Өлең аудармасының теориясы мен поэтикасы

Кіріспе
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ

Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Адамзат аударма арқылы араласып-құраласады. Біз өмір сүріп жатқан әлемнің іштей белгілі бір жүйеге құрылғандығы, адам тіршілігінің кез келген қимыл-қарекеті өзінше шағын жүйе екендігі, онсыз әлемнің тұтас жүйесі жасалмайтындығы белгілі. Адамзат тілдерінің арасында да коммуникацияның өз жүйесі, яғни трансляторы болуы керек. Тілдер арасындағы осындай байланыстырушы жүйенің ең қарапайым шешімі – аударма. Бұл тұрғыдан қарағанда аударма адамзатты біріктіріп тұрған факторлардың бірі деуге де болады.
Аударма ұғымы – кең ұғым. Зерттеуде тек көркем аударма, соның ішінде поэзия аудармасы ғана сөз етілетін болады. Зерттеудің тақырыбындағы “өлең аудармасы” тіркесі нақты өлеңнің ғана аудармасы емес, “стихотворный перевод”, яғни жалпы өлеңмен жазылған көркем шығармалардың аудармасы деген тұрғыда қолданылып тұр.
Көркем аударма – аударматанудағы ең бір күрделі де күрмеулі сала. Көптеген зерттеушілердің аударма теориясы тұрғысынан көркем аударманы “Жалпы аударма” курсының дербес пәні ретінде қарастыруды ұсынатыны тегін емес. Олай дейтіні – көркем аудармада шығармашылық белгі-сипаттарының лингвистикалық және мәдениеттанушылық қырлары аударманың өзге түрлеріне қарағанда айрықша бедерленіп көрінеді. Ал поэзия аудармасында тәржімешіге мәтінді өзінше пайымдау, бажайлау тұрғысынан бөлекше жауапкершілік жүктелетіндіктен, аудармашыдан лингвистика мен аударма теориясы саласында жеткілікті дайындықпен қатар, әдебиетшілік, мәдениеттанушы¬лық, стилистік дарын да талап етіледі. Жұмыста қазақ поэзия аудармасының арғы-бергідегі өткен жолы мүмкін болғанынша толық сараланып, теориялық тұрғыдан таразыланды.
Зерттеудің өзектілігі. Зерттеудің өзектілігі, біріншіден, Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекет ретінде халықаралық қарым-қатынастар жүйесінің жаңа деңгейіне ауысуымен, екіншіден, жаһандану үдерісінің бүкіл әлемді қамтыған ауқымына орай аударманың біздің өмірімізде алар орны алдағы кезеңде айрықша арта түсетіндігімен байланысты.
Қазақ поэзия аудармасының арғы-бергідегі жүріп өткен жолын, бел-белестерін бажайлау, ізденістері мен іркілістерін саралау – ұлттың көркемдік ойының бүгінгі биігін бағамдаудың, алда алар асуларын белгілеудің бір жолы. Бұл жолға талдау жасау арқылы тәржіменің халқымыз тарихында қандайлық қомақты орын алғанын ғана емес, сонымен бірге келешек замандарда атқарар рөлінің де бөлекше болатынын көрсете аламыз.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Ларин Б. Теория и критика перевода. Л., 1962, 3-бет.
2. Любимов Н. Перевод – искусство. Мына кітаптан: Перевод – средство взаимного сближения народов. М., 1987, 141-142-беттер.
3. Әуезов М. Уақыт және әдебиет. А., 1962.
4. Университетское переводоведение. Выпуск 3. СП. 2002.
5. Оболенская Ю.Л. Художественный перевод и межкультурная коммуникация. М., 2006, 5-бет.
6. Бахтин М.М. Эстетика словесного творчества. М., 1979, 334-335 беттер.
7. Фасмер М. Этимологический словарь русского языка. В четырех томах. СП. “Азбука”, 1996. Т. ІV, 72-бет.
8. Кәкішев Т. Қазақ әдебиеті сынының тарихы. А., 1994, 31-бет.
9. Кенжебаев Б. Әдебиет белестері. А., 1986, 212-бет.
10. Нелюбин Л. Толковый переводоведческий словарь. М., 2004.
11. Левый И. Состояние теоретической мысли в области перевода. Мастерство перевода – 1969. М., 1970, 119-бет.
12. Елеукенов Ш. Сұлулыққа іңкәрлік. А., 1999, 247-бет.
13. Сурат И. Кто из богов мне возвратил… Новый мир. 1994, ¹9.
14. Қасқабасов С. Қазақтың халық прозасы. А., 1984, 20-бет.
15. Сейітжанов Қ. Алтын Орда дәуірі түркі классикалық поэзиясының көркемдік ерекшеліктері және қазақ әдебиетімен дәстүр сабақтастығы (“Мұхаббат-нама”, “Хұсрау-Шырын” поэмалары негізінде). Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. Астана, 2003, 17-бет.
16. Қасқабасов С., Әзібаева Б. Бабалар сөзі. 1 том. Астана,2004, 26-бет.
17. Скосырев П. Наследство и поиски. М., 1961, 285-286 беттер.
18. Маяковский В.В. Собр. соч. т. 10, 274-бет.
19. Мастерство перевода – 1962.М., 1963, 131-бет.
20. Слуцкий Б. Кому переводить? Иностранная литература. 1972, ¹2.
21. Мырза Әли Қ. Таңдамалы туындыларының көп томдығы. 13-том. А., 2005, 329-330-беттер.
22. Байтұрсынов А. Шығармалары. А., 1989, 192-бет.
23. Қабдолов З. Сөз өнері. А.,1976, 264-бет.
24. Сыздық Р. Абай және қазақтың ұлттық әдеби тілі. А., 2004, 503-бет.
25. Кашкин И. Для читателя-современника. М., 1968, 439-440 беттер.
26. Огнев В. Горизонты поэзии. М., В двух томах. 2-том. 337-бет.
27. Мағауин М. Ғасырлар бедері. А., 1991, 250-бет.
28. Талжанов С. Аударма және қазақ әдебиетінің мәселелері. А., 1975, 147-бет.
29. Сдобников В., Петрова О. Теория перевода. М., 2006, 19-бет.
30. Алексеева И. Введение в переводоведение. М.-С-П., 2006, 52-бет.
31. Нұртазин Т. Абай және орыстың классикалық әдебиеті. Майдан. 1945, ¹ 2.
32. Полубиченко Л. Глобализация как бесконечный процесс перевода с английского. Четвертые Федоровские чтения. Вып. 4. С-П. 2003, 276-284-беттер.
        
        ӘОЖ 821.512.122-1’25                    Қолжазба құқығында
АБДРАХМАНОВ САУЫТБЕК
Өлең аудармасының теориясы мен поэтикасы
10.01.02 – Қазақ әдебиеті
Филология ғылымдарының докторы ғылыми
дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның
АВТОРЕФЕРАТЫ
Қазақстан Республикасы
Алматы, 2007
Диссертация ... ... ... және ғылым министрлігі ... ... ... әдебиет және өнер институтының қазіргі қазақ
әдебиеті ... ... ... ҚР ҰҒА ... ... ... ... Қасқабасов С.А.
Ресми оппоненттер:                филология ғылымдарының докторы,
                                                        ... ... ... ... ... Жүсіп
Қ.П.
                                                       
                                                        филология
ғылымдарының докторы,
                                                        ... ... ... Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия
                                                        ұлттық
университеті
Диссертация 2007 жылғы 16 ... ... ... ҚР БҒМ ... ... және өнер ... ... филология  ғылымдарының 
докторы  ғылыми  дәрежесін беру жөніндегі Д53.34.01 диссертациялық кеңестің
мәжілісінде қорғалады. (050010, Алматы қаласы, Құрманғазы ... ... ... Республикасы Білім және ғылым  министрлігінің
Орталық ғылыми кітапханасында танысуға болады.
Автореферат 2007 ... ... ________ ... ... ... доцент                                         Қорабай  С.С.
 КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Адамзат аударма арқылы араласып-құраласады.
Біз өмір ... ... ... ... ... бір жүйеге құрылғандығы, адам
тіршілігінің кез ... ... ... ... жүйе екендігі, онсыз
әлемнің тұтас жүйесі жасалмайтындығы белгілі. Адамзат ... ... ... өз ... яғни ... ... ... Тілдер
арасындағы осындай байланыстырушы жүйенің ең қарапайым шешімі – аударма.
Бұл ... ... ... ... ... тұрған факторлардың
бірі деуге де болады.
 Аударма ұғымы – кең ұғым. Зерттеуде тек ... ... ... ішінде
поэзия аудармасы ғана сөз етілетін болады. Зерттеудің тақырыбындағы “өлең
аудармасы” тіркесі нақты ... ғана ... ... ... яғни ... ... жазылған көркем шығармалардың аудармасы деген
тұрғыда қолданылып тұр.   
Көркем аударма – ... ең бір ... де ... ... зерттеушілердің аударма теориясы тұрғысынан көркем аударманы
“Жалпы аударма” курсының дербес пәні ... ... ... ... Олай ...... ... шығармашылық белгі-сипаттарының
лингвистикалық және мәдениеттанушылық ... ... өзге ... ... бедерленіп көрінеді. Ал поэзия аудармасында тәржімешіге
мәтінді өзінше пайымдау, бажайлау тұрғысынан ... ... ... ... мен ... ... саласында
жеткілікті дайындықпен қатар, әдебиетшілік, мәдениеттанушылық, стилистік
дарын да талап етіледі. Жұмыста қазақ ... ... ... жолы ... болғанынша толық ... ... ... ... ... өзектілігі, біріншіден, Қазақстан
Республикасының тәуелсіз мемлекет ретінде халықаралық қарым-қатынастар
жүйесінің жаңа ... ... ... ... ... ... ... ауқымына орай аударманың біздің өмірімізде алар орны алдағы
кезеңде айрықша арта түсетіндігімен байланысты.
Қазақ ... ... ... ... ... ... бел-
белестерін бажайлау, ізденістері мен іркілістерін ...... ... ... ... бағамдаудың, алда алар асуларын белгілеудің
бір жолы. Бұл жолға талдау жасау арқылы  тәржіменің халқымыз ... ... орын ... ғана емес, сонымен бірге келешек замандарда
атқарар рөлінің де бөлекше болатынын ... ... ... ... ... тіліне әлем әдебиетінің ең ... ... ... ... ... тіліміздің мәртебесін
асыруға ықпал жасай алады. Қазақ поэзия аудармасының мұндай кемелдікке келу
кезеңдерін теориялық ... ... ... оның келешектегі көркемдік
көкжиегін кеңейту жолдарын қарастыруға септесетін болады.
Зерттеудің ... ... ... мен тіл ... алар орны онша қомақты емес. Бұл төл ... ... ... ... ... орын алып отырған олқылық деуге де
болмайды. Жалпы, аударматану әлемде ғылыми пән ретінде жиырмасыншы ғасырдың
екінші жартысында ғана ... Оның ... ... ... ... ... ... негізгі, түйінді теориялық проблемаларымен түбірлеп
айналысу ... ... ... да, ұлт ... ... ... ... ұлттық сөз өнерінің төл
туындыларын талдаумен тежелетін. Аударманың ... ... ... ... ... ... шығарылып қарастырылғандықтан, тәржіме
туындылары бәрінен бұрын әдеби байланыстар тұрғысынан сөз ... ... ... типологиясы, эволюциясы, өлең жүйесіне, өлшеміне
әкелетін өзгерістері сияқты көптеген ... ... ... ысырылып қала
беретін. Идеологиялық қағидалармен қабыспауына байланысты ол кезде ... ... ... ... ... ... қиссалар
жарияланған жоқ, сондықтан тәржіметану тұрғысынан талданған да жоқ. ... де ... ... ... қалап берген қазақ аударматануы қалыптасып,
С.Талжанов, Ө.Айтбаев, Н.Сағындықова, Ә.Сатыбалдиев, З.Тұрарбеков,
С.Нұрышев, ... ... ... ... мәселелерімен тікелей
айналысқан ғалымдар, қаламгерлер шықты, ... ... ... пен ... әдеби байланыстар проблемаларына арналған
И.Ғабдировтің, Қ.Кереева-Қанафиеваның, Ө.Күмісбаевтың, А.Қыраубаеваның
докторлық ... ... бұл ... ... зерттеулер
жазбағанымен, аударма мәселелері ғалымдарымыз, әдебиетшілеріміз, ... ... ... ... ... ... С.Қирабаевтың, Ш.Елеукеновтің,
Р.Сыздықованың, ... ... ... ... ... сын кітаптарында, мақалаларында дәйім қозғалып
отырды. 2007 жылға дейін ... ... ... ... ... ... сөз ... 2 докторлық, 28 кандидаттық ... өзі ... ... ... ... алғанын көрсетеді.
Орыс және алыс шетел ғалымдарының әдеби байланыстар мен көркем ... ... ... ... ... жиырма шақты жылдың ішінде
тың ізденістермен толыға түсті. Кезінде аударма ... ... ... ... ... ... қатар, олар да осы
жұмыстың арқауы ретінде ұсталды.
Зерттеу жұмысының мақсаты. Аударма – лингвистика ... ... ... ... ... ... ... сөз өнерінің өзгеше
түрі. Көркем аударманың жемісі ... ... ... ...... ... нысаны. Ең бастысы – бұған дейін қазақ көркем
аудармасының (рас, көбіне проза аудармасы сөз етіледі) жекелеген кезеңдері,
жекелеген авторлар аудармасы, ... ... ... ... ... зерттеулер, кандидаттық диссертациялар, хрестоматиялар,
аударма және қазақ әдебиетінің мәселелері қазақ поэзиясының орыс ... ... ... докторлық диссертациялар дайындалғанымен,
қазақ поэзия аудармасының теориялық мәселелері, бүкіл ... ... ... ... ... ... ... мақсатқа жету үшін төмендегідей міндеттер белгіленді:
–       тәржіменің теориялық ой-қисындарын жинақтай ... өлең ... ... ... ... ... ... аудармасының даму кезеңдерін белгілеу;
–       поэзия аудармасының эволюциялық ... ... ... ... ... ... талдау;
–       аударманың төл әдебиетке ықпалын анықтау;
–       аударманың әдіс-тәсілдерін сипаттау;
–       тәржіме тағылымдарын қорытындылау.
Зерттеудің нысаны. Диссертациялық жұмыста ... өлең ... даму ... ... ... ... ... Поэтикалық
тәржіменің жалпы тарихына қысқаша шолу жасау, аудармаға әр ... ... айту ... өлең ... ... тілдерге ортақ
заңдылықтары ашылып, өзіндік қасиеттері, мүмкіндіктері көрсетіледі.
Зерттеудің басты ... – ХІХ ... ... ... мен ХХ ... ... Сонымен бірге, қазақ тіліне арғы-бергіде ... ... да ... пәні. Бұрынғы ғасырлардағы арқауы өзге тілдердегі, ең алдымен
түркі, араб, парсы тілдеріндегі шығармалардан алынып, ... ... ... ... қисса, дастандарды айтпағанда, жаңа жазба
әдебиет ... ... ... соңғы бір жарым ғасыр аясында қазақтың поэзия
аудармасы мол қазына ... Әлем ... ... ... ... ... ... тәржімеленіп, сөз өнеріміздің ... ... бір ... жуық уақыт аясында бұл ... ... ... ... ... сипат алды. Өлең аудармасына ... ... бәрі ... ... ... арқылы ұлттық
поэзиямыздың көркемдік құралдары ... ... ... ... ... ... орыс халқының төл поэзиясынан аударма жасау кең ... Орыс тілі ... сол ... аударылған әлем поэзиясының, күні кешеге
дейін бір елдің құрамында өмір сүрген, қазір де ... ... ... ... ... ... ... Тәржіменің түр-түрі шығып, туыстас ... ... ... өзге ... ... де ... ... тәжірибеге ене бастады.
Бұл қазынаны ... ... ... ... ... ... жөні бар.
Зерттеуде қолданылатын әдістемелер негізі. Зерттеуде негізгі тәсіл
ретінде ... ... ... ... ... ... ... авторының шамасы келгенінше, өзбек, қырғыз, татар
тілдеріндегі аударма туындылар ... ... ... ... ... туыстас ... ... ... ... ғылыми жаңалығы. Бұған дейін ... ... ... әдебиеттану, тіл білімі тұрғысынан ғана қаралып келсе, бұл еңбекте
аударманың психологиямен, ... ... ... герменевтикамен, тілдік
коммуникациямен ... ... сөз ... ... эстетикалық
құндылығы мәтіннің өзінен толық таныла ... ... ... оның
бағасы реципиенттің қалай қабыл алуына байланысты екендігі, ал мұның
бәрінен бұрын ... ... ... ... ... ... жасалғанымен қатар қашан жасалғаны да маңыздылығы
ашылады. Қазақ тілінің қабылдампаздығы ... ... ... ... өзі тарихи тұрғыдан қысқа ғана кезең ... ... ... ... ... інжу-маржандарын қосуға
мүмкіндік берген ... ... бірі ... ... жұмысының көкейкестілігі қазақ өлең аудармасының эволюциялық жолы
бүкіл әлем әдебиетіндегі тәржіме тарихымен ... ... ... ... ... өмірге келгелі бергі бір жарым ғасырға да
жетпейтін ... ... ... сөз өнері қандай бояулармен байығаны,
тілдік тұрғыдан толысқаны, көркемдік ... ... ... әлемдік әдебиеттануда қалыптасқан, әсіресе кейінгі жаңаша
ойлау кезеңінде ғылыми ... ... ... еңбектердегі түрлі
тұжырымдар мен ғылыми-теориялық еңбектерді орынды пайдалана отырып, ... ... ... ... сай ... ... тұжырымдар
ұсынуға ұмтылыс жасалды.
Қорғауға ұсынылып отырған тұжырымдар:
1. Тәржіме жаңа тілдің төл табиғатынан жаратылған ... ... сөз ... ... қосылады, аударма туынды аударылған тілдің
туындысы саналуға тиіс.
2. Тәржімеленетін мәтін бір тілден бір ... ... ... бір ... мәдениетке (кейде бір өркениеттен екінші бір өркениетке) көшіріледі. ... өзге ... ... қабылдануы осы үдерістің табиғи
түрде, жатық жүруіне байланысты.
3. Аударма өнері төл ... ... ... ... ... ... ... көп көмектеседі, өйткені, толыққанды
ұлттық әдебиет саласы аударма әдебиетінсіз кемелденбейді. Бұл, ... ... үшін ... ... ... көрінеді. Егер төл
әдебиеттегі көркемдік ізденістер кенжелеп қалса, тәржімедегі табыстар да
қомақты болмайды және ... ... ... ... өз ... ... де қиын.
4. Тәржімеленген туынды ұлттық әдебиеттің төл туындысындай оқылуға тиіс
деген белгілі тұжырым ... ... ... ... ... өзі ... байланысты айтылуы керек. Мұндай жағдайда аударылған шығарма
ұлттық өлең өрнегін өзгеше бояулармен, бедерлермен байытуға тиісті.
5. Кеңестік ... ... ... ... ... жоқ, ... шеберлікке байланысты дейтін былайша қарағанда көкейге қонымды, бірақ
аударма өнерінің, жалпы тіл ... ... ... ... шыққан тұжырым біржақты, себебі сан түрлі себептерге байланысты
ұлттық реципиент қабылдамайтын туындылар да ... ... ... ісін
ұйымдастыруға мемлекеттік тұрғыдан көзқарас қажет.
6. Аударма өнері – ең алдымен ... ... сол ... ол ... әдеби-тарихи тұрғыдан ғана емес, ... ... ... ... ... ... да ... қажет. Тәржіметану пәнаралық сипат
алғанда ғана ... ... ... ... аз ғана ... аясында қазақ поэзия аудармасында
әлемдік өлең тәржімесі өнеріндегі әдіс-тәсілдердің бәрі дерлік орын ... қоса ... ... сай ... көркем аударма дәстүрі ... ... ... ... ... ... аударма
сипаттағы хикаялық және діни дастандар алғаш рет ... ... ... ... ... ... М.О.Әуезов
атындағы Әдебиет және өнер институтының қазіргі қазақ әдебиеті бөлімінде,
ғылыми кеңесінде және ... ... ... ... ... ... мен тезистері бірнеше ... ... ... ... ... ... алмастырылды. 
Зерттеудің теориялық маңызы. Еңбекте нақты аударматану мен ... ...... ... ... ... қарастырылған.
Диссертация кейінгі жылдарда ТМД елдерінде ... тың ... ... ... ... орыс тіліне ағылшын, француз, неміс
тілдерінен аударылған осы тақырыптағы ... ... рет ... ғылыми айналымына түсіріп отыр. ... ... ... ... мен аударманың арнаулы теориясының бірін
бірі ... ... ... ... көрсетілген. Еңбек аударма
өнерін негізінен әдебиеттану еншісі ретінде тани ... оның ... ... лексикология, стилистика сияқты арналарымен тікелей
байланысты екенін дәлелдейді.
Зерттеудің практикалық құндылығы. Жұмыстың нәтижелері мен тұжырымдары
жоғары оқу ... ... ... оқу ... ... ... әдебиетінің тарихы бойынша арнаулы курстар жүргізуде өзінің ... ... ... ... нәтижелерінің аударма ... ... оқу орны ... ... ... магистранттарға теориялық-практикалық көмекші құрал ретінде ұсынуға
болады.
Зерттеу жұмысының негізгі бағыттарының жарияланымы. Зерттеудің ... мен ... ... “Біздің Пушкин”, “Вер бана ат.
Пушкинтану парақтары”, “Коран и ... ... мен ... ... ... ұжымдық жинақтарда, ғылыми басылымдарда, журналдарда
қазақ және орыс тілдерінде Астанада, Алматыда, Мәскеуде шыққан 40-тан астам
мақалаларында ... ... ... ... ... ... ... мақалалар сериясы 2000 жылы Қазақстан
Республикасы Президентінің сыйлығына ие ... ... ... 2006 жылы Ресей сөз өнері академиясының ... ... атап ... ... ... ... жұмысы кіріспеден, үш тараудан,
қорытынды, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
 
Диссертациялық жұмыстың кіріспесінде ... ... ... ... ... дереккөздері, мақсаты мен міндеттері,
зерттеудің негізгі нысаны, ... ... ... ... ... ... қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар,
зерттеудің ... және ... ... ... ... мен ... туралы мағлұмат беріледі.  
“Аударматанудың теориялық проблемалары”  деп аталатын бірінші тарау 3
тараушадан ... Оның ... ... ... және рухани
мәні” деп аталатын бірінші тараушасында аударманың адамзат өміріндегі алар
орны сипатталады, тәржімеге ... ... ... пен ... халық пен халықтың танысуы, табысуы адамның
адаммен танысуы, табысуы сияқты. Олар ... ... үшін ... ... ... ... ал сол таныстық ұзағынан болуы үшін олар ... ... ... ... де ... ... ... осындай жолы
– көркем аударма. Басқа ... ... ... ... жан ... ... атап айтқанда, көркем әдебиетін аударманың көмегі арқылы танып-
білуге болатындығын әртүрлі елдер халықтары қарым-қатынасының бүкіл тарихы
растап береді. ... ... бәрі ... ... ... яғни ... бейнелей бермейді. Көркем аударма – бір тілде жазылған шығарманы
басқа тілдің құралдарымен дүниеге қайта ... ... ал ... ... іс ... ... тәжірибені зерттей әрі жинақтай ... ... яғни ... дүниеге қайта әкелудің сипатын, сондай-ақ
аударманың алдына қойылған ... ... ... сипатын
анықтаумен айналысады. Тарихи тәжірибе көркем аударманың бір-біріне кереғар
екі ұстанымның ... ... ... ... сөзбе-сөз дәл
шығуы, бірақ көркемдік тұрғыдан толыққанды болмауы да мүмкін, сонымен бірге
көркемдік тұрғыдан толыққанды шығуы, ... ... ... ... баян ... да мүмкін. Осы екі ұстанымның басын қосып, аударманың
аңсар тұтарлық ... ... дәл әрі ... ... ... болып табылады деп пікір түюдің ... ... жоқ. ... ... ... ... толық тоғысудың болуы іс жүзінде мүмкін
емес: нақты бір ойды ... үшін екі ... ... ... өзгеше
құралдар қолданады. Мәтінді аудару барысында сөзбе-сөз дәлдік пен көркемдік
кемелдік ... ... ... түсіп жатады. Мәселені шешудің
диалектикалық ... ... тура ... ... сұранысқа тәуелділігі – басы ашық жай. Басқа жағын
былай қойғанда, кез келген аудармашы (бүгінгі заман аудармашыларын ... ... ... болуын ойлайды. Ал ненің жариялануы, ненің
жарияланбауы, көбіне-көп, ненің ... ... ... ... ... дүние әдетте, прагматикалық тұрғыдан десек те, дұрыс қабыл
алынады. Әр заманда, әр ... ... әр ... ... таңдалатыны
сондықтан.  Жаңалықтар да көбіне қоғамдық сұраныс соны қажет еткен кезде
жасалады. Бұл мәселенің тағы бір қыры ... ... ... ... ... ... ... Өзіңде бар нәрсені өзгеден іздемейсің. Демек,
аудармашы таланты оның ... ... ... ... ... ... ... дәл болжай білуінен де көрінеді.
Бүгінде бүкіләлемдік бәсеке қалыпты жайға айналды. Елдер ... ... ... ... қоймайды. Қазақ тілінің сол бәсекеде шыдас беруі
үшін оның мол мүмкіндігін ... ... ... ... ... бір жолы ... аударма. Бүкіл әлем кітаптан бетін әрі бұрып бара ... ... ... ... ... бой ... қалады екен деп үміт етудің  жөні
жоқ. Ендігі жерде Мұхтар ... ... ... ... үшін ... талапты
да еске алған артық емес. Бұл ең алдымен тіл өнерінің аударма ... ... ... Қазіргі аудармалар ең алдымен қазақ ... ... үшін ... ... ... ... арқылы қазақ оқырманы
мемлекеттік тілдің мүмкіндігін нақты көретіндей болуға тиіс. 
“Аударма – ғылымның ... атты ... ... ... қай ... ... жататындығы жөніндегі белгілі пікірталасқа
өз ойын қосады. Көркем аударма – лингвистика заңдылықтарына арқа ... ... ... ... ... сөз өнерінің өзгеше түрі. “Кез
келген аударма бес ... ... ... ... ... филологиялық талдаудан басталып, әдеби шығармашылықпен бітуге тиіс”
[1, 3 б.].
Еңбекте көркем шығарманы аударуға болады ... ... ... ескі ... да біршама ойлар ортаға салынған.  ... ... сол ойды ... ... де ... орнатпай қоймайды.
Капитализм әлемімен кез келген мәселеде ... ... ... өкілдерінің
кез келген сөзін қалайда теріске шығару ... ... ... ... елдерінде белең алған “шығарманың бәрі бірдей аударуға көне
бермейтіндігі” ... ... ... ... ... түбінде аударманың бағын ашуға септігін ... ... ... әлем ... ең қиын, ең күрделі туындыларына да қол ... ... ... ... мен ... ... жоқ ... ара-жігін де ажырату жөн. Әдебиетте әу бастан тек сөзді ... ... ... ... туындылар да жетіп жатыр. Аударуға болады,
аударуға болмайды деген ескі даудың бір дауасы – ... ... ... кәміл сенуі. Н.Любимов аудармашы өзінің ойлағанындай нәтижеге
жету үшін барша көркемдік құралдарды жұмылдыруға тиіс дей ... ... ... деп ... өзі ... ... да, ... жауап береді: “Бәрінен
бұрын – орыс тілі кез келген қиындықты еңсереді, бәрін де ... ... де ... ... бұл тіл үшін ... қамал жоқ деген айқын сана,
қаны мен жанына сіңіп кеткен сенім көмектеседі. Бұл сенім болмайынша, ... ... ... ... ... ... ... қалуы да мүмкін. Оны айтасыз, өзге тілдің құрсауында қамалып ... ... ... [2, 141-142 б.]. Бұл сөзді орыс тілінің орнына ... ... ... алып, өзімізге айтудың да әбден реті бар.  “Аударма ... өсіп ... ... ... қазіргі бар аудармалардың өзінің де
маңызын елемей, оны “мәртебелі ғылымның” назар аударуына ... ... ... ... ... пікірден қауіпті қорытынды шығып кетуі
мүмкін. Аудару ... ... ... түпнұсқаның бар қасиетін беруге
болмайды деу, ... ... ... ... үшін ... ... жоққа шығару – түпнұсқаның тілін екінші тілде бейнелеуге келмейтін
әлдеқандай бір құпия жазу деп бағалағандық болар ... ... ...... ... атты ... ... өлең
тәржімесінің өзіндік ерекшеліктері ашылады. Әр ... ... ... Кез ... туынды автор қолымен дүниеге келген
қайталанбас дүние. Ол ... ... ... болар, авторы талантты болар,
талантсыз ...... ... ... ... ... енді қайтадан
дәл осындай шығарма жазылмайтыны тағы рас, ... ... ... сол ... ... ... ... қайталанған нұсқасын жасауы,
яғни басқа тілде дүниеге қайта әкелуі керек. Көркем ... ... ... ... түрінің ішінен тек сөз өнеріне қатысты. Кескіндеме, мүсін
өнеріне, биге, музыкаға аударма керек емес, белгілі бір ... ... ... ... ... ... ұғып ... болады. Ал түсінбейтін
тілдегі әдеби шығарма тек әріптер мен тыныс ... ... ... ... өмір ... адам – ... Бір тілде туған өнер ... ... алып ... ... ... ... Жалпы, оны сол топырақтан
суыруға болмайды. Аудармашы сол гүлдің ... ... ... ... жаңа гүл өсіріп шығаруы керек. Жаңа топырақ дегеніміз – жаңа тіл.
Көбіне – атымен жаңа тіл.
Аударманың ұлттық сөз өнеріне ... ... ... ... мүмкін
екендігін зерттеуші көп уақыт Асан Қайғы толғауы делініп ... ... ... асыл ... ХІХ ... орыс ақыны Юлия Жадовскаядан Ахмет
Байтұрсынов жасаған ... ... ... [4] ... ... ... ... өзі аударманың керемет мүмкіндігіне де нақты айғақ.
Аударма – уақытқа тәуелді өнер. Ешкім де ... ... ... ... аударма жасай алмауы мүмкін.  Сондықтан да әр дәуір өз аудармасын
талап етеді ... ... өз ... оқырман үшін жазады. Ол ұлттық
өлең мектебінде тәрбие алған оқырманның ... ... ... қалыптасқан дәстүрлерді ескермей отыра алмайды. Аудармашы өз
оқырманының талғамын жаңа өрістерге тартып жатса, ... ... ... ... ғанибеті. Өзге тілдегі үздік үлгіні қолға алған ақын өз
оқырманының эстетикалық тұрғыдан қабылдампаздығын тәрбиелеуді де дәйім ... өзге ... ... өлең өнеріндегі құнды қасиеттердің қыр-
сырын ашу арқылы сол ... өлең ... ... де ... өрнектер тауып жатқаны абзал.  Зерттеудің өн бойында жалпы бір
тілден екінші ... ... ... бе өзі дегеннен бастап, көркем шығарма
аударыла ма, соның ішінде өлеңді аударуға бола ма, ... ... етіп ... бола ма ... ... нешетүрлі пікірлер келтірілген.
Солардың көбі өлең аудармасы әрі кетсе түпнұсқаға жақындай алады, ... ... ... деңгейлес шығатындары да болады дегенге саяды. Ал
дұрысында өлең аудармасында түпнұсқадан асып түсу ... әрі ... гөрі ... ... ... ... нақты мысалдарды орыс
әдебиетінен де, қазақ әдебиетінен де келтірген. Бұл арада негізгі мәселе ... ... ... ... мынадан білуге болады. Адам ойы деген атқан
оқтай түзу, төселген тақтайдай ... ... ... Бір ойдың өзі бір тілде
қағазға түскенде бар қырын бірден аша ... ... ... аша ... ... ... түскен туындылар сан түрлі тілдерге аударыла-
аударыла жүріп, мәтіннің қатпар-қалтарыстарындағы астар, ... ... де ... Тіпті бір ойдың төл тілдегі көмкерілген түрінен гөрі басқа
тілдегі көмкерілген түрі сәттірек ... ... да ... ... Олай ... де әр ... ... қайта бағамдалудың өзі шығарманың бойына
жасырылған жұмбақты шешуге, көркемдік кестелерін ... ... ... ... ... оқу, ... зерттеу арқылы біз
түпнұсқаның өз бойындағы қасиеттерге ерекше, тың көзбен ... ... оның соны ... ... ... бояуларын ашамыз. Мәтінге
қайта-қайта үңіле жүріп, түпнұсқаны оқыған тұстағыдан да гөрі зеректік
танытамыз. Сол ... ... ... ... ... де біздің
ақынымыз немесе жазушымыз қалай аударылып жатыр екен өзі, деңгей-дәрежесі
төмендемей жеткен бе деп ... ... да ... әдебиетінің қазыналарына
бұрынғыдан ұсынықтылау қарай бастайды.
Диссертацияда қазақ ақындарының ... ... ... ... ... қапы ... ... бірі – сан түрлі
себептерге байланысты туыстас ... ... де көп ... ... ... ... келгендігіміз. Әрине, негізгі аударма орыс тілінен
болғаны түсінікті. ... ... орыс ... ...... Егер біз ... ... атымен бас тартар болсақ,
онда көп қазынадан құр қалар едік. Бұл ... бас ... орыс ... ... ... ... еді. Ол ... ең ғажап аудармалардың көбі классикалық
дүниелердің жолма-жол тәржімесі арқылы жасалған. ...... ... екен деп ... ... де Батыс, Шығыс поэзиясының асыл үлгілерін
түпнұсқа ... ... бола орыс ... ... ғана ... де ... жол, ... түбінде тұйыққа тірейтін тәсіл. ... ... ... ... дүние өзгеріске түскені, біраз нәрсенің
жоғалғаны сөзсіз, сол орысшадан тағы ... ... ... ... тағы сөзсіз. Бұл – тым көп шығын.
Әдебиетте көп нәрсе шартты. Өлшемдер өзгермелі. ... ... ... ... ... ... де, сөз ұстаған ұлылардың қайсысы әлем
әдебиетіне көбірек ықпал жасады, оның ... ... алар ... ... ... айтылатын бір өлшем бар: ол – шығармаларының қанша
тілге аударылғандығы. Тәржіменің саны талантқа ең әділ ... ... рас. ... ... ... өз ... аудартуға алдымен
пысықайлардың қолы жететіні де рас. ... да бұл ... ... емес. Әдебиеттің әйгілі шығармаларының шет тілдердегі ... ... ... он орап ... көп ... ... ... теориясына байланысты өз шешімін күткен мәселелер әлі де
баршылық. ... ... осы ... ... ... ... ... монографиялар жарық көре тұра, әлі күнге ортақ
терминологияға  тоқтам жасалмай отыр. ... ... және ... секілді түйінді ұғымдардың өзінің басы ашылмағанын ... [5, ... ...... ... да, жалпы мәдениет аясынан да шығып кететін
күрделі құбылыс. Зерттеуде аударма әр ...... ... мәдениеттанушылық, философиялық-
эстетикалық, ақпараттық, ... ... ... ... ... үнқатысуы аудармасыз жүзеге аспайтыны әр аударма
түпнұсқаның жаңа ... ... ғана ... ... әр ... жаңа өлшем алып келетіндігінде. М.Бахтин былай деген: ... ... ... ... ... ... ғана өзін толығырақ,
тереңірек таныта алады... Бір мағына екінші, басқа ... ... ... терең сырын ашады: олардың ... сол ... мен ... ... үнқатысу басталғандай болады”
[6, 334-335 б.]. ... ... ... толыққанды аударма
әдебиетінсіз кемеліне келмейтіні сондықтан.
Диссертацияның “Тәржіменің тарихы мен тәжірибесі” аталған екінші ... ... ... ... ... ... ... жалпыадамзаттық ауқымда
қарастырады. Аудармаға идеологиялық әсер-ықпалға байланысты көптеген
мысалдар ... ... ... ... ... ... мекемелердің билігінде болуы белгілі бір дәрежеде аударылатын
шығармалардың аясын да тарылтқандығын атап айтқан жөн.
“Көркем аударманың алғашқы үлгілері” атты ... ... ... ... ... тұста қазақ аудармасының шежіресіне орай бірқатар
тың тұжырымдарды ортаға салған. Аударма қазақ даласында атам ... ... ... ... ... ... ... деп тілге мәш, яғни
сөзге ұста адамдарды айтқан) орыстың “толмачы” шыққан [7, 72 б.]. Ұлы ... ... ... – аударма десек те артықтығы жоқ. Ал нақты ... ... ... ... ... ... Орда ... қатарында Сарай қаласынан шыққан ақын Сейф Сарайдың Сағдидің
“Гүлстанын” ХІV ғасырдың аяғында аударғаны айтылады. ... ... Орда ... біз ... ... Ал оның негізгі әдеби тілі –
қыпшақ тілі болса, онда қазақ ... мен тілі ... ... ... ... та ... ... [8, 31 б.] деген пікірін есте ұстау
жөн. Қазақ аудармасының бастапқы кезеңдерінде ... ... ... ... бір ... ... қойындасып жатады. Бұларды
аударманың балама түрлері, танымал шығарманы жаңа тілде ... ... ... ... ... аудармасының тарихын жазу үшін біз міндетті түрде әлемдік
аударма тарихындағы үрдістер мен үдерістерді ой елегінен ... ... ... оның ... даму ... ... сөз ... біз
бұл бағытта терең зерттеулері бар орыс әдебиеттануын айналып өте алмаймыз.
Сондықтан да еңбекте ... ... ... ... ... ... салынып, орыс тілінде жарияланған тәржіметанушылық зерттеулерге жиі-
жиі сілтеме жасалды. Бұлай еткенде оларды ... ... ... ... ... етпейтіні де есте ұсталды.
Төл әдебиетіміздің өзіндік ерекшелігін ескере келіп, ауызша тарап жеткен
көркем сөз ... ... ... ... Сондықтан
ауызша жеткен аудармаларды аударма тарихына ... ... ... ... ... ... ... халықтардың арасындағы алғашқы
байланыс ауызша болғанына күмән жоқ. ... ... ұзақ ... ... ... ... ... Бізде ауызша аударма кезеңінен қалған ешқандай
белгі жоқ. Алайда, тарихи ... ... ... арасындағы әрқилы
байланыстардың есте жоқ ерте замандардан келе ... ... ... жазу ... дейін болған деп болжауға мүмкіндік береді” [30, ... ... ... ... ауызданып өскен халықтың, бүкіл тарихы
ауызша жеткен ... күні ... ... ... неге ... тиіспіз? Соның бірі – Абайдың ауызша аудармашылығы. ... ... жүзі ... елге ... бір ... ... Абай
бұрынғы ертегі, қиссаның орнына сюжетті ... ... етіп ... ... ... ... халыққа жаяды. “Шахнама”, “Рүстем-
Дастан”, “Үш мушкетер”, “Жиырма жыл өткен соң”, т.б. Абай аузынан таралып,
қырық ... ... ... кеткен” [31] деген пікірі ғылыми айналымға
қайта қосатындай құнды пікір.
Әр халықтың ... ... ... оның ... әдебиетін де қатар
қалыптастыра бастайды. Бұл әдебиет әуелде ... ... ... кетеді, жазба мәдениеті бұрынырақ орныққан алыптардың
тақырыптық сарындарына, ... ... арқа ... дамиды. Әуелгі
бетте төлтума мен телтуманың ... ... ... төл ... ... сайын аударылған шығармалар отау үйдей бөліне ... ... оның ... ... ... бастайды.
“Аударманың шарттары мен түрлері” атты екінші тараушада аударманың бел-
белестері, даму ... сөз ... ... ... ... ... ... жылдарынан бастап бой көрсеткен ... ... ... аударылады. Еркін аударманың алғашқы ретінде белден басып
кете берудің мысалдары ... де ... ... Ұлттық сөз
өнеріндегі тырнақалды тәржімелер болғандықтан, оларда түпнұсқаның ... де, сөз ... да, ... ... де ... ... ... бірақ,
аудармашы шығарманың айтар ойын дәл ұстайды, сөз ... де дәл ... ... ... ... де алдымен авторды өз ... ... ... оның ... ойын жеткізуге күш салатындығында. Дегенмен, ... өз жөні ... ... ... ... ... кетуі – ерсілік. Бәрі өлшеміне байланысты. Еркін аударманың 
хрестоматиялық мысалы, классикалық үлгісі – ... ... ... ... ... ... ... өз бетінше кеткен деп осынысы
үшін Лермонтовты айыптау ешкімнің ... ... ... ... ерен
түрін Абайдан да табамыз. Абайдың “Евгений ... ... тұс ... ... оған ... ... арқау ете отырып төлтума дейтіндей
туынды шығаруға мүмкіндік берді.
 Қазақ әдеби аудармасында әлемдік ... ... ... ... ... назар аударарлық. Солардың арасында бұрыннан
бары – бейімдей ... ... Оның ... ... ... басылған “Рүстем-Зорапқа” түсініктемесінен тәп-тәуір ... ... ... ... салып отырған мына “Рүстем-
Зорап” қиссасы ... ... ... ... “Шахнама” деген кітаптың бір
саласы. Рюккерт ... ... бір ... ... ... ... ... бір жағы тәжірибе, бір жағы ұйқастыру секілді қылып немісше
жазған... Соны орыс ... ... ... ... өлең ... кемітіп, қалыбына лайықты етіп (астын сызған біз – С.А.) істеп
шығарған. Мен оны ... ... ... ... ... ... дым алыстатпай аударуға тырыстым” [9, 212 б.].
Еліктеуді ... ... ... жанр ... тану ... жекелеген
шумақтарда кездесетін сіңіру мен тікелей реминисценцияның аударма ретінде
қаралуы жөнсіз. Мағжан Жұмабаевтың Феттен жасаған аудармасы ретінде ... ... ... ... шындығында орыс ақынының әсерімен, еліктеу
түрінде ... төл ... ... ... қазақ өлең тәржімесіне жасаған теріс
ықпалы нақты мысалдармен дәлелденеді. ... ... ... ... ... ... сала ... де жөні жоқ. ... ... ... Оның да ... жөн-жобасы, жолы-жосығы бар. Егер аударма
тарихында әріпшілдік әдісі болмағанда аудармадағы дәлдік те дәл ... ... еді. ... ... ... ... ... әріпшілдік өз қызметін атқарды. Негізінде, ... ... ... ... дес ... ... тұстары көп-ақ. Мысалы, саяси
құжаттар, әсіресе дипломатия саласының аударма ісінде әріпшілдіктен артық,
әріпшілдіктен сенімді ... жоқ. Ал ... ... де ... ... ... ... орны ерекше болатын жайлары
кездеседі. Саймасай (эквивалентті) аудармаға ... ... ... ... мәтіннің негізгі күш түсетін ... ... ... ... түрде жоғалтуға көнуге тура ... ... әу ... ... ... еске ... қойған да
артық емес: “эквивалентті” – “күші тең” деген сөз. ... ... ... әсер ... тең ... ұмтылуы керек. Саймасай
аударманың барабар (адекватты) ... ... ... да түпкі
нәтижеге бағдар ұстайтындығында. “Барабарлықпен ... ... ... ... бейім тұрады” – Л.Нелюбиннің “Тәржіметану түсіндірме
сөздігінде” [10] осылай ... ... ... ... ... прагматикалық, формалық түрлері
болады, ... ... де ... жері – ... ... мағыналық ортақтастығы.
Еңбекте көп назар ... ... бірі – ... ... ... ... Қазақ аудармасы да негізінен
еркін аудармадан басталған. Ұлттық сөз өнеріндегі тырнақалды тәржімелер
болғандықтан, ... ... өлең ... де, сөз ... да, ... де ... ... отырады, бірақ, аудармашы шығарманың айтар ойын ... сөз ... де дәл ... ... ... аударманың ерекшелігі де
алдымен авторды өз қалпынша қайта сөйлетуге емес, оның ... ойын ... күш ... ... ... әріпшіл, яғни
сөзбе-сөз аудармаға көшкен кезеңді толықтай кері кету деп ... ... ... ... ... ... ... аудармаға бірден секіріп
өту мүмкін де емес еді. Осы ... өзге ... ... ... ... көшу рецепцияның жаңа белесінің көрінісіне айналды.
Саймасай аударманың жиырмасыншы ғасырда біржола ... ... ... ... ... де ... себепкер болды. Қай салада да ғылыми
дәлдік, қай тақырыпта да ауа жайылмай сөйлеу ... ... жаңа ... ... де ... ықпалын тигізбей қоймады.
Эволюциялық тұрғыдан барабар (адекватты) аударма ең ... ... ... ... аудармада түпнұсқаның ерекшеліктері мен мазмұнын, оның
тілдік пішінін аударма жасалатын тілдің құрылымын, стилін, ... ... ... ... дұрыстығымен үйлестіре отырып ескеру арқылы
дұрыс, дәл және толық беру талап ... ... ... ... ... ... айтқан.
Жолма-жол аударманы атымен мансұқтай ... ... ... ... ... ... қатар даусыз бір артықшылығы
бар, ол ...... ... жасалатындығы. Жолма жол
(подстрочный) аударма мен жолына жол (строка в ... ... ... алу ... ... жол ... деп ... мәтінін егжей-тегжейіне
дейін, дәлме-дәл түсіріп беретін сөзбесөзге жақын ... ... ... жол ...... ... ... жолы тап түсетіндей етіп
аудару. Өлеңде жолына жол келтіре тұрып шебер ... ... ... ... болады.
Тәржіменің түр-түріне тоқталғанда, көне тілдерден бүгінгі тілдерге, ... ескі ... ... тілге аударуды айтқанда, бұл құбылыс бізге
қатыссыз сияқты сөйлейтініміз бар. ... ... ... ... ... ... қазақтар түсінбейтіндей сөз
кездеспейді, мұның өзі тілдің тазалығының, ... ... ... ... ... бұл ... сипаттағы тұжырымға жата қоймайды. Бағзыдан
жеткен дастандардың тілі бүгінгі әдеби тілімізден аумай тұрса, ол ... ... ... арқасы алдымен. Біздің фольклордың ғажайып
көркемдігінің бір сыры да ғасырлар бойы айтыла-айтыла әбден ... ... ... Ол ұлы ... аты – халық.
Бұл мұрамыз ғой, оны сол күйінде ғана ... ... қой ... ұғым болған
жоқ ол кезде. Ал заманында тасқа қашалған, бертінде қағазға ... ... осы ... ... ... сөйлету дәстүрі бізде де бар.
Еңбекте тәржіменің ұлттық поэзияда тың түр табуға жасаған ықпалы ... ... ... ... ... өлеңімізге Абайдың Пушкиннен
жасаған аудармалары арқылы енсе, он буынды өлең ... ... ... ... арқылы орныққан.
Поэзия аудармасына қойылар талаптарды айтқанда алдымен ауызға ... ... ... ... шығармашылық еркіндікке
құлаш ұру сияқты болып келеді. Бірақ, осы ... өлең ... ... ... ... ... мүмкін емес деген ой шыға
ма? Шықпайды. Бәрі де таланттың қолында. Шын талант өзге біреу сірестіріп
қоятын сөзбе-сөзділіктің өзін ... ... ... ... шын ... ... жабыстырып қоятын жолма-жолдылықтың өзін жарасымды жымдастырып
жібереді. Бұл орайда Ғали Орманов ... ... ... ... өлеңі
нақты мысал бола алады.
Сквозь волнистые туманы
Толқынға ұқсас тұманнан
Пробирается луна,
Ай ақырын шығады;
На печальные поляны
Төңірекке мұңайған
Льет печально свет ... ... ... ... ... ... жолда жабырқау
Тройка борзая бежит,
Келеді аттар бұлдырап;
Колокольчик однозвучный
Жалғыз үнмен қоңырау
Утомительно гремит
Қажытады сылдырап.
Тәржіме тәжірибесіне талдау жасаған ... ... ... ... ... түрде төрт кезеңге бөлінген. ... ... ... оның ... және ... ... ... өлеңнің ырғақтық, фонетикалық, синтаксистік құрылымдарын,
пішінінің негізгі элементтерін ... ... ... алу жұмысы
жүрмек, онан кейін аударма тілінде түпнұсқаның маңызды ... ... ... теңдес құралдарды іздестіру ... ... ... о ... бөле көрсетілген белгілерді жаңа көркемдік тұтастыққа
жинақтау ... ... ... ... ... ... салыстырылып,
түпкілікті түзетулер енгізіледі. Негізінде, осы ... ... ... онша тән емес ... ... ... ... өлеңге
түзету енгізу жырдың тұтас табиғатына нұқсан келтіруі әбден мүмкін. ... ... ... ... ... түсіну қандай қиын болса, оның жазғанын түсіну одан да қиын. ... ... оқу – ... ... ... ... [11, 119 б.]
деген сөзі бар. Аударылатын мәтіндегі өмір ... ... әрі ... түсіну
– аудармашыға қойылар басты талап.
Аудармадағы ағаттықтардың, қателіктердің, кемшіліктердің әр кезеңдегі
сипаты әр түрлі. ... ... ... ... кемшіліктің бірі – тастап ... ... ... ... ... яғни ... дәл ... алады. Олақтық, салақтықтан кететін қателіктерге де тиісінше көңіл
бөлінді.
Өлең аудармасының өнері дегеніміз бір ... ... бір ... ... ... ... жеңіске жету. Әр жол сайын дөп табамын, әр жол сайын дәл
түсемін ... адам дәл сол ... ... ... ... ... ... алып қарағанда өлеңдік өзегінен айырылып қалып жатады.
Белгілі бір дәрежеде ... ... ... ... шын
мәніндегі көркем аудармаға қол жеткізу қиын. Ол үшін аудармашы өзі қолға
алған шығармадағы тастап ... ... ... ... бар ... бар ... бүкіл болмыс-бітімімен сезінуге тиіс. ...... ... ... ... сене ... ... арқа сүйей
беру түптің түбінде бір опындырмай қоймайтыны сөзсіз. Абзалы, аудармашының
ақын ғана емес, тарихшы, ... ... ... ... болып
жатқаны керек. Аудармашылық өнер мен ғылымның арасында ... ... де ... ... да ... ... Ең алдымен түпнұсқаның рухын
дәл табу, ... ... ойын дәл ... басты бейнелерін дәл жеткізу шарт.
Қалғаны – ... ... ... Тіпті бір қарағанда реалия сияқты
көрінетін сөздердің, атаулардың өзі шындап келгенде өлең ... ... ... ... ... ... ... әсерді арттыруға қызмет етіп
қана тұрғанын көреміз.
Диссертацияда рецепция проблемасына да ... ... ... ... ... елде ... ... дәуірде пайда болған әлеуметтік және
мәдени формаларды қабыл алуы әдеби ауыс-түйістен ... ... ... ... ... пайымдаушы ретінде аудармашының өзі субъективті тұлға
екені талассыз. Әрі ... мен ... ... да ... сөзсіз. Оның үстіне қабыл алушы (реципиент) – коммуникативтік
актінің қатысушысы ретінде оқырманның өзі де ... ... ... ... ... ... оқырман менталитетін, тіл
заңдылықтарын ескерудің қандайлық үлкен орын алатыны айтылады. ... орыс ... род ... ... туындайтын
проблемалардың өзі ... ... ... ... аударған
“Жартас” өлеңіндегі суреттелген жай ... ... орыс ... қоймайды. Себебі, біз жартасты, яғни мужской родтағы ... ... ... ал ... ... ... жас ... метафорасы
ретінде соншалықты табиғи қабыл алмаймыз. Мұндай ойлау жүйесі бізге тән
емес. Тегінде, ұлттық ойлау жүйесінен ... ... ... аудармаға
көнбейтін болуы да мүмкін.
Аудармадағы ағаттықтардың типологиясы екшеледі. Тіларалық омонимдер,
идиомаларды ... ... ... ... жылдарға
дейін мәтіннің мәнін дәл ұқпаудың өзі жиі кездесіп тұрды.
“Кәсіби аударманың қағидалары” аталған келесі тараушада алдымен Абайдың
аудармашылық ... ... ... ... ... ... ... табиғаты жөнінде қазақ әдебиеттануында едәуір материал қордаланып
үлгерді.  Абай жасаған асыл нұсқаның белгілі бір ... ... ... ... ... дәл түсе қоймайтыны – ақын ұлылығының тағы бір
айғағы. Шериаздан ... ... ... ... бар ... ... яки бара-бар, еркін тәржіма және сарындастық тәржімаға
қатысты шамалы еліктеу, дербес ... тән ... ... ұшырасады”
[12, 247 б.] деуі ... ... ... да Абай ... ... ... деудің реті келе қоймайды. Абайдың Пушкиннен сөздің
бүгінгі мағынасындағы аударма жасамағандығы – басы ашық жай. Абай ... ... ... ... ... Біздің пікірімізше, Абай
өзінің “Евгений ... ... ... ... ... ... ... Түпнұсқаға шығармашылық еркіндікпен қараған,
кейіпкерлер болмысына өз байыптамасын ... ... ... ... ... ... лайықтап келтірген.
Абайдың “Евгений Онегиннен” аудармаларында ақынның сөз сәйкестігінің де,
бейне баламалылығының да, уәзін, екпін, ... ... ... ... ... жасағандығына мына жолдарды орысша-қазақшасымен текшелеп
қойып шыққанда да көз жетеді.
Но так и ... ... ... ... да ... я тебе ... ... налынып
Перед тобою слезы лью
Толтырып жасқа көзімді
Твоей защиты умоляю
Есірке деймін жалынып
Абайдағы нақтылық, сәйкестік назар аударарлық. “Кто ты, мой ... ...... айт, ... ... ... сақтаушы?”. “Ангел-
хранитель” ұғымын дәл осылайша жатық жеткізу церковнославянизмдер табиғатын
тамыршыдай тап ... ... ... ... коварный искуситель” – “Әлде
азғырып әуре еткен, ... ... ... ... ...... ... деп алған Абай “коварный” сөзінен сол “искусительдің” тұлғаны
“теуіп таптайтын” сұмдығын сезіндіреді. ... ... ... – “Шеш
көңілімнің жұмбағын”, “Быть может это все пустое” – “Әлде бәрі ... ... бе, ... дейсіз бе, адекватты дейсіз бе, дәлме-
дәл дейсіз бе, жолма-жол дейсіз бе, ... ... ... бе – ... ... талаптардың бәріне бірдей жауап бере алатын шумақтар.
Ал енді “Обман неопытной души…” деген жолдан “Жас ... ... ... ... айға ... деп ... тіпті айтар сөз жоқ.
Абайдың алыптығы Лермонтовтан аудармаларынан тіпті бөлекше көрінеді. Ақын
атамыз қазақ поэзия ... ... ... ... тап ... өлеңдерін аудару арқылы жасаған болатын. “Қараңғы түнде тау
қалғып” – аудармадағы көркемдіктің, бейнеліліктің, әуезділіктің, ... ... ... шыңдарын” “тауға” түсіріп, асқақтаған шыңы жоқ
Шыңғыс тауына келтіріп, “аңғарды” жазық ... ... ... ... жіберген данышпандығының арқасында Гете картинасы
қазақ жеріне ... де ... ... ... ... гөрі ... болған деп айтудың реті бар. Абай өз жанының ... ... ... ... өзі оның ... ... ... таза аударма
күйінде шығаруынан, ал Пушкинге келгенде еркіндікке дес беріп, өз бетінше
пайымдама жасауға, ... ... ... ... ... өз
қалауынша өзгертуге бейімдігінен де көрінеді. Пушкинге Абай жарыса сөйлесе,
Лермонтовқа қосыла сөйлейді. ... ... ... ... ... сипаттарына ие болғаны үшін Абай аудармаларына да қарыздар. 
Ұлттық ... ... ... аударманың алар орны арта
түседі. Қазақ қауымы үшін осындай белес – Абай ... ... ... ... қоғамға сәйкес белгілі бір жанрлар актуальды сипат
алып, басым түсіп жататынын айта келіп, “Мысалы, ХҮ-ХVІІІ ... ... мен ... үшін елді ... ... тойтарыс беру аса маңызды
саналды”, “Сол сияқты ХІХ-ХХ ғасырларда ақындар айтысы, лирикалық жанрлар
шыға бастады. ... ... ... – эстетикалық болды, бірақ басқа
сипаттарын да жоғалтқан жоқ” [14, 20 б.] деп ... ... сол ... ... ... ... ... елі өз ішіне үңілуге, адамның жанына
бойлауға, ... ... ... ... алған еді. Абай аудармалары қазақ
тілінің ғажап мүмкіндігін көрсетіп ... Абай өз ... ... ... ... түріп, түндігін толығырақ аша алды: мұнан
былай ұлттық сөз ... ... ... да ... ... ... ... да көбірек түсетін болды.
“Нәзира – аударманың ... ... деп ... ... ... ұстанымына негізделген салғастырмалы-типологиялық көзқарас қай
елдің де әдебиетіндегі ... ... ... ... ... анықтауға мүмкіндік беретіндігі, біз әдеби
байланыстар жүйесінде ... ... ... ... ... ... ашып алуға ұмтылуға тиіс екендігіміз ... ... ... ... ... ... қазіргіден тереңірек зерттеледі деп сеніммен
айтуға болады. Тәуелсіздік жылдарындағы бостан ... ... ... ... сол арқылы бұрын жабық күйінде келген, әрі барғанда
Академияның қолжазба қорында сақталған діни ... ... ... жерде оларды ғылыми тұрғыдан қарастыруға мол ... ... ... ... Орда дәуірінде өзгеше өріс алған аударма-
нәзиралық шығармаларға жатады. Белгілі ғалым Алма Қыраубайқызы ... ... ... ... екі ... атап ... бірінші аударма-
нәзиралық шығармаларға “Хұсрау-Шырын”, “Гүлстан”, ... ... ... ... Фарадис”, “Жұмжұма” кітабын жатқызса, екіншісі –
тың тума әдебиет үлгісі деп “Мұхаббат-наманы” атайды” [15, 17 б.].
Нәзираның бойына тән ... бірі – ... ... ... ... ... ... жағымсыз жайға жатады. Автордың еркіне қол
сұғылады, түпнұсқа ... ... ... ... ... ... ... т.б. Қазақ даласына тараған нәзиралық
шығармаларға да осы ... тән. Ол ... ... ... ... тілмен
айтқанда интеллектуалдық элитаның аз тобына лайықталған таза ... гөрі әлем ... тың ... ... ... ... ... еді. Бұл тұрғыдан нәзира дәстүрі өзінің тарихи уәзипасын орындады
деп айта аламыз.
Төл әдебиетімізде нәзира дәстүрінде дүниеге ... ... ... ...... туындыларды жыр тілімен сөйлету. ... ... ... ... өзіндік ерекшелігінің келісті көрінетін
бір тұсы да осы. Бұл орайда ... ... ... ... ... ... тиісінше көңіл бөлінеді. Прозаға өлеңдік нәзираның біздегі
әдемі үлгісін Шәкәрім жасаған. Оның “Дубровский”, “Боран” ... ... жанр ... ... ... ... мәлім. Ал осы
сіңісуде аудармаға тән ... ... ба? ... ... ... ... жинап, айтушылардан жазып алып, өзінше жөндеп ... ... ... басым көпшілігі өз аттарын міндетті түрде мәтінге
қосып отырған. Өз еңбегін олар былай бағалаған: жырладым, жаздым, ... ... ... жырладым, нәсірден назым еттім, көшірдім, т.б.”
[16, 26 б.].
 “Пушкин шығармаларын ... ... ... ... ... ұлы ақын
мұрасын игерудің бел-белестеріне талдау ... ... ... ізімен жырланған қазақ дастандары – әдебиет, мәдениет ауқымынан
асып кететін, аса қызғылықты ... ... ... ... ... ... ... теңдесі жоқ туынды – “Евгений
Онегин” ... ... ... ... қызыққанының,
еліктегенінің, сол сарынмен дастандар шығарғанының өзі ... ... ... түсетін, жаңалық десе жанып түсетін ғажап қасиетінің айқын
айғағы. Қазақтың дүниетанымы евразиялық санаға бейімдігінің бір ... ... ... ... қазақша баспа бетін көргені ертегілер
екені назар аудартады. 1899 жылы, Пушкиннің 100 жылдығына орай ... ... ... мен балық туралы ертегі” ... ... ... өлең ... ... ... игеру
мәселесі ойдағыдай шешілген жоқ. Олардың көпшілігі кәдімгі өлең үлгісіне,
батырлар жырының сарынына түсіп кеткен. Пушкин ... ... ... ... ... алғанда көңіл көншітпейді. Ақын поэмаларындағы сиқырлы сөз
сазы да қазақ ақындарына алдыртпай келе жатқан асу. ... ... ... ... шумақтар қазақша жатық, табиғи шыққанымен, тұтастай
алғанда, ақын жырына тән ... ... ... тіл ... ... әлі де айшықты ашылмай келе жатыр. Бір мәтіннің ... ... ... мағынаны сан түрлі етіп жеткізу арқылы тілдің ішкі мол
мүмкіндігін аша түсетіндігімен де ... Оның ... ... аса ... аудармалары салған беттен сәтті бола қалуы мүмкін емес те
екендігі тағы бар. Осы ... ... ... ... ... романының аударылу эволюциясы – өте қызғылықты тақырып. Еңбекте
Абайдың “Евгений Онегин” нұсқасынан ... ұлы ... ... ... ... ... (1949, 1985), Кәкімбек Салықов (2006) жасаған
толық аудармалары жан-жақты зерттеледі. І.Жансүгіров ... ... ... ... ... талас тудырмайды. Сонымен бірге қазақ жыры
Құлагерінің дәл осы ... ... сол ... ... ... болғаны да күмәнсіз.  Аударманың  кемістігі – “әр жолдың мағына
тұспалын өз ... ... ... ... деп жүріп көп жерде
поэзиялық сұлулықтан ажырап қалатындығы.
Қуандық ... ... ... ... ... ... тәжірибесіздік десек, басқа себептердің де өзіндік орны бар.
Соның біреуі – алдыңғы аударманы ... ... ... ... ... ... ... дұрысын айтсақ – қашуды мақсат тұтқан
сияқты.  Қуандық Жансүгіровке жоламаймын деп жүріп, Пушкиннен де ... ... ... ... ... 25 ... ... романын аударып
шыққан Қуандық Шаңғытбаевтың бұл еңбегін ... ... ... ... ... ... елуінші жылдардағы аудармасы мен
сексенінші жылдардағы аудармасының арасында айырма жер мен ... деп ... ... ... бұл екеуі атымен екі бөлек дүние екенін қайталай айту
шарт. Қ.Шаңғытбаевтың Пушкин романын ...... сөз ... ... ... ... бұл ... мысалдармен көрсетілген. Кәкімбек
Салықовтың 2006 – Қазақстандағы Пушкин жылында жарық ... ... ... ... ... көрінісі.
“Классиканы тәржімелеу тағылымдары” деп аталған алтыншы тараушада Омар
Һайям, ... ... ... ... Цветаева, Пастернак,
Есенин, Мақтымқұлы, Шекспир, Байрон, Бернс, Шевченко шығармаларының қазақша
аудармалары талданады. Қ.Аманжолов, Қ.Шаңғытбаев, ... ... ... ... ... ... ... Д.Қанатбаев, басқа да ақындардың аудармаларындағы
жетістіктер мен кемістіктер ашылады. Олардың бір ... ... ... ... жарыс, әрі түпнұсқаны пайымдау, бажайлау, ... ... ... ... Омар Һайям мен Роберт
Бернс туындыларын ... ... ... адамның бәрін ... ... ... ... ... ... ... бунақтық,
ұйқастық өрнектерін соншалықты жатық жеткізуі нақты ... ... ... классиктердің қазақшасында қарабайырлық кездесетіндігінің
себептері түсіндіріледі.
Тарауда тәржіме тарихына ... шолу ... ... әлемдік аударма
өнеріне тән эволюциялық бел-белестердің бәрін ұлттық аударма өнері де басып
өткені ... ... өлең ... ... әңгімелеу де,
қысқартып аудару да, өлеңді қарасөзбен аудару да, қарасөзді өлеңмен аудару
да, ... қосу да, ... ... да, ... ... да, ... де, ... де, нәзира да, еркін аударма да, дәл аударма да,
сөзбесөз ... да, ... ... да, ... ... да – ... ... көрсеткен. Ағартушылық уәзипаны көздеген таныстыру тұрғысындағы аударма
да, идеологиялық мүддеден туындаған “тапсырыстық” аударма да бар ... ... ... аудармасының өзіндік ерекшеліктері де жеткілікті.
Поэзия аудармасына ... ... ... аз ... ... тіпті де міндет емес шығармалардың аударылып,
аударылуға тиісті, қажетті дүниелердің ... ... қала ... ... ... ... мәселелері” атты үшінші тарау 3 тараушадан тұрады.
“Пішін мен мазмұнның сақталуы” атты бірінші тараушада ... ... ... ... ... ... ... өлшемі –
оқырманға әсері. Аударма өлеңге де ... ... ...... ... Ол ... аудармашының қалай қол жеткізетіні – бөлек мәселе. Поэтика
мәселелерін талдаған бұл ... ... ... өзге ... орындауы
үшін аспапты, яғни тілді, сол тілдегі көркемдік құралдарды ... ... ... Бұл істе ... ... ... ... өткізудің (эмпатия) орны үлкен. Қазақ аударма өнерінде герменевтика
мәселесінің әлі күнге шешілмегені ... ... ... ... мәтіннің мәнін түсінбеуден кететіні өкінішті. Мәтінді
ғылыми, яғни филологиялық тұрғыдан талдау әлі де ... ... ... ... ... ... дұрыс қалыптаса
қоймаған. Қазақтың өз өлеңінен түк те аумайтын, өлең ... ... соны ... жаңа үні жоқ ... ... ... ... ұлтқа тигізер пайдасы шамалы. Тарауда қазақтың өлең құрылысына
аударма арқылы ... ... да ... ... ... мен мазмұн бірлігіне қол жеткізу, эвфонияны қалпына
келтіру, бунақ, буын, ұйқас, ырғақ, ... ... ... ... әртүрлі  ақындар аудармалары арқылы көрсетілді.
Тәржіме тіліне қарап сол кезеңдегі ұлттық әдеби тіл ... баға ... әрі ... ... ... да ... ... Аударма
шығармалары қазақ өлеңінің көркемдік құралдарын қалай байытқаны бұрын ... ... ... он ... тармақтардан, тасымалдың тың түрлері
арқылы өлең мақамының өзгеруінен де танылады.
Тілдің өзіндік сипатына байланысты тәржіменің түпнұсқадан да асып ... ... ой ... ... ... ... мынада. Өлең – өлшемге байлаулы
өнер. Ақ ... де ... ішкі ... бар. Ақын қай ... ... ... ... буынға, бунаққа қарамай тұрмайды. Соған орай оның өз
ойын, өз образын, өз ... ... дәл ... ... етіп ... ... мүмкін. Мұның өзі ең мінсіз деген шығармалардан да табылуы
мүмкін. Сол ойдың, сол образдың, сол ... өзге ... өзге ... ... өзге ... өзге ... ... гөрі әуездірек,
әрлірек болып түсуі де мүмкін.
Тәржіме поэтикасы мәселесінде пішін мен мазмұн ... ... ... ... ... ... дәл табу таланты деп атаған болатын.
“Ұлттық пішін дегеніміз ... ... ... көркем бейнелерде көрініс
тапқан тұтас жүйесі. Ол ... ... ... тұрмысының, сенім-
нанымының, әдет-ғұрыптарының, үйренген ... ... ... ... еңсеруіне тура келетін қиындықтарының
ең үлкенінің бірі ... ... ... дәл ... ... соны өзге
тілде жеткізе білу” [17, 285-286 б.].
Пішін мен тілді бөлек-бөлек қарастыру қисынға келмейді. Пішін – кең ұғым.
Тіл ... ... ... етіп қана ... пішінді құрайды да.
Кешегі кеңес әдебиетінде ... ... ... көңілдегідей мән
берілген жоқ. Қит етсе қоғамның ... ... ... айыптың алдаспаны
суырылып шыға салатын. Социалистік реализм әдісін ұстанатын ... төл ... ... ... ... ... ... әдеби сын тарапынан қолдала ... ... ... ... ... ... Кейін әуелде аудармалар арқылы көз ... ... ... ... құлаққа сіңісті бола бастаған дыбыстық
үйлесімдер бірте-бірте ... ... да ... ... ... ... ... екі кезеңде бөлекше бой
көрсетті, сол екі кезеңнің екеуі де бір есіммен – ... ... ...... ... жазылған өлеңдерде, кейінірек
– Маяковскийден ... ... ... өзі ... тәржімешілерге қиындық келтіретінін жақсы білген. Білгендіктен
де: “Менің өлеңдерімді аударудың айрықша ... ... – мен ... ауызекі сөйлеу мәнерінің сөз саптауын енгіземін, ... – и ... ... ... ... көріңізші, ара-тұра бүкіл
өлең кәдімгі әңгімелесу сияқты болып кетеді. Мұндай өлеңдер тілдің жүйесін
тұтастай түйсіне алғанда ғана ... әрі ... ... ... [18, ... деп ... ... Алайда, аудармашыларымыз Маяковский өлең жолдарын
сатылап, ... ... екен деп, ... қара өлең жолын беталды
бөлшектеп, ... ... ... поэзиясының сыртқы формасын
сақтауға болмайтындығы, өлең жолын сатылауды сөз мағынасы көрінеу ... ... ... ... ... ... ... ғана табысатындығы жөніндегі
тілек-ескертпелерді терең пайымдай алған жоқ.
Қай жанрдағы шығарманың да ... ... ... ... ... тұратын сөз саздылығы – аударманың да басты шарттарының ... ... ... айшықтардың арасында аллитерацияның алар орны үлкен.
Дауыссыз дыбыстардың қайталануынан ... бұл ... ... пайдалана
білсе, автордың өзіндік өрнегін де ... ... ... ... ... ... ... ассонансты қалайда ассонанспен
беруге ұмтылудың тіпті де қажеті жоқ. 
“Сөз ... ... ... үндестілігінің біздің эмоциямызға әсер
күші қай кезде де ерекше” [19, 131 ... ... ... өлең ... ... де бөліп алуға болмайды. Былайша
қарағанда әуезділіктің өзінде, әрине, ... ... жоқ, ... тұра ... ... ... ... мағыналық категорияларын
айқындай түседі.
Еңбекте тәржіме теориясында әлі шешімін таппаған мәселелердің бірі – ... ... да ... ... бөлінген. “Батыстың жаңа поэзиясында
белең алып бара жатқан верлибрді, басқа да ұйқассыз өлең ... ... ... орыс поэзиясы дамуының негізгі желісінен ... ... ... ... да ... ақындарды қажет етеді. Біздің
поэзиямыздың аға ... ... сөз ... өте аз”, ... ... ... ... ақ өлең аудармасы орнықпағаны анық. Қадыр Мырза Әли дұрыс
айтады: “Қазақ поэзиясы, бәрімізге ... ... ... Ол ... ... ... қабылдағанды әуел бастан жек көреді. Ақ өлең
бізде бұрыннан бар. ... ... ... ... ғана арқа ... өлең күні ... шейін сіңбей-ақ келеді. Оны айтасыз, қазақ
поэзиясы он бір ... ... ... өзін ... ... ... ... болса керек, Абай орыстың он, он бір буынды ... ... ... қара өлең ... ... Иә, ... поэзиясы түшіркенгіш поэзия.
Ұйқассыз өлең жаза бастасақ болды, сәби жырымыздың өн бойын қызыл ... кете ... Төл ... ... ... ... ... Сондықтан да біздің көпті көрген тәжірибелі ... де, Таку ... да, ... ... да амалсыз ұйқасқа түсіріп
жүр...” [21, 329-330 б.]. ... ... ... ұйқассыз жазылған
“Қарғыс” атты өлеңінің қазақша 9 ... ... ... ... арқылы
жалпы ұйқассыз өлең қазақтың жыраулық поэзиясында  бар екендігі, тәржіме
тәжірибелері арқылы бірте-бірте ақ өлеңді ... беру ... ... ... ... атты ... ... шумақ, ырғақ, ұйқас
мәселелерінің қазақ поэзия аудармасындағы шешілу жағдайы қарастырылады.
Планетада тіл ... көп ... өлең ... де ... ... Өлең жүйелері
мен просодиялардың сан түрлі болып келетіні қашанда ... ... ... ... ... де ... ... жерден өлең
өнері дамиды, өлең жүйесі өзгереді дегенде де, оның тілдің төл ... ішкі ... бар. Ол ... бұзу арқылы ұлттық өлеңге
жаңалық енгізу мүмкін емес. ... ... ... бәрі де ... ... бұғып жатқан, бұған дейінгі ақындар ... ... ... байқағандар, аңдағандар. Мысалы, орыс өлеңіне силлабикалық
жүйені ... ... ... ... аз болған жоқ. Сонда да айналып
келгенде силлабо-тоникалық және тоникалық жүйе орнығып қала ... ... өлең ... ... алу, ... ... ... өзіне
тән мақамынан айырылып қалу – қазақ аудармасының әлі күнге арылып болмаған
ауруы. Ырғақты ... ... ... ... етіп ... түсіндіреді:
“өлеңді айтқанда сезілетін дауыс толқынының соқпа-соқпасының арасы” [22,
192 б.]. ... ...... ... ... Өлең ... дәл
сол ырғақты ұстаудан басталады. Поэзияның жаны – ырғақ. Жай ... ... ... ... аты – ... Ішкі ... ... де
күні қараң. “Өлеңді оқу, тыңдау, түсіну, өлеңге тұшыну, ... ... ... ... байланысты, Сөз өнерінің өзге түрінен өлеңнің басты өзгешілігі
де ырғақта жатыр”, дейді академик Зейнолла Қабдолов [23, 264 б.]. Ырғағының
өзгешелігіне, атап ...... ... қала ... мен
инверсиясының қиындығына байланысты өзге тілдегі ... ... ... келе ... өлең ... да бар. ... ... Сәл артық кетсе өлең басқа интонацияға түседі. Басқа интонация
– басқа әсер.
Қазақ оқырманы үшін ұйқастың орны бөлекше. Бұл ... ... өлең ... ... ... ... ... ұйқасқа аса бай екенін,
тіпті күні бүгінге дейін ұйқаспайтын өлеңді өлең деп ұға ... жату ... ... ... ... тілдерде ашық буындар көбірек
болады да, ұйқас жатықтау ... ... ... ... ... ескермей болмайды.  Алайда, ұйқастың өзі туындының ... ... ... ... ... атты ... тараушада метафора,
қайталау, ... ... ... ... ... әрі практикалық
тұрғыдан қарастырылады. Автордың дара стилін танытатын басты белгілердің
бірі – ... ... дәл ... ... қай-қайсысының да
бағы бар. Көркем шығарма құрылымындағы эмоциялық, эстетикалық жүктің ... ... ... ... ... ... ... емес.
Өлеңде де, тиісінше аудармада да сантүрлі қайталаулардың орны өзгеше.
Лексикалық, ... ... ... ... ашып, әуезділігін
арттырып тұрады. Қалауын тапса қар жанар дегендей, мұндайда жұрт былайғы
кезде жерден ... ... ... ... сұлу ... ... өтетін
тавтологияның өзі құбылып сала береді.
Аударылған туындылардағы фразеологизмдер арқылы да тіл байып отыратынын
дәйім ескерген жөн. ... ана ... ... жат ... ... ... үйлеспейтін орамдардың жөні бөлек. Біз әдетте
орыс тілінен аударма ... Абай ... ғана ... ... ... ... ... сүйінісу (“ворковать как голубки”), салқын
тарту (“постывать”), тактісіне билеу (“отбивать такт”), бір ... ... (“от часу на ... деген тіркестер де қазақ тілі үшін жаңа: олар орыс
тілінен калькалау (сөзбе-сөз ... ... ... Бір ...
бұлардың бәрі тек аударма үстінде емес (олар да бар), ... ... де ... Айталық, салқын тарту деген ... ... ... бүгін бәрі Саған салқын тартқандай, сен бір кәрі – ... ... ... бұл ... Лермонтовтың: Пускай теперь прекрасный
свет Тебе постыл – ты ... ты сед – ... ... ... ... (Абай жинақтарының барлық басылымдарында сүйеніскен деп жазылып
жүр, біздіңше, сүйініскен болуы керек, оны Абай орысша ... ... етіп ... деген тіркес те аударма өлеңінде ... ... ... ... ... ... бір сағаттан бір сағат) Абайдың
төл өлеңдерінде. Бұл – ... орыс ... ... ... ... ... [24, 503 б.]. ... аударма
өлеңдеріндегі жас бұлт, кәрі жартас, тентек ... ... ... ... өткен күннің улары, көңілдің ауыр жүгі деген тіркестер — ...... да ... Оған да әсер ...... ... ... өлеңдерде ақын перифраздың неше түрін көрсетеді.
Қараңғы көңіл, көңілдің жүгі, улы сусын, жанға түскен ... ... ... жүйрік уақыт, үміттің нұры, еркелі қол, асау өмір, тентек ... сөз, ... үн, ... ... ... асау той, тентек жиын...
осылай кете береді. “Бұлардың барлығы дерлік орыс ... ... ... қолданылған образдар болса, Абай оларды қазақ тіліне өте ... ... ... ... баламасын ұсынады. Әрине, Абай
орыстың поэтикалық тілінің канондық (заңға айналған) ... ... ... ... теория жүзінде зерттеп таныған жоқ, бірақ оның
ақындық таланты мен қазақтың көркем сөз ... ... ... ... ... дәл, дұрыс аударуға мүмкіндік берген” [24, 496 б.].
Интонация, интерпретация мәселелері нақты ... ... табу үшін ... өлең ... ... ... де шарт ... бастысы – оның ырғақтық-интонациялық бейне құралдарына сәйкес келетіндей
өлшемдер ... ... – өз ... және өз ... ... ... ... олардың толық құқы бар. Түпнұсқаны ой елегінен өткізу, өзінше
пайымдау жоқ жерде көркем ... да ... ... ... Иван ... ... б.]. Осыған орай Наум Гребневтің шешен-ингуш әнін аударып отырып,
негізгі образды қалай ауыстырғаны әдебиеттану ... жиі ... [26, 337 б.]. ... да ... өз ... ... ... сондықтан. Өкінішке орай, төл әдебиетіміздегі тәржімеде
түпмәтінді өз тұрғымыздан интерпретациялау жетісе бермейді.
Анна Ахматованың 1942 жылы Ленинград ... ... ... “Қайсарлық”
атты өлеңін Қадыр Мырзалиев аударған.
Парасат-ой не боларын сезген-ді,
Пайдамызға ... біз ... қар ... күн туды,
Қара тастай қатып қалар кез келді.
Қаусап қала, ... ... ... ... ормансыз, шаңырақсыз қалсақ та.
Орыс сөзі, сені сақтап қалармыз,
Өлмеспіз біз бас ... жан ... ... қоя ... қан ... ... ... жүрер ән қылып.
Мәңгілік!
Айшықты аударма. Әсіресе:
Свободным и чистым тебя пронесем,
И внукам дадим, и от ... ... деп ... ... тамаша шығарма. Көңілге келетіні бір-ақ нәрсе –
түпнұсқаға тым ... ... ... жетіспеуі. Осындағы
“орыс сөзі” деген тіркестің орнына “ана тілі” деп алынса ғой. ... соң ... ... қамын да ойламай болмайды: солай еткенде
мемлекеттік тіл мүддесі деп ... ... ... тимей жүрген осы
жылдарда ел басына күн туған шақта қаладан да, панадан да, бақтан да, ... да, ... да ... орыс ... алдымен ойлаған ұлы ақынның
қастерлі жыры ... ... мына ... де жақындай түсер еді. Түптеп
келгенде, ... да ... ... ... ... ... ... тұрғыда
қолданып тұр. 
ҚОРЫТЫНДЫ
Аударма – әрбір ұлттық мәдениеттің ажырағысыз бөлігі.
“Тарихи қысқа мерзімде қазақ әдебиеті өзінің озық үлгілері арқылы Европа
классикалық ... ... ... [27, 250 б.]. Бұл істе ... ... орны бар. Фольклор, ауызша әдебиет дәстүрі қаншама бай
дегенмен, роман сияқты күрделі жанрлардың жалғыз ғана арқауына айнала ... ... ... сол ... төл әдебиеттің сапасына сай келеді. Көш
бастайтын төл әдебиеттің соңына ... ... ... ... ... ... ... те төл әдебиеттің өсіп-өркендеуіне ... ... ... 147 б.]. ... мысал атасақ, орыс әдебиетіне де көптеген жанрлар
аударма ... ... айта ... ... ... жасаған
аудармалары болмағанда орыс тарихи балладасы қашан дүниеге келері белгісіз
еді. Орыста көпке дейін роман болмағаны ... ... ... аудару,
басқасын былай қойғанда, тілді байытатынына жұрттың бәрінің де көзі жеткен.
Мысалы, В.Тредиаковский ... о ... ... ... деп шамалау
ойымызға да келмейтін біраз сөзді ... ... ... снисходительность, сущность, целность, т.б.)
алдымен аударма кітаптарында қолданған [29, 19 б.], солардың көбі ... ... ... ... ... “тәуелсіздік” деген сөзіміздің
арғы тегі де тәржімеден тараған болып шығады.
Кейінгі отыз ... ... ... аударма қарқынының біршама бәсеңдеуіне
аударманың миссиясы жөнінде қате түсініктердің де әсері болды. Аударма тіл
білмейтіндерге арнап жасалатын кез ... ... ... ... ... көркем аударма жасауға бола ма? Болмайды деген
төңіректе тұтас теория тұрғызған авторлар да аз ... ... ... ... рухы өзге ... жеткізілмейді, ал шабыт қайталанбайды деген
ойлар айтылады. Аударма өнер туындысындағы пішін мен мазмұнның бірлігін
бұзады, бұл ...... ... ол жарылған жерде өнер жойылады дескен
бұрынғылар. Біздің бәріміз бір планетада – Жер атты ... өмір ... ... ... ... ... демек оны танып-білу әдістерінде де
ортақ жайлар көп болуға тиіс. Әрбір тұтас әдеби туынды, яғни ... ... мен ... ерекшеліктердің бүкіл жиынтығы басқа
тілдегі ойлау жүйесімен талдап-түсінуге және жеткізуге көнеді.
Аударманың құдіреті өлі тілдерді тірілтуінен-ақ танылып тұр. Көне ... ... ... ескі славян, ескі орыс тілдерінен жасалған аудармалар
арқылы қаншама ... мұра ... ... ... жақсы мәлім.
Тәржімешілер болмаса олардың бәріне де санаулы полиглоттардың, ... ғана қолы ... ... қай ... де ... ... үлкен. Аударма да солай. Соңғы
сексен-тоқсан жылдың ішінде бой ... ... ... сыны осы ... тәржіме өнерінің қалыптасуына хал-қадерінше көмек көрсете білді.
Еңбекте ретті жерінде аударма сынына байланысты ... да ... ... Бұл ... ... ... гөрі кемістік көбірек. Сөз бен
сөзді, жол мен ... ... ... пен ... ... өлең мен ... керек. Сонда ғана аудармашы жырдың мақамдық құрылымын сақтай алды
ма, идеясын аша алды ма, ... ... ... ... алды ... ... ... табуға болады. Өкінішке орай, осы арада қазақ ... ... ... ... ... аудармасына кедергі жасағанын ашық айтуға
тура ... ... ... сөз ... ... ... түпнұсқадағы
сөзді санамалап, тіркесті түгендеп кететіні, ал ... ... ... таза ... тұрғыдағы сәтсіздіктерге саяси сипат
беріп, сөзбе-сөз, сірескен аударма жасауға итермелеуге себепкер болғаны ... ... ... тән ... ... бірі – барлық
аудармашылардың дерлік осы іспен шығармашылығының негізгі арнасы, ... ... ... ... ... арасында жасау
белең алғандығы. Көркем аударма ... ... із ... қай-қайсысын алсақ та, осы іске жылдар бойы бар күш-жігерін
жұмсағанын, жүйелі айналысқанын, ... ... ... ... ...... ... шалып түсетін, тек алымдылықпен алып түсетін
шаруа емес. Тәржіменің машығын алмайынша, аударма техникасын ... ... ... ... ойнататын зергерлікке қол
жеткізбейінше аударма асуы алдырмайды.
Талантты шығарманы өзге тілде өз деңгейінде ... ... ... ... оқи ... ... ... тек талантты оқырманнан шықпақ. Бұл ойды
талантты қаламгер тек талантты ... ... деп ... ... ... да ... ... әлем әдебиетінен, өзіміздің
төл сөз өнерімізден оқуға онша зауқы соқпаған, сонда да табиғат ... ... ... тындырған дара дарындарды атауға да ... ... өзі ... ... адам ... ... ... дүние
екені мәлім, бірақ, көп оқымай, көп тоқымай аудармада асқар асулар алған
адамды атау ... ... өлең ... ақындық қанатты қиял мен
салқын ақылға салған парасатты пайым ... ... ... ... өзі бір
жағынан, аударманың шынайылығын ... ... ... шыққан
шабытшылдықтан сақтаса, екінші жағынан, көркемдікпен қоңсы ... ... ... тұрады. Аударматану қанша жерден
жетістікке жетсе де, ... ... ... ... ... арылмауға тиістігі талассыз. Сол ... кез ... ... ... ... ... ... керек, олардың бәрі де аудармашы-ақынның қалауынан емес, екі тілдің
арасындағы, екі мәдениеттің арасындағы, ... ... екі ... ... ... туындауы қажет.
Қазақ тілінің қабылдампаздығы – арнайы зерттейтіндей құбылыс. Қазақтың
тілінің қабылдампаз ...... ділі ... ... ... ... құбылыстың бірыңғай артықшылықтан тұрмайтынын да ашық ... ... ... ... де, жаман әдепке де қабылдампаздығы ... ... Ал ... қасиеттің дұрысы мен бұрысының ара салмағын
безбендегенде қазақ негізінен озықты, ... ... ... ... ... Асылды алудың адамзат ойлап тапқан ең тамаша тәсілі – аударма.
Аударма туралы ... ... ... ... көп ... ... Сонымен қатар,  н е н і  аудару  деген  қ а л а ... мәні еш кем ... ... Осы ... ... ... ... мұны бүкіл әлем біледі, қадір тұтады, мұны аудармағанымыз ұят
болады деген сыңайдағы, яғни, классикоманиялық таңдаудың бәрі бірдей ... ... ... тура ... ... қазақ әдебиетіндегі нәзира дәстүрі қазіргіден тереңірек
зерттеледі деп сеніммен ... ... ... жылдарындағы бостан
сана, дінге деген көзқарастың өзгеруі, сол ... ... ... ... әрі ... ... ... қорында сақталған діни
дастандардың, қиссалардың жариялануы  ... ... ... ... ... мол ... жасайды.  Эпос нәзирасы әдісімен туындаған діни
дастандарда, ғашықтық қиссаларында аударманың өзіндік ... бар ... ... ... ... өзі жанр ... ауыз әдебиеті мен жазба
әдебиетін жалғастырып жатқан, өз уақытының ... ... ... Оның ... ... әлі де ... ... түсу – алдағы
күндердің міндеті. Аударма ұғымының өзі әр ... ... ... ... ... ... әдебиетімізде өзіндік орны бар нәзира – өз
кезіндегі аударманың функциясын белгілі бір дәрежеде ... ... көп бір ... ... ... ... жаңа ... жарату
тәсілі.
“Евгений Онегиннің” халықтық нұсқалары — қай жағынан алып қарағанда да
ғажап құбылыс. Халқымыздың ... десе ... ... ... ... ... атаулыны жатсынбайтын жүрегін де, өнер иесіне өзгеше құрметі мен
өлең-жырға ыстық ілтипатын да, ең бастысы – ... деп ... ... ... ішінара өзгертуге қабілеттілігін де осы “Евгений Онегиннің”
халықтық нұсқалары анық айғақтай алады. ... жан ... ... ... бейімдігін кемел көрсететін нақты мысалдың бірі де міне
осы.
Аударма ... ... ... тек ... ... ... ... беруге болмайды. Аударманың әсер-ықпалы ... ... ... ... ... ... деген сөз баяғыдан бар,
көңіл деген сөз де баяғыдан бар, бірақ күңгірт көңіл тіркесін ... ... ... ... қолданған. Осындай жолмен ... ... ... т.б. ... құралдар аз емес.
Тәржіме арқылы өлең ... ... ... де ... бірі. Шығарманың уәзінін сақтау – поэзия аудармашысының шын
шеберлігін көрсететін басты белгілердің қатарында ... ... ... ... ... жүйесіне ықпалы жан-жақты сөз етілді. Абай
аудармалары арқылы алғаш рет ... ... ... ... төл ... кеткені жақсы мәлім.
Зерттеуде қайта аударылған жырларға, көлемді ... ... ... ... ... ... әсіресе поэзия аудармасына қайталамалық
феномені тән. Мұндай аудармалар әр ақынның өз ерекшелігін әр ... ... ... ... бағалы. Түпнұсқаның әрбір жаңа байыптамасы
тәржімелік ... ... ... де, ... қалыптастырады, келесі
буынның аудармашылары енді сол дәстүрге арқа сүйейтін болады.
Орыс әдебиеттанушыларының еңбектерінде жиі ... ... бірі ... аударма. Бұл ұлттық поэзиямыздың үздік үлгілерін орыс тіліне, сол
тіл арқылы басқа тілдерге аударатын тұстарда алдан жиі ... жай. ... ... ... қиындық шығып көрген емес. Аудармаға ... ... ... да орыс ... туындыларды емін-еркін
түсіне бастағанына кем қойғанда бір ғасырдай болып қалды.  Енді бұл ... ... ... ... ... түсінетін адамдар қанша
көбейгенімен, олардың ... ... ... ... таяу ... ... ... қоймайтыны анық. Тәржіме тақырыбындағы мақалалардың бірі “Глобализация
как бесконечный процесс перевода с английского” [32, 284 б.] деп ... та, ... та, ... ... ... ... ... басымдыққа ие болатыны, ал өзге тілдер мен мәдени дәстүрлердің
адамзат жасаған қазынаға үлес ... ... ... ... ... ... асатыны шығар күндей шындыққа айналып барады.
Қазақстан Республикасында үш тілділік ... ... ... ... ел халқының үш тілді – қазақ, орыс, ағылшын тілдерін
қатар игеруі адамзат ... ... мен ... ... еркін қол
жеткізудің, ұлт ретінде ... ... ... ... қабілетті 50 елдің қатарына қосылуының бір шарты деп ... ... ... ... – шын ... жас ... жаңа ... лайықты төтеп беруінің бір тетігі.
Елдің бәсекеге қабілеттілігінің бір шарты – ... ... ... ... додасына өз тілімен өмір сүре алатын ұлт
қана қаймықпай түсе алады. Тілдің ... ... ... көрінісі
– мына дүниедегі барша құбылысты айқын айта алатындығы. Әсіресе, ... ... ... ... білетіндігі. Демек, қазақ ... ... ұлы ... ... шағы әлі ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1.      Ларин Б. Теория и критика ... Л., 1962, ... ... Н. ...... Мына кітаптан: Перевод – средство
взаимного сближения народов. М., 1987, 141-142-беттер.
3.      Әуезов М. Уақыт және ... А., ... ... ... Выпуск 3. СП. 2002.
5.      Оболенская Ю.Л. Художественный перевод и ... М., 2006, ... ... М.М. ... ... ... М., 1979, 334-335
беттер.
7.      Фасмер М. Этимологический словарь русского языка. В ... СП. ... 1996. Т. ІV, ... ... Т. ... әдебиеті сынының тарихы. А., 1994, 31-бет.
9.      Кенжебаев Б. Әдебиет белестері. А., 1986, ... ... Л. ... ... ... М., 2004.
11. Левый И. Состояние теоретической мысли в области перевода. Мастерство
перевода – 1969. М., 1970, 119-бет.
12. Елеукенов Ш. ... ... А., 1999, ... ... И. Кто из ... мне возвратил… Новый мир. 1994, ¹9.
14. Қасқабасов С. ... ... ... А., 1984, ... ... Қ. Алтын Орда дәуірі түркі классикалық поэзиясының
көркемдік ерекшеліктері және ... ... ... ... ... ... ... Филология
ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация.
Астана, 2003, 17-бет.
16. Қасқабасов С., Әзібаева Б. ... ... 1 том. ... ... П. ... и ... М., 1961, 285-286 беттер.
18. Маяковский В.В. Собр. соч. т. 10, 274-бет.
19. Мастерство перевода – ... 1963, ... ... Б. Кому ... Иностранная литература. 1972, ¹2.
21. Мырза Әли Қ. Таңдамалы туындыларының көп томдығы. 13-том. А., 2005,
329-330-беттер.
22. Байтұрсынов А. ... А., 1989, ... ... З. Сөз ... А.,1976, 264-бет.
24. Сыздық Р. Абай және қазақтың ұлттық әдеби тілі. А., 2004, 503-бет.
25. Кашкин И. Для ... М., 1968, 439-440 ... ... В. ... ... М., В двух ... ... 337-бет.
27. Мағауин М. Ғасырлар бедері. А., 1991, 250-бет.
28. Талжанов С. ... және ... ... ... А., 1975, ... ... В., Петрова О. Теория перевода. М., 2006, 19-бет.
30. Алексеева И. Введение в переводоведение. М.-С-П., 2006, 52-бет.
31. Нұртазин Т. Абай және ... ... ... ... 1945, ... ... Л. Глобализация как бесконечный ... ... ... Четвертые Федоровские чтения. Вып. 4. С-П. 2003, ... ... ... ... ... ... Астана, 1999.
2.Вер бена ат. Пушкинтану парақтары. Астана, 2006.
3.Коран и Пушкин. Астана, 2006.
4.Төлтума мен телтума. Астана, 2007.
Ұжымдық ... ... О, ...... М., 2006.
6.Пушкин шығармаларындағы Құран сарындары.Әдебиеттанудың көкейкесті
мәселелері. А., 2002.
7. Ақ алмастың бір ... ... Зәки ... және руханият мәселелері.
А., 2003.
8. Пушкин и ... ... ... ... жылына арналған ғылыми
конференция материалдары. Астана, 2007.
9. Пушкин шығармаларындағы түркизмдер. Пушкин, Абай және қазақ әдебиеті.
А., 2006.
10. Теңдесі жоқ туынды ... ... ... Онегин. Астана,
2003.
11. Жаһан жырының жарық жұлдызы ... ... ... ... Абай ... ... ... 1999, 25 қазан.
13. Е,Тәтіш!.. Қазақ әдебиеті, 1999, 12 қараша.
14 Құран және Пушкин. Егемен ... 1999, 12 ... ... ... ... ... 2003, 24 қыркүйек.
16. Біздің Пушкин. Егемен Қазақстан, 1999, 10 қыркүйек.
17. Абай ата асқары. Егемен ... 2006, 4 ... ... ... ... ... , 2007, 29 ... Мысал мектебі. Қазақ тілі мен әдебиеті, 2007, ¹10.
20. Бабылдан бері басталған. Ақиқат, 2007, ¹9.
21. Тәржіме туралы толғаныс. Ақиқат, 2007, ... ... ... ... 2007, ... ... ... типологиясы. Жалын, 2007, ¹9.
24. Аударматанудың теориялық проблемалары. Әл-Фараби атындағы Қазақ
мемлекеттік университетінің хабаршысы. Филология ... 2007, ... ... ... ... әдебиеті, 2007, 14 қыркүйек.
26. Поэзия аудармасының мүмкіндіктері. Абай атындағы Қазақ мемлекеттік
педагогика ... ... ... сериясы. 2007, ¹3.
27. Аударматану проблемалары. “Қайнар” университетінің ... ... ... проблемалары туралы бірер сөз.  “Ізденіс – Поиск”, 2007,
¹4.
29. Халықтық “Евгений Онегин” Е.Бөкетов атындағы Қарағанды ... ... 2007, ... “Кетті ғой талай надан кеткен ... ... ... ... мемлекеттік университетінің хабаршысы. 2007, ¹2.
31. Аударма және идеология. С.Торайғыров атындағы Павлодар ... ... 2007, ... ... ... ... атындағы қазақ-түрік университетінің
хабаршысы. 2006, ¹3-4.
33. По перевалам  перевода. Аманат, 2007, ¹4.
34. Вершина Абая. Простор, 2007, ¹9.
35. ... ... ... 2007, ... ... және төл ... ... 2007, 13 қыркүйек.
37. Қайталай аудару қажеттігі. Әдебиет айдыны, 2007, 20 қыркүйек.
38. Пушкин ... ... ... Арқа ... 2007, ... ... ... Қазақстан, 2004, 9 қазан.
40. Аударма туралы ойлар.  Л.Н.Гумилев ... ... ... хабаршысы. 2006, ¹4.
41. Аударма айшықтары. Ақ жол. 2007, 15 қыркүйек.
42. “... поехал я в ... ... ... 2006, 29 ... “О, ... ... ... 2006, 14 сәуір.
44. Нәзира нақыштары. Астана  хабары, 2007, 13 қыркүйек.
ЖАРИЯЛАНҒАН ... ... ... ... А. ... ... Егемен Қазақстан, 2000, 11 қаңтар.
2.      Әлімбаев М. Зерделі зерттеу. Жас Алаш. 2000, 15 мамыр
3.      Кекілбаев Ә. ... ... ... Қазақ әдебиеті. 2001, 16
қараша
4.      ... С. ... ... ... ... А., 2004, 326-329 ... Әлімбаев М.. Сырлы әлем. Егемен Қазақстан. 2004, 26 маусым.
6.      Қараша А. Мұхиттан маржан тергендей. ... ... 2000, ... ... Т. ... әлемін барлау. Тұлғалар тағылымы. Көкшетау.
2006, 70-74 ... ... К. ... ... жол. Қазақ әдебиеті. 2004, 16 қаңтар.
9.      Ергөбек Қ. Сырбаз болмыс. Жас Алаш. 2002, 10 қаңтар
10.    ... С. ... ... ... ... ... ... 25 қыркүйек.
11.    Тұрлыбаева Т. Тәржіме таразысы. Жетісу. 2000, 27 қыркүйек
Р Е З Ю М Е
на автореферат диссертации на ... ... ... ... наук по ...... ... Сауытбек
Теория и поэтика стихотворного перевода
Диссертация посвящена вопросам теории и поэтики стихотворного ... ... ... ... зарождения, становления и развития казахского
поэтического перевода, раскрывается его роль в ... ... ... ... ... ... где роль ... возрастает с каждым годом, а ... в ... ... ... триединства языков.
Конкурентоспособность ... ... в ... ... ... ... и в ... художественного, в частности,
стихотворного перевода, с помощью которого читатель ... ... ... ... мир иной ... а ... расширяет свою поэтику новыми выразительными средствами.
Цели и задачи исследования заключаются в ... ... ... ... как ... ... ... и усвоения  мировой
художественной культуры. В ... ... ... пути ... ... ... ... между историей перевода и ... ... ... ... ... мысли и практики, в
основном, с литературоведческих позиций, вместе с тем ... ... и ... ... ... ... как меж ... достижении поставленных целей решены следующие задачи:
- обобщены и проанализированы как ... ... так и ... ... ... ... перевода;
- на фоне общетипологических закономерностей выявлено ... ... ... ... определена периодизация истории развития поэтического перевода;
- показаны пути языкового обогащения посредством перевода;
- раскрыто влияние переводных произведений на оригинальную литературу.
Научная ... ... ... ... всего в комплексном
подходе к рассмотрению теоретических и эстетических проблем перевода. Автор
показывает неразрывную связь перевода с проблемами ... ... ... ... герменевтики, языковой
коммуникации. На перевод, как на социально детерминированное ... ... ... ... ... факторы, к примеру,  в истории казахского
перевода ХХ века ... роль ... ... ... ... ... ... обществом чужих  культурных форм возрастает и
значение рецепции.  
Диссертация состоит из введения, трех глав, заключения и ... ... ... общая характеристика работы, обосновывается
актуальность темы, определяются цели и задачи, излагаются научная новизна ... ... ... ... ... и ... положения,
выносимые на защиту.
В первой главе “Теоретические проблемы переводоведения”  излагается
история художественного ... ... ... ... ... ... ... перевода с другими дисциплинами, определяется
различие между лингвистической и ... ... ... ... свою точку зрения на проблему переводимости, отвергая
идею о непереводимости поэтической классики, приводит ряд ... ... ... ... ... полной переводимости. Вместе с
тем доказывается и возможность стихотворных переводов, ... что ... ... ... не только с  лингвистическими
факторами, часто - ... ... от ... ... в ... ... воздействия. Перевод не должен быть абсолютным
аналогом оригинала, в особенности в странах почти ... ... ... ... ... ... – адекватное эстетическое
воздействие на реципиента.
Вторая глава называется ... и ... ... ... ... в ... показана роль переводческой деятельности в различных
странах, раскрыты пути формирования теоретических ... ... ... ... ... перевода. В диссертации
впервые делается  научный анализ текстов ... и ... ... как бы ... из ... ... в форме назира. Особо
внимание уделено  народным поэмам, возникшим в среде ... ... ... ... А.С.Пушкина “Евгений Онегин”, где переплетены многие виды
перевода. В диссертации подробно ... ... ... ... роль ... в ... поэтических форм на 
казахском стихосложении: например, перекрестная рифма  в казахской ... ... ... в ... из ... а ... ввел Касым
Аманжолов в переводе из Шевченко. Большое ... ... ... ... ... стихотворений и поэм, проанализированы все ... ... ... ... ... ... ... диссертации “Вопросы поэтики перевода” на конкретных
примерах ... ... ... и в ... ... ... и ... воссоздания эвфонии,  соблюдения таких
основных требований как точность, сжатость, ... ... ... ... за ... короткий исторический срок прошел весь
эволюционный путь, характерный для  ... ... в ... ... ... применяли весь арсенал переводной поэзии: упрощение,
сокращение, добавление, ... ... ... ... ... ... переложение, национальная адаптация, подражание, назира, вольный
перевод, точный перевод, дословный перевод, ... ... ... ... также объяснительные (разъяснительные)
переводы, ... ... ... переводу казахская поэзия обогатилась
новыми формами, более ... ... ... размер, рифма, усилилась
образность поэтической речи.  
В заключении изложены результаты исследования и ... ... ... где возникают свои специфические проблемы, связанные в
первую очередь с формой ... ... ... ... к ... ... ... перевода чрезвычайно сложными. В диссертации
на ... ... ... ... ... что ... искусство достигло значительных высот  в области перевода. ... ... ... ... ... ... национального языка, поэтому
поэтический перевод как форма или способ передачи с одного языка на ... из ... ... в ... ... от ... народа к другому 
народу призван ... ... ... лингвоэтнического
барьера и интеграции казахской словесности в ... ... ... ... ... ... в средних и высших
учебных заведениях, на специальных курсах и в ... S U M M A R Y
to the ... of ... for ... for ... ... Doctor of ... on specіalty
10.01.02 – Kazakh lіterature
Sauytbek Abdrakhmanov
Theory and poetіcs of poem translatіon
Dіssertatіon іs devoted to the іssues of theory and ... of ... Іt ... stages of the ... ... of ... translatіon, reveals іts role іn the ... of ... of the research іs ... by the ... of ... of ... where the role of ... іncreases every
year and because іn the Republіc of Kazakhstan the law on three ... adopted. ... of Kazakh language іn ... ... be ... confіrmed іn the fіeld of artіstіc, іn partіcular poem
translatіon that helps the reader to ... a ... ... ... world of a ... culture and ... lіterature
extends іts poetіcs  by new expressіve means.
Aіms and objectіves of the research are to show the ... of ... ... as a process of ... ... and ... ... artіstіc  culture. Dіssertatіon іncludes detaіled descrіptіon of the
ways of poetіc translatіon, close ... between hіstory ... and іts theory. The author ... the ... of
translatіon thought and practіce based on the ... of   ... as well as he pays great ... to  the scіentіfіc
understandіng of translatіon process as іnter-language transformatіon.
Іn obtaіnіng the  aіms  the ... ... were ... both well known and new searches іn the fіeld of theory of ... been ... and ... natіonal іdentіty of Kazakh poetіc translatіon has been revealed on the
background of the general typologіcal ... ... of the hіstory of ... of poetіc ... has
been іdentіfіed;
- ways of language enrіchment by means of translatіon have been shown;
- іnfluence of ... works on the ... ... has ... novelty of the research іs ... іn іts complex approach
to the consіderatіon of the theoretіc and esthetіc іssues of translatіon.
The author shows close lіnkage ... ... and ... ... psycho-lіnguіstіcs, comparatіve studіes,
hermeneutіcs, language communіcatіon. Translatіon as a socіally determіned
phenomenon іs ... ... by socіal factors, for example ... hіstory of Kazakh translatіon of XXth century the ... ... played a ... role. Іn ... of complexіty of perceptіon by
the socіety  of the foreіgn cultural forms, the ... of ... ... іntroductіon, three chapters, conclusіon and
bіblіography.
Іntroductіon hіghlіghts general descrіptіon of the work, ... ... ... of the theme, ... of the aіms and ... of scіentіfіc novelty and methods of the work, ... the ... ... and maіn aspects that are proposed ... chapter ... іssues of ... studіes” іncludes the
hіstory of artіstіc  translatіon, descrіptіon of the types of ... between theory of ... and other ... ... the ... between ... and lіterary studіes theorіes of
translatіon. The author proposes hіs own poіnt of vіew on the іssue ... ... ... the іdea that poetіc ... can’t ... he ... a number of lіnguіstіc and other factors that
objectіvely prevent full ... ... of ... translatіons
that are better than the orіgіnal, іs proved, that іs sometіmes caused not
only by lіnguіstіc factors but often by the skіll of ... ... wіth the text іn order to ... ... ... Translatіon
shouldn’t be an analogue of the orіgіnal, especіally іn the ... ... ... for example as ... maіn thіng іs adequate ... on the recіpіent.
Second chapter іs named “Hіstory and practіce of translatіon”. Here ... of ... іnto ... the role of ... actіvіty іn
dіfferent countrіes іs shown, ways of ... of ... basіcs ... studіes have been  ... Іssues of ... of ... have been consіdered. Dіssertatіon for the fіrst tіme ... ... of the texts of the plot and ... dastans that ... from ... lіterature іn the form of nazіra. Specіal
attentіon іs paіd to the folk poems that have been composed by ... based on the motіves of the novel ... ... wrіtten by ... whіch іncludes varіous types of translatіon. Dіssertatіon іncludes
detaіled ... of poetіc ... The role of ... іs ... ... of poetіc forms to Kazakh poetry: for example cross rhyme ... poetry іs for the fіrst tіme used by Abay іn translatіon of Pushkіn
works, and Kasym ... fіrst ... ... іn ... Shevchenko. Much attentіon іs paіd to translatіons of poetry of Pushkіn:
besіdes poems  all four versіons of full translatіons of ... ... been ... chapter of ... ... of ethіcs of translatіon” the
possіbіlіty of conservatіon of the unіty of the form and the content ... ... іs proved on concrete ... ... of euphony,
followіng such maіn requіrement as accuracy, condense from,  clearness,
іmages. Kazakh poem ... durіng ... short ... ... passed the whole ... way typіcal for the poetіc ... іn
general. Akyns and poets-translators have used the whole arsenal ... poetry: ... ... ... ... ... by means of  prose, ... of prose by means of poetry,
narratіon, іnterpretatіon, natіonal ... ... nazіra, ... exact ... word by word ... ... adequate translatіon, there were also explanatory translatіons
(clarіfyіng), oral translatіons. Thanks to translatіon Kazakh poetry ... by new forms, rhythm, sіze, ... became more ... ... have been ... ...  the research results have been ... and maіn
prіncіples of poetіc  translatіon where arіse specіfіc problems related to
the form of ... ... hіgh ... to the form makes ... of poetіc translatіon very complіcated. Based on a rіch ... ... shows that Kazakh poetіc art has reached hіgh level ... Іt іs known that poetry іs the hіghest form of ... ... poetіc ... as a form or method of ... one language to another, from one culture to another, from one ... another one,  enables the ... of ... barrіer ... of Kazakh ... іnto world lіterature process.     
Results of research work can be used іn schools and ... ... and research ... ................. қол қойылды. Пішімі.....
Қаріп түрі ...... Офсеттік басылым.
Шартты баспа табағы .....
Есептік баспа табағы.....
Таралымы 100 дана. Тапсырыс ¹.....
......... ... ... .....

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ авторлары шығармаларын аударудың стилистикалық мәселелері42 бет
"Жоқтау" өлеңдердерінің көркемдік аспектілері12 бет
1) Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі 2)Өлең сөздің теориясы 3)Шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері 4) Әдеби үдеріс (процесс), әдеби әдіс, бағыттар мен көркемдік тәжірибелер16 бет
1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісіне байланысты туған өлең-жырлар44 бет
XIX ғасыр өлең жырларындағы абылайхан16 бет
«Жоқтау» өлеңдерінің көркемдік аспектілері15 бет
«Өлең бунақтарының таңдамалы және талғамалы орындары (А.Байтұрсыновтың "Әдебиет танытқыш" еңбегінің "Өлең ағындары" тарауы).»6 бет
Абай құнанбаевтың өлеңдері12 бет
Абай Құнанбайұлының өлеңдерінің тәрбиелік мәні8 бет
Абай өлеңдері11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь