Көктүріктер мемлекетінің іргесін қалаған тайпалар жүйесі


Тарихта алғаш рет түрік атауымен мемлекет құрған Көк түріктер, осы ерекшелігімен тарихта маңызды орын алады. Тарихта шамамен екі жүз жылға жуық өмір сүрген Көк түріктердегі тайпа жүйесі, ғасырлар бойы зерттеліп бүгінгі Түркі әлеміне бір көпір болғаны белгілі. Бүгінгі тақырыбымыз да Көк түріктердің тарихындағы әртүрлі аттармен, ұйымдармен белгілі болған тайпалардың композициясы болмақ. Бұл композиция, басқаша айтсақ тайпалардың ыдырауы мен әрекеттенуі Көк түрік мемлекетінің 744 жылы құлағанынан кейін де жалғасып, тіпті көш кездерінде де маңызды рөл ойнаған.
Көк түрік мемлекетінің іргесін қалаған A-shih-na (Ашина) әулеті болатын (1). Бұл мемлекет егемендік алып құрылғаннан кейін 941 жылға дейін, жойылғанға дейін сол тайпадан шыққан бектер тарапынан басқарылып келді (2). Осы кезде әйгілі уәзір Тоныкөктің A-shih-te әулеті болатын. Бұл тайпа 620 жылдары II-ші Көк түрік мемлекетінің құрылуында маңызды рөл атқарды. Алайда, Тоныкөктен кейін (шамамен 725 жылдар) A-shih-te тайпасы туралы ешқандай мәлімет жоқ. Сондықтан A-shih-na бірден-бір басқарушы болып табылады. Жалпы бұлар туралы басқаруды A-shih-na әулетінің қолға алуына хақ беретін каризматикалык аңыздар да бар (3). Осыдан кейін 542 жылы тарих сахнасына шығып, 545 жылы Қытайдағы Батыс Вэй (Wei) мемлекеті тарапынан ресми танылған Көк түріктер төлес тайпаларын бағындырғаннан кейін ғана өз бағымсыздықтарын қорғай алатын жағдайға жетті. Ал бұдан бұрын түбірі Hsien-pi – ден келетін жуан-жуандарға вассал еді және Алтай тауларының оңтүстік етегінде теміршілікпен айналысатын. Төлестердің жуан-жуандарға шапқыншылығының алдын алған Көк түріктер, олардың 50 мың отбасын (кейбір деректерде 50 мың адам немесе 50 мың отбасы) өздеріне

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге




КӨКТҮРІКТЕР МЕМЛЕКЕТІНІҢ ІРГЕСІН ҚАЛАҒАН ТАЙПАЛАР ЖҮЙЕСІ

Ахмет Ташағыл
Мимар Синан университеті, Анкара қ.,Түркия
Тарихта алғаш рет түрік атауымен мемлекет құрған Көк түріктер, осы
ерекшелігімен тарихта маңызды орын алады. Тарихта шамамен екі жүз жылға
жуық өмір сүрген Көк түріктердегі тайпа жүйесі, ғасырлар бойы зерттеліп
бүгінгі Түркі әлеміне бір көпір болғаны белгілі. Бүгінгі тақырыбымыз да Көк
түріктердің тарихындағы әртүрлі аттармен, ұйымдармен белгілі болған
тайпалардың композициясы болмақ. Бұл композиция, басқаша айтсақ тайпалардың
ыдырауы мен әрекеттенуі Көк түрік мемлекетінің 744 жылы құлағанынан кейін
де жалғасып, тіпті көш кездерінде де маңызды рөл ойнаған.
Көк түрік мемлекетінің іргесін қалаған A-shih-na (Ашина) әулеті болатын
(1). Бұл мемлекет егемендік алып құрылғаннан кейін 941 жылға дейін,
жойылғанға дейін сол тайпадан шыққан бектер тарапынан басқарылып келді (2).
Осы кезде әйгілі уәзір Тоныкөктің A-shih-te әулеті болатын. Бұл тайпа 620
жылдары II-ші Көк түрік мемлекетінің құрылуында маңызды рөл атқарды.
Алайда, Тоныкөктен кейін (шамамен 725 жылдар) A-shih-te тайпасы туралы
ешқандай мәлімет жоқ. Сондықтан A-shih-na бірден-бір басқарушы болып
табылады. Жалпы бұлар туралы басқаруды A-shih-na әулетінің қолға алуына хақ
беретін каризматикалык аңыздар да бар (3). Осыдан кейін 542 жылы тарих
сахнасына шығып, 545 жылы Қытайдағы Батыс Вэй (Wei) мемлекеті тарапынан
ресми танылған Көк түріктер төлес тайпаларын бағындырғаннан кейін ғана өз
бағымсыздықтарын қорғай алатын жағдайға жетті. Ал бұдан бұрын түбірі Hsien-
pi – ден келетін жуан-жуандарға вассал еді және Алтай тауларының оңтүстік
етегінде теміршілікпен айналысатын. Төлестердің жуан-жуандарға
шапқыншылығының алдын алған Көк түріктер, олардың 50 мың отбасын (кейбір
деректерде 50 мың адам немесе 50 мың отбасы) өздеріне бағындырды, осыдан
кейін де бағымсыздыққа қарсы күш арта түсті.

Төлес немесе Төлес тайпалары кім?
Деректерде төлес аты “барлық тайпалардың жалпы аты” ретінде көрсетілген.
Одан көне дәуірлерге көз жүгіртсек Ғұндар дәуіріндегі Ting-ling-дер,
олардан кейінгі Као-сһ-е- б.з. 3- ж.ж.лердің жалғасы төлестер деп
есептелінеді. Яғни, Орта Азиядағы бүкіл тайпалар Ұлы Ғұн дәуірінде Ting-
ling, Juan-juan - Табғаш мемлекеті дәуірінде Као-сһ-е (Қаңлы), Көк
түріктер пайда болғаннан кейін төлестер болып аталған. Негізінде Suei Shu
мен Pei Shih деректерінде төлестердің тарихтағы орны туралы айқын
түсіндеріледі.
Жағрафиялық таралуына қарасақ төлес тайпалары бес аймаққа жерлескен:
Бірінші аймақ, Пу-ку (P’u-ku (бугубугут), Тонгра (T’ung-lo), Вей-хо
(Wei-ho) Байырку (Pa-ye-ku), Фу-ло (Fu-lo) тапалары жасаған Тола өзенінің
солтүстігі болып табылады. Бұл бес тайпа өздері өзара біріккен, осында
жасайтын мең-чен (Meng-ch’en), ту-жо-хо (T’u-jo-ho), хун (Hun), ху-хсие (Hu-
hsie), су-чие (Ssu-chie) сияқты кіші тайпалармен қосылып жиырма мың жетпіс
әскер шығара алатын еді.
Екінші аймақ, Хамидің (I-wu) батысы, Карашардың солтүстігі (Yen-ch’i)
Ақтаудың (Pai-shan) етектері. Бұл жерде чи-пи (Ch’i-pi), пу-ло-чихи и - ших
(P’u-lo-chihi I-shih), су-по (Su-p’o), на-хо (Na-ho), ву-куан (Wu-kuan), йе-
ших (Ye-shih), юни-хуан (Yu-ni-huan) және басқа да кіші тайпалар бар,
бұлардың да жетпіс мыңға жуық жақсы әскері болатын. Олардың кейбір
тайпалары егіншілікпен айналысатын. Бұл түріктердің егіншілікке
бастауындағы маңызды мағлұмат болып табылады.
Үшінші аймақ, Алтай тауларының оңтүстік батысында еді. Бұл аймақтағы
Сир Тардуш (Sir Tarduş (Hsie-yen-t’uo), ших-пан (Shih-p’an), та-чи (Ta-
ch’i) лермен басқаларының да он мыңнан аса әскерлері болатын.
Төртінші аймақ, Самарқанд яғни, Мәуереннахрдың солтүстігі Сырдария және
оның тармағы Арис (A-te) өзені жағалауы болды. Бұл аймақтағы хо-чие (Ho-
chie), по-ху (Po-hu), пи-кан (Pi-kan), чю-хай (Chü-hai), хо-пи-хси (Ho-pi-
hsi), хо-цо-су (Ho-ts’o-su), па-йе-вэй (Pa-ye-wei), хо-та (Ho-ta) лардың да
отыз мыңдық әскері болатын.
Бесінші топтағы төлестер Хазар теңізінің (Te-I Hai) шығысында еді. Сан-
суо-йен (San-suo-yen), мие -қу (mie-ts`u), луң-ху (Lung-hu) тайпаларының
барлығы төлестерге жатады. Себебі мұнда огур тайпалары да бар.
Төлестердің алтыншы тобы Византияның (Fu-lin) шығысында, шамамен
Кавказдарда эн-чю (en-chü), алан (A-lan), пей-жу-чо-ли (Pei-ju-Chiou-li),
фу-вен-хун (Fu-wen-hun)дар болды. Бұлардың саны жиырма мыңға жуық.
Барлығының түбірі түрік емес (мыс.: аландар иран тектес) көпшілігі Сабар
мен Хазарлардың негізін қалаған түрік тайпалары екендігі айтылады.
Көрініп отырғандай жоғарыдағы таралу шығыстан батысқа қарай жөнелген. Ең
шығыс аймақ ретінде Тола өзенінің шығысындағы Керулен бойы болса, ең батыс
жағы Кавказдың солтүстігі болып отыр. Тіпті Қаратеңіздің солтүстігі де бұл
алаңға қосылады. Бірақ бұл тақырыпта Қытай тарихшыларының мәліметтері
жеткіліксіз болып отыр.
Оңтүстік Сібірдегі қырғыздардан басталатын курынан (kurınan), тупо (Tu-
po), толанка (Tolan-ka)лар және басқалары туралы айтылмағандығы қызық.
Деректердін жетіспеушілігімен бірге, Сібір өлкесінің өзгеше екендігін
ұмытпаған жан.
551 ж. бұрын Көк түріктерге бағынған төлес тайпалары жөнінде одан
кейінгі кезеңдерде ешқандай мағлұмат жоқ. Тек 603 ж. Батыс Көк Түрік
мемлекетінің қағаны Тардудың жеңілуімен бірге төлес тайпаларының да
таралғандығы айтылады.
Бұдан кейін Батыс Көк Түріктердін қағаны Чуло (Ch`u-lo) салықтарды
арттырып, бүкіл малдарына қол сұққандығы, тіпті сир тардуштардың көтеріліс
жасау ықтималынан сескеніп олардың жүзден аса басшыларын өлтірткені
айтылады. Қағанның бұл басымдығына, үлкен салықтармен басқарушылығына
шыдамы жетпеген Чи-пи (Ch`i-pi) шайнасы көтеріліс жасап Чулоны ауыр
жеңіліске ұшыратты. Оларға сир тардуштары да қатысты. Осылайша Чинилер мен
Сир Тардуштардың алған егемендігі ұзаққа бармады. Ше-куғй (She-kuli)
басшылығындағы Батыс Көк Түріктерге бағынды. Шығыстағы ұйғырлардың
арасындағы алты тайпа болса Ши-пи (Shih-pi) басшыларындағы Шығыс Көк
Түріктерге бағынады. Барлық батыстағылар 621 ж. кейін Тунг Ябгуға тізе
бүкті.
627 ж. Шығыс Көк Түріктердің маңызды кезеңі болып табылады. Бұл кезең
мемлекеттің әлсіз кезі еді және сир тардушлар, байыркулар, ұйғырлар сияқты
тайпалар бастап көтеріліс жасады. Осыдан кейін төлес атауы қолданылмады.
Жоғарыда аты аталған тайпалар бір-бірімен сол аттарымен немесе басқа
атаумен де бағымсыз таныла бастады. Ал Төлестер Байкал көлінің батысында
кішкене бір тайпа болып моңғолдарға дейін (Тоолес (Tooles) тіпті осы күнге
дейін қырғыздардың арасында дөнес әулетінің атымен Оңтүстік Сібірде
мекендеді.
Сир Тардушлар VII ғасырдың алғашқы жартысында Төлестердің ең мықты
тайпасы ретінде тарих сахнасында маңызды рөл ойнады. Тонестердің
жағрафиялық таралуында Алтай тауларының оңтүстігіндегі 10 мың әскерлік күші
бар Сир Тардуштардың саны кейін келе 70 мың түтіндік болған. Шығыс Көк
Түріктердің әлсіреуімен, олар шығыс қанатының (яғни тоғыз оғыздар) лидері
ретінде көрінеді.
628 ж. бастап бағымсыз әрекет жасай бастаған Сир Тардуштар, бұрын 603 ж.
орынсыз, әділетсіз салықтар жинап, бірнеше жүздердің басшыларын дарға
асқан.
Батыс Көк Түріктердің Қағаны Чулоны (Ch`u-lo) ауыр жеңіліске ұшыратты.
628 ж. Тунг (T`ung) ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Жапония мемлекетінің салық жүйесі
Испания мемлекетінің саяси жүйесі
Қазақстан жеріндегі тайпалар
Ұлыбритания мемлекетінің салық жүйесі
Жапония мемлекетінің салық жүйесі туралы
Қола дәуіріндегі тайпалар
Сингапур мемлекетінің мемлекеттік басқару жүйесі
Шет ел мемлекетінің зейнетақы жүйесі
Алтын Орда мемлекетінің құрылуы
Ғұндар мемлекетінің гүлденуі
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь