Көктүріктер мемлекетінің іргесін қалаған тайпалар жүйесі

Тарихта алғаш рет түрік атауымен мемлекет құрған Көк түріктер, осы ерекшелігімен тарихта маңызды орын алады. Тарихта шамамен екі жүз жылға жуық өмір сүрген Көк түріктердегі тайпа жүйесі, ғасырлар бойы зерттеліп бүгінгі Түркі әлеміне бір көпір болғаны белгілі. Бүгінгі тақырыбымыз да Көк түріктердің тарихындағы әртүрлі аттармен, ұйымдармен белгілі болған тайпалардың композициясы болмақ. Бұл композиция, басқаша айтсақ тайпалардың ыдырауы мен әрекеттенуі Көк түрік мемлекетінің 744 жылы құлағанынан кейін де жалғасып, тіпті көш кездерінде де маңызды рөл ойнаған.
Көк түрік мемлекетінің іргесін қалаған A-shih-na (Ашина) әулеті болатын (1). Бұл мемлекет егемендік алып құрылғаннан кейін 941 жылға дейін, жойылғанға дейін сол тайпадан шыққан бектер тарапынан басқарылып келді (2). Осы кезде әйгілі уәзір Тоныкөктің A-shih-te әулеті болатын. Бұл тайпа 620 жылдары II-ші Көк түрік мемлекетінің құрылуында маңызды рөл атқарды. Алайда, Тоныкөктен кейін (шамамен 725 жылдар) A-shih-te тайпасы туралы ешқандай мәлімет жоқ. Сондықтан A-shih-na бірден-бір басқарушы болып табылады. Жалпы бұлар туралы басқаруды A-shih-na әулетінің қолға алуына хақ беретін каризматикалык аңыздар да бар (3). Осыдан кейін 542 жылы тарих сахнасына шығып, 545 жылы Қытайдағы Батыс Вэй (Wei) мемлекеті тарапынан ресми танылған Көк түріктер төлес тайпаларын бағындырғаннан кейін ғана өз бағымсыздықтарын қорғай алатын жағдайға жетті. Ал бұдан бұрын түбірі Hsien-pi – ден келетін жуан-жуандарға вассал еді және Алтай тауларының оңтүстік етегінде теміршілікпен айналысатын. Төлестердің жуан-жуандарға шапқыншылығының алдын алған Көк түріктер, олардың 50 мың отбасын (кейбір деректерде 50 мың адам немесе 50 мың отбасы) өздеріне
        
        КӨКТҮРІКТЕР МЕМЛЕКЕТІНІҢ ІРГЕСІН ҚАЛАҒАН ТАЙПАЛАР ЖҮЙЕСІ
Ахмет Ташағыл
Мимар Синан университеті, Анкара қ.,Түркия
Тарихта алғаш рет түрік атауымен ... ... Көк ... ... ... ... орын ... Тарихта шамамен екі жүз жылға
жуық өмір сүрген Көк түріктердегі тайпа жүйесі, ... бойы ... ... әлеміне бір көпір болғаны белгілі. Бүгінгі тақырыбымыз да ... ... ... ... ... ... болған
тайпалардың композициясы болмақ. Бұл композиция, басқаша айтсақ тайпалардың
ыдырауы мен әрекеттенуі Көк түрік мемлекетінің 744 жылы ... ... ... тіпті көш кездерінде де маңызды рөл ойнаған.
Көк түрік мемлекетінің іргесін қалаған A-shih-na (Ашина) әулеті болатын
(1). Бұл мемлекет ... алып ... ... 941 ... ... ... сол тайпадан шыққан бектер тарапынан басқарылып келді (2).
Осы кезде әйгілі уәзір Тоныкөктің A-shih-te әулеті болатын. Бұл тайпа ... II-ші Көк ... ... ... ... рөл ... ... кейін (шамамен 725 жылдар) A-shih-te тайпасы ... ... жоқ. ... ... бірден-бір басқарушы болып
табылады. Жалпы бұлар туралы басқаруды A-shih-na ... ... ... хақ
беретін каризматикалык аңыздар да бар (3). ... ... 542 жылы ... ... 545 жылы ... Батыс Вэй (Wei) мемлекеті тарапынан
ресми танылған Көк түріктер төлес тайпаларын бағындырғаннан ... ғана ... ... ... жағдайға жетті. Ал бұдан бұрын түбірі Hsien-
pi – ден келетін жуан-жуандарға вассал еді және ... ... ... ... ... ... жуан-жуандарға
шапқыншылығының алдын алған Көк түріктер, олардың 50 мың ... ... 50 мың адам ... 50 мың ... өздеріне бағындырды, осыдан
кейін де бағымсыздыққа қарсы күш арта түсті.
Төлес немесе Төлес тайпалары кім?
Деректерде төлес аты “барлық ... ... ... ... көрсетілген.
Одан көне дәуірлерге көз жүгіртсек Ғұндар дәуіріндегі Ting-ling-дер,
олардан ... ... /б.з. 3- ... ... ... ... Яғни, Орта Азиядағы бүкіл тайпалар Ұлы Ғұн дәуірінде ... ... - ... мемлекеті дәуірінде Као-сһ-е (Қаңлы), Көк
түріктер пайда болғаннан кейін төлестер болып аталған. Негізінде Suei ... Pei Shih ... ... ... орны ... ... таралуына қарасақ төлес тайпалары бес аймаққа жерлескен:
Бірінші ... ... ... ... ... ... Вей-хо
(Wei-ho) Байырку (Pa-ye-ku), Фу-ло (Fu-lo) тапалары жасаған Тола өзенінің
солтүстігі болып табылады. Бұл бес тайпа ... ... ... ... ... ... ... (T’u-jo-ho), хун (Hun), ху-хсие (Hu-
hsie), су-чие (Ssu-chie) сияқты кіші тайпалармен қосылып ... мың ... ... ... ... ... Хамидің (I-wu) батысы, Карашардың солтүстігі ... ... ... Бұл жерде чи-пи (Ch’i-pi), пу-ло-чихи и - ших
(P’u-lo-chihi I-shih), су-по ... ... (Na-ho), ... ... ... ... ... (Yu-ni-huan) және басқа да кіші ... ... да ... ... жуық ... ... ... Олардың кейбір
тайпалары егіншілікпен айналысатын. Бұл түріктердің ... ... ... ... ... ... Алтай тауларының оңтүстік батысында еді. Бұл аймақтағы
Сир Тардуш (Sir Tarduş ... ... ... ... (Ta-
ch’i) лермен басқаларының да он мыңнан аса әскерлері болатын.
Төртінші аймақ, Самарқанд яғни, Мәуереннахрдың солтүстігі Сырдария ... ... Арис (A-te) ... ... болды. Бұл аймақтағы хо-чие (Ho-
chie), по-ху (Po-hu), пи-кан ... ... ... ... ... ... (Ho-ts’o-su), па-йе-вэй (Pa-ye-wei), хо-та (Ho-ta) лардың да
отыз мыңдық әскері болатын.
Бесінші ... ... ... ... (Te-I Hai) ... еді. ... ... мие -қу (mie-ts`u), луң-ху (Lung-hu) тайпаларының
барлығы төлестерге ... ... ... огур тайпалары да бар.
Төлестердің алтыншы тобы Византияның (Fu-lin) ... ... ... ... алан (A-lan), пей-жу-чо-ли (Pei-ju-Chiou-li),
фу-вен-хун (Fu-wen-hun)дар ... ... саны ... мыңға жуық.
Барлығының түбірі түрік емес (мыс.: аландар иран тектес) көпшілігі ... ... ... ... ... тайпалары екендігі айтылады.
Көрініп отырғандай жоғарыдағы таралу шығыстан батысқа қарай ... ... ... ... Тола ... шығысындағы Керулен бойы болса, ең батыс
жағы Кавказдың солтүстігі болып отыр. Тіпті Қаратеңіздің солтүстігі де ... ... ... бұл ... ... ... мәліметтері
жеткіліксіз болып отыр.
Оңтүстік Сібірдегі қырғыздардан басталатын курынан (kurınan), тупо ... ... ... және ... ... айтылмағандығы қызық.
Деректердін жетіспеушілігімен бірге, Сібір өлкесінің өзгеше ... ... ж. ... Көк ... бағынған төлес тайпалары жөнінде одан
кейінгі кезеңдерде ешқандай мағлұмат жоқ. Тек 603 ж. ... Көк ... ... ... ... ... төлес тайпаларының да
таралғандығы айтылады.
Бұдан кейін Батыс Көк ... ... Чуло ... ... ... малдарына қол сұққандығы, тіпті сир тардуштардың көтеріліс
жасау ықтималынан сескеніп олардың жүзден аса ... ... ... бұл ... ... ... басқарушылығына
шыдамы жетпеген Чи-пи (Ch`i-pi) шайнасы көтеріліс жасап ... ... ... ... сир ... да қатысты. Осылайша Чинилер мен
Сир Тардуштардың алған егемендігі ұзаққа бармады. ... ... ... Көк ... бағынды. Шығыстағы ... алты ... ... ... ... ... Шығыс Көк
Түріктерге бағынады. Барлық батыстағылар 621 ж. ... Тунг ... ... ж. ... Көк ... маңызды кезеңі болып табылады. Бұл кезең
мемлекеттің әлсіз кезі еді және сир тардушлар, байыркулар, ... ... ... ... ... ... ... төлес атауы қолданылмады.
Жоғарыда аты аталған тайпалар бір-бірімен сол аттарымен ... ... де ... таныла бастады. Ал Төлестер Байкал көлінің батысында
кішкене бір тайпа болып моңғолдарға дейін ... (Tooles) ... осы ... ... ... ... ... атымен Оңтүстік Сібірде
мекендеді.
Сир Тардушлар VII ... ... ... ... ең мықты
тайпасы ретінде тарих сахнасында ... рөл ... ... ... ... ... ... 10 мың әскерлік күші
бар Сир Тардуштардың саны кейін келе 70 мың ... ... ... ... ... олар ... ... (яғни тоғыз оғыздар) лидері
ретінде көрінеді.
628 ж. бастап ... ... ... ... Сир ... ... 603 ж.
орынсыз, әділетсіз салықтар жинап, бірнеше жүздердің басшыларын дарға
асқан.
Батыс Көк ... ... ... (Ch`u-lo) ауыр жеңіліске ұшыратты.
628 ж. Тунг (T`ung) Ябгу қаған басшылығындағы Батыс ... ... ... ... Инан (603 ж. жеңіске жеткен басшылары
Ишихпоның (I`-shih-po) немересі) 70 мың отбасылық әулетімен ... Көк ... ... Ил ... (Chie-li) Hsel-li)-ға тізе бүкті. Алайда
көп ұзамай бұл ... ... ... ... ... болған саяси
бостықтың орнын Сир тардуштардың басшылығы толтырды. Негізінде ... ... ... ... ... оған «Шығыс Көк Түріктерден қарсы мүдде
іздеген Қытайдағы Таң ... ... ... ... ... ... болып өз қағандықтарын алға тартты. Сир тардуштар 641 ж. ... ... 630 ж. ... Көк ... құлауымен Қытайға жөнелген
түріктердің кері қайтарылуы кезінде Сир ... Көк ... ... де соғысты. Бастапқы соғыстарда жеңіске жеткен Сир тердуштар
басшысы қайтыс болған соң тақты бөлісе ... екі ұлы ... ... ж. ... ... ... Тупо, Байырку, Толанко, Ху-шие, Амие (Эдиз) Чипи, Басмик,
Курыкан, Қырғыз, Хун, ... және ... 646, 647, 648 ... Таң ... ... келіп, бір-бір қытай атағымен бірге әскери
шен берілді. Осыдан кейін Орта Азияда Қытай басымдығы бас ... ... Көк ... ... 635 ... ... ... кезінде
тарих сахнасына шықты. Осыдан кейін түркіштердің Батыс Көк Түріктерден
шыққандығы белгілі. 634 ж. ... ... ... өз ... он ... ... ... бір-бір оқтан беріп, оларға Он Шад пен Он Оқ ... ... Бес ... ... кейін бес тайпаға бес-туо-лу аты, қалған
бесеуіне де ну-ших-пи аты берілді. Бес туо-лу ... ... ... ... өзеннің шығысында құрылды. Оң жақ тобын құрайтын ну-ших-
пилер де Тоқмақтың батысында құрылды. Бұл ... ... ... он ... ... ие ... Бес ... тайпаларының арасындағы туркеш аты
кейіннен барлық он оқ тайпаларының атына ... ... ... ... ... ... ... (Pu-ku-
chen) көлі жағалауынан көрінді. Алай да бұл жер олардың алғашқы ата-мекені
болмауы да мүмкін. Дегенмен, ... 30 ж. ... ... ... ... ж. бастап Шығыс Көк Түріктердің жеріндегі тайпаларында үлкен
қорғаныс болды. Ол ... ... Көк ... ... Тунг ... ... Сир ... ең мықтысы. Сир тардуштар Тунг ... ... ... Көк ... ... көш ... оларға бағынды.
Осылайша Тәңірі тауларының солтүстік жері босады. Қарлұқтардың күшіне ... ... ... ... ... тізімінде көрсетілмейді, олар Көк Түрік әулетіне
жақын екендігі айтылады.
627 жылы ... Көк ... ... ... Тунг ... көтеріліс
жасаған қарлұқтар, олардың күйреуіне себеп болды.
626 жылы Шығыс Көк Түрік мемлекетінің құлауы кезеңінде орын алған Тоғыз
Оғыз термині, Төлес ... Тола ... ... ... ... ... яғни Шығыс Көк Түріктердің территориясының шығыс бөлігінде
мекендеген халықтың деректердегі атауы ... ... ... ... ... ... Пуку ... Хун (Hun), Байырку (Bayirku), Тонра (Tonra
(T`ung-lo), Су-чи (Ssu-cshie (Izgil), Чи-пи (Ch`-i-pi), А-пу-се (A-pu-sse),
Ку-лун-ву-ку (Ku-lun-wu-ku), Эдиз (Ediz ... жылы Көк ... ... ... бағымсыздыққа қарсы күрес
барысында Тоғыз Оғыздармен де ... ... ... ... да Орхон жазбаларында Тоғыз Оғыздармен Көк Түріктердің ... көп ... ... Көк ... ... кезінде Төлес, Сир тардуш, Түркеш,
Қарлұқ, Қырғыз, Тоғыз Оғыз, Оғыз тайпалары тарих сахнасынан көрінеді және
түрік ... ... рөл ... ... 603 ... кейін Төлес
атауының қолданыстан шығуы бірнеше кіші ... ... ... ... ... қарым-қатынастарда, әлеуметтік ... ... ... ... тайпалар екендігі көрініп отыр. Мемлекетті құру
барысында Бумын, Төлес тайпаларының 50 мың ... ... ... кейін, осы күшке сеніп, бағымсыздық ... ... қол ... ... ішкі ... кезінде мемлекеттің басты
тірегі болып табылатын тайпалар көтерілістер жасап осы қайшылықтардың
артуына жол ашып ... ... ... ... ... ... себепсіз жасалған соғыстар олардың көтеріліс жасауына ... ... ... ... ... ... тынышсыздық шығаратын
кездері де өте жиі болатыны соншалық, ... ... ... ... Біз ... Көк түрік мемелекеті Ұйғыр, Басмил, Қарлұқ
тайпаларының ортақ қозғалысының нәтижесінде құлады.
Төлес атауы тек ғана ... ... емес еді. Бұл ... ... ... ... ... бойынша барлық тайпалардың жалпы атауы болып
табылады. Ал осы ... аты ... одан ... ... ... апарады.
Ұлы Ғұн мемлекеті заманында Тиң-лиң (Ting-ling), Ке-кун (Ke-k’un), Қырғыз
(Kirgiz), Хо-чие ... ... ... ... ... ... ... Алтай тауларынан Орал тауларына қарай ұзайтын аймақта
мекендеген ... бір ... ... ... заманымыздың 2
ғасырынан кейін олардың орнына Као-че (Kao-ch’e (Kanglı), яғни ... ... ... ... ... да ... сияқты үлкен тайпа
болатын. Као-че (Kao-ch’e (Kanglı) аты ... ... ... ... ... ... де 603 ... дейін осылай өмір сүрді.
Осы кезде Батыс және Шығыс Көк ... ... ... ... ... ... Енді тайпа ретінде емес тармақ – тармақ болып
бөлініп шыға бастады. ... ең ... Сир ... ... Олар ... ... жерінде, яғни Қырғызстан мен Қазақстан территорияларында 634 жылы
Он Оқ құрылымы пайда ... Бұл ... ... Түркеш атына ие болып
осыдан кейін келетін Оғыздардың ... ... ал 766 ... ... ... деп ... ... және Осман империяларын құрған Оғыз Түріктері
осылар болатын. Қарлұқ, Көк Түрік, ... ... ... өмір ... кейін өз еріктерімен әрекет жасай бастады. ... ... ... рөл ... (17). ... Ферғана (Өзбекстан және
Қырғызстан) жерін ... ... ... қолданып келеді. Тоғыз
Оғыздар шығыста отырғандықтан ... ... ... ... ... 840 жылы Ұлы Ұйғыр мемлекеті құлағаннан кейін ... бір ... ... ... бір ... де ... аймағына келіп Қараханидтерге
қосылды. Ал қырғыздар бұрыннан ... ... ... Бұлар 1700
жылдарға дейін осылайша жасады. Ал одан кейін ойраттардың күштеуімен ... ... ... таңдағы күйлеріне айналды. Ұйғырлар, ... ... ... ... ... ... Олар Тоғыз
Оғыздардан кейін өз ... ... Ал ... ... кейін бір
бөлігі Қытайға, бір бөлігі Тұрпанға кетті.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абайдың «желсіз түнде жарық ай» өлеңінің аудармасы жайында3 бет
Алматы қаласының аумағындағы археологиялық ескерткіштер4 бет
Балқаш қалалық әкімшілік сайтына қоршаған ортаны қорғау туралы дерек8 бет
Мағжан Жұмабаевтың өмір жолы4 бет
Ортағасырлық Сауран қаласы – туристік нысан ретінде7 бет
Қазақстан флорасының (соның ішінде дәрілік шөптер) және фаунасының жағдайына қоршаған ортының әсері10 бет
Ұлы даланың астаналары8 бет
Аллаға иман 8 бет
Жер салығына жалпы сипаттама және оның құрылу ерекшеліктері12 бет
Павлодар қаласындағы элиталық жаңа үлгідегі 6 қабатты қонақ үй17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь