:
- ... ... іс - ... бір ... болуы немесе болмауымен
байланысты болса, мұндай гипотезаны жалпылама деп атайды;
- егерде норманың ... ... ... ... ... болмауымен
байланысты болса, ондай гипотезаны – күрделі гипотеза деп атайды;
- егер де норманың, іс - әрекеті бірнеше жағдайдың ... ... ... мұндай гипотезаны алтернативтік гипотеза деп атайды.
Санкция – диспозиция мен гипотеза ... ... оның ... және ... ... мен қолданылуы. Санкцияның үш түрі
болады:
- абсалютті айқын санкция; ... ... ... ... ... және тағы басқалар:
- салыстырмалы айқын санкция; минимум мен ... ... ... ... баптар);
- альтернативтік санкция. Санкцияның көрсетілген түрлерінің қайсысын
қолдану тиісті ... ... ... үш ... ... ... ғана ... акті өз міндетін, өз
ролін дұрыс, уақытында, жақсы ... ... Егер де ... бір ... жоқ ... ... ... оларды тауып алу керек.
Нормативтік актілердің жеке ... ... ... ... ... ... тек ... мен диспозицияға ғана
болады. Қылмыстық Кодексте тек ... мен ... ғана ... ... ... ... ... актінің әр баптарында болуы мүмкін
немесе бірнеше нормативтік актілердің баптарында болуы мүмкін. Оны тауып
алуға болады.
Құқықтық ... ... ... ... ... норманың үш элементін (гипотез, диспозиция, санкция) толық
келтіру. Мұндай тәсіл нормативтік актілердің көбінде ... ... ... іске ... ... ... ... тәсіл норманың жетіспейтін элементі туралы осы заңның басқа
бөліміне, ... ... ... жасалады.
3. Бланкеттік тәсіл – норманың жетіспейтін элементі туралы басқа ... ... ... ... ... ... немесе нормативтік актілердің баптарында
элементтердің толық болмауы мүмкін.
Оларды міндетті түрде ... табу ... ... ... ... ... Қоғамның әр саласына қарай өндірістік, ауыл – шаруашылық құрылыс,
мәдениет, эканомика, әлеуметтік, ... ... тағы ... ... ... ... ... мемлекеттік, әкімшілік, қаржы, еңбек, жанұя,
азаматтық, қылмыстық, азаматтық – пролцессуалдық, ...... ... ... нормалар.
3. Атқаратын жұмысына қарай нормалар екіге бөлінеді: реттеуші нормалар;
қорғаушы нормалар.
4. Мазмұнына қарай нормалар үшке ... ... ... ... нормалар; ерік беруші нормалар.
5. Норма элементтерінің құрылымына қарай нормативтік актілер үшке
бөлінеді: нақты белгілі нормалар – ... ... анық ... ... салыстырмалы нормалар – мазмұны, элементтері түгел ... ... ... ... қарай шешу; балама (альтернативтік) нормалар – істің
орындалуының, норманың жүзеге асыуының бірнеше бағыты, ... ... ... ... нормалар екіге бөлінеді: жалпылама нормалар,
арнаулы нормалар.
7. Мамандандырылған құқықтық нормалар – қоғамның ... ...... ... ... ... ... азаматтық, қылмыстық,
заңгерлер, дәрігерлер, мұғалімдер инженерлер бағыттағы нормалар.
Міне осы көрсетілген бағыттар бойынша құқық өзінің күнделікті ... ... ... отырады. Мазмұны жағынан құқық нормалары заңдылық
пен құқық тәртібі, ... ... мен ... заңдарды өзгерту,
жетілдіру, толықтыру жөніндегі ... мен көз ... ... ... міндеттерін орындаудағы жұмысын дамытып, жақсартып
отырады. Құқықтық нормалардың ... ... ... ... ... мен қатар әкімшіліә немесе соттық жауапқа тарту арқылы
қамтамасыз етіледі.
Құқықтық ...... ... реттеуге қолданылатын әлеуметтік
ережелердің ең күрделі түрі.
Әлеуметтік нормалардың жүйесі ... ... ... ... ... ... ұйымдардың әрекеттерін реттейтін
белгілі нормалардың жиынтығы.
Әлеуметтік нормалар – қоғам ... ... ... ... ... нормалар динамикалық жүйенің тұтастығы, қоғам өмірінің
қажетті жағдайы, қоғамдық басқару, ... ... ... ... бір – ... ... және адам құқығын қамтамасыз
ететін құрал. Бұл жүйе, экономикалық, әлеуметтік – ... және ... ... ... ... ... ... ел өмірінің ұлттық
ерекшелігін және ... ... ... ... ... ... нормалар қоғамдық даму тенденциясының объективтік
заңдарының әрекетін көрсетеді және нақтылайды. Бұл заңдардың объективтік
сипаты, олардың ... ... мен ... ... ... ... органикалық байланыстылық.
Әлеуметтік нормалар бір-бірімен белгілі, өзара байланыста әрекет
жасайды. Әлеуметтік нормаларды ... ... ... ... және
қосымша белгілерімен қолданылуы мүмкін. Нормалардың түрлерін ... ... аясы ... ... ... ... сапасы, нормаларды
іске асырудағы ынталандыру мен кепілдік, сонымен қатар, сезіну жолы және
тәртіпті реттеу, нормаларды сақтамағандығы үшін ... ... ... бәрі ... нормалар жүйесінен оның
мынандай түрлерін шығаруға мүмкіндік береді: экономикалық, саяси, құқықтық,
моральдық, діни ... және ... ... ... ... ... ... қызмет етеді, сонымен
қатар, белгілі мөлшерде, өндірісті қамтамасыз ету мақсатымен мемлекеттік
басқару іске ... онда ... рөл ... ... ... жатады. Бұл нормалар өндірістің дамуын, бөлу мен ... ... ... өз ... ... ... реттейді. Экономикалық нормалар және нормативтер
ақша-финанс жүйесін, банктердің әрекетін, биржаларды, ... ... ... ... ең ... ... басқаратын базарлық
қатынасқа сүйенеді, дегенмен барлық дамыған: АҚШ, ФРГ, ... ... ... ... ... ... ... етіп, қоғамның
әлеуметтік –саяси тұрақтылығын сақтауға ... ... ... ... ... ... ... – техникалық
жетістіктердің ... ... ... ... ... Соған ықпал ететін, салық, кредит, инвестиция, басқа құралдар
пайдаланылады.
Әлеуметтік нормалардың маңызды тобын саяси ... ... ... ... ... ... мемлекеттік билікке
қатынасын, ұлттар мен халықтар арасындағы қатынастарды, ... ... ... ... ұйымдармен байланысын реттейді. Саяси
нормалар өздерінің ... мен ... ... ... ... және ... нысандарда көрініс табады: саяси декларацияларда,
мемлекеттің манифестерінде, саяси ... ... ... ... ... ... мен
бағдарламалық құжаттарында. Мемлекеттің заңды актілеріндегі көрсетілген
саяси нормалар, құқық нормаларының маңыздылығын қабылдайды.
Саяси ... ... ... және оның ... ... ... Сайлау тәртібі, азаматтардың және олардың өкілдерінің
мемлекеттік билік органдарына және басқа ... ... ... ... реттеледі, олар заңды актілерде көрсетілген. Саяси нормаларға
сонымен бірге, белгілейтін, реттейтін нормалар ... және заң ... және сот ... ... жасайтын қатынастар жатады. Әрбір
заң мемлекеттік ... ... ол ... саяси қатынастарды
көрсетпесе де, экономикалық, әлеуметтік, саяси негіздеуден ... ... ... сай ... және өнегелік сезім бағасына ие болады.
Әлеуметтік нормалардың көпшілік бөлігін корпоративті ... ... ... ... оқу ... ... ... белгілеулер құрайды. Бұл нормалар бірлестіктердің,
мекемелердің уставтарында, ережелерінде, ... ... ... ... ... ... ... өз ережелері болады.
Корпоративті нормалардың ... ...... сипатындағы
тәртіптер. Олар қоғамдық ұйымдардың қалыптасу, құрылу, қызмет ету ... ... ... сол ... ... ... ... белгілейді.
Әлеуметтік әрекет, қоғамдағы адамдардың тәртібі әдетпен де реттеледі.
Әдет - ... ... ... қайталануының нәтижесінде бекіген,
белгілі қатынастар үлгісі, адамның, адамдар ... ... ... ... қоғам мүшелеріне, адамдар тобына үйреншікті әлеуметтік реттеу
нысаны. Өнегелі ... ... ... ... деп аталады. Мінезде
белгілі әлеуметтік ... ... ... ... ... мәдени,
ұйымдастырушылық шараларды пайдалану арқылы мәдениеттілік қоғамға сай
келмейтін мінездермен күрес ... ... ... ... ... қоғам әдеттік дәстүрге өте жақын -
ұрпақтан-ұрпаққа берілетін, ... ... ... ... ... Әдет пен ... ... белгілері бар. Дәстүр, әдетке
қарағанда кең құрылым. Дәстүр сапасында белгілі идеялар, бағалылықтар,
әлеуметтік ... ... ... ... үшін ... ... өмірде, ең алдымен тұрмыстық, жанұялық қатынастарда,
әдеттер, ... ... оның ... көрінеді.
Жора – белгілі сипаттағы адамның, бір топ адамдардың, комплекс
қылықтары (мысалы, дәстүрлі ... ... ... Той ... салт – ... деп ... яғни жоралардың жиынтығы.
Әлеуметтік нормалардың көп және маңызды бөлігін діни нормалар көрсетеді
– адамның рухани қажеттілігіне сай ... ... ... ... және діни ... ... ... Олар Құдайға,
шіркеуге, бір- біріне, ұйымдарға сенушілердің қатынасын және ... ... ... ...... белгілеу жинағы – діни
сенім ілімінің бір бөлігі. ... адам ... ерте ... ... бері ... ... діни канондар (ұйғарым, тәртіп жолы), олар
реттеуші рөлін атқарған. Дүниежүзілік діндерге: иудаизм, буддизм, ислам
жатады, олар ... ... ... ғана өз ... жасаған жоқ, оған
қосымша құқықтың жүйесінің дамуына да әсерін ... ... - ... бірдей қабылданған жақсылық пен
жамандыққа сай ішкі сенімнің күшімен орындалатын қоғамда қалыптасқан тәртіп
жолы ... ... ... ... ... ... ... кіреді, яғни мемлекетпен белгіленген не санкцияланған және оның
күшімен қамтамасыз етілетін тәртіп жолдары.
Барлық адамдарға, әлеуметтік топтарға, ... ... ... ... мен ... көрсететін әлеуметтік нормаларды
жалпыадамдық нормалар деп атауға болады.
Құқық ... ... ... реттеудің бөлігі ретінде
әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... әруақытта формальды белгілілікте, яғни нормативті – құқықтық
құжаттардағы жазбаша ... ... ... – белгіленетін,
санкция берілетін және мемлекетпен оның күшімен қамтамасыз ... ... ... ... үшіншіден, құқық нормаларын бұзғандығы үшін жеке
адамның еркіндігін ... және ... ... ... ... үшін ... құқық нормаларының діннен,
саясаттан, экономикадан, дәстүрден бөлетін негізгі белгілерін, ... пен ... ... ... ... ... реттеу
жүйесіндегі рөлімен қамтамасыз етілген. ... ... ... ... ... аясы кең ... ... шындықтың тек аз
ғана бөлігі моральдік бағалаудан еркін, сондықтан құқық пен моральдің аясы
көп жағдайда тоғысады. Дегенмен, бір ... ... ... да, ... ... бір – бірінен тәуелсіз нормативті – реттеуші ... ... ... ... ерекше кейпі, нормалар мен принциптердің
жиынтығы, өз ықпалын барлығына және әрқайсысына жаяды, егер олар ... ... ... Дұрыс айтқандай, моральдың ... ... ... ... жолда» көрсетілген: («Поступай по
отношению к другим так, как ты хотел бы, ... они ... по ... тебе») «Басқа адамдар, саған қалай жасасын десең солай жаса, себебі олар
да саған солай жасауы үшін». Мораль ... ... ... ... ... сай ... нормалары құрылады және бағалау құқықтық
тәртіптің жоғарғы белгісі ... ... пен ... ... құқық пен моральдің арақатынасы,
олардың ... ... ... мен ...... байқалады.
Құқық пен моральдің бірлігі былай сипатталады:
құқық пен моральдің нормативтігімен қорыта ... адам ... ... мен ... болатын, белгілі нормалардың жиынтығы;
құқық пен моральдің ... ол ... ... ... яғни ... ... ... нағыз универсальді реттеуші
ретінде;
- құқық пен моральдің жалпылығы, ол экономикалық ... ... ... ... ... және адам ... ... аясын бағалағандығынан көрінеді;
Құқық нормалары мен моральдік нормалардың айырмашылығы:
Пайда болуына байланысты - құқық нормалары мемлекетпен ... ... ... ... ... қоғаммен қалыптастырылады, есепке
алынатындары жақсылық пен жамандық, адалдық және ар, ... ... ... ... ... ... ... бұрын пайда
болған, өйткені ол мемлекеттің пайда болуымен тікелей байланысты.
Әрекет аясына байланысты - құқық ... ... ... қатынастарды реттейді, оның мәжбүрлеу ... оны ... ... ... ... құқықтық қатынастарға ғана ықпал
жасамай, құқықпен реттелмеген қоғамдық қатынастардың жиынына ықпал етеді.
ІІ ҚҰҚЫҚТЫҚ ӘДЕТ – ... ... ... ... әдет ... ... адам қоғамы дамуының белгілі бір сатысында ... ... ең ... ... ... ... ... пайда болды. Рулық
қоғам оның мүшелерінің қандас туыстығы ... ... ... және ... меншіктілік негізінде қалыптасты.
Адамдардың ру болып ұйымдасуы екі сатыдан ... ... ... ... ... болды, өйткені рулық топтар шеше ... ... Ол ... ... деп ... ... келе ... орнын
патриархат алмастырды. Бұл процесс егіншіліктің, мал ... ... ... ... ... ... болды. Осындай
өзгерістердің нәтижесінде ерлер қоғамдық ... ... ... ие болды
да, ру құрылымында шешуші күшке айналды. Осыдан былай қатынастар ерлер
әулетіне қарай ... ... да, ... ру ... ... ... көшті.
Рулық қауым әдетте әке жағынан туыстығы бар ондаған, жүздеген
адамдардан құралатын. ... ... үшін сол ... ... ... ... — ер-әйелдері түгел (кәмелеттік түркілерде, одан кейін
қазақтарда 15 жас шамасынан басталатын) - өз ... ... ... сол ... ең ақылды, ең парасатты, ең ер жүрек, өмір ... ... адам ... ... ... ... тәртіп
жүрмейді, сондықтан ол кез келген уақытта ауыстырылып, орнына басқа адам
сайлана алады. Басқа ... ... ... бола ... жағдайда (ондай
оқиғалар жайылымдық жер, аң, балық аулайтын ... үшін ... ... ру ... өз ... ... ... Рубасылар да,
әскербасылар да бейбіт уақытта рудың басқа адамдарымен бірдей шаруашылық
қарекеттерімен айналысады. Рубасының, ... ... ... бірдей пәрменділік күші бола тұрып, оларды жүзеге асырумен
айналысатын ... ... ... ... да, әскербасының да билікті
пәрмені олардың ... ... ... ... ру ... қолдауына негізделетін. Қауым тіршілігінің маңызды ... ... ... жиналысында талқыланып, шешіледі; ал олардың орындалуына
рубасы бақылау жасап отырады. ... ... ... ... бұйрық-жарлықтары бүкіл ру мүшелерінің пікірі, солардың еркі,
солардың ... ... ... Ру ... саны өсе ... ... жаңа бір ... бөлініп шығып, олардың барлығы бірдей туыстас,
қандас, рулас топтарға ... ... ... ... ру ... ... ... мұндай сатысын өз кезінде жер жүзінің ... да ... ... ... әлеуметтік өмірі әдет-ғұрыптар мен салт-дәстүрлер арқылы
реттеліп отырылатын қатаң тәртіпке сүйенген. Ол ... ... ... ... ... Ру ... құқық деген ұғым болмаған. Рудың
ертеден бері қалыптасып қалған әдет-ғұрыптары қоғам мүшелерінің еркіне ... ... ... ... ... ол ... орындау әркімнің үйреншікті дағдысына айналған. Құқық дегеннің,
міндет дегеннің не ... жүрт ... ... олар үшін рудың әдет-
ғұрыптарын орындау ... ... деп ... сол ... ... ... ... қорғалатын.
Егіншілік, мал өсірушілік, қолөнері дамып, ... ... келе ... ыдырай бастады. Енбек құралдарын ендірудің артуы арқасында еңбек
өнімділігі артты. Соның нәтижесінде әрбір отбасы өз ... мал ... ... ... ... ... ... меншігін қалыптастырды. Әрбір
отбасының өз шаруашылығы, өндіріс құрал-жабдықтары, дүние-мүлкі, өзіндік
мал қорасы жабдықталды; өндірілген өнім ... жеке ... ... ... ... ... ... болды, ал мұның өзі ру мүшелерінің арасында
әлеуметтік алалық туғызды. Рубасылар, әскербасылар өздерінің ... байи ... өз ... ... ... бір ... ... Рулық қауымды басқара жүріп, олар өз қолдарындағы билікті меншік
иелерінің мүлкін ... ... ... ал өздерінің билігін нығайту
үшін тәртіпті, меншікті, өздерінің үстем жағдайын қорғайтын ерекше ... құра ... ... ... ... ... ... Рулық қауым
негізінде әскери демократия қалыптасты, ал мұның өзі мемлекет құрудың
алғашқы нышаны еді. ... ... болу ... әр ... ... әр
кезеңде жүзеге асты. Кейбір халықтарда (Қытай, Мысыр және басқаларда)
мемлекет сонау ... ... ... ... ал өзге бір ... ... қалыптасу процесі талай ғасырларға созылды. Мәселен, қазақ
қоғамында әскери ... ... XVIII ... ... сақталды.
Әскери демократияның дамуы қоғамда саяси ұйымның – мемлекеттің пайда
болуына әкелді. Мемлекет, бір жағынан, әскери ... жаңа ... ... ... ал ... ... жаңа ... оргаңдарынын
пайда болуы нәтижесінде құрылды. Мемлекет - адам баласы бірлестігінің жаңа
ұйымы. Ол рулық қауымнан мынадай белгілерімен өзгешеленеді.
1. Мемлекеттің ... ... ... ... - мемлекет өзінің ішкі
және сыртқы саясатын өзге бір ... ... ... дербес
жүзеге асырады деген сөз, 2. ... ... ... ... бұл ... ... ... белгілері ескерілмейді. 3.
Мемлекетте қоғамды басқаратын өкімет билігінің белгілі бір ... ... ... ... адамдардың өзгеше бір тобы - шын иелері немесе
мемлекеттік қызметкерлер ... ... 4. ... өмір сүріп, тіршілік
етуі үшін ... ... ... актілер шығарып, солар арқылы
қоғамдық тәртіпті қалыптастырады. ... ... тек бір ғана ... -
байлар тобының мүддесін қорғау үшін жаратылған саяси ұйым ... Құл ... ... ... құл ... мүддесін
қорғады, сондықтан ол құл иеленушілер мемлекеті деп аталды, ... ол ... ... ... ... ... ... Капиталистік (буржуазиялық) мемлекет капиталистердің қолындағы қару
болып табылады. Сөйтіп, марксизм ілімі ... ... ... үш ... ... болған екен: құл иеленушілік, феодалдық және
буржуазиялық мемлекет түрлері.
Марксизм мемлекеттің осы аталған үш түрін де ... ... ... мемлекет жайындағы маркстік ілімнің осал жерлері бар. Апталық,
мемлекеттің осы үш сатысын, үш түрлі тұрпатын халықтардың ... ... ... жоқ. ... ... халқының сан ғасырлық тарихында
мемлекеттің тіпті бір түрлі тұрпаты да қалыптасқан жоқ. Оның ... ... ... тек қана ... ... қорғап, ылғи да еңбекшілерді
езіп-жаншуға ... ... ... ... ... ұзақ өмір сүре ... ... қандай түрі болса да, белгілі бір дәрежеде дамытылған
әлеуметтік қорғау ... ... және де ол ... ... ... ... екінші түрге ауысқан кезде едәуір ұлғайып отырады. Мысалы, қазіргі
заманның капиталистік деп аталып жүрген ... ... ... ... ... ... ... мүгедектер, еңбекке
жарамсыз және т.б. адамдар үшін) органдардың ... ... ... капиталистік мемлекеттердің құратындығынын және жана
тұрпатты социалистік мемлекеттің пайда болатындығының тарихи сөзсіздігін
теориялық жағынан ... ... ... 1917 ... қаза ... большевиктер партиясының басшылығымен социалистік революция
жасалды. Соның нәтижесінде Кеңестік социалистік мемлекет ... ... ... ... ... ... өмір сүрді. Шығыс Еуропада, Азияда социалистік
мемлекеттер жүйесі пайда болды. Алайда ... ... де, ... ... де ... енді сол ... мемлекеті демократиялық, адамгершілікті,
прогресшіл сипатта болды ма, оны біз ... ... ... пайда болуына әкеліп ұластырған себептер (рулық ... жеке ... ... ... адамдардың мүліктік және әлеуметтік
теңсіздігі) құқықтың қалыптасуына негіз болады. Рулық құрылыста құқықтың
қажеттігі ... Ру ... ... ... меп тайпалардың
арасындағы қатынастар ерте замандардан бері ... ... келе ... мен дәстүрлер арқылы реттеліп отырады. Рулас ... ... ... ... өз ... ... Ол әдет-
ғұрыптарды бұзған адам үшін ру мүшелерінің пікірінен асқан жаза ... ... ... ... адам руға ... ... ... ол
арадан аласталып, қуылатын болған. Мұның өзі өліммен тең саналатын. Ондай
адам заңнан тыс деп ... оны ... ... кетсе де, басыбайлы құл
етіп алса да, т.с. жағдайларда ешкім оның ... ... ... ... ... ... ... болмайтын. Қазақстанда рудың әдет-ғұрпын
бұзған адамға "қара найза" ... жаза ... ... ... ... ... жерге шаншады да, бастарын айқастырып байлайды. ... ... ... жазалы адамды кысып отырғызады. "Қыз Жібек" кинофильмінде
Бекежанға осындай жаза ... ... ... адам ... ... оп-
оңай шығып кете алады. Бірақ мұнымен ол ... қара ... ... ... ... жаза "ә" ... ... елге тарап үлгіретін.
Бір рудың адамдары арасындағы дау-жанжал әдет-ғұрып жоралғысы ... ... ... Егер бір адамға басқа рудың адамы зорлық қылса,
ондай жағдайда қарымтасы қанмен қайтарылады. ... ... жат ... жәбірінен қорғау бүкіл рудың намысты міндеті болып саналатын.
Жеке меншіктің қалыптасуымен бірге рулас ... ... ... пайда болады. Осыған байланысты рулық әдет-ғұрыптардың мазмұны
өзгерді, олар бірте-бірте жаңа бір мәніске ие бола бастады: ... ... ... ... ... солардың мүліктік және жеке өзіндік
мүдделерін қорғайтын болды. Тұрмыстық әдет-ғұрыптар енді құкықтық ... ... ... ... ... ережелер түріне айналды.
Сонымен қатар мемлекет, оның органдары адамның ... ... жаңа ... ... ... ғұрыптар және мемлекетпен оның
органдары қабылдаған құқықтық нормалар ... ... жүйе ... жүйенің мақсаты - мемлекеттік құрылысты, қалыптасқан экономикалық
қатынастарды, ... және жеке ... ... ... ... пен оның ... құқықтық норма талаптарының орындалуын, адамдар
өздерінің құқықтары мен бостандықтарын пайдаланған кезде ... ... ... ... ... қорғайтын, заңды бұзушыларды
заң жолымен жауапқа тартып отыратын ... ... ... ... ... - полиция, сот, прокуратура, әскер.
Сөйтіп құқық дегеніміз ... ... ... ... ... ... әділеттілік үлгілердің, мемлекеттің
құқықтық ережелерінің жиынтығы болып табылады. Құқықта заңдар ерекше орын
алады. Мемлекеттік ... ... ... органдары (монархтар немесе
өкілетті органдар — парламенттер) қабылдаған нормативтік актілер заң ... Заң ең ... ... күші бар ... ... акт. ... - мемлекеттік органдар ... ... ... ... және ... қайшы келмеуге тиіс деген сөз.
Заңдар адамның құқықтық дәрежесін анықтайды. Құл иеленушілік ... ... ... ... адам ... саналмады. Қожалары оларды ұрып-
соғуға, сатуға, тіпті өлтіріп тастауға ерікті болды. Феодалдық құрылыс
тұсында тәуелді ... ... ... ... ... ... ... оларды сатуға, сатып алуга, ұрып-соғуға рұқсат етілді. Капитализм
тұсында қызметкерлер жеке меншіктілерге ... ... ... өмір сүру ... жеке ... ... ... негізгі құжаты – «Адам мен азамат ... (1789 ж.) ... ... рет ... заң алдындағы
теңдігін, жеке адамның бас бостандығын т.б. жариялады. ... ... ... ... ... конституциялары үшін
негізгі түпкі құжат болды. Конституция мемлекет пен қоғамның негізгі заңы
болып табылады. Мемлекеттердің ... ... ... ... ... ... сан алуан бола тұрып, бәріне ортақ белгілері болады.
Конституцияда мемлекеттік ... түрі ... - ... ... ... ... пе, ... түрі қандай - монархия ма, әлде республика ма
осылардың барлығы анықтап жазылады, мемлекеттің ... ... ... ... құқықтары, бостандықтары мен міндеттері
көрсетіледі. Мемлекеттегі басқа заңдардың бәрі де ... ... ... нормаларына толық сәйкес ... ... ... ... ең ... және міңдетті заңдық күші болады.
Құқық тек заңдардан ғана ... ... ... ... ... қабылданған және қолданылып жүрген барлық құқықтық ... бір ... ... ... тек ... ғана ... ... құқықтық актілерде де көрсетіледі. Конституцияда, заңдарда
мемлекеттік ... ... ... актілер қабылдау жөнінде
өкілдік беріледі. Президент - нормативтік жарлықтар, Үкімет - ... ... - ... ... ... ... нормативтік шешімдер т.б. қабылдайды.
Сөйтіп құқық туралы сөз ... ... ... ... ... ... ... еске алынады. Мұның өзі - объективтік
мағынадағы, яғни дербес ... ... ... өмір ... ... ... Құқықты субъективтік мағынада да түсінуге болады. Оның
бұл ... жеке ... ... өз ... үшін ... ... ... белгілі бір қимыл-әрекеттерді істеу жөніндегі
заң мүмкіндігі ретінде ... ... өмір сүру ... ... құқығы, білім алу құқығы т.т.
Құқықтың алғашқы элементі - құқық нормасы. Құқық нормасы дегеніміз
мінез-құлық, тәртіп ... ... ... тәртіп пен мінез-құлық
ережелерінін үлгісі. Ал мінез-құлық дегеніміз жеке алып қарағандағы ... ... ... ... ұжымына да тән жағдай. Жеке адам ғана емес,
бірнеше адамнан құрылған ... да ... ... ... ... ... реттелетін қатынастарға түсе отырып, адамдар, олардың
ұйымдары өздерінің мінез-құлқымен сол нормаларды бұзбайтын болуға тиіс.
Құқықтық нормалардың ... ... ... ... ... рол атқара отырып, өмірдің қай ... ... да ... қарым-қатынастарда тәртіп болуына бағытталады. Адамдар ... ... ... яғни ... ... ... ... болады. Мысалы, зауыттарда, фабрикаларда нормативтік
құқық актілері арқылы белгілі бір реттілік, еңбек ... ... ... бөлу ... де ... ... ... Қызметкерлер өздерінің еңбегі үшін сыяпат ақы алуға тиіс. Бұл да
тиісті нормативтік актілермен ... ... ... әр түрлі
келісім-шарт жасаса алады. Олардың арасындағы сату-сатып алу, айырбас,
жоралғы, қарыз т.б. ... ... ... ... ғана хатталуға
тиіс.
Құқық қоғамның саяси өмірінде маңызды рөл ... ... ... ... ... тәсілдері (сайлау, тағайындау),
олардың билік аясы (өкілеттілігі), ... ... мен ... ... ... арқылы анықталады.
Қоғамдық тәртіп (демократиялық немесе халыққа қарсы бағытталған) тек
қана ... ... ... ... оны ... органдары қамтамасыз
етеді. Азаматтардың мемлекетті басқару ісіне қатынасу үшін ... ... мен ... тек кана нақ осы ... актілер арқылы
белгіленеді.
Құқық қоғамның әлеуметтік өмірінде зор рөл атқарады. Құқықтық нормалар
білім ... ... ... отбасын құрып, оны нығайтудың т.б.
қажеттіктердің заңдық шарттарын ... ... ... ... өміріне қалыпты жағдайлар туғызуға,
қоғамның барлық бағыттарда дамуын заңдық жағынан қамтамасыз ... ... ... ... болып табылады. Құқық тек жұртты жазалау үшін,
оларға күштеу шараларын қолдану т.с. с. үшін ... деп ... ... ... ... ... құқықтар мен бостандықтарды пайдаланғанда,
құқық нормаларының талаптарын бұзған адамдарға шара қолданып, ... ... ... ... іс ... ... болып табылады.
Қазақтардың заттық құкығы азаматтық құкықтын ... ... ... ... жоқ. ... құқығының нормаларын ... ... ... ... ... ... тұрғыда ғана қолға
алынды.
Қазақтардың заттық құқығы тарихымыздың бөлінбес бөлшегі болып табылады.
Қазақ халқының заттық ... ... ... әрі ... ... ... ... азаматтық заңы үшін тек танымдық қана
емес, тәжірибелік саяси мәні бар екендігін баса ... ... ... қазақ халқының мемлекеттігін қалыптастыру өте күрделі
жағдайда болды. Сол ... де ... ... ... құқығынын дамуы
көптеген жағдайларға тәуелді еді. ... ... өз ... ... ... ... заңдар қабылданған, оның ішінде заттық құкыктың
алар орны ерекше. Атап ... ... ... ХҮІ ... бірінші
ширегіндегі "Қасымханның қасқа жолы" (1511— 1521 жж.) жатады. Оны ... өзі ... ХҮІ ... аяғы — ХҮІІ ... бас кезінде Есім
хан тұсында (1598—1628 жж.) "Есім ханның ескі жолы" деп ... дәл ... ... келді. ХҮІІ ғасырдың аяғы — ХҮІІІ ... ... ... ... ... жж.) "Жеті жарғы" деп аталатын тұтастай жинақ
жасалды.
Академик С.Зиманов ... ... ... ... ... орын ... атап көрсетеді. Мұндай
жауапкершілік жүйесінің аукымы өте кең әрі нұсқалары мен түрлерінің өте ... мән ... ... тоғыз, құн — бұл дегеніміз тұтастай бір
жауапкершілік институты болып табылады).
1731 жылы ... яғни ... ... ... ... бастап
патшалық Ресей қазақтардың құқылық жүйесіне өзгеріс енгізуге тырысып бақты,
мұның өзі заттық құқыққа да қатысты екені белгілі. ... ... ... ... бойы қалыптасқан әдет-ғұрып құқығын бұзу үшін ... ... ... ... орыс ... ... нормаларын
тықпалады, осылайша өздерінің айтқанына көндіріп, дегенін істету үшін
әрекет етті. Кейбір ... орыс ... ... казақтың әдет-
ғұрып құқықтары қабысып кетті. Алайда "қазақтардын ... ... ... ... қою ... келе ... " Сондықтан
да Қазақстанда кұқықтың екі жүйесінің нормалары қолданылып келді.
Қазақтардын көне меншік түрлерінің бірі ... ... ... еді. Жер иелік етудің басты заты болды да, жеке меншік туралы ұғым
жерге байланысты ... ... ... да ... ... ... меншік
мәселесі даулы сипат алды. ... ... ... ... ... дербес жер меншігі болған емес деген тұжырым жасайды.
Яғни жер бүкіл халыққа ... ... ... хан ... ... иелену
жөнінде айтылмады, тек арық, ... және ... ... ... ... ... Қазақтарда "енші" деген ұғымның болғанына ешкімнің ... Сол ... де ... ... жеке ... деген болған және
қолданылған. Мәселен, ру басшысы Алаш өзінің үш ... ... ... ... меншіктің түсін түстеп, атын атаған. Мұның өзі жеке
меншіктің болғанын, яғни жеке меншіктің барлық ... ... ... ... ... ... таратып берген Алаш былай дейді:
"Менен қалған менің ... ... ... ... ал оны
өздеріңнің "меншіктерің" деп есептемеңдер, ол бөліп берілмейтін ортақ
игілік ... ... ... ... ... ... ... кетеді
(былайша айтқанда. ортақ меншік те болған, ал оны қауымдастық ... жол ... ... ... тұрмысында феодалдык қатынастың негізі
ретінде жер (жайылым) феодалдық меншіктің объектісі болды деп ... ... ... ... бойынша жерге, малға, құрылысқа, бау-
бақшаға, арыққа, құдыққа және басқа мүліктерге жеке ... ... ... дербес мүліктердің меншік иесі отағасы, яғни отбасының
қожасы болып табылды, әйелі мен енші ... ... ... ... ете алмады. Дей ... ... ... ... ... Соған қарамастан, мүліктің иесі отбасының қожасы болып қалды,
ал оның құқығы белгілі бір дәрежеде шектеулі еді. Айталық, әкесі мен ... ... ... не ... не қоям десе де ... ... Ал
баласы атасынан не әкесінен тек үш мәрте ғана ... ... ... peт ... ол айып ... қалыңмал мәселесін шешуге міндетті еді. Егер ол оны шеше алмайтын
болса, онда ұлына әкесінің малынан қажеттісін айдап кетуге құқық ... ... ... ұры деп есептелмеді. Ұлға берілетін бөліктің ең ... ... ... ... ... бірқатар принциптер де жерге байланысты.
Мәселен, егер жер ... ... ... ... онда ол оның ... ... ... ... ... ... қатысу құқығы және жеке қатысу
құкығы болып бөлінді. Қазактарда ... ... ... кең ... көшуге бөлінген жер, мал айдайтын жолдар жалпыға бірдей пайдалануға
жатты.
Қазақтардың ... ... ... ... өкілеттілік (иелену,
пайдалану мен билік ету) ... ... ... ... ... ... біреуіне немесе бірнешеуіне қатар жүрді. Меншік ... тек бір ғана ... ... болды, қазақтардың әдет-ғұрып
құқықтарында шектеусіз пайдалану мен билік ету кездеспейді. ... ... ... шектеумен бірге жиі кездеседі. Мысалы, оған ... ... мен ... кем адамдарға камқорлық жасау, сондай-ақ
қозғалатын мүлікті кепілдікке қою жатады. ... ... ... ... бір ғана ... ... қатысты болды (мысалы, салынған қыстақты басқа
біреуге беруге ... ... ... ... ... қазақтың әдет-ғұрыптық құқығында
бөтеннің затына ... ... ... ... Ал ... ... мұндай кұқық танылған деп түйіндейді.
Біздің ойымызша, соңғы пікір көңілге конады. Оған ... ... ... мал, пайдалану мен иелік етуге жер беруінің өзі мұндай құқықтың
болғанын дәлелдей түседі.
Әдет-ғұрып құқығы мүліктерді ... ... деп ... Дей ... ... құқықтың белгісі ретінде "таңба" болды
(рулык, сословиелік және т.б.). Көшпелі өмірдің кезінде байлықтың көзі ... ... ал мал ... ... ... атқарды, демек, мал мен басқа
мүліктер арасында бөлудің басқаша түрі ... ... ... ... "дәулет" дейді, демек, ол — байлық. Ал қалған қозғалатын не
қозғалмайтындары ... деп ... ... ... ... деп ... ... бөлу қазактардың мүліктік айналымдарында негізгі орын
алды.
Қазақтардың әдет-ғұрып құқығы бойынша заттық ... ... ... заттық кұқықтың бүкіл болмысын осы нормалардан табуға ... ... ... ... ... бар. Мәселен, меншікті иеленудің
бір түрі — барымта. Барымта дегеніміз: иелену тәсілдерінің бірі ... ... тек осы ... тән меншік кұқығын жүзеге асыру, қандай
да бір заңды ... ... ... ... тартып алып кетудің
тәсілдері. Барымтаның мынадай ... ... ... ... ... ... ... барымтаны ашық түрде жариялау;
б) келтірілген ... ... ... үшін ... егер де ... ... ... ақысын төлемей, би жарлығын
орындамаса онда барымта жасалады.
2.2 Құқықтық әдет ерекшеліктері
Әдет ғұрып ... ... ... ... ... түрі. Ол мемлекет
заңдарынан түзелген құқықтық ... ... ... ... қоғамындағы
құқықтық өмірдің құпиясы оның адами ... ... ... ... әдет - ғұрып нормаларының көп түрлілігі, яғни әмбебабтығы,
елгезектігі, "адамгершілігі" дұрыс бағаланбай, керісінше, кері ... ... ... ... ... ... жүр. Шын мәнінде бұл әдет - ғұрып ... ... ... және ... ... еді. Олар ... құбылмалы, елгезек,
өзгергіш болу арқылы өздерінің мақсаттарына жетіп, өздері ... ... ... бір ... ... қамтамасыз
етеді.
Көшпелі қоғамдағы құқықтық жүйе - ерекше құбылыс. Яғни, әдет ... - ... бір ... ... ... ... ... олардың өлшемдері мемлекет заңдарынан бөлек. ... ... ... дұрыс ұғынып, түсіну ... ішкі ... ... ... ... ... Демек, әдет - гұрып құқығын зерттеуде
бірізділік, біржақтылық сарыны біршама орын алған.
Ендігі ... ... ... ескере отырып, сонымен ... ... ... ... ... ... ... баға берудегі кеткен қателерден уақытылы арылу. Сөйтіп, әдет - ... ... ... ... өмір ... шынайы табиғатын ашу қажет.
Көшпелі қазақ қоғамында мемлекеттік биліктің ең кең және ... ... - сот ... ... Ол ... ... іске ... негізгі
құралының бірі еді, сондықтан сот қызметі (билердің құқықшығармашылық
қызметі) ... ... ... әмбебабтық сипатқа ие.
Қазақ қоғамындағы сот билігі ... даму ... ... ... ... оның ... қызметінің мәні мен мазмұны және бағыт бағдары
да өзгерістерге ұшырады. Сот билігінің негізгі кейіпкері — би, ал құқықтық
негізі - әдет - ... ... ... ... олар да тарихи
сабақтастыққа сот эволюциялық даму үстінде болды.
Ұлттық ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлі құқықтық жүйені жаңа қырынан зерттеуге жол ашады.
Әдет-ғұрып құқық жүйесіндегі әдет-ғұрып нормасының ерекшелігін, оның
орны мен маңызын ... ... ... ... былайша жіктеледі:
а) Айқындалған көрініс дәрежесі бойынша-норма идеяға, норма принципке
және норма ережесіне;
б) Құқық жүйесіндегі маңызына (ролі мен ... және ... ... ... - басты және жергілікті;
в) Пайда болу тәсілі бойынша - бастапқы және қайталанушы;
г) Көрініс (тіршілік ету) формасы мен ... ... ... және ... нормалардың ресми нысаннан биресми нысанға түсуінің бірнеше
жолын көрсетуге ... ... ... ... ... адам ... қатынастарды
реттеудің тек мемлекеттік билікке тәуелді емес. Көшпелі ... ... ... ... ... отырған табиғи және тарихи өзін-
өзі реттеу, өзін-өзі басқару жүйесі болды;
➢ Қазақ қоғамындағы даудың юридикалық табиғаты талданды.
➢ Жер-су дауларының ... ... ... ... пен ... дауларын шешу юридикалық шеберлігі мен тосын әдіс-
тәсілдері сараланды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта келе, әдет ғұрып құқығы құқықтық жүйенің тарихи тұңғыш түрі. Ол
мемлекет ... ... ... ... ... құбылыс. Қазақ
қоғамындағы құқықтық өмірдің құпиясы оның адами ажарында, рухани келбетінде
мәдени астарында.
Құқықтық әдет нормалары – көп рет ... ... ... айналу
нәтижесінде, соған орай, қоғамдық пікірмен сақталатын және қолдау табатын,
тарихи даму процесінде қалыптасатын нормалар. Ол ... ... ... ... билігін, саясатын іс жүзінде асырудың құралы.
Құқықтық норма қоғам ... ...... іс ... ... реттейді. Құқықтық норма ... ... ... Ол жалпыға міндетті, мемлекеттің атынан баянды етілген,
қоғамдық ... ... ... Оған мына ... тән. ... ең ... қоғам, тұлға үшін өте қажет қоғамдық ... ... ... ... тұлға үшін пайдалы, қажетті
қатынастармен қатар, зиянды қатынастар да бейнеленеді.
Қоғамның ... ... ... ... ... ... ... белгілі мөлшерде, өндірісті қамтамасыз ету мақсатымен мемлекеттік
басқару іске ... онда ... рөл ... ... мен
нормативтерге жатады. Бұл нормалар ... ... бөлу мен ... ... ... өз ... ... сауданы реттейді. Экономикалық нормалар және нормативтер
ақша-финанс жүйесін, банктердің әрекетін, биржаларды, ... ... ... ... ең алдымен, өзін-өзі ... ... ... ... ... ... АҚШ, ФРГ, ... Англия
сияқты елдерде мемлекет экономиканың дамуына ықпал етіп, қоғамның
әлеуметтік ... ... ... ұмтылады. Сондықтан мемлекет
тұрақтанған еркін кәсіпкерлікті ... ...... ... ... ... ... шаралар
қолданады. Соған ықпал ететін, салық, ... ... ... құралдар
пайдаланылады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1 Қазақстан Республикасы Конституциясы 1995.
2 Қазақстан Республикасы ... заңы ... ... ... ... ... 1991.№51.
3 Ағдарбеков Т. Мемлекет жєне құқық теориясы. Қарағанды, 2001.
4 Байжанова Г.Т., Әділбекова Қ.Қ., Мемлекет және құқық теориясы ... ... ... ... ... ... ... 2001.
5 Баянов Е. Мемлекет және құқық негіздері. Алматы 2001.
6 Булгакова Д.А. Мемлекет және құқық теориясы. Алматы 2005
7 Венгеров А.Б. ... ... и ... ... 1996
8 Есімқұлов С.Т. Мемлекет және құқық теориясы. Шымкент 2006.
9 Ибраева А.С., Сапарғалиев Ғ.С. Мемлекет және ... ... ... Коваленко А.И. Теория государства и права. Вопросы и ответы.
Москва,1997.
11 Комаров С.А. ... ... ... и права. Москва,1998
12 Малько А.В. Теория государства и права в вопросах и ... ... ... М.Н. Теория государства и права. Москва,1996 , 1998.
14 Сапарғалиев Ғ. Қазақстан Республикасының Конституциялық құқығы.
Алматы 1998
15 ... Б.Ғ., ... Т.Т. ... ... ... ... ... Ө. Құқық тарихының көне сорабы. Алматы, ... ... - №6. – ... ... С.Д. ... негіздері. Оқулық. Алматы, 2004. – 248б.
18 Сапарғалиев Ғ., Ибраева А. Мемлекет және құқық теориясы. ... ... Қ.И. ... ... ... ... Дулатбеокв Н.О. Мемлекет және құқық негіздері. Астана, Фолиант. –
2001
ҚОСЫМШАЛАР
Кесте 1
Кесте 2
Кесте ... ...... ұйымдармен өз жарғыларында белгіленеді
және сол жарғыларда көзделген ... әсер ету ... ... ... – көп рет ... отырып әдетке айналу нәтижесінде,
соған орай қоғамдық пікірмен сақталатын және қолдау табатын, тарихи даму
процесінде қалыптасатын нормалар
Құқық нормалары – мемлекетпен белгіленеді және ... ...... ... ... оның өмір мен ... қоғамының
негізгі бастауларының негізін салуы туралы пайымдауларынан туындайды
Моральдық нормалар – қоғамдық өмірде адамдардың қайырымдылық пен зұлымдық,
әділеттік, адалдық, ... ... мен ... ... ... ... ... қалыптасады
Әлеуметтік нормалар бұл адамдардың қоғамдық өмірдегі жүріс-тұрыс ережелері
Әлеуметтік нормалар жүйесіндегі құқық
Қауымдық билік
Ру ағасы (көсемі)
Ру мүшелерінің жалпы ... ... ... ... ... қауымның әдет-ғұрыптарына тән белгілер:
Барлық ру мүшелерінің еркін білдірген
Дағдыға айналып, мүлтіксіз орындалған
Ұрпақтан ұрпаққа ... ... мен ... ... ... ... олар біртұтас
жүйе ретінде қалыптасқан
Қоғамның ой-пікірімен және адамның санасымен қамтамасыз етіледі

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тіліндегі туыстық атаулардың мағыналық құрылымы мен лексикографиялану ерекшеліктері24 бет
19-20 басындағы қарақалпақтардың отбасылық некелік қарым-қатынастарына байланысты әдет-ғұрыптары мен салт дәстүрлері жүйесі44 бет
XV-XVІІІ ғасырлардағы әдет-ғұрып құқығы32 бет
«Зиянды әдеттерден аулақ бол!». Тәрбие сағаты7 бет
«Мемлекет нысаны түсінігі, түрлері және ерекшелігі»68 бет
«ҚазАгроҚаржы» АҚ-на қарыз нысанында қаржыландыру алуға өтінімдерді қарау үшін ұсынылатын инвестициялық жобаларға арналған бизнес-жоспар12 бет
«қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша мүліктік қатынастарды құқықтық реттеудің ерекшеліктері»103 бет
«Қаржы » пəн бойынша сырттай оқу нысанында оқитын студенттерге өзіндік жұмыстарды орындауға арналған əдістемелік нұсқасы11 бет
«Қаржы менеджмент» пəн бойынша сырттай оқу нысанында оқитын студенттерге өзіндік жұмыстарды орындауға арналған əдістемелік нұсқасы24 бет
«Құрылыс нысанындарындағы өрт қауіпсіздігі»31 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь