Арал теңізі

Жоспары:

I Кіріспе бөлім:
а) Арал теңізінің тарихы.

II Негізгі бөлім:
а) Теңіз туралы түсінік,

ә) Арал теңізінің экологиялық ахуалы,

б) Арал тағдыры . адам тағдыры.

III Қорытынды бөлім:

а) Теңізді құтқарудағы болжамдар.
Арал теңізі, Кайназой дәуірінің орта шетінде, яғни бұдан 21 млн. 1200 жыл бұрын, Арал Каспий теңізіне қосылып жатқан. Өйткені, теңіздің терістік бетіндегі қазіргі Сарышығанақ, Ақеспе тұсынан 80 метр тереңдіктен Олигоцен уақытында өмір сүрген қызыл балықтың, ірі ұлудың, киттің омыртқа сүйектері тасқа айнала бастаған күйінде табылды. Бұл теңіздің кезінде мұхитпен қосылып жатқандығын көрсетеді. Сондай-ақ, Арал маңынан акуланың тісі мен сүйегі табылды. 19 ғасырдың орта кезіндегі Арал-Каспий ойпатының пайда болуы жөніндегі болжамдардан Арал бассейнінің геологиялық ерте кезеңде Жерорта теңізімен тұтасып жатқан су айдыны екенін, оның кейінгі Альпілік қатпарлықта жер қыртысының көтерілуіне байланысты ұсақ су айдындарына бөлінгенін білеміз. Сондай-ақ, Арал теңізінің көлемі жайлы, Арал теңізі жайлы ұғымдар сонау ерте дүние әдебиеттерінде де кездеседі.
Ендеше қазіргі кезде әлем елдері назарын өзіне аударып отырған осы су айдынын зерттеу сол ерте заманан бүгінгі күнге дейін жалғасып келеді деуге болады. Міне, сондықтан да көне зерттеулер мен қазіргі жаңа мәліметтерді салыстыру арқылы Арал теңізі бассейнімен оның жағалауының даму эволюциясын, сондай-ақ ғасырлар бойы өзгеру сипатын анықтау қиын емес. Мысалы, ежелгі заманның өзінде Арал теңізі көп елдерге мәлім болған. Өйткені, сол IХ-X ғасырлардағы араб ғалымдары – Ибн-Хордадбех, Ибн-Рустен, Масуди, Истахри келтірген мәліметтері аса құнды. Демек, бұл еңбектерден сол кездегі Аралдың көлемі мен жағаларының пішіні туралы мағлұмат алуға болады.
Ибн-Хордадабех «Китаби-ал-масалик Вал-мамлик» \саяхаттар мен мемлекеттер кітабы\ атты еңбегінде Амударияны Жейхун, Арал теңізін Күрдер көлі деп атайды. Ал, Ибн-Рустеннің Амудария мен Арал теңізі
        
        Арал теңізі
Жоспары:
I ... ... Арал ... ... ... бөлім:
а) Теңіз туралы түсінік,
ә) Арал теңізінің экологиялық ахуалы,
б) Арал тағдыры - адам тағдыры.
III Қорытынды бөлім:
а) Теңізді ... ... ... ... ... орта ... яғни бұдан 21 млн. 1200
жыл бұрын, Арал Каспий теңізіне қосылып ... ... ... ... қазіргі Сарышығанақ, Ақеспе тұсынан 80 метр тереңдіктен Олигоцен
уақытында өмір сүрген ... ... ірі ... киттің омыртқа сүйектері
тасқа айнала бастаған ... ... Бұл ... ... ... жатқандығын көрсетеді. Сондай-ақ, Арал маңынан акуланың тісі мен
сүйегі табылды. 19 ғасырдың орта ... ... ... ... ... ... Арал ... геологиялық ерте кезеңде
Жерорта теңізімен тұтасып жатқан су айдыны ... оның ... ... жер ... ... ... ұсақ су ... білеміз. Сондай-ақ, Арал теңізінің көлемі жайлы, Арал ... ... ... ерте ... ... де кездеседі.
Ендеше қазіргі кезде әлем елдері назарын өзіне аударып отырған осы ... ... сол ерте ... ... күнге дейін жалғасып келеді деуге
болады. Міне, сондықтан да көне зерттеулер мен қазіргі жаңа мәліметтерді
салыстыру ... Арал ... ... оның ... даму ... ғасырлар бойы өзгеру сипатын анықтау қиын емес. Мысалы, ежелгі
заманның өзінде Арал теңізі көп ... ... ... ... сол IХ-X
ғасырлардағы араб ғалымдары – Ибн-Хордадбех, Ибн-Рустен, Масуди, Истахри
келтірген мәліметтері аса ... ... бұл ... сол ... ... мен ... пішіні туралы мағлұмат алуға болады.
Ибн-Хордадабех «Китаби-ал-масалик Вал-мамлик» ... ... ... атты ... Амударияны Жейхун, Арал теңізін Күрдер
көлі деп ... Ал, ... ... мен Арал ... ... ... ... оның мліметтері бойынша, Арал теңізінің көлемі
80 фарсах, яғни бір фарсах-6 ... ... ... ... ... \қара таулар\ деп аталады. Ал оң жақ жағалауы батпақты, онда қалың
орман өскен. Демек аталмыш Сиякух – ... тік ... ... ... ... оның ... жағалауы қазір де биік келеді, кейбір
нүктелердің биіктігі – 190 метрге ... ... Араб ... ... Арал ... ... көлі» деп
аталған және Сырдария жөнінде мәліметтер ... ... ... дейді:
«Бұл көлдің айналасы 100 фарсах. Суы тұзды, көлге Жейхун, Илаш \Сырдария\
және басқа өзендер ... ... Х ... өмір ... белгісіз
автордың парсы тілінде жазған «Худуд-ал Алам ... ... ... ... атты қол ... да Арал ... ... берілген.
Мұнда теңіздің көлемі 300 фарсахқа тең келетіні және жағалауларының құмды
екені жазылған. Сондай-ақ ... Арал ... ... ... ... ... арнайы зерттеген адамдар емес, жолшыбай
көргенін жазған саяхатшылар, жалпы дүниежүзілік әдебиетке ... ... ... ... Сондықтан бұл кезде Арал теңізі жайлы нақты ғылыми
зерттеулер ... жоқ ... ... Дегенмен, бұл кезеңдегі табиғат
жағдайларының кейбір ерекшеліктерінің көрсетілуі ... осы ... ... ... ... ... береді.
Негізгі Арал теңізі жайлы нақты деректі мәліметтердің жиналуы ... ... ... \17-19 ғғ.\ ... еншісіне тиеді.
Өйткені бүгінгі Арал деген атау сол 17 ғасырдан бергі жерге берілген. Яғни,
1740-1741 жылдары Сырдария мен Арал ... ... ... бірі
болып, Иван Мурауин қатысып, тұңғыш рет Арал теңізінің шығыс жағалауларын
өте дәлдікпен арнайы ... ... ... ... ... ... ... жайлы соңғы толық зерттеулер 1946-1950 жылдарға ... ... ... ... ... көлемі 66 мың шаршы шақырым, ең ұзын бөлігі 424
шақырым, ал ... ... 292 ... орташа тереңдігі 16,1 метр, ең терең
жері 68 метр болды. Ал, содан нақты бүгінгі қалған ... ... ... ... ... жуық қана су ... бар ... Демек, теңіздің
осындай құрғауына орай өңірде алғаш рет 2001 жылы Арал теңізінің табаны
қала орны ... ... ... бұл ... ... ... ... бастады.
Өйткені бұрын Арал теңізі өз деңгейін сақтап тұрған ... ... көне ... тән ... адам сүйектері, ұшырасқан кездері
болғаны жөнінде кезінде теңізде жүзетін кейбір қарт кеме ... өз ... ... ... де ... ... та, ол кезде теңіз
астында қала ... кім ... Ал енді ... ... ... әр ... ... қазір де бұл жағдай жиі көріне бастады. Өйткені қазіргі
археолог ғалымдардың деректері бойынша кепкен теңіз табанынан табылған ... ою ... сол 12-15 ... ... ... ... дәлел ретінде Арал тарихынан белгілі сол 1592 жылдарға дейін қазіргі
табылған қала орны ... ... ... ... беті құрлықпен
бірігіп жатқан көрінеді. Кейін теңіз ... ... ... ... ... Сондай-ақ жоғарыда сөз болғандай сол ертедегі
араб ғалымдарының деректері бойынша да ... ... сол ... ... ... ... 80,100 және 300 ... мөлшерінде. Егер де бір
фарсах 6 шақырым болса, сонда ... ... ең ... дген ... не бәрі
300 х 6 = 1800 шақырым ғана. Бұл – ... сол 1950 ... ... ... екенін көрсетеді. Міне осыған орай бір сөэбен айтқанда
«Барсакелмес» аралы сол 1592 жылға дейін құрлықпен жалғасып жатыр деген ... ... ...... ... шөл ... бірден-бір
көгілдір су айдыны еді. Оның апатқа ұшырағанға дейінгі көлемі – 1066 ... – 30-60 ... ... – 10-12 % болған. Қойнауы кәсіптік бағалы
балықтарға бай, жағасы қоға мен қамысты теңіз еді. Сол кездерде ... ... мың ... ауланса, теңіз жағасынан едәуір мөлшерде бұлғын ... ... ... 1970 ... ... ... жақсы қамтамасыз етілген тіршілік ... ... ... ... 17 балық колхозы, 10 балық өңдейтін зауыт және 2 ... ... ... істеген.
1960 жылдардан бастап Арал өңірін игеру қолға алынды. Осы аймақтағы
игерілетін жер ... ... ... мен ... ... 2,4, ... 1,7 ... өсті. Ал Әмідария мен ... ... саны ... ... ... 2,2 есеге артты. Халық
санының өсуіне орай суға деген қажеттілік те артты. Осыған орай, 1970-1980
жылдар ... ... ... су ... азайды. Оның негізгі
себептері ... ... еді. Екі өзен ... суды мол ... ... пен мақта өсіру ісі қарқындап дамыды (Шардара).
Оның үстіне ауыл шаруашылығының ... да ... ... ... ... ... суды ысырапсыз пайдалану жүзеге асты. Мәселен, Арал 1960-
1965 жылдар ... 44 мың м³, ал 1990 ... екі ... ... Арал ... ... 23 ... дейін төмендеп, оның су
айдыны 30-200 км-ге дейін қусырылды. Судың тұздылығы 40 ... ... Оның ... екі өзен ... ... ... ... препараттарды қолдану 10-15 есеге өскен. Осындай ... Арал ... ... апатқа ұшыратты. Құрғап қалған ... жыл ... ... ... өте ... 2 млн. тұзды шаңдар
көтеріліп, желмен ... ... ... Арал ... ... ... жергілікті жердің тарихи-табиғи ерекшеліктерін ескермеу;
- ауыл шаруашылығын дұрыс жоспарламау, ... ... ... ... суды өте көп ... ... ... мақта дақылдарын барынша көбейтіп
жіберу;
- жерді игерудің агротехникалық шараларын ... және сіды ... ... ... пайдалануға жіберілген қателіктер мен оны
меңгерудің ғылыми тұрғыдан негізделмеуі болып табылады.
Осы ... ... Арал ... ... тіршілік атаулыны
экологиялық дағдарысқа әкелді. Бұл жағдайлар адам баласының қолдан істелген
қателігі ретінде дүние жүзіне белгілі болды.
Арал өңірінде ... ... ... ... ... ... жыл
өткен сайын теңіз суын тарылтуда. Оның фаунасы мен флорасы жойылып бітуге
жақын. Топырақтың тұздануы өте ... ... Арал ... ... ... тоқталып, соңғы 1-2 жылда ғана қайта қолға алынды. Ондағы
тұрғындардың әлеуметтік жағдайы төмендеп ... ... ... ... ... ... ... 13-20 млн. т деп есептеледі. Тіптен, тұзды шаңдар
әсері сонау Орта Азия республикалары аумағына жетіп, ауыл ... ... ... ... ... – 60 %, Қазақстанда – 60-
70 %-ға ... ... ... өзі жалпы шаруашылықа зиянын тигізуде. Арал
өңіріндегі климаттың өзгеруі шөл белдемінің табиғи ландшафтарын ... әрі ... ... ... ... ... ... антропогендік факторлар ондағы тұрғындардың ... ... ... тікелей әсер етуде. Жұмыссыз
қалған балықшылар әлеуметтік жағынан ... ... ... аймақтарға
еріксіз қоныс аударуда.
Қазіргі арал өңірінде адамдардың ... күрт ... ... ... соңғы мәліметтер бойынша туберкулез, бүйрекке тас байлану, сарысу,
өкпе-тыныс өңірімен салыстырғанда жоғары көрсеткішті беріп отыр.
Қазақстан Республикасы Президентінің 2003 ... 3 ... ... мақұлданған ҚР-ның 20004-2015 жылдарға арналған экологиялық
қауіпсіздігі тұжырымдамасында атап көрсеткендей, экологиялық қауіпсіздіктің
негізгі міндеттерінің ... ... апат ... ... мен сынақ кешендерін оңалту жатады. Міне осы ... бәрі ... ... ... өз ... алады. Мысалы, Арал апат
аймағын, «Байқоңыр» ғарыш аймағын және қауіпті «Возрождение» аралын бұған
жатқызуға әбден болады. Демек, бұлардың ... ... ... халқының денсаулығына айтарлықтай зияндарын тигізіп келеді. Жеке
тоқтап ... ... Арал ... ... аймағында (186,3 мың халық бар
178 елді-мекен) тұрады. Сондай-ақ бұл өңір ... ... мен қан ... ... әйелдер мен балалар арасында балалар өлімі
мен туа біткен аурулар және балалардың жүйке ... ... ... ... ... ... аралығында 1408 бала алғаш ... ... ... ... ... шалдықтырып
отырған негізгі аурулардың ішінде белді орынды жүйке (нерв жүйесі) аурулары
иеленеді. Өткен жылы ... 355 ... 104-і (29,9) ал ... 1186 ... 364 (30,6%) ... ... шалдыққан.2002
жылы бұл көрсеткіш 458 баланың 108-і (23,5%), қайта куәландырылған 1293
баланың 433-ін (33,4%) ... ... ... жылы ... рет 84 бала
ақыл-есі кем балалар санатына жатқызылса, қайта куәландырылғандардан ... 250 бала (2002 ... осы ... ... Ал, ... 62 ... жылы – 98) бала туа бітті кемтарлыққа ұшыраған. Олблыс ... ... ... 2003 жылы 1541 баланың 468-нің (2002 жылы – 1751 ... ... ... ... ... Демек осы науқастың түрі балалар
арасында жылдан-жылға етек алып еледі.
Жалпы, адам үшін бірінші байлық – ... ... ... ... ел алдымен халқының саулығын, ұрпағының салауатты өмр сүруін
қадағалайтынын әркез естен шығармағанда абзал. Сонымен бірге ... ... ... саны 7 ... өскен. Сол сияқты қоршаған ортаның
лакстануынан аймақта жүрек-тамыр және ... ... ... жиі ... Демек, бұларды ғаламшар тұрғындарын өлім-жітімге
душар ететін, осы заманғы бірінші орындағы аурулар десе де ... ... ... ... көлемі жағынан төртінші орынды иеленетін
Арал теңізі бұл күндері жер бетінен біржолата ... ... ... 66 мың ... ... жуық қана су ... ... отырған сияқты.
Ғалымдар теңіз 2015 жылдары жер бетіне толық жойылады деп отыр. Ал, ... ... апат адам ... жыл ... ... өте ... ... республика территориясында алғаш теңіз жағалауы 100
шақырымнан артық қашықтап, кіші арал оқшаулана бастаған шақта, сол ... ... ... шаң ... аймаққа тарала бастаған ... ... ... Арал ... ... ... 72 ... тұз дүние жүзіне шаң болып тарап, ал Арал өңірінде әрбір гектар жерге
700 кг тұз ... ... ... ... ... орай бұл ... 70-80 пайызы жалаңаштанып құрғаған теңіз табанынан жан-жаққа тарап
ұшатын әлгі тұз шаңының көлемін есептеп шығу ... ... ... бұл
күндері әлемнің түкпір-түкпіріне жылына орта есеппен теңіз табанынан ... ... ... ... ... ... белгілі болды. Қазіргі
деректер бойынша Арал теңізіндегі тұздың жалпы массасы 10,7-ден 11,4 ... ... ... тұзы таза ... тұз ... ... ... гербицидтерінің қалдықтары, гексохлоран сияқты аса қауіпті ... ... бойы ... мен ... ... ... теңізге
құйылады.
Арал теңізінің болашағы дүние дүзі халықтарын толғандыруда. Оның бір
жолата жойылып кетуі Орта Азия мен Қазақстанды ғана емес ... ... ... ... ... Ал ... климаттың
өзгеруі, шөлге айналу, атмосферадағы ауытқушылықтар, антропогендік
экожүйелердің тұрақтсыздығын тудырады. Арал ... ... 10 ... ... және эколог ғалымдар арасында жиі-жиі пікірталастар туғызуда. Арал
мәселесі туралы халықаралық конференциялар ... ... ... ... ... көмек көрсетуде. Олар негізінен
Орта Азия республикалары, Ресей, АҚШ, Жапония, т.б. мемлекеттер. Қазақстан
жағы өз тарапынан тым құрыса Кіші ... ... қалу үшін ... ... Екіге бөлінген теңіздің Қазақстандық аймағындағы Кіші Аралдың
деңгейі баяу болса да көтереліп ... ... ... ... ... ... бірнеше ғылыми
болжамдар мен жобалар бар. Олар:
1. Сібір өзендерін Қазақстанға бұру.
2. Әмудария мен Сырдария өзендерінің суын реттеу ... суды ... Арал ... жартылай сақтап қалу.
4. Каспий теңізінің суын жасанды канал ... ... Жер асты ... ... Арал ... өздігінен табиғи ретттеулерін немесе толысуын күту.
Әрине, бұл жобалар ... ісі ... ... ... оны
күттірмейді. Бәрі де қаражатқа кірелуі мүмкін. Ал оның іске асуы адамзат
қауымының ... мен ... ... ... ... ... аралды құтқаруда бағытында батыл да ... ... ... ... ... ... ... – адам тағдыры»
болғандықтан, ғажайып су қоймасын оны сақтап қалу ... ... ... борышы.

Пән: География
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Арал теңізі мәселесі6 бет
Арал теңізі туралы6 бет
Арал теңізі туралы ғалымдардың түсініктері3 бет
Арал теңізінің жағалық сызығының өзгеруін картографиялау26 бет
Арал теңізінің зерттелу тарихы63 бет
Арал теңізінің зерттелу тарихы, экологиялық жағдайлары15 бет
Арал теңізінің зерттелуі. Арал теңізінің экологиялық мәселелері18 бет
Арал теңізінің тарихы7 бет
Арал теңізінің тартылу себептері6 бет
Арал теңізінің экологиялық ахуалы 20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь