Ақпараттық жанрлар

1.Газет жанрлары
2. АҚПАРАТТЫҚ ЖАНРЛАР
3. Заметка
4. РЕПОРТАЖ
5. Репортаждың түрлері
6. ИНТЕРВЬЮ
7. ЕСЕП (ОТЧЕТ)
8. Публицистика жанрларының ерекшеліктері
9. Корреспонденцияның жанрлық ерекшелігі
10. Корреспонденцияның негізгі арқау . факті
1.Газет жанрлары
Жанр дегеніміз – белгілі бір шығарманың, газет, журнал материалының, радио, телевизия хабарының көрініс табу формасы. Нақты болмыс-құбылысты жазып, суреттеп айтып берудің, оқиға, фактілерді көрсетудің ғылым белгілеген, жұрт таныған формалары болады. Өзіндік сипаты, өзіндік белгілері бар сол формалардың әрқайсысы жанр деп аталады. Белгілі бір шығарманың, газет материалының өзіне ғана тән, өзін ғана ерекшелендіріп тұрған құрылымдық-композициялық, тілдік, стильдік, тағы басқа белгілерінің жиынтығы оның жанрын айқындайды. Әдебиетіміздің өнімді де өркенді бір саласы – сатираның да өз объектісі, өз міндеті, атқарар өзіндік рөлі, соны жүзеге асыруда қолданар құралдары болады. Осыдан келіп оның әр қилы жанрлары туындайды.
Саралап айтқанда, сатира жанрлары бір-бірінен несімен ажыратылады?
Ең алдымен, олар да сынайтын объектісімен ажыратылады. Мәселен, әшкерелеу объектісі етіп империалимзді, нәсілшілдікті алсақ, жазғанымыз не әшкерелеуші фельетон, не памфлет болады. Егер сын объектісі етіп аң-құс, жан-жануар, әр қилы заттарды алып, солардың іс-әрекеті, жүріс-тұрысы, сиық-көрінісі арқылы адам хараектерін, адам психологиясын ашсақ, жазғанымыз мысалға айналады. Егер объектіміз көркем туынды, сондағы кемшіліктер болса, жазғанымыз не фельетон-рецензия, не әдеби пародия, не әдеби эпинраммаға жатады.
Сатира жанрлары енді бірде алға қойған нақты міндет, мақсатымен, идеясымен ажыратылады. Егер жазғанымызда адам басында кездесетін әлеуметтік зияны жоқ, кешіріммен қарауға болатын әлсіздіктерді әзіл-ажуамен сынап-мінеп түзетсек, жоймақ міндетін қойсақ, онымыз юмореска, юморлық әңгіме болмақ. Егер жеке адамның биік моральдық қасиетін, жоғары табысын қуанышты күлкімен мақтана, паш етсек, жазғанымыз достық шарж болып шығады.
Әрине, бір зерттеуде сатиралық барлық жанрлардың тарихын ашып, теориялық, практикалық мәселелерін шешіп бере қою мүмкін емес. Бұл істе басқа зерттеушілердің де үлесіне тиер сыбаға аз болмас. Келешекте олардың сатиралық жанрлар проблемасы жөніндегі пікірлерді дамыта, толықтыра, орнықтыра түсері даусыз. Әрбір болмыс-құбылыс үнімі дамуда, өзгеруде, жаңғыруда дейтін болсақ, сатира көріністері де, оның жанрлық түрлері де әр кез жаңа қыр-сыр танытып отырады. Бұл үнемі жаңа зерттеулер жүргізіп, тың пікірлер айтып тұруды қажет етеді.

2. АҚПАРАТТЫҚ ЖАНРЛАР
Ақпарат бүгінде демократияландыру үрдісінің басты өлшемдерінің біріне де айналды. Нейдер деген американ заңгерінің «Информация – основная валюта демократии» деген сөзін осы жерде еске алуға болады [2]. Сондай-ақ, ақпарат дегеніміз қоғамдық мәніне сай жаңа мағлұмат, білім. Қазіргі таңда әрбір елдің ең негізгі ұлттық құндылығы – білім екендігіне ешкім күмән келтірмесе керек. Осыдан келіп-ақ, белгілі бір елде зайырлы қоғамның орнауының, материалдық өндірісінің қуаты, рухани ойының потенциалы сондағы айналымға енгізіліп отырған ақпараттың мөлшері мен сапасы арқылы бағаланатын үрдіс әлемде қалыптасқанын байқаймыз. Сондықтан да, «ақпарат деген ұғымның мазмұны мен маңызы ерекше өсіп, материя, энергия секілді ғылымның іргелі ұғымдарымен тең дәрежеге жетті» деген филология ғылымдарының кандидаты, доцент Қ.Шамахайұлы мен орыс ғалымы, техника ғылымдарының докторы В.Плыкиннің: «Разум вселенной – первичен, информация – вторична, энергия третична, а материя и сознание – произведены от первых трех» (Ғаламның санасы, ақыл-ойы – алғашқы, ақпарат – екінші, энергия – үшінші кезекте пайда болса, ал материя мен таным осы үшеуінен бастау алады) деген тұжырымдарының бір-біріне жақындығына көз жеткіземіз.
Ақпарат – материя, энергия секілді ежелгі әрі іргелі ұғымдардың бірі дегенмен келісуге әбден болады. Сондықтан оған дәлме-дәл анықтама берудің өзі мүмкін емес. Дегенмен басты сипаттарын анықтауға болады:
а) Ақпарат – оны қабылдаудан бұрын мүлде беймәлім болған жаңа мағлұмат.
ә) Ақпарат өзі материалдық зат емес. Дегенмен әрбір арнайы белгілер, сигналдар секілді материалдық тасымалдаушылар арқылы көрініс табады.
б) Белгілер жеке дара және көптеген жиынтықтары арқылы да ақпаратты сақтай алады.
1. Белинский В.Г. Сто русских литераторов//ПСС. Т. V. – М.: АН СССР, 1954. С.9.
2. Томашевский Б.В. Теория литературы. Поэтика. – М.: Аспект Пресс, 1996. С.183.
3. Томашевский Б.В. Теория литературы. Поэтика. – М.: Аспект Пресс, 1996. С.179.
4. Паустовский К. Золотая роза. – М.: Советский писатель, 1983. С. 45.
5. Станиславский К.С. Собр. Соч. В 8 т. Т.І. – М.: Искусство, 1954. С. 406.
6. Молдахметұлы Ж. Екінші сыныптан күнделік жазған жазушы//Айқын, 30 шілде 2008.
7. Дүйсембекова Л. Қазақты намысы қамшыласын//Ана тілі, 17 сәуір 2008.
8. Штейнгольд А.М. Сюжет в критической статье (К постановке проблемы). – Сюжет и художественная система. – Даугавпилс: ДПИ, 1983. С. 126.
9. Ордабеков С. «Сыған серенадасы» қалай туған//Қазақ әдебиеті, 30 мамыр 2008.
        
        1.Газет жанрлары
Жанр дегеніміз - белгілі бір шығарманың, газет, журнал материалының, ... ... ... ... табу ... ... болмыс-құбылысты жазып, суреттеп айтып берудің, оқиға, фактілерді көрсетудің ғылым белгілеген, жұрт таныған формалары болады. Өзіндік сипаты, өзіндік белгілері бар сол ... ... жанр деп ... ... бір ... ... ... өзіне ғана тән, өзін ғана ерекшелендіріп тұрған құрылымдық-композициялық, тілдік, стильдік, тағы басқа белгілерінің ... оның ... ... ... өнімді де өркенді бір саласы - сатираның да өз объектісі, өз міндеті, атқарар өзіндік рөлі, соны ... ... ... құралдары болады. Осыдан келіп оның әр қилы жанрлары туындайды.
Саралап айтқанда, сатира жанрлары бір-бірінен несімен ажыратылады?
Ең ... олар да ... ... ажыратылады. Мәселен, әшкерелеу объектісі етіп империалимзді, нәсілшілдікті алсақ, жазғанымыз не әшкерелеуші фельетон, не памфлет болады. Егер сын объектісі етіп ... ... әр қилы ... ... ... ... жүріс-тұрысы, сиық-көрінісі арқылы адам хараектерін, адам психологиясын ашсақ, жазғанымыз мысалға айналады. Егер объектіміз көркем туынды, сондағы кемшіліктер болса, жазғанымыз не ... не ... ... не ... ... ...
Сатира жанрлары енді бірде алға қойған нақты міндет, мақсатымен, идеясымен ажыратылады. Егер жазғанымызда адам басында кездесетін ... ... жоқ, ... ... болатын әлсіздіктерді әзіл-ажуамен сынап-мінеп түзетсек, жоймақ міндетін қойсақ, онымыз ... ... ... болмақ. Егер жеке адамның биік моральдық қасиетін, жоғары табысын ... ... ... паш етсек, жазғанымыз достық шарж болып шығады.
Әрине, бір зерттеуде сатиралық барлық жанрлардың тарихын ... ... ... ... ... бере қою мүмкін емес. Бұл істе басқа зерттеушілердің де үлесіне тиер сыбаға аз болмас. Келешекте ... ... ... проблемасы жөніндегі пікірлерді дамыта, толықтыра, орнықтыра түсері даусыз. ... ... ... ... ... ... ... болсақ, сатира көріністері де, оның жанрлық түрлері де әр кез жаңа қыр-сыр танытып отырады. Бұл үнемі жаңа ... ... тың ... ... тұруды қажет етеді.
2. АҚПАРАТТЫҚ ЖАНРЛАР
Ақпарат бүгінде демократияландыру үрдісінің басты өлшемдерінің біріне де айналды. Нейдер деген американ заңгерінің ... ... осы ... еске алуға болады [2]. Сондай-ақ, ақпарат дегеніміз қоғамдық мәніне сай жаңа мағлұмат, білім. Қазіргі таңда ... ... ең ... ... ... - білім екендігіне ешкім күмән келтірмесе керек. ... ... ... бір елде зайырлы қоғамның орнауының, материалдық өндірісінің қуаты, рухани ойының потенциалы сондағы айналымға енгізіліп отырған ақпараттың мөлшері мен ... ... ... ... ... қалыптасқанын байқаймыз. Сондықтан да, деген филология ғылымдарының кандидаты, доцент Қ.Шамахайұлы мен орыс ... ... ... ... ... (Ғаламның санасы, ақыл-ойы - алғашқы, ақпарат - екінші, ... - ... ... ... ... ал материя мен таным осы үшеуінен бастау алады) деген тұжырымдарының бір-біріне жақындығына көз жеткіземіз.
Ақпарат - материя, ... ... ... әрі ... ... бірі дегенмен келісуге әбден болады. Сондықтан оған дәлме-дәл анықтама берудің өзі мүмкін ... ... ... ... ... ... Ақпарат - оны қабылдаудан бұрын мүлде беймәлім болған жаңа мағлұмат.
ә) Ақпарат өзі материалдық зат ... ... ... ... ... сигналдар секілді материалдық тасымалдаушылар арқылы көрініс табады.
б) Белгілер жеке дара және көптеген жиынтықтары арқылы да ақпаратты сақтай алады.
в) Қандай бір ... және ... - тек оның ... ... түсінуге қабілеті жететін қабылдаушыға ғана ақпарат жеткізе ... ... ... ... ... еңбегіндегі: деген пікірі де жоғарыда айтылған ақпараттың сипаттамаларына сайып келеді.
Масс-медиа саласында да ақпарат деген ұғым ... ... ... ... ... екі түрлі бағыт ұстану бар. Бірінші бағыт бойынша, ... ... - әр ... ... ... деп анықталады.
1999 жылы қабылданған Қазақстан Республикасының Заңында ... ... ... [3].
Масс-медиадағы екінші бағыт - ақпаратты журналистиканың белгілі бір жанры деп біледі. Журналистика жанрларының ең негізгісі әрі атасы ... ... ... ... материалдар субъективтік көзқарастан, жеке тұлғаның қорытындысынан ада болатындықтан әлем журналистикасын зерттеушілер оны жарияланымның жоғары формасы деп атап жүр. Өзге ... гөрі ... жанр ... ... ... ... жинақтылықты талап етеді. Ақпараттық хабарда әсіресе қызыл сөздермен тіл безеудің де, өте қара ... ... ... жазудың да зияны бірдей болғандықтан, жалпы және кәсіби шектеулер ақпарат жазушының ... ... ... сақтап, нағыз іскер, әрі шығармашылық тұрғыдан тиімді жұмыс істеуіне мүмкіндік жасайды. ... да ... жанр - ең ... ... ... ... сай әркімге ең жақын әрі тартымды жанр болып ... ... ... соның ішінде мерзімді басылымдардың онсыз күні қараң деуге болады. Газеттер мен электрондық ақпарат құралдарындағы барлық жарияланымдардың 40-қа жуық пайызын ақпараттық ... ... ... бұл сөзіміздің айғағы.
Шынымен де ақпараттық жанрлардың баспасөзде ерекше ойып алар орны бар. Олар - ... ... ... ... ізін ... ... де ыңғайлы жаза қоятын жанрлары. Ақпараттық жанрлар ... өмір ... ... ... ... ... ... Егер хабар жанрларын баспасөзде орынды пайдалана білсе, оның мүмкіндігі шексіз. Сондықтан бүгінгі ... ... ... ... - ақпараттық жанрдың мерзімді баспасөзден кең орын алуы қуанарлық та, құптарлық іс.
өмір тынысын тап ... ел ... ... мағлұмат береді. Очеркте өнердің тәрбиелік, танымдық, эстетикалық қызметі бір арнада тоғысады. Әдебиеттің басқа жанрларынан оның ... ... міне ... Сол себепті оған жұртшылықтың ынтығы, құмары күшті. Оқушы қауымның мерзімді баспасөзден көбінесе очерк іздейтіні сондықтан. Ал бұл күнде ол ... бен ... ... ... ... ... ... талабымен ілесе, заман ағымымен жарыса отырады, әдебиеттің басқа жанрларынан оқ бойы озық жүреді дейміз. Бұл - шындық. Әр ... ... ... ... айқын дәлелі. Демек, әдебиеттің алғы шебі, өмірге тікелей араласар, ... жанр ... ... ... ... ... ... арқалайды, замандас бейнесін жасауда роман, повесть, поэма, пьеса ... ... ... жол ... ... ... күн тақырыбы - ең алдымен очерктің еншісі.
Очерктің міне осындай ерекшелігі мен сипатын еліміздегі көптеген қалам қайраткерлері атап көрсеткен. ... ... ... және даму ... ... журналистері мен публицистерін әр уақыт толғандырып келді. Очерк төңірегіндегі айтыс әлі күнге ... жоқ, ... де жүре ... ... ... ... аса қуатты идеологиялық қаруы болғандықтан баспасөз қатып қалған формалармен ... ... Ал ... ... ... дамып, жетіліп, соны формалармен, әдістермен байып отыратыны белгілі.
Очерк біздің әдебиетіміз бен баспасөзімізге ертеден бслгілі екенін, оның ұзақ тарихы бар ... ... ... Очерк пайда болғаннан бастап оның алдына бір-ақ міндет: өз қоғамының әлеуметтік типтері мен мінездерін ... ... ... ... Батыста да очеркке ұқсас кейбір прозалық туындылар ауық-ауық көріне бастады. Ағылшындар мен француздардың эссесі, немістердің репортажы, итальяндардың портреті міне ... ... ... ... деректі әңгімелер, өмір көрген кәнігі адамдардың естеліктері Италия, Франция, ... ... ... ... қылаң беріп жүр. Бірақ бұлардың қай-қайсысы да орыс очеркіне жетпейді. 1955-1956 жылдары Герман ... ... ... ... үлкен дискуссия өткізілді. Бұл дискуссияға қатысушылар ... ... ... ... ... айқын болмай отырғанына назар аударды. Осыдан соң бұл терминді ... ... ... және ... ... іспетті) деп білу қажет деген тоқтамға келді.
Әрине, қатардағы оқушы баспасөз ... онша мән бере ... Ең ... ... қалай жазды, материалды қалай қызықты етіп берді, міне оған керегі осы.
Ал очерктің ... ... ... бірыңғай пікір жоқ. Сонау отызыншы жылдардан күні бүгінге дейін әр зерттеуші, әр қаламгер түрліше пікір айтып келеді. Бұлай болатын себебі, ... - өз ... мен ... жағынан жиі өзгерістерге ұшырайтын, дәуір талабына тез бейімделе қоятын бейне бір жанр.
Мәселен, жеке оқулықтар мен оқу ... ... ... ... ... жүр: ... ... сыншы Т. Нұртазин былай дейді:
Очерктің маңызын, өзіндік ерекшелігін I.Жансүгіров былай түсіндіргенді: .
Міне ... ... ... мен қаламгерлердің қай-қайсысы болсын очеркке көркем-публицистикалық жанр тұрғысынан баға береді.
Очерк оқушының сезімін көркемдеу және бейнелеу құралдарының ... селт ... ... бір ... ... әрі ... ... жеткізеді. Демек, оқушының көз алдында өмір шындығының әсем бір суреті ... ... ... логикалық та, көркемдік те шешімін табады. М. Горький очеркке анықтама ... оның түп ... , ... етістіктерден шыққанын ескеру керек деген еді. Яғни бұл - ... бір ... ... ... бөлшегін беру деген сез. Басқаша айтқанда, өмірдің бір көрінісі суреттелуге тиіс.
Очерктің өзіне тән ерекшелігін, сыр-сипатын аңғару үшін оны әңгімемен ... ... жөн. ... ... өмір ... өмірде, қоғамда бар реальды адамдар алынады. Очерктің күші - нақтылығында, документтілігінде. Яғни ... ... ... ... ... есімі дәлме-дәл көрсетіледі. Очерк жазылғаннан кейін сол ... не ... ... ... ... адамдарды, сөз жоқ, тауып аласыз. Айталық, Мұқан Иманжановтың очеркіндегі Подольскийдің, Баевтың Павлодар облысында болғаны, тыңға келіп жұмыс ... ... рас, ал ... ... кейіпкері Бекенді қырық жерден іздесең де таба алмайсың. Өйткені ол жоқ. Жазушы өмірді зерттей, ... ... ... ... ... Әңгімедегі оқиғалар да әйтеуір біреулердің басынан өткен болуы мүмкін. Окиғаның қай күні, қай ... ... ... де автордың өз еркі. Ал очеркте Баевтың ... ... деп, ... ... деп ... аты-жөнін бұрмаласаңыз ... ... ... ... ... ... кейіпкерлерінің қақтығыстары өмір шындығының заңдылықтарын дұрыс бейнелейді, сондықтан бұлар - шындық, ақиқат, типтік ... ... ... ... адам ... бір сәті, мінезінің бір қыры көрінуі мүмкін. Мінез бітімі, сезім сыры, жағымды-жағымсыз қылық т.б. әңгімеге қазық бола ... ... ... ... өзі ... ... адамдардың өзара қарым-қатынасын суреттеу екені анық. Әңгімеде алдымен образдың замыселі (түпкі ойы, түп ... тууы ... ал ... олай емес, мұнда образдың түпкі ойын нақты адамның өзі туғызады.
Очерктен әңгіменің тағы бір ... - ... еш ... ... шығарылған фактіге құрылмайды, ал әңгіме өмірде бар нақты, шынайы фактілерден алынып жазыла береді. Бірақ бұл бәрібір очерк емес. Олай ... ... ... ... ... ... ... қосалқы қызмет атқарады. Мұнда факті негізінен көркемдік вымыселдің (ойдан қосудың) көрінісі есебінде пайдаланылады. ... ... ... ... ... ... ашылса, очеркте автордың өз атынан баяндалып отырады.
16. ... ... ... ... ... ... - ... шығарма
Очерк - көркем шығарма дедік. Сондықтан онда әңгімедегі, новелладағы сияқты көркемдік қасиеттердің бәрі болады, яғни очеркте экспозиция, оқиғаның өрбуі, ... ... ... ... ... Дәл осылай сюжетке кұрылып, оқиға желісін қоюлатып, шебер жазылған кейбір очеркті әңгімеден айыра ... ... ... ... ... ... жоқ. Қазақ топырағынан да мұндай очерк нұсқалары табылады. Б. Майлиннің , М. Әуезовтің , ... , ... ... ... міне ... ... Горький сюжет дегеніміз - байланыс, қақтығыс, жалпы адамдардың қарым-қатынасы деген болатын. Демек, сюжет адамдардың қарым-қатынасындағы күрделі сәттер мен қайшылықтарды, жеке ... ... ... ... бейнелеуге тиіс. Егер біз романда немесе әңгімеде ширатылып, тартылып ... ... ... ... ... ... кейде бұлай бола бермейді. Шым-шытырық тартыс желісіне құрылып, ойдан алынған оқиғалар ... ... ... кез ... ... ... ... екі-талай. Көптеген очерк туындыларында сюжет характерлер қарым-қатынасының логикасымен дамымайды. Бұларда ... ... ... әңгімелер, публицистикалық шегіністер киіп кетіп, кейде сюжет ... ... ... нұқсан келтіретіні рас. Қөркем очерктегі сюжет фактіге ... ... ... мен адамдар туралы ой-толғамдарының сыр-сипатын білдіреді: К.Федин: композиция - ... ... ... да, ... - ... ... логикасы деп тауып айтқан еді. Қолдан келсе, очеркті оқиғаға құрып, оқиғаны шиеленістіре отырған ... ... еді. ... ... бір ... төңірегінде ербіткен де өнер.
Очерк - көркем-публицистикалық жанр. Онда баллстристика мен публицистиканың элементтері бір арнада ... ... ... ... жазу ... жалаң баяндау деп түсінетін сияқты. Бұл дұрыс емес. Қаншама нақты, қаншама ... ... ... эстетикалық ләззат алуға тиіспіз. Очеркист -жазушының міндеті де - өмірді көркем ... ... ... ... ... мен оқиғалар жаңа мазмұн алады, яғни көркем образға кенеледі. Образдылығы ... ... ... ... ... да ... еді. Ал очерктегі образды публицистикадан бөле қарау қате. Әңгімеден, повестен, романнан оның ... ... өзі - ... ... ... ... ... тынысы - бүгінгі өмір, бүгінгі мәселелер. Глеб Успенский өзінің очерктерін жазғанда деп В. ... өте ... ... ... өмір ... оқушыға көркем құралдардың (образдылық, портрет, сюжет пен композиция), сол сияқты публицистикалық ... ... ... ... параллель, аналогиялық цитата, цифр, документ, қаулы-қарар, өлең-жыр т.б.) көмегімен жеткізеді.
Очерк, жоғарыда айтылғанындай, әңгіме мен зерттеудің аралығында ... ... ... мәнісі - өмір шындығы екі түрлі әдіспен бейнеленеді. Оның біріншісі - көркем әдебиеттегідей суреттеу құралдарын пайдалану. Бұл жағынан ... ... ... Екіншісі - публицистиканың мол араласуы. Бұл жағынан, мақалаға, зерттеуге жақын тұрады.
Әңгіме, ... ... ... беру ... ... Ал ... бір ... шындықты саяси тұрғыдан қорытып, бір жағынан, оны эстетикалық ауқымда бейнелейді. Очеркті көркем публицистикалық жанр ... де ... ... очеркте өнеркәсіптің, ауыл шаруашылығының, мәдениеттің соны жаңалықтары, зәру проблемалары публицист көзінен өткеріледі. Ал, жазушының, ... осы ... ... мен ... әрі ... әрі дәлелді болуға тиіс.
Әлбетте, типтендіру дегеніміз - дара кейіптер жасау, солардың тағдыры, қылығы, іс-әрекеті арқылы күрделі, әрі сан ... ... мен ... аша ... ... ... дәрежеде біздің өміріміздің мән-мағынасы мен сипатын білдіретін ақиқат фактілер мен ... ... ... алуға байланысты. Егер очеркист айналадағы құбылысты типтендірмесе, онда тек фактіні жай тіркеуші ғана ... ... еді. Ал ... очерктен фактінің адамдардыц аты-жөнін, лауазымын емес, қайта оның ішкі дүниесін ашатын ... ... ... бір ... оның ... бір ситуацияға (жағдайға) бейімделіп отыруы. Көп ретте очерк адам характеріне ... ... ... ... жаза ... ... очерк болуы мүмкін, ал проблемалық ситуациясыз очерк жазылмақ емес. Осы ... ... әр ... ... ... қалады. Ол өзі суреттеп отырған оқиғаға, құбылысқа баға береді, оның әлеуметтік мәнін ашады. Автордың очеркте өзін араластыруы фактінің, оқиғаның ... ... ... ... растығына оқушының көзін жеткізеді.
Очерктегі публицистикалық элемент автордың баяндауларынан, толғаныстарынан да анық сезіледі. Сонымен бірге ол ... ... ... ... өз ... ашық ... Кейде ол шығарманың тікелей кейіпкері немесе соған бірден-бір байланысты адам ретінде есте қалады. В. Овечкиннің ... ... ... ... ... Б. Агапов шығармадағы күллі кейіпкердің ішінде өте-мөте айқындалғаны, түлғаланғаны Борзов та ... ... де, ... та ... тап ... өзі деген еді.
Очерктің танымдық, білімдік қадірі күшті, газеттің, бұл оперативті жанры оқушылардың ой-өрісін тың ... өмір ... ... ... ... ... мәні де зор. Ол еңбекшілерді, әсіресе жастарды коммунизм рухында, халықтар достығы мен пролетарлық ... ... ... рухында тәрбиелейді, шабытты еңбекке жігерлендіреді, жаңа адамды ... ... яғни бір ... ... коммунистік құрылыстың ұлы міндеттерін орындауға ат салысады.
Очеркист ... ... ... ... ... өткізіп, сұрыптап ала білсе ғана мақсатына жетеді. Фактінің жинақтылығы, сүбелілігі, ажарлылығы үлкен роль атқарады. Көзге көрінгеннің бәрін, әлеуметтік мәні жоқ ... ... ... беру ... ... емес. Типтік фактілерді, типтік құбылыстарды іздеп, таба білген, бұларға нәр берген, жан бітірген очерктердің шоқтығы биік. ... ... - ... ... ... ... ... нақты өмір шындығын көркем-публицистикалық тұрғыдан ашып көрсетуге бағындырылады. Факті - ... үшін тек ... ... ... ... ... дәл суреттегенімен, егер фактіге көркем-публицистикалық тұрғыда талдау ... одан ... ... ... ... Очерк - фактіні жай ғана тізу емес, автордың қабылдауындағы, түйсігіндегі, бейнелі суреттеуіндегі факті ... ... ... ... ... құр ... емес, қайта зерттеуді талап еткені осыдан. Очеркте факті автордың талдауында оқушының көз алдында тұрады, мұның ... - ... ... ... ... ... маңызын ашып көрсету деген сөз. Бір кезде В.Г. ... ... ... ... ... дәл түсіру емес, заттың фотографиясы емес деп ескерткен еді. Ұлы сыншы очеркистерді фактілердің құр тізбегінен, натурализмнен сақтандырды. Очеркист фактіні, ... ... ... ... ... ... ... көңіліне тоқып барып өмірдің шынайы көрінісін жасай алады. Очерк оқушы сезіміне әсер етуге тиіс, оның көз ... ... ... әсем бір ... ... тиіс.
Факті - әлі толық шындық емес деген еді М. Горький, ол ... ... міне осы ... ... ... ... екшеп, сұрыптап, қорытып ала білу керек. Очерктегі (фактіні қара дүрсін тізе ... ... өмір ... ... ... даму ... бейнелеп, типтік дәрежеге көтеру парыз. Әлеуметтік, экономикалық астары терең, өзекті факті ғана очеркке негіз бола алады. Коммунистік үлкен идеяны, тәрбиелік ... ... ... ... ... ғана ... ... өскелең тілегіне сай шығады, біздің алға басуымызға себін тигізеді. В. Г. Белинский очерк нақты адамдар мен нақты өмір ... ... ... көрсетеді деген болатын. Ал публицистиканың араласуы, заманның өзекті мәселелерін ... ... ... ... ... нұқсан келтірмек емес. Бірақ бізде бұл ереже сақталмай, кей сәт очерктің кадірі кетеді. Біздегі - көзге ... ... ... тізе ... ... ... адамдар бейнесіне қатысы шамалы фактілер мен детальдардан айналсоқтап шыға алмау. Көркем очеркте де әңгімедегідей шынайы образдар жасалады. ... ... А. ... ... ... ... ... еді.
Бұрын болмаған, көрмеген, танымаған елдің жер-суы, тұрмысы, салт-санасы, мәдениет ескерткіштері, халықтардың өміріндегі тарихи өзгерістер автордың өзіндік ... ... ... ... арқылы баяндалады. Мұнда автор позициясының, өмір болмысын шынайы суреттеудің ролі күшті. Жол-сапар ... ... ... ... ... ой-өрісін кеңейтуге, идеялық жағынан шыңдалуына септігін тигізуі шарт. Осы арада ескерте кететін бір жәйт, журналистер мен жазушылардың, ғалымдардың шетелдерге ... ... ... ... ... ... ... бір елдің ежелгі тарихымен, әдет-ғұрпымен, экзотикамен орынсыз әуестеніп, шетелдердегі нақты өмір болмысын ... ашып ... ... ... өте шығуын құптауға болмайды. Бұл ретте бізге капиталистік дүниенің жексұрын сиқын, іріп-шіріген моралін шебер ... ... ... мен ... ... ... өнеге.
Жол-сапар очеркінде автор саяхаттан көрген-білгендерін хронологнялық тәртіп бойынша баяндайды, яғни оқиға қалай басталса, солай не жол маршруты, қалай белгіленсе ... ... ... ... деген очеркі осылай құрылған. Очерктің мазмұнынан автордың 1959 ... ... ... ... ... ... жүрген жолы сайрап тұр (, , , , , , , , ).
Портрет-очерк. Орыстың реалистік әдебистінде ... ... ... ... бар. ХІХ ... 40 ... деген пайда болды. Оның авторлары демократияшыл төменгі топтан шыққан замандастарының - қолөнершілердің, үй ... ... ... қайыршылықпен күн кешкен кейуаналардың портретін мүсіндеді. Бұл портреттердің ерекшелігі - авторлардың жоғарыда аталған мамандық ... ... бір ... ... ... ... ... беруінде. Осыдан да бұл портреттердің деген бейнелі анықтамасы ... ... XIX ... ... басылып шыққан Н.А.Некрасовтың очерктер жинағы деп аталды.
Портрет очеркі - совет адамы туралы, ... ... ... ... Сондықтан автор ең алдымен шығармасына еңбек өнегесі де, адамгершілігі де үлгі боларлық кейіпкер іздестіреді. Ал ... ... ... білу, оның бар асыл қасиетін оқушыға жеткізу, шебер психолог болу - очерктің бұл түрінің міндеті. Бірақ бізде ... ... ... ... ... басым екенін әсте жасыруға болмайды, , , деген жалпылама ... мен ... көп ... да, ... ... ... рухани дүниесі, ой-арманы, сезімі ашылмай қалады. Осыдан келіп, кейіпкерді суреттеудегі жасандылық туады. Сырттай топшылау,. сылдыраған сөз тізбегіне бой ұру ... ... Ал ... ... ... адамының - бүгінгі замандастың портретін жасағанда, оның еңбектегі ерлігін көрсетіп қана қоймайды, сонымен ... оның ... ... ... де ... ... ең ... автордың жеке байқағандары мен көңілге түйгендері негізінде жасалады. Әйтсе де ол өмірбаянды жадағай, сүреңсіз тізіп шығу ... ... құр ... ... оның ... - ... өзі. ... іс, жақсы адам жанымызда жүр. Бұларды алыстан іздеудің қажеті жоқ. Қостанайда бар озат комбайншы Ақтөбеде де бар, ... ... ... Қентауда да бар. Қолы алтын жұмысшы әр қаладан табылады. Жүлде алған жылқышы толып жатыр. Әңгіме соларды тілдің майын тамызып, ... ... өмір ... ... ... ... замандас тұлғасын шынайы шығару - үлкен өнер. Бұл жерде ... ... ... ... ... ... ... жұмыс көрсеткішін сылдыр баяндаумен іс бітпейді. Ең алдымен еңбек ... ... ... ой ... ашу ... ... ... дүниесіне бойлау керек. Очеркист кім туралы жазсын, мейлі ол металлург, шахтер, мейлі қызылшашы, малшы бола ма, ... ... адам ... алу ... оның жақсы қасиеттерін де, жаңсақ басқан қадамын да шынайы қалпында бейнелеген жөн. Жеке ... ... ... түйінге көтерілсе, халық мүддесімен, мемлекет мүддесімен ұштасып жатса құба-құп. Зейнолла Қабдоловтың деген ... ... ... ... сезу ... ... Соғыста күйеуі өліп, жесір қалған мұнайшы әйел тағдыры, оның еңбек ... ... ... дербес характер жасайды.
Оқиғалы очерк - біздің баспасөз ... ... орын ала ... ... ... ... жазуға лайық әрдайым ғажип окиғалар болып жатады. Рухани талап-талғамы ... ... ... ... тек ... ... қана ... сонымен бірге эмоциялық әсер алғысы келеді. Ал журналистер көбінесе осындай оқиғалардың куәгерлері болады да, соны тап ... ... ... ... әрі ... ... ... жаңа электр ... іске ... ... жол құрылысының басталуы, халық шаруашылығы жетістіктері ... ... ... ... ерлігіне арналған мереке-салтанат, ауыл шаруашылық науқандарының ... ... - міне осы ... ... ... маңызды оқиғалар қаламгерлердің тіліне тиек, шығармасына арқау болатыны даусыз. Очерктің бұл түрінде оқиға ... ... ... ... ... жөн. Мұнда салыстырмалы деректер, авторлық шегіністер, фактілерді жинақтап қорыту, ... ... ... ой ... қатар жүреді.
Очерктің бұл түрінің деп аталуы әсте бірыңғай оқиғаны суреттеу деген сөз емес. Очерктің бәрінде де ... ... ... ... ... алынатыны сияқты бұл түрдің де түп қазығы - адам.
Публицистикалық очерк - әлеуметтік-саяси құбылыстардан, өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының, мәдениеттің ... ... ... ой ... ... айту үшін ... форма. Очеркист оқушыларымен сыр шертіседі, ой мен сезім арқылы өз дәуірінің ... ... ... ұмтылады. Өмір картиналары - оның әлеуметтік толғаныстары үшін түп қазық. ... өзі - ... ... ... ... бейне очеркистің лирикалық шалкуы тәрізді. Сондықтан да публицистикалық очерктің орнына кейде шалқыма, толғау деп те ... ... ... автор әлдеқайда кеңірек көсіле алады, өз көрген-білгендерін кірістіре алады, оқушының санасы мен сезіміне бірдей әсер ... ... ... ... әңгімелесіп, шүйіркелеседі, өзі суреттеген картина турасында ойласуға шақырады>>.
Очерктің бұл түрінде, ... ... ... ... ... идеясы, мақсаты мағлұм болатын жәйттер кездесе береді. Публицистикалық ... бір ... ... ... ойын өз ... баяндап отырады. Логика күштілігі, өмір зерттеу қабілеті, ой-өріс диапазоны, философиялық түйін, ақыл-парасаты, сөз шешендігі, ғылым, білім саласынан әр қилы ... ... - міне ... бәрі ... бұл түріне өте қажетті шарттар.
Орыс әдебиетінде Г. ... М. ... И. ... Д. ... Н. ... Ю. ... А. ... қазақ әдебиетінде М. Әуезовтің, Ғ. Мүсіреповтің, Б. Бұлқышевтің, Ғ. ... ... Ә. ... X. ... Ж. Молдағалиевтің, С. Мәуленовтың, Қ. Шаңғытбаевтың, К. Қазыбаевтың, Ж. Ысмағұловтың, Ә. Жұмабаевтың тағы басқаларының публицистикалық очерктері міне ... ... ... ... ... ... ... Мұндай очеркте өмір шындығына терең көркем-публицистикалық талдау жасалады. Автор ... ... өзін ... ... проблемаға орай іріктеп алады. Шығарманың сюжеттік желісі де соған бағынышты. Проблемалық очеркте қалам қайраткерлері обобщениеге мол барады, өмірдегі, ... ... ... қоса ілгері басуымызға, дамуымызға кедергі келтіретін кеселдер мен кемшіліктерді мінеп ... ... ... ойларын ортаға салады.
Жан-жақты зерттелген деректі материал автордың есте сақтарлық образдар жасауына да мүмкіндік береді. Қлассикалық әдебиетте Г.Успенскийдің, ал ... ... ... В. ... А. ... В. Тендряковтың, И. Антоновтың, Л. Ивановтың, Е. Дороштың туындылары - ... ... ... ... ... проблемалық очерк көп кейін пайда болды. Бұл салада алдымен атайтынымыз Қ. Исабаевтың, Ә. Нұршайықовтың, Т. ... О. ... ... ... ... ... ... проблемалық очеркінде республикамыздағы ең жас облыстардың бірі - Торғай облысының өз алдына шаңырақ көтергеннен кейінгі бірер жылда өзгерген ... ... ... ... көргендерімен дәлелдейді де, торғайлықтардың ісмерлік өнерінен көптеген мысал келтірім, ... ... ... өнеркәсіпшіліктерінің жай-күйі қанағаттанғысыз екеніне жұртшылық назарын аударады. Публицист көтерген ... ... ... ... ... оған көп ... ... орындардан жауап хаттар келіп түсті.
19. Эссе
Әдебиет халықтың кешегі өмірін, бүгінгі тынысын кестелеу арқылы белгілі бір кезеңдердің ... ... ... Қай ... ... ... да көркем шығармашылықтың құнды жанры ретінде эссе туындап жатады. Әр жанрдың өз ерекшелігі мен өзіндік табиғаты бар. Әдетте бір ... ... ... ... ... ... көтере алмайды. Вольтер:-деген. Шынымен де, қызықсыз жанр болмайды, бұл тікелей жазушының көзқарасына, идеясына, бейнелеу, жеткізу әдісіне ... ... ... >(1/360) ... ішіндегі қандай құбылыстар болмасын белгілі бір стильдік, көркемдік ... ... ... ... ... ... ... ие болып тұрған жанрлардың бірі - эссе жанры.Эссе жанры - тұрақталған, ... ... жаңа ... ... ... талғап, әрі дағдыдан, әдеттен, көне соқпақтардан бөлсек, тың болжамдар мен түйіндеулерге құрылатын философиялық, эстетиканың, әдеби сынның, публицистиканың, көркем әдебиеттің ... ... ... пікірлерге көбірек мән беріліп, оқырманды ой теңізінде жүздіретін таңдай қақтыратын, өзінше ойлап-сезіну қажеттілігін туғызатын, қаныңды ... ... ... азық ... ... құбылыстарын өткір қабылдаумен ерекшеленетін көркем туынды. Эссе ... ... ... тіл ... айрықша салтанатына, әшекейлі композицияға құрылады. Өзгеше бітімді бұл өнер туындысында эссеист ... ... өмір ... ... ... тәжірибелерін жомарттықпен жайып салады. Эссе сипатында туған туындыларға батыл болжамдар мен өткір ұсыныстар, пікір ... мен ... ... жорамалдар, ойлар, көкейге қонымды, таным көкжиегін кеңейтуге ... ... ... ... сөзі ... тілінен аударғанда тәжірибе, шығарма, мүмкіншілік деген бірнеше ... ... Бұл ... ... ... ... ... Мишель Монтень (, 1580-1588 г.г.) Н.Л. Лейдерман, Л.В. Куприяновский, З.И. ... Г.М. ... ... ... бұл жанрды автобиография, биография, күнделік, мемуарлар, очерк, эпистолярлық әдебиет, құжаттық драма және т.б. қатарына жатқызады. Осы жанрлар кейінгі ... ... өнер ... ... ... ... ал ... көркем-құжаттық әдебиет ғылымға талпыну мен адамды, қоғамды, тарихты көркемдік жағынан ... кезі - ... ... ... ... алады. ХХ ғасырда туралы Иржи Гаек былай деп жазады: З.И. ... бұл ... ХХ ... ... құлдырауымен байланыстырады.(3/1) Бүгінде эссе жанры жаңа рөлге ие, маңызды функция атқарады, нақты айтатын болсақ, Республика деңгейінде өтетін кейбір шығарма ... осы ... ... ... ... ... ... жеке тұлға тарапынан баяндалатын хабарламаны талап етеді.Соңғы жылдары эссе жанры баспасөз беттерінен қайта көріне бастады. Бұның ... - ... ... ... ... реңк, ерекшелік әкелуінде. Қазіргі заманғы эссенің негізі - ... ... әр ... ... ... болған , анықталған концепцияны ерекше бейнелеу мен жеткізуде жатыр. Эссеистың ойлау деңгейі . ... ... ... ең ... ... ... ... негізгі мәселелердің ішінде көкейкесті, өтпелі кезеңдерді анық байқауға көмектеседі.Журналист Жидегүл Әбдіжәділқызының айтуынша: . (4/7) Яғни, журналистік тұрғыдан қарастыратын болсақ, өте ... әрі ... ... атқаруға мүмкіндік жасайтын жанрлардың бірі. Өкінішке орай, ... эссе ... оның ... ... жанрлық ерекшелігін, құрылымдық сипатын біле бермейді, көбінесе , ойша ... ... ... олар бұл ... тарихынан, мән-мазмұнынан бейхабар. А.А. Тертычный қазіргі баспасөздегі эссенің бірнеше ... ... біз ... ... ең көп ... 4 ... ... эссе. Бұндай эссенің ерекшелігі күн тәртібіндегі, аудиторияны қызықтыратын мәселелерді қозғауында (мысалы өлім жазасына мораторий жариялау, терроризм т.с.с.).Әдеби-сын эссе. Бұл әдеби ... ... ... ... ... ... рецензиядан айырмашылығы-эсседе шығарма детальды түрде талданбайды. Эссеист әдеби шығарманың жалпы заңдылықтарын көрсетуге тырысады, нақты ... ... өз ... білдіреді, идеясын өрбітеді.Философиялық эссе. Автор эссенің бұл түрінде көбіне болмыстың жалпы мәселелерін, оның қоғамға, жеке адамға әсері туралы сөз ... ... және рух, өмір және ... ... ... мен ... ... тақырыптар осы.Ғылыми эссе. Бұл эсселер жалпы ғылыми мәселелерге байланысты болып келеді. Техникалық жетістіктер, өркениет тағдыры, техника мен адам арасындағы қақтығыстар, ... ... ... әдістер мен мақсаттар және т.б. (5/217)Эссе автордан логикалық жағынан жүйелі ақпаратты талап ... ... ... ... бір немесе бірнеше пікірді жақтайды немесе оларға ... ... ... өз ойын факт пен ... ... ... ... қана қоймай, бұл ақпаратты аудиторияға түсінікті түрде жеткізу керек. Мысалы Қазақстан жазушысы Марат Қабанбайдың атты ... ... : ... ... өзінде атты эссенің тақырыбын толық ашу үшін оқырманға түсінікті, әрі актуалды теңеу қолданады. (6/19) Мәтін ... ... ... ... ... қиын ой-пікірлер мысал келтіру арқылы, ал соңында ойды ... ... ... ... эссе деп ... болады. Бұл жанрға арналып жазылған ағылшын, француз, американ ... ... ... ХХ - ... эссеның , туралы көп айтылады. Дональд Друэрри өзінің еңбегінде эссенің әдебиет формасының ... ... ... ... баспадан жаңа шыққан кітап сияқты өте маңызды екенін жазады. Телевидение мен радионың өзінде эссе жанрдағы материалдар жиі ... ... ... ... бен Карл ... ... эссе Платонның байланысып қарастырылады, ал бұндағы жанрдың негізігі функциясы - ().(3/3) ... ... ой ... адам ... ... ... дұрыстығына сендіреді, әрі оқырман эссеге көз жүгірткенде, білімі терең, дүниетаным деңгейінің көкжиегі кең, өресі биік, аз ... көп ... ... ... ... ... ... туралы өз тарапынан ой қоса алатындай болуы тиіс. Мысалы Қазақстан әдеби сыншысы, журналист Амангелді Кеңшілікұлының шығармасында: (7/8)Г. ... П. ... де ... С. ... М. ... және т.б. ... эссе жанрындағы шығармаларында француз менталитетінің ерекшеліктері ішінде философиялық және көркем өнер ... ... ... анық көрсете білген. ХХ ғасырдағы эссеист, М. Бланшо өзінің әдеби-сын эсселерімен танымал болған. Ол атты эссесінде философия мен ... ... ... үшін ... ... ... қолданады.Сонымен, эссе ғылыммен, публицистикамен және көркем әдебиетпен байланысты, дегенмен олардың ешқайсысына да ... ... жоқ ... Эссе көбінде жақын болып келетін және философия, әдебиет, саясат, сын, өнеге, эстетика, идеологияны объект ретінде ... ... ... ... Эссе үшін ең ... ... өзектілілік, экспрессивтілік және бейнелілік. Жалпы сәтті жазылған эсселердің авторлары философтар, тарихшылар, мәдениеттанушылар, өнер зерттеушілері, жеке салада хабардар ... бола ... ... өзі ... жүр, ... эссе жанры автордың интеллектуалдық байлығына, өмірден білген, көрген, сезінген, түйгенін халыққа жеткізу стилінің өзіндік ... ... ... қорытындыға келуге болады.
20.САТИРАЛЫҚ ЖАНРЛАР
Сатиралық жанрларды жеке-жеке сөз етпес бұрын, деген не, оның түрлері бір-бірінен қалай ажыратылады деген сұрақ ... ... ... ... ... ... ... мынадай екі салаға топтастырылып қарастырылады: сатираның поэзиялық жанрлары (мысал, эпиграмма, пародия, сықақ, өлең, шарж, карикатура), сатираның прозалық ... ... ... ... ... ... ... сатиралық повесть, сатиралық роман).
Қазір атауы әр ... ... ... ... Біреулер оны әдебиеттің бір тегі (род) деп түсінеді. 1941 жылы шыққан делінген.
Енді біреулер сатираны нақты бір өмір ... ... ... суреттеп, жазып, айтып берудің әдіс-тәсілі ғана деп түсіндіреді. Мысалы, сатираны көп ... бұл ... ... теоретигі Я. Эльсберг: дейді.
Тағы біреулердің ұғымынша, сатира - ... ... ... ... ... ... әдеби шығарма. Мысалы Д.Н. Ушаковтың редакциялауымен басылған деп ... ащы ... ... ету, ... қылу, жоққа шығару үкім айту, адам қиналысын аңлау, адам ... ... ... ... пен ... ... пен ... әділдік, лирикалық сезім мен ғылыми талдау тоғысып жатады. Сөйтіп, сатира ... ... ... ... бір ... ... ерекшелігі осылардың қайсысын қай тұрғыда, қандай ниетпен пайдаланғанына қарай аңғарылады. ... ... ... ... ... ... бар, өмір ... зерттеп, бағалайда, көрсетуде дербес әдіс-құралдары, өзіне тән табиғаты, сыр-сипаты бар ... - ... ... ... ... жеке бір іс, ... зерттеп білудің әдіс-тәсілі ретінде көрінетіні де рас. Бұл сапада ол эпостық, лирикалық, драмалық шығармалардың бәрінде, барлық түр жанрында пайдаланыла ... ... ... бір ... мен образдарды суреттеп берудің құралы, поэтикалық әдісі түрінде ғана қолданылады.
Бір орайда сатираның әшкерелеу пафосымен жазылатын көркем шығарма екені де рас. ... ... мен ... те, ... ... мен ... да, ... шарж, эпиграмма да, фельетон, памфлет - бәрі де көркем туынды. Бәріне де ... тіл, ... ажар ... ... оқырмандар, сөз жоқ, көркем шығарма деп оқиды.
Сөз жоқ, сатираның көркем шығармалар ішіндегі өзіндік бір түр ... де ... Әр ... ... ... ... бір жерге үйіп қойып,

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 70 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жанрлар34 бет
"қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістері"26 бет
Айқын газетінде сұхбат жанрының берілуі58 бет
Антикалық әдебиет:түрлі жанрлық салаларының қалыптасуы11 бет
Араб-қазақ поэзияларындағы ғазал жанры13 бет
Арнау өлендерінің жанрлық табиғаты7 бет
Ахмет Байтұрсыновтың мысал жанрын оқыту19 бет
Балалар фольклорлық музыкасындағы жанр ұғымы105 бет
Баққожа мұқайдың әңгіме жанрындағы замана мәселелері173 бет
Бейнелеу өнерінің түрлері мен жанрлары37 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь