КСРО-ның мемлекеттік–партиялық жүйесіндегі дегі атеистік саясат: идеологияландыру және дінге қарсы күрес

М а з м ұ н ы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3.7

1. Тарау.КСРО.ның мемлекеттік.партиялық жүйесіндегі дегі атеистік саясат: идеологияландыру және дінге
қарсы күрес
1.1. Атеизмді социалистік құрылыстың идеологиялық
құралы ретінде негіздеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
8.15
1.2. Дінге қарсы жүргізілген іс.шаралар ... ... ... ... ... ... .. 16.24

2. Тарау Кеңестік Қазақстандағы атеистік насихат:
іске асырылуы және зардаптары
2.1. Атеистік үгіт.насихат жұмыстарының ауқымы және оның әдіс.тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
25.35
2.2. Атеистендірудің рухани.идеологиялық салдары ... ... ... 36.43

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 44.45

Пайдаланған әдебиеттер мен деректер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
46.50
КІРІСПЕ.
Қазақстан өз тәуелсіздігін алғаннан кейін Ата Заң бойынша зайырлы мемлекет қалыптастыруға бет алған қазақ халқының рухани даму тарихын қайта қарау қажеттігі туып отыр. Өйткені,халықтың тарихында түбегейлі өзгерістер әкелген тарихи, рухани процестерді жете зерттемейінше, оларды бүгінгі күні тарих ғылымы қойып отырған талаптар тұрғысынан қайта саралаудан өткізбейінше, тәуелсіз қазақ мемлекетінің болашақтағы идеологиялық бағыт-бағдарын айқындау мүмкін емес. Әсіресе, қазіргі посткеңестік республикалардың тағдырлас болып, ортақ тарихи кезең «кеңестік тарихынң бірге өткергені белгілі және осы кезеңді обьективті зерделеудің мән-маңызы күн өткен сайын артып келеді. Әлемдік кеңістіктегі елеулі құбылыс-діни фактордың қозғаушы рөлге ие болып отырған кезде және діннің, әсіресе әлемдік діндердің адамзат тарихында өркениет алғышарты ретінде үлкен мәдени серпілістердің қайнар көзі екені әлдеқашан мойындалып отырған шақта, кеңестік кезеңдегі қазақ халқының діни-рухани өткенін қарау өзекті мәселелердің біріне айналды. Ал кеңестік дәуірде жалпы діндерді, соның ішінде ислам дінін де мәдениетке, прогресс ұғымына жат, буржуазияның, империалистердің құралы етіп көрсету кең тарады.
Кеңестік қоғамтану ғылымында бұрындарда орныққан теріс тұжырымдар мен түсініктерге келсек, ол мәселен, дінді мәдениетке қарсы қою, көнеден келе жатқан діни дәстүрді жоққа шығару, оған қарсы құрал ретінде атеистік үгіт-насихатты кең түрде жүргізу, мәдениет пен руханияттың өзегі-әлем мойындаған діннің өзін түбегейлі жоққа шығарушылық, оның адамгершілік, ізгілікке бастар мәнін түсінбеу, оның орнына ешқандай тамыры да, бастау-көзі де жоқ «коммунистік қоғамң және «жаңа атеист адамң тәрбиелеу партияның түпкі мақсаты болды. Нәтижесінде КСРО-да бейрухани тарих пен дінсіз «социалистік ң мәдениет жасалынды. Әлемдік философия мен мәдениеттану ғылымының көрнекті өкілдері тіпті, ХХғ өзінде сыңаржақ материалистік көзқарас пен шектеулі, рационалды сана түрінен бас тартуды ұсынып, ғылым мен дінді интегралдық, яғни тұтастанған жаңа сана аясында біріктіру қажеттігін, сол сияқты осы мақсатқа жету үшін шығыс халықтарының мұрасын зерттеу қажеттігін айтып, адамзатты шынайы руханият пен өзара келісімге шақырғаны белгілі. ХХғ.атақты тарихшысы әрі философы А.Тойнбидің «Тарих-Құдайдың ісің деген сөз айтуы тарих пен теологияның өзара түсіністікке келетін уақыты жақын екенін білдіреді.
Расында, тарихты кезінде материалистік тұрғыдан жазып келгеніміз, ендігі жерде рухани тарихымызды танып-білу міндеті қойылса дұрыс болар еді. Халықтың мәдениеті мен руханиятының негізгі тіні- дінді, діни тарихымызды зерттеу төл тарихшылардың алдындағы келелі міндеттердің бірі болып табылады.
Пайдаланған әдебиеттер мен деректер тізімі.

1.Н.Назарбаев. Тарих толқынында.А.Атамұра. 1999. 202 бет.
2.Марешаль Ш.Л. Избранные произведения. М.Госполитиздат. 1955. 800стр.
3.Канэтти.Э. Масса и власть. М.Маргинем. 1997, 528стр; Кураев.А. Православие и право. Церковь в светском государстве. М, Из Сретенского монастыра. 1997, 64стр; МчедловМ.П. Политика и религия. М, 1987; ПолонскаяЛ.Р. Религия в формировании современного политического мышления. Мусульманские страны. Религия и политика.(70-80-е годы.) М,Наука, 1991, 183стр; Салыгин.Е.П. Теократическое государство.М,1999.128стр; Эзрин.Г.И. Государство и религия.Религиозные организации и политическая структура общества. М,1974; Яблоков.И.Н. Религия: сущность явления. М,Знание,1982, 64стр; Шехтерман.Е.И. Религия и политика. А-А, 1970, 43стр.
4.Бонч-Бруевич.В.Д. Избранные атеистические роизведения. М, Мысль. 1973, 373стр.
5.Калинин.М.И. Избранные произведения. В 4-х томах. М,1962.
6.Луначарский.А.В. Об атеизме и религии. М, 1972.
7.Ярославский.Е.М.Как вести антирелиозную пропаганду. М,1925.
8.Бражник.И.И. Право, религия, атеизм. Киев. 1983.
9.Клочков.В.В. Социалистическое государсво, право и религиозные организации. М, 1984.
10.Колесник.Н.А. Социалистическая свобода совести. 1983, 76стр.
11.Круглов.А.А. Свобода совести. Минск, 1986.
12.Розенбаум.Ю.А. Советское государство и церковь. М, Наука, 1985.
13.Тимофеев.В.Д. Марксистко-ленинское учение о свободе совести. М, 1983.
14.Савельев.В.Н. Свободе совести: история и теория. М, Высшая школа.1991,144стр.
15.Барменков.А.И. Свобода совести в СССР. М, 1985.
16.Балтанова.Г.Р. Ислам в СССР. Казань, 1991; Андрианов.Н.П. Атеизм в развитом социалистическом обществе. М, Политиздат, 1980; Куроедов.В.А. Религия и церковь в советском обществе. М, 1984; Персиц.М.М. Отделение церкви от государства и школы от церкви в СССР(1917-1919г). М, 1958; Коновалов.Б.Н. Атеистическое воспитание на современном этапе. М, 1977; Воронцов.Г.В. Массовой атеизм: становление и развитие. Лениздат, 1983.
17.Нұрмағамбетов.К. Мектеп және атеистік тәрбие. А, Мектеп, 1972; Тоқбергенов.А. Жастарға ғылыми-атеистік тәрбие беру. А, Мектеп, 1987; Ақназаров.Х.З. Ғылыми атеизм негіздері. А, Мектеп, 1968.
18.Арабаджян.А.З. Истоки духовности: Религия и атеизм.М, Наука, Изд фирма Вост литературы, 1993; Гордиенко.Н.С. Творческое развитие научного атеизма в теории и политике КПСС. Л, 1980; Сапрыкин.В.А. Трудовой коллектив: атеисты и верующие. М, Политиздат, 1990;
        
        М а з м ұ н ы
|Кіріспе………………………………………………………….... |3-7 |
| | ... ... ... дегі атеистік | ... ... және ... | ... ... | ... ... құрылыстың идеологиялық | ... ... ... ... |8-15 ... ... ... іс-шаралар …………………….. |16-24 |
| | ... ... ... ... ... | ... ... және зардаптары | ... ... ... ... ауқымы және оның | |
|әдіс-тәсілдері…………………………………………………….. |25-35 ... ... ... ... |36-43 |
| | ... ……………………………………………………. |44-45 |
| | ... ... мен ... | ... |46-50 ... өз ... ... ... Ата Заң ... ... қалыптастыруға бет алған қазақ халқының рухани даму тарихын қайта
қарау қажеттігі туып отыр. Өйткені,халықтың тарихында түбегейлі ... ... ... ... жете ... ... ... күні
тарих ғылымы қойып отырған ... ... ... ... ... ... ... болашақтағы идеологиялық бағыт-
бағдарын айқындау ... ... ... ... ... ... ... ортақ тарихи кезең «кеңестік тарихынң
бірге ... ... және осы ... обьективті зерделеудің мән-маңызы
күн өткен сайын артып келеді. ... ... ... ... ... ... ие ... отырған кезде және діннің, әсіресе
әлемдік діндердің адамзат тарихында өркениет алғышарты ретінде үлкен мәдени
серпілістердің ... көзі ... ... ... ... шақта,
кеңестік кезеңдегі қазақ халқының діни-рухани өткенін қарау өзекті
мәселелердің біріне айналды. Ал ... ... ... ... ... ... ... де мәдениетке, прогресс ұғымына жат, буржуазияның,
империалистердің құралы етіп көрсету кең тарады.
Кеңестік қоғамтану ... ... ... теріс тұжырымдар мен
түсініктерге келсек, ол мәселен, дінді мәдениетке қарсы қою, ... ... діни ... ... ... оған қарсы құрал ретінде атеистік үгіт-
насихатты кең түрде жүргізу, ... пен ... ... ... өзін ... ... шығарушылық, оның адамгершілік, ізгілікке
бастар мәнін түсінбеу, оның ... ... ... да, ... де ... ... және «жаңа атеист адамң тәрбиелеу ... ... ... ... ... бейрухани тарих пен дінсіз «социалистік
ң мәдениет жасалынды. Әлемдік ... мен ... ... ... тіпті, ХХғ өзінде сыңаржақ материалистік көзқарас пен шектеулі,
рационалды сана ... бас ... ... ... мен ... интегралдық,
яғни тұтастанған жаңа сана аясында біріктіру қажеттігін, сол сияқты осы
мақсатқа жету үшін ... ... ... ... ... айтып,
адамзатты шынайы руханият пен өзара келісімге шақырғаны белгілі. ХХғ.атақты
тарихшысы әрі философы А.Тойнбидің «Тарих-Құдайдың ісің ... сөз ... пен ... ... ... ... уақыты жақын екенін
білдіреді.
Расында, тарихты кезінде материалистік тұрғыдан жазып ... ... ... ... ... міндеті қойылса дұрыс болар еді.
Халықтың мәдениеті мен руханиятының негізгі тіні- дінді, діни тарихымызды
зерттеу төл ... ... ... ... бірі ... ... саяси азат болсақ та, сананы арылту мемлекет
алдындағы үлкен мәселе. Төл ... бен ... ... қайта
оралып, рухани жаңғыру үрдісінде осы діни тарихтың өзіндік орны бар. ... ... ... ... ... атты ... «Сөз ... мұраның мәнді салаларының бірі ретінде діннің қалпына келуі, ... ... ... ... ... ... тұрғыдан келгенде, Қазақстан формальді тұрғыда ғана зайырлы
мемлекет ... ... ... іс ... ... ... төл ... мен
рухы, сана-сезімі дінге деген тарихи кеңшілікте қалыптасқан.ң деген ойлары
осы мәселеге терең ден қоюға жетелейді./1/.
Осы негізде айту керек, күні кешегі ... ... ... ... дамуының қасіретті тарихы өкінішке орай, назарымыздан тыс қалып
келеді. Кеңес мемлекетінің ... ... ... ... ... мен
қимыл-әрекеттері мүлдем зерттелмеген. Басылып шыққан еңбектерде Кеңестік
партия басшылығының дінге қатысты репрессиялық және ... ... ... осы ... ... ашық ... емес. Сондықтан
да тарих ғылымының кеңестану саласында КСРО-ның атеистік ... ... мен ... ашып көрсетуді бітіру жұмысымызға
арқау еттік.
Мәселенің зерттелу ... ... осы ... ... ... қатысты саясаты жөнінде тарихнама бұрыннан қалыптасқан.
Осы кезге дейінгі ... ... ... ... ... ... ерекше тоқталған жөн. Т.Гоббс, ... ... ... ... байланысын ашып
көрсеткен./2/. Ал қазіргі Ресей ... ... ... ... ... ... ... және
қазақстандық зерттеушілер: ... ... ... ... ... ... Е.И.Шехтерман т.б. өз
еңбектерінде мемлекеттің дінге қатысты саясатының бағыт-бағдарын талдап
берген./3/. КСРО партиялық жүйесінің діни ... ... ... ... аспектілеріне тоқталып өтеді. Бұл бағыттағы зерттеулер
мемлекет-дін арақатынасын және тарихын түсінуге ... ... бұл ... ... қатынастарың шеңберіне жатқызуға
болады.
Кеңестік марксистік зерттеушілер үлкен топты ... алғы ... ... /4/., ... ... ... ... И.И.Скворцов-Степанов, Ем
Ярославский /7/., сияқты қызыл атеист қайраткерлердің еңбектері тұтастай
дінді жоққа шығаруға, ... ... ... арналған. Дінге
материалистік-марксистік тұрғыдан қараудың ... ... ... ... ... ... ... еңбектеріне терең талдау арқылы кеңес мемлекетінің
атеистік саясатының түпкі ... ... ... Одан ... ... ... ... /8/, В.В.Клочков /9/, Н.А.Колесник
/10/, А.А.Круглов /11/, Ю.А.Розенбаум /12/, В.Д.Тимофеев /13/. ... ... ... ... саясатын жақтап жазады. Шіркеу мен партия
арасындағы қатынастар социалистік жолмен әділ ... ... ... кезінде ождан бостандығы принциптеріне ерекше тоқталған
В.Н. Савельевтің /14/,және А.И.Барменковтың еңбектерін ... ... ... ... ... ... М.П.Новиков, Д.М. Угринович, А.Ф.Окулов, Г.Р.Балтанова,
В.А.Черняк, И.А.Крывелев, С.И.Никишов, П.Н.Курочкин, ... ... ... ... ... мен ... және ... насихатты күшейтуге шақырады./16/.
Осы бағыттағы қазақстандық зерттеушілер: Х.З.Ақназаров, ... т.б. ... ... ... ... ... насихаттың
өзекті мәселелерін көтереді. Дін тарихы-зұлымдық, озбырлық тарихы деп
оқытып, халықты сендіруге ... ... ТМД, ... ғалымдары Кеңестер Одағының дінге қатысты
саясатын, оның бүгінгі діни ахуалға тигізген салдарын өз ... ... ... ... ... В.Борщев, В.И.Гараджи, Н.С.Гордиенко,
М.Михайлов, В.Сапрыкин, Ю.В.Тихонравов, ... ... ... т.б. /18/. Және ... ... ... айтуға болады. /19/.
Сондай-ақ КСРО-ның дінге қарсы ... ... ... «буржуазиялықң
авторлар еңбегі бүгін де біршама құнды және обьективті зерттеулер ретінде
ғылыми айналымға ... ... ... Атап ... ... А.Бенигсен, Баймырза Хайт, Н.Струве т.б. Бұл шетелдік ... ... ... ... ... қолданылса құба-құп болар еді.
/20/.
Тек соңғы кездері ғана КСРО-ның дінге қатысты қуғындау және ... ... енді ғана ... ... ... ... болады. Әсіресе,
пролетариаттық мемлекеттің ислам дініне қарсы саясатына біршама тоқталған
Е.А.Кривец /21/, А.К.Султангалиева /22/ және ... ... өте ... /23/ . Кеңес мемлекетінің дінге қарсы саясатының
мазмұны мен ... ... діни ... назар аударып, тың мәселе көтерген
А.Тасмагамбетовтың /24/. және ... ... ... ... ... ... мақалалары тікелей осы тақырыпқа арналған. /25/.
Осы мәселе төңірегінде үлкен тарихнамалық мектептердің болуы ... ... ... Бұл ... жаңа ... ... ... зерделеуді қажет етеді. Бітіру жұмысымызда осы өзекті мәселені
арнайы қарастыруды жөн ... ... ... ... ... етіп қолданылған дереккөздерін
төмендегідей топтарға бөліп ... 1. ... ... ... 3. ... ... 4. жаңа ... құжаттық жинақтар.
Тақырыптың мазмұнын ашу барысында ... ... ... пен ... В.И.Ленин, В.Д.Бонч-Бруевич, Ем.Ярославский т.б.
тезистері кеңінен қолданылды./ ... ... ... ... саясатының деректері-идеологиялық
бағдарлау және әкімшілік-күштеу жұмыстарының ресми құжаттары:
«Декреты Советской власти М, 1957.»/27/, ... в ... и ... ... и ... ... « ... Пленума ЦК»/29/.
т.б.құжаттар кеңінен пайдаланылды. Сонымен бірге осы ... ... екі ... ... ҚР ... Мемлекеттік мұрағатының 81, 789,
1711қорлары және ҚР Президенті ... 141, 708 ... ... ... ... ... ... тобы-құжаттық жинақтар мен мерзімдік басылымдар кеңінен
қолданылды: «Коммунистическая партия и Советское правительство о религии и
церкви ( Сб док-в) М. 1959ң, /31/.« О ... и ... ... «Русская православная церковь в ... ... ... и ... по ... отношений между гоударством и
Церковью ң/33/, «Преодолевая религиозное влияние ... (Сб ... и ... және ... басылымдар «Агитаторң, «Большевик ң, «Наука и
религияң т.б. кеңінен пайдалана отырып, жұмыстың деректік базасын арттыруға
және ... ... ... ... мен ... ... ... қарсы атеистік саясатының мәнін ашып көрсету,
халықты атеистендіруде күштеу және идеологиялық ... ... ... ... мемлекеттік-партиялық жүйесіндегі «мемлекеттік атеизмдің
жаңаша тұрғыда зерделеу бітіру жұмысымыздағы басты мақсатымыз ... Бұл үшін ... ... ... ... ... мемлекеттің идеологиялық негізгі ... ... ... яғни ... ... ... ... аудару,
• Атеизмге неліктен идеологиялық мазмұн берілуіне тоқталу;
• Дінге қарсы қабылданған іс-шараларды, оның ... ... ... ... ... атеистік насихаттың жаппай жүргізілуіне тоқталып өту;
• Кеңестік Қазақстандағы атеистік саясаттың жүзеге ... ... ... ... ... әдіс-тәсілдері мен ауқымының қаншалықты
болғанын саралау;
• Кеңес халқын атеистендірудің рухани, идеологиялық жағынан теріс салдарын
көрсету және ... ... ... ... ... ... зерттеу нысанындағы тақырыптың ауқымы зор, КСРО-ның бүкіл кезеңін
тұтас қамтиды десек ... ... ... ... ... саясатының жүзеге асырылған ... ... ... ... Бұл ... ... саясаттың
идеологиялық-насихаттық сипатымен көрініс тапқан.Және бүгінгі ... ... ... ... Бұл ... ... зерттелмегендіктен,онда жаңа
мәселелер көтерілді.Қарастырылған жұмыстың ғылыми жаңалығы ... ... рет ... ... ... ... атеистік саясаты коммунизм
құрылысымен тығыз байланыста іске асқаны көрсетілді;
... ... ... ... ... ... ... дәлелденді;
➢ Кеңестік оқшау жүйеде дінге қарсы күрес алғашында ашық репрессиялық
түрде болса, ... ... ... ... ... ... ождан бостандығы емес, шын мәнінде «мемлекеттік
атеизмң орын ... ... ... ... ... ... ... түпкі астарында дінді мүлдем
жою саясаты тұрғаны ... ... ... дінге, әсіресе мұсылман дініне қатал ... ... ... режимнің зардаптарының бірі – номенклатуралық рухани сана
екені назарға алынды;
➢ атеистендірудің рухани-идеологиялық салдарының бүгінгі діни ... ... ... ... ... мазмұнына сай екі тараудан, әр тарау
екі параграфтан құралған және қорытындыдан тұрады. Соңында ... реті мен ... ... ... ... партиялық жүйесіндегі атеистік саясат:
идеологияландыру және ... ... ... ... социалистік құрылыстың идеологиялық құралы ретінде негіздеу.
XІX ғасырдың орта ... К. ... пен ... ... діннің
мәні, пайда болуы, дамуы мен құруы ... ... сын ... ... ... ғылымның бір саласы марксизм шыққан болатын.
Кеңестік теоретиктер осы сын ... ... ... ... ... алды. Одан олар атеистік ойдың жоғары ... ... ...... атеизм теориясын шығарды. Сонда ғылыми, маркстік
атеизм дегеніміз дінді дәлелді түрде, ... ... ... ... жүйесі. Алдымен біріне-бірі қарама-қайшы екі ... ... ... ... ... мәніне тоқталсақ. Атеизм грекше – а ... ... ... және теос – ... ... сөз ... ... Діни ... (құдайға сенуді, жанның өлмейтіндігін, о
дүниені, өлгендердің қайта ... ... және ... ... ... ... жүйесі./35/.
Атеизм дегеніміз құдайды теріске шығару арқылы адам болмысына сену ... К. ... дін – ...... ... ...... ар–ұятқа
негізделген қатынас, құдайдан қорқу, тақуалық, қасиет-киелілік т.б.
мағыналарды береді. ... ... ... ... ... ... ... жоққа шығарушылық болып тұрғанын көреміз. Большевиктер осы
атеизмге идеологиялық ... ... ... В. И. ... ... пролетариаттық капитализмге қарсы социализм үшін ... етіп ... ... мен материалистік ұстанымға сай атеизмді маркстік
ілімдермен қаруландырып ғылыми атеизмді идеологиялық құралға ... ... ... ... ... В.И. ... - буржуазиялық
заманның аса бағалы табыстарын ... де ... етіп ... ... ... ойының, мәдениеттің 2000 жылдан аса уақыттың ... ... ... ... ... ... өңдеп революцияшыл
пролетариаттың идеологиясы ретінде ... ... ... ... ... ие ... ... жазды. /37/.
К. Маркстың «Еуропалық мәселегең, «Неміс идеологиясың, «Фейербах
туралың, «Капиталң, «Гота программасына ... және Ф. ... ... ... ... ... ғылыми атеизм
саласын одан әрі В.И.Ленин дамытып қана қоймай, іс жүзіне асырды.Дінге
таптық сипат бере ... ... ... ... ... достарың, «Қытай
соғысың, «Деревня кедейлерінең, «Социализм және дінң деген ... ... тап ... айналғанын мейлінше сынай келе былай деп жазды: «Дін
дегеніміз - өмір бойы басқа біреуге жұмыс істеумен, мұқтаждық пен жаншылған
халық бұқарасын ... ... ... ... ... ... бір ... таптардың қанаушы таптармен күрестегі әлсіздігі ол ... ... ... сөзсіз туғызадың деген сөздері өз идеологиясына ... ... ... ... ... одан басқа да «Материализм және эмпириокритицизмң еңбегінде идеализм
оның тірегі дін деп оған қарсы тұрса, ... ... ... ... дін мен шіркеу, мешітке қарсы марксизм тактикасын
белгілейді: «Дін дегеніміз - халықтың басын айналдыратын апиын,- ... ... сөзі ... дін ... ... ... ... тануының ірге
тасы болып табылады. Осы заманғы шіркеулер мен діндердің, әр ... ... ... ... ... ... реакцияның жұмысшы табын
қанау мен оның басын айналдыру үшін қызмет ететін органдар, деп ... дін ... ... ... ... ... ... шабуылға
ұласты. /39/.
Халық санасын атеизмге иландырудың ... ... ... маңызы туралың, мақаласында көрсетіп береді. «Под знаменем
Марксизмаң журналын атеизм мен материализм органы етіп, атеистік тәрбие мен
діни ... жою ... ... ... Ленин: «Бұқараға атеистік
насихат жөнінен мейлінше әр алуан материал беру ... ... ... әр қилы ... ... мен ... ... оларды
қызықтыру үшін, діни ұйқыдан ояту үшін оларды түрліше әдістермен серпілту
т.с.с. үшін оларға олай да, бұлай да жақындаса білу ... деп ... ... ... ... ... партия басшылығының дін жөніндегі
саясаты мен атеистік насихаты осы көрсетілген бағыт-бағдардан ... ... ... ... ... ... құжаттар дәлелдеп берді. Ленин
сөзінде кеңес адамының дінге қатысы қалай болу ... ... ... ... ... «Дін әркімнің жеке басының ісі деп жариялануға тиіс –
дағды да социалистердің дінге ... ... ... Бірақ, бұл
сөздер ешқандай түсініспеушілік туғызбау үшін олардың ... ... ... ... Біз ... ... ғана дін ... жеке басының ісі
болуын талап етеміз, ал діннің біздің партиямызға ... ... біз ... жеке ... ісі деп ... ... ... Мемлекеттің дінмен
жұмысы болмауға діни қоғамдар мемлекеттік өкіметпен байланысы болмау керек.
Әркім қалаған дінін ұстауға немесе ешқандай дінді ұстамауға, ... ... ... болуға ықтиярлы болуға, пролетариат партиясы үшін дін
әркімнің жеке басының ісі емес. Біздің партия – жұмысшы ... азат ... ... ... ... ... күресушілердің одағы. Мұндай одақ
санасыздыққа, қараңғылыққа немесе діни нанымдар сияқты қаратүнек надандыққа
немқұрайлы қарай алмайды және олай қарауға тиіс те емес. ... ... таза ... және тек ... қару ... күресу үшін біз шіркеудің
мемлекеттен толық бөлінуін талап етеміз. Ал идеялық күрес біз үшін әркімнің
жеке басының ісі емес ... ... ... ... ісң ... ... манифесінде: «...коммунизм мәңгілік ақиқаттарды
жояды, ол дінді...жоядың - делініп әу бастан-ақ ... ... ... ... болатын./41/. В.И.Лениннің дінге қарсы кесіп айтқан сөзіне назар
аударып қарасақ. «Діни идеяның қандайы болса да, ... ... ... қандайы болса да, тіпті құдайекеңмен шүйіркелесудің қандайы болса
да барып тұрған пасықтық... ең ... ... ... ... ... нұсқауларын басшылыққа алған партияның ХІІ сьезінде «Дінге қарсы үгіт-
насихатты жолға қою туралың арнаулы қаулысы да өмірде іске ... ... ... ... ... ... және оның үстіне
нақты материалистік дүниетаным негіздеріне құрылған. ... ... ... ... ... шын ... және экономикалық
тамырларын түсіндіруді де қажетті түрде қамтиды. Біздің насихатымыз
атеизмді де ... да ... ... ... ... ... енді
біздің партияның жұмысының бір саласы болуға ... ... ... ... керітартпа құбылыс ретінде қарастырылды. Дін –
жеке меншікшілдік, ... ... ... ... ... керенаулық сияқты ескіліктің санадағы зиянды қалдықтарына дем
беріп, жандандырып отыратын, адамды ... ... ... ... ... ... ... деп теріс баға берілді және оған қарсы
идеялық күрес үздіксіз түрде жүрді.
Дін қалдықтарының ... ... ... ... бар, ... да, ... де жат делінді./43/. Партиялық құжаттардың ... алып ... та ... ... күресті үдете беру қажет ... ... ... таза ... және тек идеялық қарумен,
баспасөзімізбен күресу үшін біз шіркеудің мемлекеттен толық бөлінуін талап
етемізң, - ... ... ... ... ... ... ... күресте марксизм ілімін басшылыққа алды.
Марксизм дінге мейлінше қас. «Біз дінмен ... ... Бұл - ... ... олай ... марксизмнің де әліппесі.ң Қызыл көсем
одан әрі: ... ... ... ... ... ... емес. Марксизм
оданда әрі барады. Ол: дінмен күресе білуі керек, ал ол үшін бұқарада ... және ... ... ... ... ... тұрғыдан түсіндіру
керек.ң/45/. Сондағы аңғаратынымыз, марксизм дінмен күресте материализмнен
анағұрлым күшті ілім болып табылады екен. Марксист адам – ... яғни ... жауы ... ... ... материалист болғанда
диалектикашыл материалист болуға, яғни дінге қарсы күресу ісіне ... ... ... таза ... әрқашан өзіне тең уағыз негізінде
емес, нақтылы түрде іс жүзінде болып жатқан және ... ... ... ... ... тап ... ... қоятын болуға тиісң деп
әрбір кеңес адамының дін атаулыға көзқарасын айқындап берді/46/. Сонымен
дінге қарсы ... ... ... ... іс ... ... ... қарсы идеологиялық күресі дүниеге бір жақты ғылыми көзқарас –
марксизм-ленинизмге және оның ... ... ... материализмге
негізделген. Осы ғылыми көзқарас осылайша идеологияландырылды. «Діни соқыр
сенімдерге қазіргі уақытта дүниеге ... ... ... ... жат, діни ... ... идеологиялық күрес деп қаралуға тиісң
деп ... ... ... ... ғана ... адам ... ... жасады десек болады. Тіпті В.И. Ленин «Социализм – есть
религияң деп жар салды.Материализм атеизмнің философиялық ... ... ... ... ... ... ... шығарады. Дәйекті
материализм дінмен келісімге келмейді. Материализмге ... ... ... ... ... ... деп ... ойынша, «Идеялизм діннің нәзік формасы. Сонымен бірге
догмаларына ғылымсымақ түр ... ... Дін ... ... ... дін ... ғылымға қарсы қағидаларын дәлелдеуге тіпті
тырыспайдың деген қасаң анықтамалар ... ... ... ... «дін ... деп ... ЖОО-да осылайша оқытылып келді/49/.
Марксистік идеологияға сипат берген большевиктер социализм құрылысының
басты кедергісі – дін деп есептеп оған ... ... Осы ... ... ... ... саясатын әшкере етіп жазған Н.Струве өзінің
«Христиане в СССР ... ... ... еңбегінде 1920 ж.ж. коммунистердің
ең басты әрекеті ... ... ... болғанын атап көрсетеді. Атеизмді
идеологияландыру ... ... ... ... ... дәлелдеу
арқылы жүргізіле бастады. Лениннің өзі «Дінге қарсы күрес науқан емес, ұзақ
процесс сондықтан діни соқыр сенімдерге қарсы ... ... ... ... ... ... 1918ж. 23-і қаңтардағы декреті негізінде
мемлекет тарапынан ендігі жерде рухани-діни ... ... ... ... ... кейбір зерттеушілер осы декреттің алғашқы
жобасының атауы басқаша ... ... ... ... жүр. ... ... ... алғашқы нұсқасы «Мемлекеттен шіркеуді, шіркеуден
мектепті бөлуң емес, «ұждан бостандығы, ... және діни ... деп ... ... ... пікірді алға тартады. Әрине, бұл атау еш
жерде редакцияланбаған, халыққа әлгіндей атаумен таралып кеткен. ... ... ... кету ... халыққа мейлінше түсінікті болуымен
түсіндіреді./51/. Большевиктердің бастапқы атауды өзгертуі олардың дінге
қатысты саясатының бағыт-бағдарын көрсетіп ... ... ... ... ... ... съездерде қаулы-қарарлар қабылданып отырды. 1919ж.
наурыздағы РКП(б) ХVІІІ съезд ... ... ... іс шаралардың
қанағаттанарлықтай еместігін, енді партия барлық қанаушы таптар және діни
ұйымдармен байланысты біржола үзе ... ... ... діни ... азат ету, ... ... ғылыми-ағартушылық бағытта кең ауқымда
жүргізу міндеті қойылады./52/. Осыған сай съезде «деревняда саяси ... ... ... ... ... ... ... онда «мектеп
шіркеуден, қандайда болса діннен, дін атын жамылған контрреволюцияшылдардың
ықпалынан аластатылу қажет деп шешілді. Бірақ Кеңестік Ресей әр ... ... ... ... және бұл ... ... іске асырылуын
қадағалайды, тіпті дінге күштеушіліктің өзін жауапқа тартады. Сонымен бірге
дінге сенушінің ғибадат қылуына нұқсан келтірушілер қатаң ... ... Осы ... діни ... ... реттелуін жоғары
бағалауымыз керек. Одан кейін қабылданған 1921ж. наурыздағы Х ... және ... ... ... ... ... міндеттері белгіленді. Бұл бойынша Главполитпросвет
бұқара арасында дінге қарсы үгіт насихат жұмысын ұйымдастыру және оны іске
асыру ... Осы ... ... ... ... бұқара арасында
баспасөз құралдары арқылы: газет-журнал, кітап, оқулықтар шығару, лекциялар
топтамасын жариялауды қазіргі техника жетістіктерін (кино,фото) пайдалана
отырып ... ... ОК ... ... ... ... ... туралы
13 пунктен тұратын бағдарлама жасалды. Ол бойынша:1. Дін қызметкерін,
сенуші болсын, ондай ... ... ... өткізілмесін. Егер партия
мүшелігінде ондай азамат болса, ол аз ... ... ... тиып ... ... бұл ... ... партиядан қуылсын./54/. Осындай
қабылданған қаулы-қарарларда коммунист адамның дінге қатысты міндеттері
белгіленіп ... ... КПСС ... ... ... «Партия
мүшесі мынаған міндетті: маркстік-лениндік теорияны жетік меңгеріп, өзінің
идеялық деңгейін арттыру, коммунистік қоғам адамын ... ... ... ... ... ... ... жеке басынан
қоғамдық мүддені жоғары ... ... ... ... ескіліктеріне және діни қалдықтарға қарсы ... ... ... ... көреміз./55/. Кеңестік Конституция
және соның ... ... ... ... дінге қатысты ұстанымын
айқындап берді және коммунист адамның діннен бас тартуын талап етті. Әрине,
осы мақсатта идеологиялық ... кең ... іс ... ... ... партияның дінге қатысты, әсіресе мұсылман дініне қарсы
қатаң позициясын ресми құжаттардан анық көре аламыз. ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктері болды.
Ресей мұсылмандарына арналған үндеуде «Сіздердің осыдан бастап діни
сенімдеріңізге және ... және ... ... пен ... право жарияланадың- деп мәлімделгенімен іс жүзінде
олай болмады./56/. ОК РКП(б) 1920ж. «Шығыс халықтары арасында барлық партия
комитеттері мен саяси бөлімдер ... ... ... кеңестік биліктің
«исламдық факторғаң қатынасын ... ... Бұл ... ... ... ұлттық ерекшеліктеріне қарай олармен қалай жұмыс істеу
керектігіне алғышарт жасады. Онда мұсылман халықтарында «діни қалдық күшті
сақталып ... ... ... өмірінде дін еуропалықтарға, орыстарға
қарағанда әлдеқайда берікң- деп көрсетілді. Коммунистер мұсылман қоғамының
таптық сипатын дәлелдеу мақстында ... ... ... адам, табиғат туралы санасын кеңейтуде білім ... ... ... бұл әрекеттерін «Кеңестік құрылыс шеңберінде мұсылман бұқарасының
өз ұлттық тағдырын өзі шешуіне жанашырлық көрсетудемізң деп ... ... ... ... ... ... мұсылман мекемелері
рухани жұмыстар атқарып тұрды. Мұсылмандық шариғат ісі өріс ... ... ... ... ... ... ... ж. Қазақстанның діни істері Уфадағы орталық діни ... ... ... ... фактордың белсенділігі компартиялық биліктің
өзін бұқара арасындағы идеологиялық ықпалын әлсіретеді деп қауіптендірді.
Енді ... ... ... ... ... ... жылы РКП (б) ХІІ ... ... ... ... туралың
қаулысында: Одақ республикаларындағы 30 млн ... ... ... керек. Оларда орта ғасырдан бері діни қалдықтар ... ... ... ... ... оның контрреволюциялық мақсатта қолданылу
қаупі бар. Сондықтан әртүрлі ұлттың ... ... ... ... ... ... мен әдіс-тәсілдерін жасау қажет деп көрсетілді.
/59/.
1926 жылы КазКСР–дегі мұсылмандар дініне қарсы насихат туралы ... ... ... ... ... маңыз алып ... ... ... ... ... ... қызмет етедің деп
теріс айдар тағылды. ... ... ... үгіт ... ... жүргізілуі тиіс деп белгіленді. Осы ... ... ... қатысты, әсіресе мұсылмандарға ... ... ... қиын емес.
Жоғарыдағыларды жинақтай айтқанда, жан-жақты кең көлемдегі ... ... ... ... ... маркстік идеологияға негізделген
«атеистік – коммунистікң дүниетанымы қалыптастырылды. Бұл туралы КПСС ... ... ... ... ... ... насихат жүргізудегі
қателіктер туралың қаулысында былай делінген: ... ... ... жеңуі және қанаушы таптардың жойылуы нәтижесінде діннің
әлеуметтік тамырлары ... ... ... ... ... жойылды.
Шіркеу қызметін атқарушылардың көпшілігі, фактілер көрсетіп отырғандай,
қазір кеңес өкіметіне дұрыс ... ... ... ... ... ... ... сенімдерге қарсы қазіргі уақытта дүниеге ғылыми, материалистік
көзқарастың күресі – ғылымға жат, діни ... ... ... ... ... ... делініп, діни қалдық атаулыға идеялық күресін жалғастыра
берді.
Жалпы, кеңес мемлекетінің идеологияландыру саясатының бір ... ... ... ... ... байланысты. Сондықтан бұл мәселе
терең зерттелуі керек деп ойлаймыз. ... ... ... ... ... ... ... «Тарих толқынындаң атты еңбегінде
тоқталып өтеді: «Қазақтың ... ... ... діни тарихы өлтіре сынға
алындың дей келе, ... ... ... ... ... ... және одан кейінгі кезеңіне тән. Онда мемлекеттік дін
ретінде ... ... одан ... тарихы кезінде атеизм бел алдың
деп, бұған назар аударады./60/.
Соңғы кездері маркстік коммунистік ... ... еді ... ... деп ... ... «Тоталитарлық данышпандардың
идеологиялық жаттығулары шала-шарпы ұғынылған марксизм мен ауыл ... ... ... қойыртпағы ғана екені ойларында жоқң./61/.
Ойымызды түйіндей айтсақ ХХ ... ... ... дін деп ... ... ... шынында, жұртты ғасырлық дәстүрінен, руханияты
мен дінінен ... ... Діни ... ... ... ... бақты.
Кейбір зерттеушілер айтып жүргендей, марксизм- бұл ХІХ ... ... ХІХ ғ. ... ... пен ... орта ... теологияға ғылыми – сыни талдау жасаған және олардың ... ... сын ... айтқанын ескермеу мүмкін емес. Ал ХХ ғ. ... осы ... ... ... ... етіп ... ... – сыни марксизм ХХ ғ. басында Кеңес мемлекетінің ... ... ... айту ... Маркстік ілімді идеологиялық қалыпқа
салудың нәтижесінде кеңес елінде атеистік саясат жүргізілді.
Осы орайда, ... ... ... ...... ... ... отырады. Адамзат тарихындағы діни құрылымның
бес негізгі типі бар деп ... ... ... ... ... өзгертілуге ұшыраған діни құрылым жатқызылған. /62/. Сонымен ... бір ... ... ... - ... қатынасының 3 формасын
көрсетеді:
1. Радикалды бөлік ретінде ... ... ... ... ... ажыратылса да мемлекет қандай да бір дінге басымдық береді.
2. Демократиялық елдерде мемлекет – дін 2 автономды ... ... ... ХХ ғ. ... ... ... ... үлгісің. Онда атеизм
мемлекеттік – идеологиялық дүниетаным ретінде қалыптастастырылған. /63/.
Жоғарыда аталған мамандардың пікіріне сүйене отырып ... ... ... ... ... ... көз жеткіземіз.
КСРО тарихының өне бойында ... діни ... ... ... ... ... дүниетаным қарсы қойылып, ... ... ... ... ... ... ... қарсы жүргізілген іс-шаралар.
Марксизм-ленинизм атеизмді мемлекеттік дәрежеде саясатқа айналуына
байланысты, діни қатынастар мен нанымдар ... ... ... ... ... ... құрылысты орнықтыруда екі
негізге сүйенді: таптық теория және ... ... ... ... яғни атеизм. Социализмге жету үшін осы 2 маңызды мәселені қалайда
шешу қажет болды.
Атеизмге халықты сендіру, иландыру үшін міндетті ... ... ... ... ... тиіс ... Бұл ... еш жарияланбай,
құпияық мазмұнда, біртіндеп іс ... ... ... ... ... ... ... жол берілген емес. Тек «дін-апиынңдеген
танымдық мағынада зерттелініп, коммунистік таптық идеология ... ... ... ... ... ... ... үш ай уақыт өте
келе 1918ж. 23 қаңтарда «Шіркеуді мемлекеттен бөлуңтуралы арнайы құқықтық
құжат қабылдады./64/. 13баптан ... бұл ... ... ... ... ... қасиетті орындардың құқықтарына шектеу енгізді. Аталмыш
құжаттың 13 бабы шіркеу мен мешіт меншігіне қол сұғуды ... ... ... мен діни ... ... ... халық игілігі болып
табылады. Құдайға құлшылық үшін пайдаланылатын ғимараттар мен мүліктер
жергілікті және орталық ... ... ... ... беріледің. 12 бапта: «Ешқандай шіркеу және діни қоғамдар меншікті
иелену құқығына ие бола алмайдың деп көрсетілді. Бұл ... ... ... мешіт мүліктерін заңсыз жоюға, сатуға, тәркілеуге тікелей жол
ашты. Бұл әрекеттерді іс жүзінде ... НКВД ... ... ... ... ... дес бермеді.
1922 ж. 23 ақпанда ... ... ... ... мүлкін
таратып беру декретін шығарды./65/.
Осыдан кейін шіркеулерді жаппай жабу ... ... ОПЦ ... ... 30 мың приходтың 1/3 қалған, ал сол жылы 534 шіркеу ... ... 1119 храм ... ... 500 храмнан 1930ж. 1 қаңтарда
224-і ғана қалса, 2жылдан соң шіркеудің 87-сі қалады. Орел ... ... ... ... ... ... Жабылған храмдар өңдеу цехына,
қойма, пәтер, клубтарға, ал монастырлар түрмелер мен ... ... ... да көрініс тапты. Мысалы Орал округі бойынша
жабылғандардың саны -60, ал 20-сы шіркеу. Солардың 6-ы ... ... 2-і ... конторына айналдырылған. 8-і туралы мәлімет
берілмеген. Жабылғандардың ... ... бар. ... ... ... – 250. Оның ішінде клубқа берілгендері-10, ... ... 1, 36-ы ... ... жоқ. Осындай көптеген фактілерді келтіруге
болады. Ақмола округі бойынша жабылғандары:1. Құдайға сенетін үйлер-46,
оның ... ... ... ... ... үйіне-15, оқу
кітапханасына-1,қызыл бұрышқа -1, дәрігер пунктіне-1, қалған 11-і туралы
ешқандай мәлімет ... ... оны ... ... ... НКВД-ға беріліп, олар әкімшілік жолмен діни
орындардың мүлкін заңсыз тәркілеп отырған.
Осылайша жаппай дінге ... ... ... жазушысы Витторио Мессори
«Шіркеудің қаралы жылдарың атты кітабында: « Ғасыр басында ... ... ... одақтасып, 1914-1915ж.ж. эпископтарды
қудалады, священниктерді түрмеге жапты, діни ғұрыптарға тиым салынып, діни
мектептер жабылып, шіркеу мүлкі конфискеленді. 1917ж. ... ... ... ... деп ... күштеу шараларынан кейін діни мекемелер саны едәуір қысқарған
болатын. Салыстырмалы түрде ... ... ... ... ... ... діни істермен айналысқан.(22 мыңы Ресейде, Бұхар ... ... Орта ... -1200),ал 1929ж. КСРО-да 3700 мұсылман қауымы ғана
жұмыс істеп тұрды. Еңбекші халықты атеистендіруді күшейте түсуде әкімшілік
жолмен діни ... ... оған ... ... ... Әкімшілік жолмен мұсылман құрылымдарын жабуды, мешіттерді
жартылай ... ... ... ... ... ... мешіттер жекелеген аймақтарда әдеттегіден 20 есеге дейін ... ... ... ... мұсылман құрылымдарының ашық жұмыс
істеуіне кедергі келтірді. (кестеге назар аударыңыз)
|Жылдар. |1975 |1979 |1980 |1983 |1984 |1985 |1986 ... |175 |159 |166 |182 |185 |187 |189 ... |455 |434 |397 |325 |318 |311 ... | | | | | | | ... ... тек ... ... 1590 мешіт және 967
мұсылман оқу орындары болды. 1917ж. ... 166 ... ... ... ... Қазан төңкерісінен кейін ислам діні «мәдениет,
ғылым білім атаулыға қарсың деп жарияланып, мешіттердің көпшілігі ... ... ... ... 10 ... мемлекет пен дін қатынасы қайта
қаралып, қоғамның діни өмірін идеологиялық және құқықтық тұрғыда жүйелеуді
жүзеге асыра бастады.
Мемлекеттік саясаттың ... ... ... ... қатынасы жалпы одақтық
шеңберде болса да, тікелей мұсылман дініне байланысты өзіндік ерекшеліктері
де ... 1918ж. 23 ... ... шіркеуді бөлу туралың арнайы
құқықтық құжат жарияланғаны белгілі./70/.
Онда наным-сенімдер мен дәстүрлерге, ұлттық және ... ... ... және ... ... делінгенімен іс жүзінде ождан бостандығына
қол сұғылып отырған.
1922 ж. КСРО-да қабылданған Қылмыстық кодекстің 11-ші тарауы «шіркеудің
мемлекеттен бөліну ... ... деп ... оның ... 7 бап
енгізілді (119-125 баптар). Кеңес өкіметінің дінге қарсы бағытталған
репрессиялық ... ... ... байқауға болады./71/.
Сол баптарға арнайы шолу жасап ... «119 ... ... ... ... ... ... құлату, және оның заңдары ... ... ... ... мақсатында пайдалану -қылмыстық
кодекстің 69-шы бабымен жазаланады. Ал, 69-шы бапта 3 жылдан ... ... ... ... ... Бұдан байқағанымыз, 3 жылдан
артық үкім кесу сот ... ... ... ... ... қолдану мүмкіндігіне ие. Мұның арты, әрине, заңсыздық, бассыздық
және жаппай репрессия... 120 бап; ... ... ... ... ... ... жасау, сонымен қатар осындай жолдармен пайда
табу мақсаттарын көздеу-1 жылға дейін бас бостандығынан айыруға немесе осы
мерзімге күш ... ... ... ... ... ... жеке ... оқу орындарына және мектептерде жас және кәмелетке
толмағандарға діни ілімдерден ... беру – 1 ... ... күш ... ... «Шіркеу және діни мекемелердің немесе
топтардың пайдасына қандай болмасын жинауға күштеу – 6 ... ал ... ету ... және ... пайдалану құқын 2 жылға дейінгі
мерзімге келісім жасауға айырумен және ... ... ... ... ... және шіркеу ұйымдарының заңды тұлғаларының
әкімшілік сот және ... ... ... ... мен ... – 6 айға күш ... ... жоғарыда аталған ұйымдарды жоюмен
әлгі ұйымдардың мүлкін тәркілеумен жазаланады.ң 124-бап; «Мемлекеттік
мекемелермен кәсіпорындарында діни ... ... ... қатар онда діни
бейнелерді орналастыру – 3 айға және 300 алтын ... айып ... ... «Діни жораларды орындауға кедергі жасау, егер ... ... ... ... және ... ... қол
сұғылмаған жағдайда өтсе – 6 айға күш қолдану жұмыстарымен жазаланады.ң
Күштеу саясатын қолына алған Юстиция ... ... ... 20ж.ж. іс ... ... Діни қайраткердің үстінен болмашы кінәсі
үшін іс қозғалғаны белгілі. Мысалы Орынбор ... ... ... ... ... ... патриарх Тихонның
үстінен құдайға құлшылық еткені үшін іс қозғалған. Ал Кеңес мемлекетіне
оның заңдарына қарсы ... ... ... деп дін ... Дмитрий Михайловичке айып тағылып қылмыстық кодекстің 73, 119, 123
баптары бойынша үстінен іс қозғалды. 1923ж. 13 ... №84 іс ... П.Т, ... А.В, 1920ж. ... ... ... ... одақ құру мақсатында жиналыс өткізді деп айып тағылып, ... ... ... ... діни ... әкімшілік жолмен жер аудару кең етек
алды. 1924ж. Ақөбе губерниясында 2 дін өкілі жер аударылған. ... ашық ... ... ... туғызды. 20ж.ж. басында Кеңеске қарсы
интеллигенция өкілдері Сенімді қорғау Бүкілресейлік одағы ... ... ... Сол ... ... Қазақстанда да діни қозғалыстың туындауына
әкелді. Қазақстандағы дін басылары басқарған ... ... ... ... ... ... ... арқылы жүзеге асырылып
отырды. Кеңестік аппарат ... ... ... ... ... мен беделін төмендету үшін «елдің ескі тұрмыс
жағдайын пайдаланып, діннің құртын ... деп ... ... 1928ж. 17 ... «Советская степьң газетіне берген мәліметі
бойынша Қазақстандағы мұхтасибаттар саны 55 болғанын айтады. Бұл ... қару ... ... ... таласқан емес, халыққа діни тәлім-
тәрбие беретін, бірақ теріс саясат кесірінен тіркелмеген мектептер ашумен
шектелді./73/.
Озбыр ... ... 1928ж. ... ... 276 мектебі
болып, онда 5150 оқушы ... ... ... ... ... ... ... құндылықтардан бас тарттырып, діни мектептерді ашуға тиым
салды. Орталық пен жергілікті биліктің ... ... ... ... ... ... құқы заң жүзінде қорғалмағанымен олардың
халық арасында беделі зор болды. Өйткені олар ... ... ... ... ... ... коммунистендіруге
қарсы тұрды.
2; рухани жағынан халықпен тығыз байланыста болды.
3;Халықтың рухани тұрмысына сай мешіт–медреседе ... ... ... ... ... құжаттарынан большевиктердің
дінмен қатынасы, әсіресе мұсылман ... ... ... ... ... ... сипат алғанын байқаймыз. 1926ж. басында ресми
құжаттарда «мұсылмандардың Кеңеске ... ... ... тезистер
жарияланып, 1927ж. тіпті, дінге қарсы үгіт – насихат жүргізіп қана емес,
«еңбекшілердің таптық жауың деп ... ... ... ... шараларың
туралы мәселе көтерілді. 1929ж. арнайы қаулы бойынша кез-келген ... ... тиым ... ... ... ... – тұрмыстық қажетіне
деген желеумен шіркеулер мен мешіттер жаппай жабылды. Мәселен, ... ... ... 1913ж. 94 ... ...... ... одан бірі де қалмаған. Ал, дінге сенушілер саны 26 000-нан – 6000
–ға дейін азайған./76/.
1937 ж. Қазақ Өлкелік ... ... ... ... ... ... ... мәнін түсіндіру, Троций – Зиновьев, бандит,
контрреволюционер, ұлтшыл, молда, поп, сектанттармен күресу туралың ... ./77/. ... ...... күштеп іске асыруы нәтижесінде
дінге сенушілер азайып, ... ... 1959ж. ... 23 мазардың
14-і жабылды. Олардың ішінде Қожа Ахмед Яссауи, кесенесі, Арыстан ... ата, ... ... ... зауи, Мирали бап, т.б. бар еді./78/.
Мұрағаттағы қор материалдарында осы ... ... есеп ... ... отырған: Тіркелген діни бірлестіктер саны өскен жоқ,
мешітке келушілер саны артқан жоқ, барлық мешіттер мен ... ... ... ... ... ... жұмысы күшеюде, халық
ішінде атеистік сана ұлғая түсті. Ешқандай да діни қауымның тіркеу ... ... ... жоқ деп ... есеп ... ... Жоғарыда айтылғандардан көретініміз дінге қарсы іс шаралар дер
кезінде, тіпті, асыра орындалған десек те болады.
Қазан төңкерісінен ... ... ... ... ... және діни ... ... сын тұрғысынын қарау керек деген желеумен
халықты большевиктер өзіне тартуға тырысты. ... ... ... оған ... ... шақыра отырып жаңа дүниетаным-атеизмді
жаппай тарату үшін әкімшілік-партиялық, идеологиялық, ... ... т.б. ... ... ... Алғашқы кезекте дінге қарсы
жұмыстар халықтың санасына әсер ету бағытында әңгімелер, әдебиеттер шығару,
жиналыс өткізу, диспуттар түрінде, атеистік ... ... ... шығару, ғылыми-көпшілік брошюраларды кеңінен жаю
әрекеттері үлкен нәтижелер беріп отырды.
Коммунистік ... мен ... ... ... шіркеуге сенушілерге
теріс қатынасы төңкеріс пен азамат соғысы жылдарында дін мен сенушілердің
халыққа қарсы ... ... ... ... түсіндірілді. Осылай
партияның тікелей нұсқауымен Кеңес билігінің алғашқы жылдарында атеистік
қозғалыстар ... ... ... ... іске ... басталды.
1923ж. Москва қаласы мен облысындағы атеистерді біріктірген «Құдайсыздар
қоғамың құрылды. ... ... ... да ... ... көптеген
қоғамдар құрыла бастады. Сөйтіп жан-жақты бағытта бұқаралық атеизмнің
дамуының ... ... ... ... ... жаппай
шығарылуымен сипатталады. 1920ж. Главполитпросвет басшылығымен дінге қарсы
насихат жұмыстары ... ... ... рет Юстиция Наркоматының 8-ші
бөлімінде 1919-1924ж.ж. П.А. Красиковтың редакторлығымен «Революция ... ... ... ... ... басты міндеті кеңестік биліктің «Мемлекеттен шіркеуді
бөлуң туралы декретін қоғамдық өмірге енгізуге ... ... ... ... 1922ж. желтоқсаннан бастап атеистік қозғалыстарға дем
берген «Безбожникң журналы, одан кейін Мәскеуде құдайсыздар одағы ... ... Е. ... ... ... өз ... ... қарсы
белсенділерді топтастырып, ауыл-қала халқына атеистік бағытта білім беруді
мақсат етті. 1924ж. бастап қоғам мен оның органы бүкіл ... ... ... ... ... ... ... қарсы
бұқаралық бірлігі болды. 1925 жылы бұл бірлестік «Құдайсыздар одағың ал
1929 жылдан ... ... ... ... ... ... ... болып аталады. ЖҚҚ белсенді қызметі нәтижесінде КСРО-да
бұқаралық атеизм дамуының ... ... ... ... ... ... ... ІІ сьезде дінге қарсы қозғалыстың жаңа
ұранын қабылдады. «Дінмен күрес –социализм үшін ... деп, ... мен ... ... азаматтардың құқығына ашық шабуылға шықты.
/80/.
Әлемдік ... ... ... ... (1922ж ... ... ... жылдар аралығында И.А. Шпицберг редакциясымен «Атеистң
журналы шығып тұрды. 1926-1941 ж.ж Е. Ярословский (атышулы ... ... ... ... ... ... журналы көп таралыммен жарыққа шығып тұрды./81/.
Одан басқа да көптеген атеистік басылымдар: «Воинствуюший атеизмң
(1931г); «Безбожникң ... ... ... ... ... (1925-1935г.г); “Безбожник у станка” ... ... ... ... ... дәріптейтін жүздеген кітаптар,
брошюралар, мыңдаған мақалалар үздіксіз жарияланып ... 1932ж. ... 15 ... орай ЖҚҚ. ... ... в СССР за 15 ... аталатын мақалалар жинағын шығарды. 1935ж. ЖҚҚ-ның 10 жылдығы кезінде
«Антирелигиозникң журналы ... ... ... жетекшілерінің мақалалар
сериясын жариялады. Атап айтқанда, Н.Завотский, М.Кобецкой, Ф. ... ... және ... ... қарсы насихатты күшейтуге
арналған мақалалары көптеп басылды.
ЖҚҚ-ның міндеті ғылыми ... ... ... ... ... ... үйірмелер, семинарлар, циклді дәрістер,
кешкі университеттер, сұрақ ... ... ... ... ... қолданылды. 1923ж. пасха мейрамынан кейін атеистер Ярославлде 80
баяндама ... оған 20 мың адам ... ... ЖҚҚ (СВБ) лениндік
принциптерді басшылыққа ала отырып, ... ... ... дін мен
шіркеуге ымырасыз түрде күрес жүргізді.1926ж. партия кеңесі дінмен ... 3 ... ... Діни идеологияның таптық мәнін аша отырып, Кеңес мемлекетінің таптық
жауы санады;
2) ... ... ... сипатын материалистік дүниетаныммен, ... ... ... ... Діни моральға сыни тұрғыдан қарап, шіркеу мен сектанттар идеологиясын
коммунистікпен алмастыру./82/.
Материалистік ... ... ... ... үшін ... ... арттырып, КСРО-дағы әртүрлі халықтар тілдеріне
аударылды. Мәселен, Украин тілінде «Безвирникң, Башқұрт тілінде «Алласызң,
Грузинше – ... ... ... тілінде «Анаставанцң және т.б. «Атеистң
баспасынан 1930ж. 418 түрлі дінге қарсы кітаптар 20,5 млн ... ... ... ... ... ... 400 мың осы аттас журнал 160 мың
данамен шықты. «Антирелигиозникң 35 мың данамен таратылды. 1928ж. 6 ... ... ... ... ... 1929ж. 34 млн-ға жетті. Одан кейін
бұл көрсеткіш еселеп артып отырған. Жалпы, атеистік басылымдардың ... 10 ... 23 ... ... ... ... материалдар ашық түрде
«Религии-бойң, «Против религиозного дурманаң, ... ... во ... ... ... «В ... духовной сивухиң деген
ұрандармен жарияланып жатты./84/. «Жауынгер Құдайсыздар одағыныңң ... ... оның ... саны арта ... 1928ж – 123 ... - ... 1930ж – 2млн, 1932ж - ... дейін қарқынды түрде
өскен. Олардың қатарында бұрынғы партияда жоқ дінге ... де көп ... ... ... Ем. Ярославский 1937 ж. ... ... ... ... ... ... бас ... қуана хабарлады./86/.
Жауынгер Құдайсыздар одағының белсенді әрекетін шетелдік басылымдар былайша
сипаттады. Мысалы, шетелдік Юнайтед ... және ... ... ... 1926ж. ... ... ... « мұнда
бұрқылдап қайнаған өмір, машинкалар тынымсыз тарсылдап, ... ... ... ... зауыт-фабрика, клуб комсомолдары жан-жақтан
телефон шалып, дінге қарсы тақырыпта ... ... ... талап етуде, ғимарат қабырғалары ... ... ... ... сан ... ... көз ... Бұл жерлерде
үлгілі құдайсыздар бұрышы бар...ң-деп жазды.
1920 жылдарда жүргізілген мәдени революцияның халықты сауаттандыру, оқу-
ағарту т.б. ... ... қоса ... бір қыры – оның ... дін
мен шіркеуден аулақтау мақсатын іске ... ... ... ... ... мәдени революцияның мәні – бір жағынан ағарту болса,
екінші жағынан халықты өз руханиятынан алыстату яғни ... ... ... ж. ... ерікті ғылыми-ағарту бірлестігі – ... ... ... соң ЖҚҚ өз қызметін тоқтатты. /87/.
Жоғарыдағы «Мемлекеттен шіркеуді бөлу туралың ... әр ... ... ... ... ... беріп, ождан бостандығының құқықтық негізін
жасағаны рас. Әлеуметтік әділеттілікке ... ... ... өмірде
құқықтық жағынан реттелді. Мемлекетпен шіркеу ара қатынасы ... ... ... болды. Тіпті, 1920ж. ҚазОртАтқару Комитетінің төрағасы
Пестковский Қазақстанда ... айт ... ... рұқсат берді. Бұл
мейрам кезінде дін қызметкері жұмыстан босатылды./88/.
Бұл ... ... ... қатынасы ұзаққа барған жоқ.
Православ священнигі Мень былай деп жазды: ... мен ... көбі екі орта ... ... ... ... ... ашық жауына
қарсы тұруға дайын болмай қалдың/89/.
Кейбір шіркеу иелері ... ... ... ... ... ... ... черносотен дін басылары қарсы шықты. Бұл жағдай В.И.Лениннің шұғыл
жазалау әрекетіне түрткі ... ... 1922ж. ... «өте құпияң белгімен ОК
РКП(б) саяси бюро мүшесі В.И.Молотовқа хат жазып черносотен дін басыларына
қарсы күрес кампаниясын ... ... ... ... ... деп ... еді:
«Сондықтан мен черносотен дін басыларына аяусыз күрес жүргізу керек ... ... ... ... жаныштауымызды олар ондаған жылдар бойы
ұмытпайтын болады ң/90/.
Кейбір дінбасылардың ... ... ... бола дін ... жаппай
репрессия басталып кетеді. 1923-1930ж.ж. конфессиялар қылмыстық, әкімшілік
жолмен жазалануға ұшырады. ... ... ...... ... ... қатаң қудалаумен аяқталып отырды. 1937ж. қазанда НКВД діни
дәрежесі барлардың барлығын ату жазасына кесу туралы ... ... ... ... ... ... ... бойынша, 1937 ж. қуғын
жылдары тек ... ... ... ... ... ... ... Сталин араласуымен шіркеу – мемлекет қатынасы
жақсарды. Орыс ... ... ... ... реттеу
статусына ие болды. Жаңа құрылған бірлестік Орыс Проваславие Шіркеуі ... ... ... ... ... шіркеу болып
аталды. Бұл бірлестік қоғамдық мәселелерді көтерумен көрінді. ҰОС жылдары
халықты ... ... ... ... танк ... ... жасақтауға 150 млн. рубль бөлген болатын.
Соғыстан кейінгі жылдары дінге сенушілерге қысым ... ... ... ... саясат жалғасты. 1951ж. КСРО МГБ-сі 19
ақпанда Украина, ... ... ... ... СССР-індегі Кеңеске
қарсы иегова сектасының мүшелерімен отбасыларын алыс ... ... ... ... 8576 адам ... алыс ... Сібір,
Қазақстан, Қиыр шығысқа «Сібір операциясыменң көшірілді.
1990ж. жариялылық кезінде КСРО Президентінің 20-50ж.ж. ... ... ... ... жарлығы шықты. Қуғын-сүргінге ұшыраған дінге
сеушілерді ақтау ... ... ... ... ... РФ
Президентінің №378. «Жазықсыз репрессияға ұшыраған діни ... ... ... ... жарлығы шықты.
Кеңестік тоталитарлық режим тұсында саяси іс-әрекеті үшін ғана ... ... ... үшін де ... ... бостандығына құқықтық-
әкімшілік тұрғыдан қысымына ұшыраған мыңдаған тағдырларды тарих таразысына
салатын кез ... ... деп ... Кеңестік Қазақстандағы атеистік ... іске ... ... ... ... жұмыстарының ауқымы және оның әдіс-
тәсілдері .
Ғылыми ... ... ... ... мен ... ... теориясының құрамды бөлігі ... ... ... ... ... ... ... әдіс-
тәсілдерін тиімді ұйымдастыру жолдарына баса назар аударды./91/.
Партияның мақсаты әртүрлі мүмкін ... ... ... ... ... атеизм дейтін көзқарасты сіңіру. Ол үшін
халықтың дінге бой ұру ... ... ... ... т.б. ... ескеріп, сан алуан әдіс тәсілдер арқылы жүзеге асыру
қарастырылған. Көпшілікті атеизмге тәрбиелеу негізінен бұқаралық-идеялық
бағытта жүргізілді. Мәселен, оның кейбір ... ... ... ... арқылы атеистік тәрбие беру;
2) Атеистік бағыттағы көркем әдебиетті ... ... ... Кино көрсету атеизмге баулуда күшті құрал ретінде кеңінен қолданылды;
5) Атеистік тәрбие берудің басты түрі-лекция. Лекциялардың мазмұны ... ... ... ... ... ... жерде бірдей дінге қарсы насихатталды.
Лениннің атеист насихатшы туралы «Әрбір насихатшы үгітшінің шеберлігі
сол аудиторияға барынша жақсы әсер ете ... ол үшін ... ... неғұрлым сенімді, оңай түсінілетін, көрнекі және ... ... ете ... ... ... сай ... насихатшылар арнайы
даярланды.
Коммунистік партия лениндік принциптерді басшылыққа ала отырып, дінге
қарсы насихат ... ... үшін ... ... ... ... идеологиялық жұмысында атеизмді насихаттау бірлестігі – үгіт-
насихат ... ... ... ... болды. Бұл бөлімнің мүшелері
ОК РКП(б) атеизмді ... ... ... ... ... арнайы дінге қарсы мәжілістерді ұйымдастырып отырды./92/.
Партияның ОК ... ... ... ... ... ... дінге
қарсы комиссия айналысты. Бұл органның міндеті ... ... ... ... ... жүйелі түрде өткізу және бағыт-бағдар беріп отыру,
атеист маманндар даярлау, атеистік тәрбие берудің ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру, халықтың
діншілдігін бақылау, т.б. ... 1922ж ... ... ... ... кітаптар мен брошюралар шығару, дінге қарсы курс
және семинарлар бағдарламасын ... ... ... баяндамалар тезистерін,
осыған әдебиеттер даярлау қаралып, үгіт-насихат комиссиясының жұмыс бағдары
кеңейтілді. 1922ж. 23-қазаннан 1929ж. ... ... ... ... Бұл ... В.И, ... ... жауапты органдардың
басшылары Ем. Ярословский, А.В.Луначарский, П.А.Красиков, ... ... ... ... ... ... ... болды.
РКП(б) ХІІ съезінің «Дінге қарсы үгіт-насихат туралыңқаулысында
партияның бірден-бір маңызды тапсырмасы ... ... ... ... ... ... ... арналған ғылыми көпшілік әдебиеттер болды./93/.
В.И.Ленин атеистік басылымдарды ... ... ... «Дін
тарихы және барлық дінге қарсы жазуды және атеизм ... ... ... байланысты шіркеулер хақында материалдар жинап басуғаң нұсқау
берді./94/.
1922 ж. ... ... ... ...... для ... ұранмен 15 мың данасы жарыққа шығарылды. 1928ж. ОК ... ... ... ... үгіт ... мәжілісінде дінге идеологиялық
шабуылды күшейту туралы шаралар талқыланады. 1928ж. ... ... ... ... ... ашылып, оның мақсаты дінге қарсы
насихат методикасын меңгерген кадрлар даярлау болды.
50 ж.ж. дейін дінге ... ... ... ... ... ... ... шығарумен сипатталды.Осының нәтижесінде
халықты діннен ... енді ... ... ... тәрбие беру
науқанына көшті.
КПСС қаулы-қарарларында мынандай ... ... ... ... комиссиясының қызметі жандандырылып,оларға
коллективтер мен адамдардың тұрғылықты жерлерінде идеялық ... ... жаңа ... мен ... іздестіру, қабылданған шешімдердің
орындалуына бақылау жүргізілсін. Атеистік тәрбиені күшейту жөнінде нақты
шаралар әзірленіп ... ... Және ... ... коммунистер
мен комсомолдардың діни қалдықтармен күрестегі жауапкершілігін арттыру
керек ... ... ... ... ... ... беру идеологиялық
жұмыстың маңызды бөлігіне айналды. Сонда ғана коммунистік құрылыс толығымен
орнап, жаңадан дінсіз кеңестік дәстүрлер қалыптасады деп ... ... ... ... ... діни ... ... бағытталды. КПСС-тің
ХХVІІ съезінің программасында «Партия дүниені ғылыми-ғылыми материалистік
тұрғыдан түсінуді кеңінен тарату үшін, дінге сенушілердің сезімін ... ... діни ... ... жою ... идеялық ықпал ету құралдарын
пайдаланадың ... ... ... жету ... ... дамуымен тығыз
байланысты. Діни қалдықтарға қарсы ғылыми-материалистік тұрғыда дәлелденген
ғылыми танымдық әдіс-тәсілдер ... Дін ... ... ...... еңбекшілерді коммунизм құрылысына белсенді
қатыстыру және ... ... ... ағарту жұмыстарын кең
жүргізу болды. Дінге және діни ... ... ...... ... ... идеялары рухында тәрбиелеу үшін
күрес, коммунизм құрылысы ісін табыспен алға апару үшін күрес ... ... ... ... ... ... сенімдер мен жоққа
нанушылықтан арылтуды көздейді, мұндай нанымдар мен ... жеке ... ... творчествалық күштерін толық көрсетуіне әлі де кедергі
келтіріп отырң- дейді Н.С.Хрущев./98/.
80 ж.ж. коммунистік құрылысты кеңінен өрістету де ескінің ... әрі ... жою ... тікелей практикалық іске айналған
болатын. Тіпті Кеңес адамының дүниеге көзқарасы мен ... ... ... ... ... ымырасыз күресі барысында болуы тиіс екен.
Бұл жөнінде партияның ХХVІ ... КПСС ОК ... ... одан әрі ... ... ... ... еңбекшілердің саналылығы
мен әлеуметтік белсенділігін арттыру, оларды коммунизм ісіне берілгендік,
атеистік насихатты күшейтіп, діни соқыр ... ... ... ... ... жұмыстың өзекті арқауы екенін атап көрсетеді./99/.
Және де ... ... ... діншілдер сияқты ерекше тобымен
жүргізілетін жұмысты әлсіретіп алмау қажет. ... бір ... ... ... ... бөлігі әлі де діннің ықпалында қалып ... ... ... ождан бостандығына қаулы-қарарлар
негізінде ашық қол сұғушылық жасағанын аңғарамыз. Сол Пленумның ... ...... ... ... ... ... арасында ғылыми материалистік көзқарастарды неғұрлым ... ... ... ... ... бөлу ... ... ж. июнь пленумы: «идеология, тәрбие, насихат жұмысын партия
социялизмді жетілдіру ... ... ... зор да ... ... батыл көтеру қажетң деді. Ғылыми ... ... ... ... ғана ... ... мазмұнды қызықты ету, творчестволық
еңбекке айналдыру ... ... ... ... ... ... ... серпін берді./101/. Діни қалдықтарды жоюға
мүмкіншіліктер ... ... ... ... ... нағыз бұқаралық сипат
берді. Оның барлық түрлері мен ... ... ... ... кино, баспасөз, мәдени-ағарту мекемелерін мемлекет тікелей
қолдап отырды. Комммунистік атеистік дүниетанымды қалыптастыруда – баспасөз
айрықша орын ... ... – жеке ... діни ... мен діни ... сыни
қатынасын қалыптастыруға мақсатты түрде бағытталған процесс. ... ... жеке ... ... ... ... арттырады
және атеистік іс-әрекетке тартуды көзейді./103/. Осындай атеистік тәрбиенің
бәрі ... «Дін ... ... ... сонда дами түседі. Діннің
күйреуінде тәрбие ... рөл ... ... қағидасы бойынша
жүргізілді../104/.
50 ж.ж. атеистік насихат жұмыстары іс ... ... іске асып ... ... 7-шілдедегі «КПСС ОК ғылыми атеистік насихаттағы ірі ... оны ... ... ... қаулысында атеистік насихат жұмысы
қанағаттанғысыз деп бағаланды. ... ... ОК ... ... ... ... халық арасындағы ғылыми атеистік насихатқа қанағаттанғысыз
басшылық етеді, соның салдарынан ... ... аса ... ... ... Ал сонымен қатар шіркеу мен әртүрлі секталар өздерінің
қызметін едәір жандандырды, өз ... ... ... қазіргі жағдайға
икемделе бейімделіп халықтың артта қалған ... ... діни ... ... ... ... қызметінің жандануы салдарынан діни
мейрамдарды сақтайтын, діни салттарды ... ... саны ... діни ... қарай шұбырушылық көбейе түскен. Діндар
адамдардың көпшілігі Киев-Печерская лавраға қарай ... ... ... ... Курск облысындағы «Түбірлі түздең, Ульянов облысының Суры
ауданындағы «Никола тауынаң ... ... Орта ... ... шұбырушылық өте көп. Діни мейрамдарды мерекелеу кезінде
бірнеше күндер бойы арақ ішіліп мал сойылып, ... ... зор ... ... ... ... ... еңбек тәртібін әлсіретеді.
Діни соқыр сенімдермен ырым ... ... ... бір бөлігінің
санасын уландырып, олардың коммунистік құрылысқа ... ... ... ... деп жазылған./105/.
ҚР Президенті архивінде осы қаулыны қарағанда толығырақ мәліметтерді
кездестірдік. Көптеген аудандық, қалалық, облыстық партия ... ... ... ... ... сын айтылды. Әсіресе
Оңтүстік Қазақстан, Алматы, Қызылорда облыстарында ... ... және бұл ... мұсылмандық қауымдар жұмысының өрістегені
туралы айтылды. Республикадағы діни ұйымдардың белсенділігі нәтижесінде
халық ... ... ... ... ағылуда. Діни мейрамдар кезінде
Алматыдағы Никольский ... ... мың ... ... Қожа Ахмет Иассауи мешітіне көп адам ағылып барады. Одан
басқа да ... ... ... ... әулие,ң «Айша бибің, «Арасан-
Хорасанғаңт.б. көптеген сенушілер келеді. Діни мейрамдар кезінде Құрбан
айтта ... мал сою ... ... ... ... ... ... 3 жылда Құрбан айтта республиканың 6 облысында 4 мың бас
мал құрбандыққа сойылған. 1953ж. ... ... обл., ... ... ... жұмысқа шықпаған. Осындай жаппай дерлік жұмысқа
бармау фактісі «Интернационалң ... және ... ... ... ... КПСС ОК ... ... етті:
1. Одақтас республикалар компартияларының ОК-не, КПСС өлкелік, облыстық
комитеттеріне дінге қарсы жұмыстың бетімен ... ... ... ... кең ... діни ... мен ... сенімдердің
тұтқынында жүрген халықтың ең артта қалған бөлігі арасында бұл жұмысты
өрістетуге ерекшке назар аударуды ... ... ... ... ... ... ... сендіру, жалықпай түсіндіру, діндар адамдардың
әрқайсысымен жеке-жеке қарау ... ... ... дінге қарсы тақырыптарда көпшілікке арналған лекциялар
оқуды кең өрістету, ... ... ... ... және ... ... ғылыми тұрғыдан әшкерелеу,
діннің кімге қызмет ететінін, діни мейрамдар мен ... ... ... дін ... ... неде ... ... мен дін арасында
неліктен күрес ... ... ... ... ... атеистік насихатты
күшейту мақсатымен еңбекшілерге өз ана тілінде идеялық саяси ықпал етуді
сан алуан формалары мен ...... ... ... ... кино, театр түгел пайдалануға тиіс. Ғылыми атеистік
насихатқа таңдаулы партия және комсомол ... ... ... ... ... тиіс.
2. Ғылыми атеистік насихат саласында насихатшы кадрлар даярлау
мақсатымен КПСС ОК ... және үгіт ... осы ... ... ... ... ... насихат
қызметкерлерінің жергілікті партия ұйымдары ... ... да ... ... ... тапсырылсын.
3. КСРО Мәдениет министрлігіне, одақтас республикалардың мәдениет
министрліктеріне және бүкілодақтық ... және ... ... ... ... ... а) ... арасында лекциялық насихаттың
жүргізілуі жақсартылсын, лекциялардың жоғары идеялық дәрежеде және халықтың
барлық топтарына түсінікті ... ... ... ... ... ерекше назар аударылсын; в) 1954-1956 жж мазмұны дінге ... ... және ... ... және ... ... ... шығарудың тақырыптық жоспары жасалып жүзеге асырылсын, олардың
кино театрлар мен клубтық ... ... мен оқу ... ... ... ... г) ... атеистік тақырыптарға
лекциялар, баяндамалар, мақалалар, әңгімелер оқылып, радио тыңдаушылардың
сұрақтарына жауап беріліп ... е) ... ... ... ... және атеистік тақырыптарға ... ... ... ... Бүкілодақтық саяси және ғылыми білімдер тарату қоғамының «Наука ... атты ... ... ... журнал шығаруына рұқсат
етілсін, оның көлемі 3 ... ... ... 15 мың дана болсын.
5. Мемлекеттік саяси әдебиет баспасына марксизм-ленинизм классиктерінің
дін және атеизм ... жеке ... ... ... ... ... мемлекетінің дінге көзқарасы жөнінде көпшілікке арналған кітаптар мен
кітапшалар ... ... ... міндеттелсін.
6. КСРО Ғылым Академиясының баспасына антика ойшылдары мен ... ... ... мен ... үзінділерін шығару,
оларды көпшілікке түсінікті алғысөздермен қамтамасыз ету ұсынылсын.
7. Шетел әдебиеті баспасына дін мен атеизм ... ... ... мен ... ... ... ... тұрсын.
8. Мемлекеттік көркем әдебиет баспасына орыс және ... ... ... ... ... ... көпшілікке арнап арзан
басылымдарын шығаруды ұйымдастыру, ... ... ... ... халықтық өлеңдер, мақалдар мен мәтелдер шығару міндеттелсін...
10. Одақтас республикалардың оқу министрліктеріне және КСРО ... ... ... мен ... ... ... ... жұмысын күшейту міндеттелсін, мектептерде, орта арнаулы оқу
орындары мен ЖОО ... ... ... ... ... тақырыптарда
көпшілікке арналған әңгімелер мен лекциялар өткізу, ғылыми кино ... ... ... ... ... ... ал ... және тарихи материализм жөніндегі ... ... ... ... тақырыптар енгізілсін. Мұғалімдердің кеңестері
мен конференцияларында ... ... ... ... ... ... мәселе талқылансын./108/. Осы қаулыдан-ақ атеистік ... ... және ... ... көре аламыз. Осы негізде
барлық ... ... ісі, ... беру саласы атеизмді насихаттауға тиіс
болды. ... ... және ... ... қол ... дегенімен
оларға қарсы үгіт-насихат жалғаса ... Дін мен ... ... ... ... ... мен әдебиеттер дін басыларды тек
айыптап отырды. 1962ж. ... ... ... ... ... ... біздің дінге қарсы насихатымыздан қорғануы ... ... ... ... ... ... саяси
жұмысқа басқалардан гөрі аз тартылған бөлігіне үміт ... ... ... ... ... ... көбінесе жағдайға шебер
икемделіп, әрекетін бүркемелей біледі. Кеңес ... ... ... ... біле тұра, олар бұл идеялдардың діни ілімен
«отасаң ... ... ... екенін дәлелдегісі келеді. Коммунистік
және діни идеология ... ... ... ... деп ... жағымсыз етіп көрсетеді. /109/.
Діндарларды былай қойғанда,кейбір коммунист адамдардың өзі діни
ғұрыптарды ... ... ... ретінде қаралды коммунистік дәстүрдің
орнына әлі күнге діни ... ... сөз ... Мұрағаттық
деректерден 1950ж. діни істер жөніндегі кеңеске кейбір коммунистердің
мұсылман ғұрыптарын ... ... ... жеткізіліп отырғанын
көреміз.Мәселен, Сайрам ауданының мәдениет ... ... ... өз ұлының сүндет тойын жасап оған ... ... ... ... ... ... 17 ... 40 қой, 10 мыңдай ақша ... діни ... жол ... ... ... отырды./110/.
50 ж.ж. Қазақстанда тіркелген 25 мұсылман қоғамы болған, ал тіркелмеген
66 мұсылман қауымы да ... ... ОК ... «Қасиетті жерлергең
ғибадат етуге тиым салу туралы шешімі іске асты. Мәселен 1958 ж. 53 ... ... ... ... берсе, 1959ж.-52, 1960-17 өтініш келіп
түскен. Сонда барғандары 1958, ... ... ... ғана ... ... бара ... Ескілік қалдықтарына атеистік насихат ... ... ғана ... ... деп ... ... ... дамыған кезеңде ескінің қалдықтарын толық әрі
түпкілікті жою ... ... ... іске айналды. Ал Кеңес
адамдарының жаңа бейнесі, оның ... ... және ... ... ... ... ... ымырасыз күрес жүргізу барысында
қалыптасады деген ... ... ... Партияның ХХVІ съезінде КПСС
ОК «идеологиялық тәрбие жұмысын одан әрі ... ... ... ... мен әлеуметтік белсенділігін арттыру, оларды
коммунизм ісіне берілгендік, коммунистік көзқарас ... ... ... ... діни соқыр сенімдерге қарсы ... ... ... ... ... ... ... атап көрсетілді. Ал КПСС
ОК 1983ж. шілде ... ... ... ... ... барлық мүшелерінің санасын қалыптастыру бүкіл партияның ісі екені
тұжырымдалды./111/.
1954 ж. 10-қараша КПСС ОК ... ... ... ... ... ... туралың қаулысында дін иелері мен шіркеулерге қысым
жасамау, қорламау, олардың құқығын ... ... ... ... қойылған
болатын, алайда осы жерде қарама-қайшылық дінге емес, діни сарқыншақтарға
қарсы күресеміз делінді. Осының өзі ... ... ... ... ... басқаша әдіс- тәсілге ауысқанын көрсетті. Қаулыда былай делінді:
«Қазіргі уақытта КСРО-да социализмнің жеңуі және ... ... ... ... әлеуметтік негіздері жойылды, шіркеудің сүйенетін базасы
күйреді. Фактілерге қарағанда, Шіркеу қызметкерлерінің көпшілігі қазір
Кеңес өкіметі ... түзу ... ... ... ... ... ... соқыр сенімдерге қарсы дүниеге ғылыми, материалистік көзқарастың діни
ғылымға жат, діни көзқарасқа ... ... ... деп қаралуға тиіс.
Дінге қарсы насихатта жіберілген қателіктерді түзету еңбекшілерге
коммунистік ... ... ... ... ... ... және бұқара
арасындағы ғылыми білімдерді таратып, дінге сенетін адамдарды діни соқыр-
сенімдерден ... ... етіп ... ... ... насихатты
әлсіретуге әкеліп соқпауға тиіс./112/.
Айта кету керек, діни сарқыншақтарды жою деген желеумен кейбір ғибадат
орындарын керісінше ... ... ... ... қаралды.
Мәселен, Түркістандағы Ахмет Яссауи мавзолейін архитектуралық ... ... ... отырып, ҚазКСР Министрлер Кеңесі ондағы реставрация
жұмыстарын тез ... ... ... ... ... айналдыру мәселесі
қаралды./113/. Осы фактінің өзі Кеңес өкіметінің дінге қарсы позициясының
өзгермегенін, ... ... ... ... ... ... ... насихат жұмыстары білім беру жүйесінде кеңінен қолданылды.
Жоғарыда ... ... ... діни ... жою ... ... орта және ... айрықша орын берілді. ... ... ... ... оқушылар мен
студенттердің ғылыми-атеистік көзқарасын дәйектілікпен қалыптастырып,
жастардың білім ... үшін де, ... ... үшін ... терең сезіну деп белгіленді.
Әсіресе, оқушы ... ... ... ... ... діни мейрамдарға қатысу, ескі салттар мен әдет-ғұрыптарды
орындау, ... ... ... ... бой ұру ... ... күрес Пленумдарда арнайы қаралып отырды. Мектепте, ЖОО-
да атеистік насихатты жүргізуде мұғалімдердің ... ... ... Атеистік тәрбие беруді әр мұғалім, оқытушы-профессорлар өздерінің
басты борышының бірі-деп білуі керек болды. Алайда жағдайдың олай ... ... ... де ... сол, атеистік насихаттың жаршысы
болуға тиісті кейбір мұғалімдер мен ауыл интеллигенттері діни мейрамдар мен
дәстүрлерге қатысады, ... ... ... ... коммунистер мен
комсомолдардың өздері діни ... ... ... ... деп жазады «Агитаторң журналы./114/.
Әрбір дінге сенушімен жеке-жеке ... ... ... ... ... ... болды. Дінге сенетін жастармен жұмыс істеу міндеті
тапсырылды. «Лениншіл жасң газетінде: Шымкент обл, Сайрам ауд. ... ... ... ... оқитын 17 жастың бар екені анықталды деген
хабар жария ... ... ... ... осы ... іске
кірісті./115/.
Жастарды атеизмге баулуда, оқушылардың ... ... ... рөлі ... оған назар аударылды:
1) Дінге сенетін немесе дін туралы тұрақты көзқарасы жоқтар арасында
тіпті, атеистер арасында да насихат жұмыстарын ... ... тек ... атеизм негіздерімен ғана емес, отбасында
балаларға атеистік ... ... ... ... де қаруландыру;
3) Бұқара арасында ғылыми атеистік насихат жүргізудің негізгі орталығы
– мектеп. Сондықтан дінге қарсы насихатты мектеп ... ғана ... ... жүргізу;
4) Ғылыми атеистік насихаттың негізгі бағыты – жұртшылықты дінге ... ... ... ... ... ... ... жүргізу ,
балаларға атеистік тәрбие беру ісінде, семьяның, ... ... т.б. ... ... ... бере білу ... ... шеберлігі
ретінде бағаланды. Жастарға атеистік тәрбие беру ісі – екі жақты процесс
болды:
1. Жекелеген жастар санасын соқыр сенімнен ... ... ... ... ... және ... ... тәрбиелеу
міндеттері қойылды./117/.
Кеңестік мектептерде атеистік тәрбие беру мынандай педагогикалық әдіс-
тәсілдерге сүйену негізінде жүргізілді: 1.Коммунистік тәрбие ... ... ... ... ... КПСС ... шешімдері мен қаулы-қарарлары, КПСС программасы,
ВЛКСМ ОК мен ... ... және , ... ... ... ... Оқушылардың атеистік көзқарасын қалыптастыру жөніндегі Кеңес
мектебінің тәжірибесін ... ... және ... ... ... тәрбие мәселесіне арналған еңбектер...
Осындай ондаған атеистік тәрбие жөніндегі методикалық құралдардың
көлемі атеистік ... ... ... ... байқатады.
Нәтижесі із-түзсіз кеткен жоқ. ... ... ... ... ... 14-30 жас аралығындағы 30 мың жастың 97-98%-і
өздерін атеиспін санаған./118/.
Мектептердегі атеистік тәрбие жұмысы пәндер оқыту ... ... ... ... ... ... тыс ... де
жүргізілді. Жоғарғы класс оқушыларына арнап «коммунистік мораль және діни
моральң, «ғылым мен діннің ... ... ... ... ... ... Осы міндеттерді мектепте комсомол комитеті орындап
отырды. Хрущевтің өзі жасаған баяндамасында: ... ... ... ... ... ... ... ол халықтың барлық топтарын
қамтитын болуы ... ... ... мен ... арасында діншілдік
көзқарастың таралуына жол бермеуі керекң-деді/119/.
Атеистік насихат барысы орталықтағыдай ... да іске ... ... ... ... ... ... жоғалтып алды. Қазақстанда
дінге сенбейтін атеист ... ... ... Қазақстан
компартиясының ОК ХV съезде Д.А.Қонаев жолдас өзінің есепті баяндамасында
былай деп мәлімдеді: «Дінмен ... білң ... ... ... ... ... Республикамызда атеизмді насихаттай білетін активіміз жаман
емесң деп атеистік насихат жұмысына ... ... ... ... мынадай түрлері және атеистік ... ... ... ... ә) ... оқу; ... атеистік кештер немесе сұрақ- жауап беру кештері (дінге қарсы
бағытта ); в) ... ... ... ... г) ... байланысты тұрақты түрде оқырман конференцияларын өткізу; д)
ғылыми атеистік көрмелер ұйымдастыру; е) Экскурсиялар; ж) кинолекторийлер
көрсету;
2. ... үгіт ... ... а) баспасөз атеистік
насихатта аса маңызды орын алды; ә) өте тиімді әдістің бірі – ... ... ... ... ... ... «сенушілер
мен сенбеушілерге арналған журналң, «Дін және атеизмң, «сенушілер ... ... т.б. б) ... ... ... ...... болды.
Онда атеистік насихат мәселелеріне байланысты. «дөңгелек үстелдерң жүйелі
өткізіліп тұрды. в) ... ... ... ... ... – кино. Онда
атеистік- ғылыми кино ленталар ... ... ... ... ... ... ... «Анофемаң, «Иваннаң, «Все остается
людямң, «Великий обличительңт.б. көрсетілді. г) ... ... ... ...... ... пайдаланылды. Сонымен қатар
көркемөнер туындылары, театр т.б. қолданылды.
Дінді жеңу ... ... ... ... ... және
діни салт-дәстүрлерді жаңа кеңестік ресми салт-дәстүрлермен алмастыруға
тырысты. Өнеркәсіптің өсуі, қала халық санының артуы, ... ... ... ... ... дүниетанымды қалыптасыруда
үлкен рөл атқарады екен./121/. Дінді жоққа шығарудан діни сарқыншақтарды
жоюға бағытталған атеистік насихат шынында да ... ... ... марксизм
ілімі негізінде жүзеге асып отырды. Марксизмнің ақиқаттығын дәлелдеу ... ішкі ... ... ... Осы ... ресми атеистік
насихат кеңінен қолданылды./122/.
К. Маркстің «Дін қаншалықты күйресе, социализм сонда дамиды. ... ... ... тәрбие алуға тиіс деген қағидасына сәйкес жан-
жақты түрде жүргізілген атеистік ... ... іске ... ... ... ... социалистік құрылыс процесінде,
социализм мен капитализмнің ... ... ... тәрбие аса
маңызды бөлік саналды./123/.
Ғылыми атеистік әр алуан түрлері мен әдіс-тәсілдерін ... ... ... халқы діннен толықтай бас тартып, жаңа адам және дамыған
социализм орнады деп ... ... ... ... ... ... астарында Кеңес өкіметінің дінге қарсы саясаты жатты.
Атеистік саясат ғылыми жетістіктермен шебер байланыстырылып, халық арасында
насихатталды. Дінге қарсы күрес ғылыми болу ... ... ... ... ... орындалды. Ал, КСРО-ның 70 жыл бойғы ... ... ... ... өте зор ... Атеистендірудің рухани-идеологиялық салдары.
1917 ж. Кеңес өкіметі орнаған соң, оның мемлекеттік партиялық жүйесінде
марксизм-материализм негізінде дінге қарсы ... ... ... ... жұмыстардың бірі болып саналды. Марксизмге идеологиялық мазмұн
беріліп, 70жыл бойы үздіксіз түрде халық санасына ... әрі ... ... ... Осы атеистік саясаттың рухани-идеологиялық салдары
бүгін ... ... ... ... ... ... азат ету, адам
санасындағы діни ... ... ... ... ... 50-60
ж.ж. өзінде-ақ нәтижесін берген болатын. Коммунистердің көсемі В.И.Лениннің
есептеуінше, төңкеріске дейін халықтың 99% дінге ... ... ... ... деп ... шын ... дінге қарсы саясатының
салдарынан 80ж.ж. Кеңес халқының 90%-нен астамы ... деп ... ... халқының діннен бас тартып, атеистенуінің көптеген мәліметтерін
толығырақ ... ... ... ... ... сүйенсек,
еңбекші халықтың діннен жаппай бас тартуы кеңес өкіметінің ... ... ... ... ... ... ... қызмет жасаған әсіре
атеист П.А.Красиков куәлігінше, кеңес билігінің алғашқы жылдары халықтың
10%-ке жуығы діннен дереу бас ... Ал ... ... ... бұл ... ... обл. халықтың 20% діннен бас тартып үлгерген.
Ленинградтық социолог В.Д.Кобецкий ... ... 80% ... ... ... ... мәліметтері негізінде атеист
А.В.Луначарскийдің алға тартқан деректері бойынша 20ж.ж. ... ... ... ... қалғаны әрі-сәрі күйде қалған.
1929-30ж.ж. халықтың діншілдігіне қатысты зерттеулер Белорусь, ... ... ... және ... Кама өңірінде, Карелияда
жүргізіледі. Әсіресе Белорусияның 20 ... ... мен 225 ... мыңдай анкета алынды. Солардың ішінде 35,4% дінге сенбейтіндер
және ... 60% ер ... ... шықты. 1934 жылы шаруа – колхозшылардың
жартысындайы діни ғұрыптар мен мейрамдардан бас тартқан. Село ... ... ... ... ... ... күрт ... байқалады.
Мәселен, егерде халық 1922-23 жылдары жылына 119 сағат шіркеуге ... ... ал ... – 199 сағат бөліп келген. Атеистендендіру
салдарынан 1934 жылы тиісінше бұл көрсеткіштің ... 4 ... және ... ғана ... ж.ж. ... қала халқының 70%-і, ауылдықтардың 50%-нен астамы
шіркеумен жүйелі қатынасын үзген. Сөйтіп ересек ... ... ... 65,4% (соның ішінде ер азаматтар 69%) болды. Осы кезде Воронеж
облысында ... ... 60% ... ... ... ... ... емес, ауылда да алатын үлесі жоғарылады. А.Г. ... ... ... аяғында қалалықтардың 1(4, ал ауыл халқының жартысы дінді
ұстанған.
70 ж. ж. ... кең ... ... ... ... ... ересектердің дінді берік ұстанатындары 8,9%-не әрең
жеткен. Сол ... ... ... да ... 70%-ке ... 8,9% ... ... Тек 19,5% дінді ұстанатынын көрсетті. Дінді ... ... ... үй ... ... жоғары. Зейнеткерлердің 52,9%, үй шаруасындағылардың 53,8% және
мүгедектердің 70% дінге сенеді.
Социологиялық зерттеулер бойынша, Чувашия ... ... ... ... ... Егер онда ... ... алғашқы жылдары жас және
орта жастағы әр он адамның үшеуі дінді ... ... 80 ... ... ... он адамның біреуі дінге жақын болды. Ал 20 ... ... ... ... 97-98%-ке жетті./125/
Осындай жағдай Қазақстанда атеистену процесінің де ... асып ... ... ... ... ... жасы ұлғайған, дінге әбден
берілген адамдар ғана ұстады. Жалпы алғанда, ораза тұтатын ... саны ... 35-40 ... ... ... 80ж.ж. Кеңес халқының 10% жетпейтін аз ғана бөлігі дінді
ұстанушылар болды. /127/.
Осылайша, бұқаралық ... ... ... ... да ... ... ... заңдылығы деп жариялады. /128/.
80 ж.ж. кеңестік әдебиетте, партия жиналыстарында атеизмнің ... зор ... деп ... ... жалпы дағдарысынан діни сенім
санадан мүлдем аластатылды. Ал қоғам дамуының жаңа ... ... жету ... марксизм – ленинизм негізі қалануы мен ... ... ... жеңе ... атеизмді кеңінен тарата келе
діни соқыр сенімдердің орнына социалистік сананы сіңірдік, ғылыми атеистік
дүниетаным ... ... ... ... ... діни ... ... мынаны айтуға тура
келеді. Шіркеудің мемлекетпен ... ... ... де ... ... мемлекетпен біріктірілді, оның идеологиялық ... ... ... ... ... дегеннің атын жамылып атеистерге
үстемдік беріліп, билік тарапынан дінге сенушілерге ұдайы идеологиялық
қысым ... ... ... ... мектептерінде (балабақшаларды қоса алғанда)
партиялық – мемлекеттік ... ... ... сай ... ... қалыптастыру мақсатында оқытылды. Әртүрлі атеистік методикалық
құралдар шығарылып, жаратылыстану - ... ... ... ... ... ағарту жүйесі діннен «жаудың бейнесінң
жасап ... ... ... ... ... ... рухани құндылық ретінде
бағалады. Соңғы кездері философия ғылымында ... ... ... ... деп атап жүр. ... ... басшылығының дінге қатысты саясатының «жылымықты кезің Ұлы
отан соғысы кезінде болғанын айту керек. И.Сталин тұсында ... ... ... ... мемлекетті орталықтандыруда және халықты жауға
қарсы патриотизмге шақыруда үлкен рөл атқарғаны ... Ұлы отан ... ... ... ... өз қазынасынан қаржы бөліп, майданға
А.Невский атындағы әскери самолет эскадрильясын, Д.Донской атындағы танк
колонналарын ... Осы ... 1944ж. ... Орыс ... 150 млн. рубль ақша жұмсады./131/.
Сонымен бірге ҰОС кезінде басқыншылық ... ... ... ... діни ... да ... ҰОС ... фашистер 1670
шіркеу, 237 католик костелін, 69 часовой, 532 ... және 258 ... ... ... партия басшылығының исламға қатысы өзгеше сипат алды. Соңғы
кездегі зерттеуші-исламтанушылар Кеңестік дәуірдегі ... ... ... деп атап жүр. ... ... ... ресми
билікке бағынған. Онда дәстүрлі мұсылмандық ғұрыптарға, шариғатқа шектеу
қойылады. Исламның осындай өзгерген ... Орта ... ... және ... ... ... көрінді. Кеңес билігінің
реформалары (ұжымдастыру, мәдени революция) қоғамның дәстүрлі қатынастар
жүйесін бұзып ... ... ... ... тобы – ... ... жүрді және жоғары таптың материалдық
артықшылықтарын іс жүзінде жойып ... ... ... немесе
коммунистік ислам жағдайында діндарлар қызметі шектелді./133/.
Кеңестік ... ұзақ ... ... ... ... ... обьективті және субьективті алғышарттары жасалып, жаңа
ұрпақты діни сенімнен ада етіп тәрбиелеп, ... ... ... ... ... ... әзірледі./134/.
1970-71ж.ж. ірі өнеркәсіпте істейтіндердің 1,6% діни ... ал 1978 ж. ... өзін ... деп есептеген. Тағы бір
мысал, ... 11 ... ... ... ... ... ... соның ішінде Орта Азияда халықтың 70%
діннен бас тартқан. Халқы дәстүрлі руханияттан ажырап ... ... ... алмайтыны белгілі. 90%-тен астамы түгелдей атеист ... ел ... ... деп ... ... ... діннен бас тартып, атеизм
бұқаралық сипатқа ие болып, «КСРО бірден-бір ... ... ... айтты./136/.
Кеңес мемлекетінің дінге қарсы насихаты діни мекемелерді әлсіретуге
бағытталғаны жоғарыда толығырақ айтылды. Коммунистік ... заңы ... ... ... құру ... дін ... ... ауылдық жердегі сенушілер өз діни сенімдерін сақтап қалды. Олар
рухани дәстүрді берік ұстана білді./137/.
Шет елдіктер Кеңестер еліндегі діни ... ... ... саясат туралы аз
жазған жоқ. Солардың ішінде советолог Баймырза Хайттың Германияда «Кеңестік
Ресейдің Түркістандағы ислам ... ... ... ... ... құнды еңбегі жарыққа шықты. Және оның Бүкіләлемдік ... ... ... ... ... діни ... қалды, мешіттер
мен медреселер жабылуда, исламдық діни өмір заңмен шектелгенң деп шетелде
жазған ... ... ... ... деп ... ... қайсысы
шындық болып отырғанын көріп отырмыз./138/.
Шетелдік зерттеушілер Кеңес дәуіріндегі ислам жағдайын зерттеп,
«Кеңестік ... ... ... ... ... келетін мақалалар
жариялады. Мәселен, «Элиан-Эфферсң журналының бас ... Дж. ... ... ... ... саясатты 3-кезеңге бөледі: 1) 1945ж дейін исламға тіке
(фронтальді) шабуыл;
2) 1945 жылдың ортасынан 80ж.ж. дейінгі исламға қарсы насихат;
3) 80ж.ж. ... Бұл ... ... қолдау және оны пайдалану арқылы
халықаралық аренада бедел жинау;
Атеизмді зерттеушілер оның ... мен ... ... ... ... төңкерісінен бастап, берекесіздік, бытыраңқылық кезеңі
(1925жылға дейін).
2-кезең. 1925 жылдан ... ... ... ... ... ... дейін.
3-кезең. Қазан төңкерісінен ҰОС дейінгі аралық. Бұл кезде халықтың діннен
интенсивті ... ... ... КПСС ХХІІ ... ... мен ... ... кезең ретінде бағаланды. Ал зерттеуші ... ... ... 2 кезеңге : төңкеріске дейін және төңкерістен кейінгі деп
бөледі./140/
50-60 жылдары партияның идеологиялық жұмыстар жүйесінде атеизмнің рөлі
мен орны ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыруда атеистік жұмыстар басты қозғаушы күшке айналды.
Сөйтіп, дін-өткеннің қалдығы, ғылыми дүниетанымнның ... ... ... 1949 жыл мен ... 1966 жылы ... 9025 ... ... ... тарихындағы мемлекет – дін қатынастарының даму барысының ... ... ... ... ... кейінгі он жылдықтан ҰОС дейінгі
аралықта ымырасыз ашық күрес түрінде өрбісе, 60 ... ... ... басшылықтың диаметральды қайшылықты дінге қатысты саясаты
көрінді. 30 ж.ж. Сталиндік репрессия және әкімшілік күштеу ... ... ... ... да ... ... ... етті. Одан кейінгі жағдай,
әрине кеңес мемлекетінің дінге қатысты саясаты «атеистік ... ... ... ... ... бар. Дінге сенушінің рухани ішкі өміріне араласу, діни
саясатта идеологиялық құралды қолдану және жоғары партиялық ... мен ... ... әртүрлі әдістер арқылы күресі
көрініс тапты. /142/.
80 ж. ... ... ... ... ... ... нәтижесінде халықты діннен азат ету толықтай дерлік
іске асырылды. Діни салаға мемлекеттік бақылау жасаған ... ... ... ... ... ОАК ... діни ... жөніндегі
Тұрақты комиссия, КазКСР Министрлер Кеңесі жанындағы діни наным-сенім
істері жөніндегі ... ... ... ... ... жанындағы діни
істер жөніндегі Өкілетті Кеңес. Бұл республикалық органдар ... ... ... ... ... ... мәселелерді әкімшілік
жолмен шешті). 1980ж. діни бірлестіктер ішінде мұсылмандар ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанда тіркелген діни
бірлестіктер – 229. Соның ішінде мұсылман ... – 32, ... діни ... салу ... ... ... табысы кемиді,
ал атеистік насихат партия тарапынан күшейтілді./143/.
Кеңестік дәуірде қоғамды атеистендіру дін бостандығы принциптерін аяққа
басты. ... ... ... ... ... мемлекет тарапынан
бақылауға алынып, әкімшілік-бюрократиялық жолмен тежеп отырды./144/.
Зерттеуші А.З.Арабаджян Кеңес мемлекетінің дінге қатысты ... ашып ... ... «Діндер тарихының маңызы мемлекеттер
тарихынан кем ... Онда тек ... ғана ... ... ... қайшылықты күресі көрініс табады.ң Автордың тұжырымдауынша, 70-
80 ж.ж. ... ... ... дағдарыстың бір себебі –
Жоғары Партиялық Басшылықтың (ЖПБ) (ВПР) ... ... ... ... ... ... ... келіп шығатынын айтады. ЖПБ (ВПР) барлық ... ... ... ... ... әрі ... ... жүргізгенімен әу баста жіберген стратегиялық қателіктері алдынан
шықты. 1917ж. ... ... ... ... гуманистік ғылымды
идеологиялық бағдарлауды қолға алды. Ғасырдан келе жатқан діни сенімді
өздеріне қарсы ... оған ... ... ... ... 80ж.ж. ... ... әрі бағдарлаушы күші КПСС күйреуге ұшырады. ЖПБ (ВПР)
дағдарып, ... құру ... ... ... ... ... ... алды. Халық қайта руханиятқа, ... бет ... ... ... ... рухани салдарына исламтанушы
– зерттеуші Н.Нұртазина өз еңбегінде ерекше тоқталып өтеді. ... ... ... деп атайды. Әрине, бұл жақтау мағынасында
емес, жағымсыз сипатын осылайша дәл тауып көрсетеді. ... ... ... ... ... ... талдап берген. «Дәл осы ... мен ... ... ... аса ... ... ... мен жәдидизм арасындағы айырмашылық жер мен көктей.
Кеңес саясаты патшалық ... ... ... ... ... Бірақ, ұлт
аймақтарындағы жәдидизм идеялары көпшіліктің қолдауына ие ... ... ... алдында және бүкіл әлем алдында ... ... ... көрсетіп алмау үшін большевиктер реформаларды
қолға алып, өзінің өтірік «жәдидизмінң іске асырды. Оның ... ... ... ... ... ... және пролетарлық
надандықтың үшеуінің құбыжық қосындысынан туған келеңсіз құбылыстар тарап,
қасірет дәуірі орнады. ... ... ... ... ... ... тырысты, бірақ ол ... ... ... ... ... ... ... мектепң, «жаңа
қоғамң, «ұлттық автономияң, «жаңа әйелң ... ... ... ... ... шын ... ... емес, құр
сыртқы, дөрекі белгілер мен жалған ұрандарға айналдырды, оның үстіне әрбір
шараны ... ... ... ... ... ... отырды. Сосын
«міне сендердің көксеген автаномияларыңң, «міне, жәдидтер армандаған азат
әйелң, «міне, ескі молдалардан тазарған жаңа ... ... деп ... Шынында, мұндай опасыздық, идеологиялық айлакерлік, ...... ... ... қырғаннан да қиын шығар. Себебі,
оның мәдени – ... ... ... ... ... ... қатты соққы беріп, оның көсемдерін жапппай
қуғын-сүргінге ұшыратты, идеяларын бұрмалап, Ресей мұсылман халықтарына ... ... ... Оның ...... дөрекі жаңашылдық,
дәстүрді,әсіресе дінді қудалап жою, сапалық деңгейі ... ұлт ... үшін ғана ... ... (оның өзін де қолайлы ... ... іс ... ... рухани және экономикалық қанаушылықты
өтірік ұрандармен жауып жасыру. Бірақ, жәдидизм идеялары ұмытылған ... ... бұл ... ... ... ... оған ... бағасын беру
кезек күттірмейтін мәселе. Осы орайда Елбасы ... өз ... ... ... ... тағылым алуға шақырады. Өз еңбегінде
мемлекеттік-партиялық жүйені ... деп ... ... ... ... ... ... мен дінді салыстыра қарастырады:
«тоталитаризм мен дін - ... ... ... ... ... ... ... ұғымдар. Бұл жөніндегі
фактілерден жан түршігеді...
Бірақ, мәселе онда ... ... мәні ... және ... ... ... және ... тұрғыдан сыйыспауында.
Өйткені, бұрын да талай рет атап көрсетілгендей, тоталитаризмнің өзі де дін
сияқты. Дін әлде ... бір ... ... де, ... ... ... құдіретімен байланыстырады. Ал тоталитаризм ... ... және ... ... ... Дін құдайға
жүгінген жерде тоталитаризм балтамен шапқылағандай дөрекі ... ... ... ... иек ... ... ... топтық
мүдделердің жалауын желкілдетеді, дін дәстүрді бетке ұстаған ... ... ... ... ... Тоталитаризмнің «діни
проблеманың шешу тәсілін ... ... ң- деп ... ... ... ... талдайды./147/.
«Халықтың бойындағы діни сезімді аластай отырып, тоталитаризм осымен
қатарлас тағы бір мәселені шешуге – ... ... ... ... ... ... ... үлгілерін тықпалауға тырысты. Діни сенімді осылайша
күшпен аластамайынша, мемлекеттің үйірсек идеологиясын ойдағыдай орнықтыру
мүмкін емес еді.ң-деп, мәселені тағы бір қырынан ... ... ... бұрын болып көрмеген идеологиялық машина 70 жыл бойы
ұлттың ... ... ... ... ... оның ... кесіп-
пішіп шұнтитты да, ортақ бір қалыпқа салып шегендедің- деп зардаптарына
тоқталады./149/.
Президент өзінің «Сындарлы он жылң ... ... ... ... ... атеистік саясаттың ауыр салдарына тағы да назар аударады:
«Қалай дегенмен, кеңестік кезеңдегі Сенім мен ... ... ... ... ... кетпегенін және дінге қарсы өткен ғасырдағы
саясаттың жағымсыз салдары ... күні де ... ... ... атап өткен
жөн.
Ұзақ жылдар бойы мешіттерді, шіркеулерді , әулиелі орындар мен ... ... ... қаусатып-қаңырату жұмыстары, дінге қарсы белсенді
насихаттар мен бүкіл конфессиялық ағым дін ... ... ... ... ... ... жою шаралары коммунизм құрылысымен
қатар жүргізіліп отырды. Кеңес өкіметі тұсында Сенім үшін қудалануды Орта
Азия мен ... ... ... діни ... қалыптасқан ұлттық
мәдениетіне, дәстүрі мен салтына қол сұғу ретінде қабылдап, мұның өзі
жағдайды ... ... деп атап ... ... ... саясатының рухани-идеологиялық салдары
бүгін де ... діни ... ... ... ... ... ескеру қажет.
Қорытынды.
Сонымен, жоғарыдағыларды қорыта келгенде,КСРО-ның мемлекеттік-партиялық
жүйесіндегі дінге түбірімен қарсы атеистік ... ... мен ... ... құрамды бөлігі ретінде кеңестік Қазақстанда да
орталықтағыдай іс ... ... ... көз жеткіздік.
Жалпы, тоталитарлық кеңестік жүйенің өзіндік ерекшеліктері, әсіресе,
пролетариаттың мүддесінен ... ... 2 ... ... ... ... мен ... тұрғыда дінді жоққа шығару, яғни ... ... ... ... орнықтыру үшін осы 2 негізгі мәселені шешу
керек ... Ал ... ... мемлекеттік дәрежеде саясатқа
айналдыруға байланысты, діни қатынастар мен нанымдар ... ... ... ... келді. Марксизм негізіндегі атеизмге
идеологиялық сипат берген большевиктер социализм құрылысының ... - дін деп ... оған ... ... Осы ... айту ... ХІХғ.
ортасында ортағасырлық теологияны сынайтын марксизм негізінен-ғылыми-сыни
бағыт болса, кеңестік ... ... ... ... ... қарсы күресте құралға айналдырылған болатын
1918ж. 23 қаңтардағы ”Шіркеуді мемлекеттен бөлу ... ... ... ... ... қамтамасыз етпеді,керісінше, мемлекеттік атеизмге
жол ашып берді. Қазан ... ... ... ... ғана ... ... халықтың рухани санасына түпкілікті төңкеріс жасады десек те болады.
Осы кезден бастап ... ... ... санасына күштеп және
үгіт-насихаттық тәсілдермен сіңіріле ... ... ... азат ету, ... діни ... жою, яғни ... кеңес өкіметінің басты
идеологиялық бағыт-бағдарына айналды.
Жалпы, дінге қарсы атеистік саясаттың іске ... ... ... ... ... ... Қазан төңкерісінен кейінгі онжылдықта ... ... ... ... ашық ... түрінде өрбісе, 50-60жж.
“жақсару”, яғни коммунистік ... ... ... дінге
қатысты саясаты көрінді. 30 жж. Сталиндік репрессия және әкімшілік ... соң, 40жж. ... ... жаңғыру” қамтамасыз етілді. Одан
кейінгі ... ... ... дінге қатысты саясаты “атеистік
диктат”сипатында болды ... ... ... бар. ... 70ж.ж. ... ... ... толық орнап, КСРО-әлемдегі бірден-
бір атеистік ел ретінде қалыптастырылды.Қазан төңкерісіне ... ... ... ... ... 50-60жж. атеистік саясат нәтижесінде нәтижесінде
халықтың 90%-нен ... ... ... ... алғашқыда
репрессиялық түрде жүргізіліп отырса, кейін идеологиялық-насихаттық, ғылыми-
материалистік дейтін сипатқа ауысты. Айта кету ... 30жж. ... ... ... қоса, тек діни сенімі үшін де жазықсыз қудаланған
мыңдаған тағдырлар тарихымыздың ... ... ... еске алуымыз
керек қой деп ойлаймыз.
КСРО-ның, соның ішінде кеңестік Қазақстандағы діни жағдай туралы ... ... ... ... ... атеизм де халықтың
еркінен тыс мемлекетпен біріктірілді. Сөйтіп,атеизм ... ... ... ... партия мұсылман дініне қатысты қатаң саясат ұстанды, ... де ... ... ... ... ... көрініс тапты.
Тоталитарлық жүйенің ауыр зардаптарының біріне атеистік саясат нәтижесінде
халықтың рухани-идеологиялық тұрғыда атеистендірілуі жатады. Соның ... діни ... анық ... ... ... ... посткеңестік
аймақтарда әртүрлі бейресми және дәстүрлі емес діни ... ... ... ... ... ... Сондықтан мұндай сыртқы
діни факторларға дәстүрлі руханияты және діні берік ел ғана оған ... ... деп ... ... ... байланысы да осында жатса керек.
Сонымен, ойымызды түйіндеп айтсақ, ХХғ. басында ... дін ... ... ... ... шынында, жұртты ғасырлық дәстүрінен,
руханияты мен дінінен аулақ ... Діни ... ... ... ... ... ... қазақ халқы рухани құндылықтарын,
төлтума мәдениеті мен ... ... ... ... ... Дініне берік,
тарихымен қуатты халықтың іргесі кең, тұғыры биік болмақ.
Сондықтан да, тарих ... ... осы ... ... ... әдебиеттер мен деректер тізімі.
1.Н.Назарбаев. Тарих толқынында.А.Атамұра. 1999. 202 бет.
2.Марешаль Ш.Л. Избранные произведения. М.Госполитиздат. 1955.
800стр.
3.Канэтти.Э. Масса и власть. М.Маргинем. 1997, 528стр; ... и ... ... в ... ... М, Из Сретенского
монастыра. 1997, 64стр; МчедловМ.П. Политика и ... М, ... ... в ... современного политического мышления.((
Мусульманские страны. Религия и политика.(70-80-е годы.) М,Наука, 1991,
183стр; ... ... ... ... и религия.Религиозные организации и политическая структура
общества. М,1974; Яблоков.И.Н. Религия: сущность явления. М,Знание,1982,
64стр; Шехтерман.Е.И. Религия и политика. А-А, 1970, ... ... ... ... М, ... ... Избранные произведения. В 4-х томах. М,1962.
6.Луначарский.А.В. Об атеизме и религии. М, ... ... ... ... ... ... религия, атеизм. Киев. 1983.
9.Клочков.В.В. Социалистическое государсво, право и религиозные
организации. М, ... ... ... совести. 1983, 76стр.
11.Круглов.А.А. Свобода совести. Минск, 1986.
12.Розенбаум.Ю.А. Советское государство и ... М, ... ... ... ... о ... ... М, 1983.
14.Савельев.В.Н. Свободе совести: история и теория. М, Высшая
школа.1991,144стр.
15.Барменков.А.И. ... ... в ... М, ... ... в СССР. Казань, 1991; Андрианов.Н.П. Атеизм в
развитом социалистическом обществе. М, Политиздат, 1980; Куроедов.В.А.
Религия и церковь в ... ... М, 1984; ... ... от ... и школы от церкви в СССР(1917-1919г). М, 1958;
Коновалов.Б.Н. Атеистическое воспитание на современном этапе. М, 1977;
Воронцов.Г.В. Массовой атеизм: становление и ... ... ... ... және ... ... А, Мектеп, 1972;
Тоқбергенов.А. Жастарға ғылыми-атеистік тәрбие беру. А, Мектеп, 1987;
Ақназаров.Х.З. Ғылыми атеизм ... А, ... ... ... духовности: Религия и атеизм.М, Наука, Изд фирма
Вост ... 1993; ... ... ... научного атеизма
в теории и политике КПСС. Л, 1980; ... ... ... и ... М, ... 1990; ... ... 1981; Фурман.Д.Е. Религия, атеизм, перестройка.((На пути к
свободе совести. Стр 29-71. (Сост и общ ред Фурман Д.Е. и о.
Марка(Смирнова). М, ... 1989; ... ... и ... ... ... М, Луч, ... Атеизм, религия, личность. А-А, Казахстан, 1990.
20.Струве.Н. Христиане в СССР. Париж, 1963.
21.Кривец.Е.А. Ислам в Центральной Азии. М, Леном, ... ... в ... ... этничность и общество.
Стратегический исслед институт при Президента РК. А, 1998.
23.Нұртазина.Н. Қазақ мәдениеті және Ислам.(тарихи-мәдениеттанулық
зерттеу.). А, ... ... ... ... ... в ... ... ежемесячный журнал). 1996, №2, стр 67-71.
25.Төлендиева.М. Дінге қарсы қарбалас саясат.((Заң журналы.1999. №1. ... ... ... діни ... ... 1999. 27қаңтар.
16.Маркс.К, Энгельс. Ф, Ленин.В.И. О религии. 2-е изд. М, 1983; ... ... ... и ... ... произведений, писем и других
материалов. М, 1980; Полное собрание сочинений. В 55-х т. м, ... ... и ... Полн собр соч. том12; Об отношении рабочей
партии к религии. Том 17; Государство и религия.том 23; Духовенство и
политика. Том 22; ... и ... О ... М, ... ... ... ... 2-х т.М, 1957. Том 1.
28. КПСС в ... и ... ... пленумов ЦК. М, 1970, 1972. 6-
томах.
29.Материалы Пленума ЦК ... ... 1983; ... ... КПСС.
М, 1986.
30. ҚР ОМА. 81, 789, 1711 қорлар; ҚР ПА. 141, 708 ... ... о ... и ... М, ... ... О религии и церкви. Сборник высказываний классиков марксизма-ленинизма,
документов КПСС и ... ... М, ... Православная церковь в Советское время (1917-1991): Материалы и
документы по истории ... ... ... и ... М, 1995, кн ... религиозное влияние ислама. Сб док-в и материалов.(Из опыта
Компартии Каз-на) 1917г начало 1930г. А-А, 1990.
35.Атеистический словарь. М,Политиздат, 1985, ... ... ... 3-том. 632 бет.
37.Ленин.В.И. Шығармалар. 31том. 320 бет
38.Ленин.В.И. Сочинение. том 10, стр 71-72.
39.Ленин.В.И. Соч. том 15. Стр ... Соч. том 10. Стр ... пен ... Дін ... А, 1956, ... Соч. том 12. Стр ... ... партияның дінге көзқарасы. Қазмембас, А. 1958. 5-
бет.
44.Ленин.В.И. Шығармалар. 10-том. ... ... ... ... 416-бет.
47.Об ошибках среди трудящихся в научно-атеистической пропаганде.(( Правда.
10 ноября 1954г.
48.Баскин.М.П. Материализм және дін. А, Қазмембас, 1956, 48-54 бб.
49.Ақназаров.Х.З. Ғылыми ... ... ... ... арналған
оқу құралы.). А, Мектеп, 1968, 6-бет.
50.Блақбаев.З. Дін және мораль. А, Қазақстан, 1973, 78-бет.
51.Лауренайтис.Ф.К. По ... даты и ... ... ... о свободе
совести. ((Вопросы истории КПСС. 1983. №4, стр 73-76.
52.КПСС в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК. М,
1970, том 2стр ... в ... том 1, ... ... и ... ... о религии и церкви.
М, Политиздат, 1959, стр 59.
55.Материалы ХХІV Съезда ... М, 1972, стр ... ... СНК ... ко всем ... мусульманам России и Востока.
Декреты Советской власти. М, том 1, 1957, стр 273.
57.Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и ... ... и ... ЦК ... М, ... 1983, том
2.стр 237.
58.Преодолевая религиозного влияния ислама. Сб док-в. А-А, 1990. 89-97.
59.О религии и ... (Сб ... М, 1981, стр ... ... А, ... 1999, ... ... Взаимодействие религиозного и этнического в казахской
духовной культуре.(Философско-религиоведческий анализ) автореферат на
соиск. ... ... ... ... А, 1999, стр ... ... и роль религии в процессе становления гражданского
общества РК. Автореферат на соиск. уч.ст. ... ... ... стр 9-12.
64.Декреты Советской власти. М, 1957, том 1, стр 370-376.
65.История Русской православной церкви (1917-1990). Учебник для
православных ... ... М, ... 1994, стр ... стр ... ... ... қарбалас саясат. ((Заң журналы. 1999, №1, 56-
бет.
68.Витторио Мессори Черные страницы церкви. Г. Караганда. 1998, стр 62.
69.Ермаков.Е, Микульский.Д. ... в ... и ... ... М, Фонд ... стр ... обращения СНК РКФСР ко всем трудящимся мусульманам России и Востока.
Декреты Советской ... М, 1957, том 1, стр ... ... ... ... ... журн. 1999, №1, 58-бет.
72.Русская Православная церковь в Советское время (1917-1991) Материалы и
док-ты… кн 1, стр ... ... ... діни ... ((Заң ... 27 қаңтар.
74.Ермаков.И, Микульский.Д.Ислам в России… стр ... ОМА. 81 қор, 4 ... 15 іс, 102 ... ОМА. 789 қор, ... 29 іс, 9 ... ПА. 141 қор, 1 тізбе, 12819 ... ОМА. 1711 қор, 1 ... 81 іс, 2-35 ... К массовому атеизму. М, Наука, 1974, стр 67.
80.Бабинов.Ю.А. Государственно-церковные отношения в СССР: история и
современность. Симферополь Таврия, 1991, стр 42.
81.Атеизм и ... ... и ... (Алексеев.В.А, Алимов.Р.К,
Барашенков.В.С и др.) М, Политиздат, 1988, стр 91.
82.Атеизм и ... в ... ... ... ... ... М, 1990, стр ... безбожие в СССР за 15 лет. М, 1932, стр ... ... ... и атеистическое воспитании. Справочник для партийного
актива и организаторов атеистической работы. Изд ... ... 1974, стр ... ... ... ... становления и развитие. Лениздат, 1983,
стр 144.
86. Большевик. 1937. №4, стр ... ... ... М, Изд ... ... 1982, ... ПА. 811 қор, 4 ... 16 іс.
89.Мень.А. Религия, культ личности и секулярное государство.(Заметки
историка религии.) ((На пути к свободе совести.(Сост и общ ред Фурмана Д.Е
и о ... М, ... 1989, стр ... ... к Молотова для членов Политбюро ЦК РКП(б) 19 марта.
1922 года.((Известия ЦК КПСС. 1990, №4, стр 192.
91.Исқақов.М, Нұрмағамбетов.К. Атеистке ... А, ... ... ... ... ... и развитие Лениздат, 1983,
стр 68.
93.О религии и церкви. Стр 63-64.
94.Ленин.В.И. Полн собр соч… том 54, стр ... ... ... одан әрі ... ... КПСС ОК ... ... қаулысы. –КПСС қарарлары. 13 том. А, Қазақстан, 1982. 393-бет.
96.О религии и церкви… стр 104.
97. Совет Одағы Коммунистік партиясының ... А, ... 1986, ... КПСС ОК партияның ХХІІ съезіне есепті баяндамасы. А,
Қазмембас, 1961, 141-142бб.
99.КПСС ОК Пленумының материалдары. июнь.(1983) А, 1983, 7-бет
100.Сонда. 72-бет.
101.КПСС ХХІІ ... ... А, 1981, ... ... воспитания. ((Наука и религия. 1971. №10. Стр 6.
103.Данильченко.Р.Н. Атеистическое воспитание- важнейший фактор утверждения
коммунистической морали. М, Знание, 1987, стр ... и ... Об ... ... и ... М, 1971, стр ... ... конференцияларының және ОК пленумдарының қарарлары
мен шешімдері. 6-том, 1941-1954, А, Қазақстан, 1973, 536-б.
106.ҚР ПА. 708 қор, 27 тізбе, 154 іс, 87 ... ... ... бет.
108.Сонда. 540 –б.
109.КПСС ХІІ съезі және идеологиялық жұмыстың мәселелері. А, 1962, 47-бет.
110.ҚР ОМА: 1711 қор, 1 тізбе, 56 іс, 34-40 ... Дін- ... ... ... А, 1966, 28 бет.
112.
Правда. №315. 1954, 11ноябрь.
113.ҚР ПА, 708 қор, 27 ... 154 іс, ... ... 2, 97 ... 1983, №20, стр ... ... жас. 1970, 9-10 қазан.
116.Тоқбергенов.А. Жастарға ғылыми-атеистік тәрбие беру. А, Мектеп, 1987.
111 бет.
117.Нұрмағамбетов.К. Жастар және ислам. А,Қазақстан, 1976, 32 ... и ... М, 1971. Стр ... ... ... ... партиясы ОК партияның ХХІІ съезіне
есепті баяндамасы.А, Қазмембас ,1961, 141-142 бб.
120.Кунаев.Д.А. Отчет докл ЦК. Компартии Казахстана. Хvсъезд Компартии Каз-
на. А-А, 1981, стр ... ... ... 1981, ... ... Востока. Унив-т Книжный дом.М, 1998, стр
13-15.
123.Шехтерман.Е.И. Человек, религия, атеизм. Изд Казахстан, А-А, 1975, стр
160
124.Окулов.А.Ф. Ленинское ... ... и ... Изд ... ры. М,1986, стр 71.
125.Глазами социолога. ((Наука и религия. 1981, №10. Стр ... ... және ... ... .А,Қазақстан, 1985, 15 бет.
127.Барменков.А.И. Свобода совести в СССР. М, 1970, стр 179.
128.Воронцов.Г.В. Массовый атеизм… стр180.
129.Шехтерман.Е И.Человек,религия, атеизм. А, Казахстан, 1975, стр ... в ... и ... Под ред ... Юнити, М, 2000,
стр 11-12.
131.Харчев.К. Гарантии свободы.(( Наука и ... 1987, №2, стр ... и ... 1987. №8, стр ... Ислам в Центральной Азии.М, Леном, 1999, стр 105-107.
134.Андрианов.И.П. ... в ... ... ... Лениздат,
1980, стр 8.
135.Проблемы атеистического воспитания. Л , 1974, стр 119.
136.Григорьян.М.М. Курс лекций по истории ... М, ... 1974, стр ... в ... М.В. ... и др. М, ... 2001, ... Ахмедов.А. Ислам в современной идейно-политической борьбе. М,
Политиздат. 1985, стр ... Путь к ... М, 1965, стр ... ... и проблемы атеизма. М-Л, 1926, стр 608.
141.Одинцов.М.И. Государство и церковь в России ХХ век. М, Луч, 1994, ... да ... Стр ... ... Ислам в Казахстане: история, этничность и общество.
Стратегический исслед. Инст-т при Президента РК А, 1998, стр 55.
144.Бұл да сонда. Стр ... ... ... ... и атеизм. М, Наука, 1993,
стр 25-30.
146.Нұртазина.Н. Қазақ мәдениеті және Ислам.(тарихи-мәдениеттанулық
зерттеу.) А, 2002, 180-181 ... ... ... ... А, ... 1999, 233 ... 234 ... Сонда. 291 бет.
150.Назарбаев.Н Сындарлы он жыл. А, Атамұра, 2003, 88-89 беттер.

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 40 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1945 -1980 жылдардағы ксро6 бет
1945-1980 жылдардағы КСРО45 бет
1950 - 1980 жылдардағы КСРО-ның халықаралық қатынастар жүйесіндегі Үндістанмен байланысы61 бет
Delphi-дегі сервер компоненттері40 бет
MS Excel - дегі формулар мен функциялары7 бет
«АСЫЛ МҰРА» Қазақтың аса көрнекті композиторы, қоғам қайраткері, КСРО халық артисі Мұқан Төлебаевтың туғанына 100 жыл (1913-1960 ж.) Лекция25 бет
«Казахцемент» ЖШС-дегі ақша қаражатының есебі мен есеп айырысу есебі79 бет
«КАЗОЙЛСЕРВИС» жшс-дегі іс-тәжірибе бойынша есеп беру43 бет
«Локомотив-2030» ЖШС-дегі локомотивтік бригадалардың локомотив машинисттер мен нұсқаушы-машинисттердің беделін көтеру іс шаралары9 бет
«ОЙЛСТРОЙСЕРВИС» ЖШС-ДЕГІ іс-тәжірибе бойынша есеп беру92 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь