Жоңғар.Жоңғар шапқыншылығы

Мазмұны


I Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

II Негізгі бөлім

2.1 Жоңғар хандығының құрылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4
2.2 Жоңғар хандығының қазақ жеріне шапқыншылығы ... ... ..4
2.3 Қазақ халқының жоңғар басқыншылығына қарсы күрес...7
2.4 “Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама” ... ... ... ... ... ... ... ... 9
2.5 1727 жылғы Бұланты бойындағы шайқас ... ... ... ... ... ... ... .10
2.6 Аңырақай шайқасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11
2.7 Жоңғар мемлекетінің күйреуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...12

III Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...14
IV Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15
КІРІСПЕ
XVII ғасырдың бас кезінде қазақ елінің жағдайы өте ауыр еді. Жоңғарлар, Еділ қалмақтары, Жайық қазақтары, башқұрттар жан-жағынан анталап тұрды. Әсіресе жоңғарлар казақтар үшін аса қауіпті жау болды. Жоңғарлардың атты әскері жүз мыңға жетті. Олар сойыл, найза ұстаған қарапайым ғана жасақ емес, әскер сапын Еуропа тәртібімен құрып, соғыс тәсілін еуропаша жүргізе алатын, зеңбірегі мен білтелі мылтығы бар қарулы күшке айналған еді. Жоңғар Шапқыншылығы, жоңғар - қазақ соғыстары( Отан соғысы деп те аталады) – Қазақ хандығықұрылған кезден бастап, 18 ғасырдың 50-жылдарына дейін оның аумағына ойраттардың бірде өршелене, бірде беті қайта жасағаншапқыншылықтары. 18 ғасырда қазақтар үз жүзге бөлініп өмір сүріп жатты. Әр жүздің өз ханы болды. Кіші жүзді - Әбілхайыр, Орта жүзде - Сәмеке (Шахмұхамед), Ұлы Жүзде – Жолбарыс хандық етті. Түркістан қаласын астана еткен Үлкен Орданың ханы Тәуке еді. Қазақ жерінде орталықтанған мемлекет болмауын көршілері өз пайдасына шешуді ойлады. 1723 жылы ерте көктемде жоңғарлар қазақ жеріне тағы да соғысуға келді.
Шуна Дабо деген қалмақ басқарған бұл шайқас екі бағытта жүруі тиіс еді. Бірінші бағыт Қаратауды басып өтіп, Шу мен Талас өзендеріне шығу болса, екінші бағыт қазақтарға соққы беріп, Шыршық өзеніне жету болатын. Бұл жоспарды іске асыру үшін әскерлер жеті топқа бөлініп, оның бірі Жетісу Алатауының етегіндегі Балқаш көліне құятын төрт өзеннің бойына топтастырылды. Қалмақтың ірі қолбасшысы Амурсана басқарған 70 мың адамнан тұратын екінші бір тобы Іле өзені бойына, Кеген өзенінің солтүстік жағасына, Нарын өзенінің күншығыс жағынадғы Кетпен тауы баурайына орналасты. Қазақ жерін қалмақтардан толық тазарту мақсатымен Абылай бастаған қазақ жасақтары 1750 жылы жауды Тарбағатай, Жоңғар Алатауы жерімен өкшелеп, Жоңғар қақпасы маңында оңдырмай соққы берді. Жау Жоңғар Алатауынан әрі асып қашып кетті. Бұл ірі шайқастардың ішіндегі ақырғысы болатын.
1740 жылы Жоңғарияның өзінің ішінде билік үшін күрес туып, (Қалдан Церен өлген соң) туысқандар арасында дүбелең жағдай қалыптасқандықтан, Жоңғар елі әлсірей бастаған еді. Содан жалғасып бұл көшпенді мемлекетті 1758 жылы Қытай империясы түбегейлі жеңді.
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан тарихы. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық.
2. Қазақстан тарихы. Очерк. 184-194-бб.
3. Қазақстан тарихы. 5-томдық. 3-том., 1-бөлім. 1,2,3,6,7,8-тараулар.
4. Рысбайұлы К. Қазақстан Республикасының тарихы, 5-бөлім.
5. Моисеев В.А. Джунгарское ханство и казахи XVII-XVIII вв. А., 1991.
6. Галиев В.З. Хан Джангир и Орбулакская битва. 1998.
        
        Мазмұны
I Кіріспе...............................................................................................3
II Негізгі бөлім
2.1 ... ... ... ... хандығының қазақ жеріне шапқыншылығы..........4
2.3 Қазақ халқының жоңғар басқыншылығына қарсы күрес...7
2.4 "Ақтабан шұбырынды, ... ... 1727 ... ... ... ... ... шайқасы....................................................................11
2.7 Жоңғар мемлекетінің күйреуі...................................................12
III Қорытынды...................................................................................14
IV Пайдаланылған әдебиеттер........................................................15
КІРІСПЕ
XVII ғасырдың бас кезінде қазақ елінің жағдайы өте ауыр еді. ... Еділ ... ... ... башқұрттар жан-жағынан анталап тұрды. Әсіресе жоңғарлар казақтар үшін аса қауіпті жау болды. Жоңғарлардың атты әскері жүз мыңға жетті. Олар сойыл, ... ... ... ғана ... ... әскер сапын Еуропа тәртібімен құрып, соғыс тәсілін еуропаша жүргізе алатын, зеңбірегі мен ... ... бар ... ... ... еді. ... Шапқыншылығы, жоңғар - қазақ соғыстары( Отан соғысы деп те ... - ... ... ... ... 18 ... ... дейін оның аумағына ойраттардың бірде өршелене, бірде беті қайта ... 18 ... ... үз ... ... өмір сүріп жатты. Әр жүздің өз ханы болды. Кіші ... - ... Орта ... - ... ... Ұлы ... - Жолбарыс хандық етті. Түркістан қаласын астана ... ... ... ханы ... еді. ... ... ... мемлекет болмауын көршілері өз пайдасына шешуді ойлады. 1723 жылы ерте көктемде жоңғарлар қазақ ... тағы да ... ... ... Дабо деген қалмақ басқарған бұл шайқас екі бағытта жүруі тиіс еді. Бірінші бағыт Қаратауды басып өтіп, Шу мен Талас ... шығу ... ... ... ... ... ... Шыршық өзеніне жету болатын. Бұл жоспарды іске асыру үшін әскерлер жеті топқа бөлініп, оның бірі ... ... ... ... ... құятын төрт өзеннің бойына топтастырылды. Қалмақтың ірі қолбасшысы Амурсана басқарған 70 мың ... ... ... бір тобы Іле өзені бойына, Кеген өзенінің солтүстік жағасына, Нарын өзенінің күншығыс жағынадғы Кетпен тауы баурайына ... ... ... қалмақтардан толық тазарту мақсатымен Абылай бастаған қазақ жасақтары 1750 жылы жауды ... ... ... жерімен өкшелеп, Жоңғар қақпасы маңында оңдырмай соққы берді. Жау Жоңғар ... әрі асып ... ... Бұл ірі ... ... ақырғысы болатын.
1740 жылы Жоңғарияның өзінің ішінде билік үшін күрес туып, (Қалдан Церен өлген соң) туысқандар ... ... ... қалыптасқандықтан, Жоңғар елі әлсірей бастаған еді. Содан жалғасып бұл ... ... 1758 жылы ... ... ... ... ... хандығының құрылуы
1635 жылы ойрат тайпалары бірігіп Жоңғар хандығын құрды. Бұл хандықтың құрылуына, біріншіден, жоңғар коғамындағы феодалдық қатынастардың дамуы әсер ... ... ... ... жеке өзі де ... рөл ... Бір ... бағынған қуатты Жоңғар хандығының пайда болуы қазақ-жоңғар қатынасының сипатын өзгертті. Жоңғар хандығы Шығыс Түркістанды жаулап алғаннан кейін, бағытын Қазақстан мен ... ... ... ... ... ... мен ... өңірін басып алуға ұмтылды. Бұл уақытта Жоңғар хандығының басына Қалдан Серен келген еді.
XIV ғ. II-ші ... ... ... екі иелікке бөлінеді. Ойраттар белсенді рөл атқарған Батыс Моңғолия және ... ... ... ... Шығыс бөлікке. "Жоңғар" деген аттың шығуы - Шыңғысханның ... ... ... ... ... "сол ... құраған, моңғолша ол "зюнгор" деген мағынаны білдіреді.
Жоңғар хандығы сыртқы саясатта екіжүзділік керсетті: бір ... олар жүз жыл бойы Цин ... ... ... жолатпай, өз тәуелсіздігі үшін әділ корғаныс соғысын жүргізсе, екінші жағынан, өздерінің батыстағы ... ... ... ... ... саясатын ұстанды. Сондықтан да қазақ, өзбек, кырғыз халықтарының жоңғарларға қарсы күресі азаттық сипат ... ... ... ... феодалдарының шабуылына төтеп беріп отырған қазақтарға түсті. Жоңғар хандығы басшыларының ұстанған басқыншылық саясаты қазақ-жоңғар қатынастарын барынша шиеленістірді. Жойқын шайқастарда қазақтар жағы да ... ... ... ... ... ... ... бір мысалы Жәңгір хан ұйымдастырган әйгілі Орбұлақ шайқасы. XVII ғасырдың бас кезінде ... ... ... өте ауыр еді. ... Еділ ... Жайық қазақтары, башқұрттар жан-жағынан анталап тұрды. Әсіресе жоңғарлар казақтар үшін аса қауіпті жау болды. Жоңғарлардың атты әскері жүз ... ... Олар ... найза ұстаған қарапайым ғана жасақ емес, әскер сапын Еуропа тәртібімен құрып, соғыс тәсілін еуропаша ... ... ... мен білтелі мылтығы бар қарулы күшке айналған еді.
Жоңғар хандығының ... ... ... ... Шапқыншылығы, жоңғар - қазақ соғыстары( Отан соғысы деп те аталады) - ... ... ... ... 18 ... ... ... оның аумағына ойраттардың бірде өршелене, бірде беті қайта ... ... ... ... ... ... кейін жоңғарлар деп атаған (қ. Жоңғар хандығы). 15 ғасырдың 50- жылдары ойраттардың қалмақ тайпасының билеушісі Үз-Темір ... ... ... ... ... даласына шабуыл ұйымдастырады.
1643 жылы Батур қонтайшы бастаған ... ... колы ... ... бет ... ... кеш жеткендіктен, көп жасақ жинай алмай қалған Жәңгір хан ... ... ... жеткенше жауды бөгей тұру мақсатында бар болғаны 600 жауынгерімен жоңғарларға қарсы аттанды.
Жәңгір ұрыс жүргізуге ыңғайлы орын ретінде Ордың бұлағы деп ... тау ... ... ... да 3 ... жерге созылған қырқаның қырын қуалай сарбаздары жасырынатын ор ... Ол келе ... жау ... ... ... ... жағы биік, артқы жағы терең сай еді. Сөйтіп, азғана қолын ... ... ... жау ... тау шатқалында күтеді. Жар астында қауіп бар деп ойламаған жаудың тар шатқалға келіп кіруі мұң екен ... ... ... ... ... тас ... ... кейін ту сыртынан садақ оғын жаңбырша жаудырғанда, әрбір оқ бір-бір жаудан жұлып түсіп жатты. Алғашқы шайқаста ойраттар жағынан 10 мыңдай адам ... ... 40 ... ... ... рет келіп тиіскенде, ұрыс жүріп жатқан жерге Самарқаннан 20 мың қолмен Жалаңтөс батыр көмекке келіп үлгереді. ... ... ... кері қуып ... ... жасағын он орап аларлықтай қарақұрым өскермен жеңіліске ұшырауы Батур контайшының абырой-беделін түсірді. Осы соғыстан кейін жоңғарлар өз ... ... ... ... де, қазақ-жоңғар арасында шамалы уақытқа болса да тыныштық орнады. Осылайша Орбұлақ шайқасы ... ... ... даңқ ... ерлік пен қаһармандықтың жарқын өнегесі ретінде айшықталып қалды.
Содан "зюнгор" - жоңғар деп ... ... ... ... жеріне енуі сонау XV ғ. басталған болатын (Әбілхайырдың ... ... ... ... ... ... 1456 ... Кейіннен ойраттардың бірігіп 1635 жылы мемлекет құруынан кейін - қазақ хандығына қан-төгіс ... ... ... ... Батур Хунтайшы болды (1635-1653) Қазақ жеріне Жоңғар агрессиясының ... ... ... ... ... ... Цэван Рабданның жаулап алу программасының ең шырқау шыңы - 1723 жылы ... ... ... ... ... үз ... бөлініп өмір сүріп жатты. Әр жүздің өз ханы болды. Кіші жүзді - ... Орта ... - ... ... Ұлы Жүзде - Жолбарыс хандық етті. Түркістан қаласын астана еткен Үлкен Орданың ханы Тәуке еді. ... ... ... ... ... көршілері өз пайдасына шешуді ойлады. Оңтүстік-батыстан Жайық казактарының қолдауымен Еділ бойындағы башқұрттар, қалмақтар Кіші жүзге ... ... ... ... ... ... тыным бермеді. Орта Азиядағы Бұқара мен хиуа хандықтары да ... ... ... ... ... бәрінен асып түскен жоңғарлар еді. 16 ғасырдың соңында ойраттар (қалмақтар) төрт тайпалық бірлестіктен тұрды. Олар Тарбағатайдан Шығысқа қарайғы өңірді алып ... ... ... ... ... қоныстанған дербеттер, қазіргі Дихуа қаласының маңындағы хошауыттар, Іле өзенінің жоғары жағындағы шоростар еді. ... мен ... ... ... жер үшін ... 15 ... басталды. 16 ғ. Соңында ойраттардың шағын бөлігі қазақ ханы Тәуекелге бағынды. 1635 ж. Хонтайшы Батурдың бастауымен Жоңғар хандығы құрылды. Қазақ-жоңғар ... ... ... (1634-1654) билік құрған кезде шиеленісе түсті. Онан кейінгі жоңғар хандары (Сенге, халдан) Оңтүстік қазақстанды, маңызды сауда жолдары өтетін ... ... ... ... ... басында жоңғарлардың қазақ жеріне шабуылы күшейе түсті. Осыған байланысты қазақ жүздері өкілдерінің бас қосуы қажет болды. Сөйтіп, 1710 жылы Қарақұмдағы ... руы ... ... ... ... ... ... қүрылтайы шақырылады.Онда, негізінен, Жоңғар хандығымен қарым-қатынас мәселесі ... ... ... ... ... тама Есет ... ... батырлар жеке ру, тайпаның ғана емес, бүкіл үш ... ... ... ... алға ... ... ... бөлінді. Жоңғар мемлекетінің күшті әрі соғыс тәжірибесінің мол екенін ескере келе, жоңғарларға бағынған дұрыс, халқымыз шапқыншылықтан әбден қалжырады дегендер де ... ... ... ... ... ... Шешуші кезеңде ортаға шыққан Бөгенбай батыр қылышын қынабынан суырып алып, ақсақалдардың ... ... -- ... Бұл ... жоңғар мәселесіне қойылған нүкте болды. Ақырында, шапқыншылармен қасық қанымыз қалғанша шайқасамыз деген шешім қабылданды. ... жаңа ... ... ... ... қазақ жасақтарының қолбасшысы болып сайланды. Оның ақылшысы Тәуке хан еді.
1718 жылы Тәуке өліп, орнына Болат хан болған кезде, қалмақтардың қазақ ... ... ... Бұл ... ... ... ... артиилерия сержанты Иоганн Густав Ренаттың әсері күшті болды. 1709 жылы Полтава түбінде орыстардың қолына түскен ... ... ... ... ... ... бойында Бухгольцтің экспедициясы құрамында Кереку қаласының маңында 1715 жылы қалмақтарға тұтқынға түседі. 1733 ... ... ... қолында болды. Ол қалмақтарға зеңбірек құюды, баспахана жасап, әріп құюды үйретеді.
Жан-жақты әскери дайындығы бар жоңғарлар 1710-1711 жж. қазақ жеріне ... ... ... ... Олар 1717 жылы ... Аякөз өзені жағасында қазақтардың 30 мың жасағын талқандады. Келесі жылы жоңғарлар қазақтарды Бөген, Шаян, Арыс ... ... тағы да ... ... ... ... ... күресі
Халық және батырлар ең соңында бірігудің қажеттігін ... Дәл ... ауыр ... халықтың ішінен суырылып алға шығып, халықтың қамын ойлаған атақты Хандарымыз бен билеріміз және халықтан шыққан батырларымыз да болды. Бұқар жырау ... 29 ... ... ... ... атайды. Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Шапырашты Наурызбай, Шақшақұлы Жәнібек, ... ... ... ... Уақ Баян т.б. батырлар. Осындай ауыр кезде еңсесі түскен ... есін ... зар ... халықтың көз жасын тиғызған атақты билеріміз болды. Халықты алқалы жиынға шақырған да сол бабаларымыз болды. 1726 жылы Ордабасында үш ... игі ... ... ... ұлы жиын ... ... үш ... баласы бір бәтуаға келіп, жауға қарсы бірігіп аттануда, сол қолға басшы етіп Әбілхайырды сайлайды.
Осы ... ... ... ... ... ... ... суреттейді: - дейді. 1728 жылы Әбілхайыр бастаған Кіші жүз ... ... ... ... батыр бастаған әскерлер Ырғыз уезінің оңтүстік шығыс бетіндегі Бұланты ... ... ... ... ... ... қалмақтарға қарсы соққы берді. Бұл Ақтабан шұбырынды жалдарының алғашқы жеңісі еді. Бұл ... ... ... ... деп аталды. шайқасы қазақ жүздері арасында Әбілқайыр ханның беделін көтерді және жеңіске жігерлердірді. Барлық жүздегі қазақ батырлары енді соғыстың шын, ... ... ... ... ... ... топтаса түсті. 1730 жылы көктемде Балқаш көлі маңында тағы соғыс басталды. Бөгенбай, Қабанбай, Наурызбай сияқты ... ... ... жасақтары жоңғарларға аяусыз соққы берді. Бұл жер кейін "Аңырақай" деп аталып кетті. шайқасы соғыстың тағдырын шешіп бергендей болды, басымдық ... ... ... ... Шуно Дабо ... ... Іле ... бойымен шығысқа қарай қашуға мәжбүр болды. Қазақ жерін азат ету жолындағы соғысты ... ... үшін Үш ... ... Шымкентке таяу Ордабасы деген жерге жиналды. Қазақ әскерінің бас қолбасшысы болып Әбілхайыр хан мен Бөгенбай батыр ... Осы ... ... ... ... Үлкен Орда иесі Болат хан қайтыс болды. Таққа талас басталды. Болат ханның інісі, Орта ... ханы ... ... ... негізгі үміткер болды. Сондай- ақ қалмақты қыруда үлкен ерлік танытқан және аса зор ... ... Кіші жүз ханы ... да ... ... ... аға хан болып Болаттың үшінші ұлы Әбілмәмбет сайланды. Әбілхайыр бұған ... ... ... ... әскерін алып кетті. Ал сайлауға қатысқандар Әбілқайыр ханның беделі мен ерлігіне еш күдік келтірмесе де тектілігі бойынша ... оны ... ... Ханы етіп ... өткізбеу үшін тоқалдан туғанын сөз қылған еді. Хандықтың ... ... ... ... Сәмеке де Шу бойымен Бетпақдалаға қарай өз әскерін алып кетті. Бұл реніштердің салдарынан жоңғарларға қарсы майдан шебі әлсірей ... Ұлы ... ханы ... амалсыз жоңғарлармен мәмілеге баруға, өзін оған бағынышты санауға мәжбүр болды. Осы тұста әрбір жүздің ішінде феодалдың бытыраңқылық күшейді. Кіші жүз ... ... мен ... ... ... өз ... ел ... Сол сияқты Орта жүзде Күшік пен Барақ сұлтандардың да өз ... ... ... ... ... ... қатынасы да нашар болды. Еділ өзені бойында қалмақтар мен башқұрттар Кіші Жүздің жеріне ... ... ... ... ... Нұралы хан оларды үнемі тойтарумен болды.
1742 жылы 20 тамызда Ор қаласында Ресей, жоңғар және қарақалпақ, қазақтардың Кіші, Орта және Ұлы ... ... ... ... ... Онда ... ... қазақ пен жоңғар арасындағы қақтығысқа байланысты уәж айтпақшы болды. Бірақ жоңғарлар оны тыңдаған жоқ. Олар орыс қамал- ... ... ... ... жерде 20 мың әскер ұстап, қазақты мазалауын қоймады. Ендігі жерде қазақтар өз күшіне ғана ... тура ... Осы ... ... қазақтың жас Абылай ханы зор күш жұмсады.
Бұл кезде Бұқара, Хиуамен қатынас-шиеленісті, жоңғарлар үнемі қауіп ... ... ... ... қазақ халқының тек өзінің күшіне ғана сенуі ... және үш ... ... ... жоңғарларға қарсы тұру керектігіне көздері жетті. Осы идеяны жүзеге асыруда Абылай хан еңбек ... Ол ... ... ... ... ... қарсы шайқасқа қатысып, атасының атымен жауға шауып, көзсіз ерлігімен, ... ... ... 1711 жылы дүниеге келген Абылай Уәлиұлының бастапқы есімі Әбілмансұр болды. Ол жастай жетім ... 1731 жылы ... ... ... түсті. Жоңғарияның ханы Қалдан Серен 1745 жылы өліп, оның мұрагерлері таққа ... Осы ... оған ... ... ... ... Цинь империясы тиісе бастайды. Абылай осы сәтті пайдаланды. Ол алдымен Сыр ... ... азат ... ... Ол бұл ... қазақ әскерлерін үш топқа бөлді. Оның бірінші тобын Қанжығалы Бөгенбай мен Үмбетей жырау басқарды. Бөгенбай басқарған 10 мың ... ... ... Түркістанның солтүстік жағына, Созақ бекінісіне барып тиісуге тиіс еді. Екінші қолды Шақшақ Жәнібек батыр басқарды. Оған Тәтіқара ... ... Олар ... төменгі ағасына қарай кетті. Үшінші негізгі қолды Абылайдың өзі басқарды. Жорыққа қатысушылар Шиелі, Жаңақорған бойымен Түркістанның күнбатыс ... ... ... Бұл топта әйгілі батырлардан Қаракерей Қабанбай, Батыр Баян, Сырымбет, Малайсары, Жанұзақ болды. Жоңғар әскерін басқарған Қалдан ... ... ұлы ... Доржи де өз әскерін үшке бөлді. Ол өзінің басты күшін Абылайға қарай бағыттады. Оның қару-мылтығы, түйе үстіне орнатқан 15 зеңбірегі бар еді. ... ... ... ... ... қаруланды. Цевен Доржи өзінің ауыр қолымен Абылай әскерлерінен бұрын келіп, Жаңақорғанға бекініп алды. Абылай Жаңақорған бекінісін алуды Қабанбайға тапсырды. Сырымбетті оң жақ ... ... ... сол жақ ... қойды. Олардың сыртынан үш мың қолы бар Малайсары, Оразымбет батырлардың ... ... Бұл Сыр ... ... ... ... екі айға созылды. Нәтижесәінде Қазақ әскерлері Жаңақорғанды, Шымкентті жаудан тазартты. Түркістанға дейін жетті. Ал Бөгенбай басқарған ... ... пен ... ... ... ... Баян ... өкшелеп Талас өзеніне дейін барды. Жәнібек батырдың әскерлері Қызылқұмдағы Қарақалпақ жерін босатып, қалмақтарды Сырдың жоғарғы ... ... ... ... ... ... ... Доржи Абылайдан бітім сұрауға мәжбүр болды. Келісім бойынша Созақ, Сайрам, Манкент, Шымкент қалалары сол кездегі қазақ ханы Әбілмәмбеттің қарамағына өтті. ... ... ... ... ... болды. Абылой бұл жолғы жеңістерін жоңғар хандығының күйреуінің ... деп ... 1745 ... ... ... бітті. Жоңғарлар қазақ жерінен біртіндеп шегіне бастады. ... ... хан ... бұл ... ... қуып ... тыным таппады.
"Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама"
Қалдан Серен мен Шоно қазақ ауылдарына басып кіріп, ... ... ... қанды жорықтар 1723 - 27 жылдары аралығында тағы да бірнеше рет қайталанды. Бұл тарихта " Ақтабан шұбырынды, алқакөл ... ... ... ... ел ... күн туған ауыр кезең еді.
Осы жылдың көктемгі төл алу ... мен ... ... ... ... жатқан қазақ еліне тосыннан, күтпеген жерден шабуыл жасады. Осы жолы шапқыншы жоңғарлардың саны осылайша 70 мыңнан асып ... жеті ... ... ... ... Осы ауыр жылдарда шыққан қазақтың қаралы да қайғылы, ән ұраны , сол кездегі ауыр күндердің өшпес ескерткіші ... ... ... ... ... ... қырылды. Жоңғарлар Жетісуды, Ұлы жүзді қырып-жойып, Ұлы жүз, Кіші жүз жеріне де жетті. Халық басы ... ... ... Ұлы Жүз бен Орта ... қазақтары Самарқан пен Ходжентке қарай шұбырды. Кіші жүз қазағы Хиуа мен ... ... ... ... Сырдың сол жағындағы Алакөл маңына топтасты. Халық бұл кезеңді "Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама" деп ... ... ... ән ... жыл ... халқының есінде қасіретті кайғыға толы ең ауыр жыл есебінде қалды. Ел қонысынан, мал-мүлкінен айырылды. Ұлан-байтақ қазақ жерінің ... мен ... Сыр ... ... ... сан ... ... көбі жол-жөнекей ит пен құсқа жем болды. Осылайша қазақ тарихында деп аталған жойқын апат ... ... ... ... ... ... ... әні дүниеге келді.
Дәл осы тарихи кезеңде қазақ халқына құрып кету ... ... Ел ... ауыр күн туды. Бейбіт халық егілді. Жазықсыз ... қаны ... ... ... ... ... ... керегін түсінді. Сол кездің өзінде қазақ ішінде суырыла сөйлейтін шешендер, топты бастар ... ту ... ... елді ... шақыратын жыршылар көп болды. Бірақ осылардың бәрін біріктіріп, басшылық ететін қайраткер -- ... ... ... ... қарсы Отан соғысы, оған бүкіл халықтың бірігуі
1723 жылғы қасіретті оқиға салдарынан сол кездегі қазақ ... тең ... ... ... ... ... қана ... жоқ, қатты ойландырды да. Жұртшылық елдің елдігін сақтау үшін бірігу қажет екенін түсінді. Ел билеген хандар да, оларға ... бола ... ... де ... ... ... ... заманда халық өз арасынан елі мен жерін ... ... ... Бұл туралы Бұқар жырау өзінің толғауында: , -- деп көрсетеді.
Шоқан Уәлихановтың атты еңбегінде Малайсары, ... ... ... ... ... Есет, Жаулыбай, Томаша, Үсен, Алтай сиякты батырлардың есімдері аталады.
Тарихи деректерге карағанда, казақ халқының басқыншыларға қарсы бірігуі кейін-ақ басталған. Бұған 1725 жылы ... ... ... ... ... күшпен қайтарып алғаны дәлел. Халық ел қорғау ісін өз қолына ... әрі ... әрі ... ... бар ерлердің соңынан ерді.
1727 жылғы Бұланты бойындағы шайқас
1726 жылы Ордабасы мекенінде ... ... мен ... ... болды. Онда біртұтас халықтық қарсыласу жасағы құрылып, бүкіл қазақ әскеріне қолбасшылық ету Кіші жүз ханы ... ... ... ... ... ... қолы жоңғарларға жойқын соққы беруге даярланды. Ұрыс 1927жылы Бұланты өзені маңындагы Қарасиыр ... ... ... ... ... ... ... кең-байтақ даласына тереңірек сұғындыра еліктіріп кіргізіп алып, кенеттен жалт бұрылып, оң қанаттан да, сол ... да ... ... берді. Сосын ту сыртынан енді қайтып тұрмастай тіке шабуылдың астына алды. Бұл ұрыс болған жер тарихта деген атпен калды. ... ... ... ... өз күшіне сенуге жігерлендірді. Осыдан бастап қазақтар ұрыс барысын өз қолдарына алып, қарсы шабуылға шықты.
Қазақ қолын жеңіске ... тағы бір ... -- ... ... ... ... ... болды. Себан Рабдан балаларының хан тағына таласуы, одан соң үшінші жоңғар-цин соғысының басталуы сол тартыстардың көрінісі. Жоңғарларға Цин ... ... ... шекарасын қорғауға тура келді. Тек 1726 жылы ... ... ... мен сұлтандары, билері мен батырлары Күлтөбеде бас қосып, ойраттарға қарсы күресті қайтадан ұйымдастыруға мүмкіндік алды. ... ... үш ... ... ... ... Төле би, Қазыбек би, Әйтеке билер үлкен рөл атқарды. Бұланты - Білеуті өзендері аралығындағы ... ... ... ... қарсы соғыста қазақ жасақтары жау әскеріне күйрете соққы берді (қ. ... - ... ... 65 000 ... қолы ... 40 ... ... әскерлерін талқандап, ірі жеңіске қол жеткізді. Қазақ жасақтары құрамында ... ... да ... ... Сыр бойына жеткен ойраттар қарақалпақ ауылдарын да шапқыншылыққа ұшыратып, осының салдарынан қарақалпақтар ... және ... ... ... ... ханның үш жүздің басын косуы 1726 жылы Жоңғар шапқыншылығы ... мен оған ... ... Орта Азия ... ... ауыр ... тигізді. 1726 жылы Болат хан үш жүздің хандары (Жолбарыс, Сәмеке, Әбілқайыр), билері мен ... ... ... ... ... өткен жиында Әбілқайыр хан бас қолбасшылыққа тағайындалып, жауға қарсы жаңа стратег. шабуыл ұйымдастыру келісілді (қ. Ордабасы). Әскери күшін ... үш жүз ... ... ... ... ... қазақтардың жоңғарларды талқандаған тамаша жеңістеріне жау елінің өз ішіндегі күрделі жағдайлары да себепші болды. ... ... 1727 жылы ... өз ... бұрқ ете ... қырқыстар мен жоңғар-цин соғысының басталуы да әсер етті. 1729 жылы хан тағынан ... ... ... ... ... ... өкімет билігін мұралану үшін жанжалдасты. Жоңғар хандығы Цин империясы тарапынан жасалған шабуылға ұшырады да, ... ... өз ... тез ... батысқа жеткізуге тура келді.
Баяғыдан атысып-шабысып жүрген ата жауына тағы бір күйрете ... ... ... ... ... ... кеткен өзара талас-тартысты пайдаланып қалуға тырысты. 1729 жылы ... ... ... ... ... ... ең ірі және соңғы шайқас болды.
Қазақ жасақтарын ұрысқа Бөгенбай, Қабанбай және Райымбек ... ... ... ... ... сияқты, казақтар бұл жолы да ұрыс қимылдарын жүргізудің дәстүрлі далалық тактикасын қолданды. Жауынгерлердің шағын тобы жоңғарлардың қарсы алдынан шыға келіп, ... ... ... аз сияқты көрсетуге тырысты. Сонан соң кейін қарай қаша ұрысып, дұшпанды еліктіре ішке сұғындырып ... сол ... ... жасақтарының басты бөлімшелері қос қанаттан лап қойып, ... ... ... ... ... үшін ... соғыс болды.
30-жылдардан бастап жоңғарлармен болған шайқастардың бәріне қатысып, асқан ерлік ... ... әрі ... ... ретінде көзге түскен Абылай Орта жүздің билеушісі әрі бүкіл қазақтың ханы болып саналады. Қазақ ... ... үшін ол ... ... ... әсіресе олардың өз ішіндегі алауыздықты қалт жібермей пайдалана білді және жауларының өзара ... одан әрі ... ... етті. Мұның бәрі қазақ елінің сыртқы қауіпсіздігін нығайтып, ежелгі ... ... ... ... ... ... жоңғар шонжарлары арасындағы өршіген алауыздықты пайдаланған Абылай жоңғарлардың ішкі ісіне араласып, үкімет ... ... ... ... ол ... біресе бұл жағын қолдап, талас-тартысты ушықтырды, сөйтіп, оларды әлсіретті. ... ... ... ... ... ... ... жерлерін қайтарып алды. 1745-1755 жылдар аралығында жоңғар шонжарлары хан тағы үшін ... ... ... ... ... ... 1757-1758 жылдары жоңғарлардың қазақ жеріне шабуылы біржола тоқтады.
Жоңғар мемлекетінің ... ... ... ... ... мақсатымен Абылай бастаған қазақ жасақтары 1750 жылы жауды Тарбағатай, ... ... ... ... ... ... маңында оңдырмай соққы берді. Жау Жоңғар Алатауынан әрі асып қашып кетті. Бұл ірі ... ... ... ... жылы ... өзінің ішінде билік үшін күрес туып, (Қалдан Церен өлген соң) ... ... ... ... қалыптасқандықтан, Жоңғар елі әлсірей бастаған еді. Содан жалғасып бұл көшпенді мемлекетті 1758 жылы Қытай империясы түбегейлі жеңді. 1755 жылы ... ... ұсақ ... ... ... еді. Осыдан кейінгі 1758 жылы Жоңғар мемлекеті құлады. 1758 ж. Цинь қытайлары ... ... ... ... ... ... ... Сөйтіп енді Цинь империясының батыс шекарасы қазақ жерімен шектесті. Сөйтіп енді ... ... Цин ... ... ... ауыр ... Абылай өзінің шебер ішкі, сыртқы саясатымен көзге түсті. Осы кезде Ақсақалдардың алқа ... ... ... ... соза ... ... көп ... халықтың азып- тозып кеткенін айтып, Қытаймен елшілік қатынас орнату мақсатында ... ... ... ... сауда, экономикалық байланыс орнатудың жолдарын қарастырды. Ресеймен қарым-қатынасын да ұлғайтты. Қазақ жерін екі алып елдің қаупінен
қорғап қалуда үлкен ... ... ... ... саясатымен тіл табысты, өзінше билік, өзінше саясат жүргізді.
Қытайлар (Шүршіттер) да дүркін-дүркін шабуыл жасап ... ... ... ... кейбір шабуылдары Қазақ жеріне, Жетісу мен Сарыарқа өңіріне сұғына енді. Қазақ әскерлері олардың қаптаған, ... ... ... ... рет бетпе-бет келіп, Абылайдың басқаруымен бірде жеңіп, бірде жеңіліп ... ... ... келу ... Пекинге адамдар жіберді. Сөйтіп, бейбіт келісімдер арқылы Қытаймен сауда, экономикалық қатынас орнату жолдарын бар мүмкіндігін сала ... 1760 ... ... арада бітімгершілік жасаудың (Аягөз бітімі) сәті түсті. Қазақтар Алтай-Қара Ертіс және Тарбағатай, Жоңғар Алатауының шығыс жақ ... Іле ... ... ... ... алды. Ол Ресеймен де қарым-қатынас орнатты. 1771 жылы Әбілмәмбет хан өлгеннен кейін, Түркістанда хандар мен ... бас ... ... Орта жүздің ханы етіп сайлады.
Қорытынды
1635 жылы ойрат тайпалары бірігіп Жоңғар ... ... ... ... аттың шығуы - Шыңғысханның шапқыншылығы кезеңінде ойраттар қашанда армиясының "сол қанатын" ... ... ол ... ... мағынаны білдіреді. Жоңғар Шапқыншылығы, жоңғар - қазақ соғыстары( Отан соғысы деп те аталады) - Қазақ хандығықұрылған ... ... 18 ... 50-жылдарына дейін оның аумағына ойраттардың бірде өршелене, бірде беті қайта ... ... ... ... ... ... ... жоңғарлар деп атаған (қ. Жоңғар хандығы). 15 ғасырдың 50- ... ... ... тайпасының билеушісі Үз-Темір тайшы өздерімен іргелес жатқан қазақ даласына шабуыл ұйымдастырады. Болат ханның үш ... ... ... жылы ... шапқыншылығы қазақтар мен оған көршілес жатқан Орта Азия халықтарының шаруаларына ауыр зардаптарын тигізді. 1726 жылы ... хан үш ... ... ... ... Әбілқайыр), билері мен батырларының, сұлтандарының басын қосып, Ордабасыда өткен жиында Әбілқайыр хан бас ... ... ... ... жаңа ... ... ... келісілді (қ. Ордабасы). Әскери күшін біріктірген үш жүз жасақтары
XVIII ғасырдың 40-жылдарында жоңғар шонжарлары арасындағы өршіген алауыздықты пайдаланған Абылай жоңғарлардың ішкі ... ... ... ... ... ... ... ол жағын, біресе бұл жағын қолдап, талас-тартысты ушықтырды, сөйтіп, ... ... ... ... ... ... ... алған қазақ жерлерін қайтарып алды. 1745-1755 жылдар аралығында жоңғар ... хан тағы үшін ... ... ... ... ... кейін 1757-1758 жылдары жоңғарлардың қазақ жеріне шабуылы біржола тоқтады.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Қазақстан ... ... ... беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық.
2. Қазақстан тарихы. Очерк. 184-194-бб.
3. Қазақстан тарихы. 5-томдық. 3-том., ... ... ... К. Қазақстан Республикасының тарихы, 5-бөлім.
5. Моисеев В.А. Джунгарское ханство и казахи XVII-XVIII вв. А., ... ... В.З. Хан ... и ... ... 1998.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жоңғар мемлекетінің құрылуы және оның қазақ жеріне шапқыншылығы13 бет
Жоңғар Шапқыншылығы10 бет
Жоңғар шапқыншылығына қарсы күрескен батырлар19 бет
Кеңес заманындағы «Жоңғар шапқыншылығы»5 бет
Қазақ халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы күрескен атақты батырлары19 бет
XVII-XVIII ғасырлардағы Қазақ хандығы8 бет
XVIIғ Соңы мен XVIII ғ. Қазақ хандығының ішкі және сыртқы саясаты7 бет
«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» жылдарындағы қазақ халқының тәуелсіздік үшін күресі54 бет
Абылай ханның сыртқы саясаты17 бет
Аңырақай шайқасының маңызы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь