Түйсіктер туралы жалпы түсінік

Жоспар

Кіріспе

Негізгі бөлім
а) Түйсіктер туралы жалпы түсінік
ә) Түйсіктің түрлері
б) Қабылдау туралы жалпы түсінік
в) Қабылдаудың ерекшеліктері

Қортынды

Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
Сыртқы дүние заттары мен құбылыстарының жеке қасиеттерінің сезім мүшелеріне тікелей әсер етуінен пайда болған мидағы бейнелерді түйсік деп атаймыз.
Түйсік арқылы заттардың түсін, исін, дәмін, қатты, жұмсақтығын, кедір-бұдырлығын т.б. осы секілдіқасиеттері ажыратылады. Сондай-ақ түйсік денеде болып жататын түрлі өзгерістер жөнінде де, яғни дененің қозғалысымен оның кеңістікте орналасуын, жеке бөліктерінің жұмысы жайлы хабарлайды.
В.И.Лениннің айтуынша, «түйсік-объективті дүниенің субъективтік бейнесі». Түйсік сыртқы дүниені танудың алғашқы табалдырығы, немесе есігі деуге болады. Өйткені, бұған соқпай, бұны аттап дүние танылмайды. Осы жөнінде В.И. Ленин өзінің «Материализм және эмпириокритицизмінде» былай деп жазған еді: «Түйсік арқылы болмаса, біз басқа жолмен заттың ешқандай формалары туралы да, қозғалыстың ешқандай формалары туралы даеш нәрсе біле алмаймыз».
Егер түйсік сыртқы дүние заттары мен құбылыстарының жеке қасиеттері мен сапаларының миымызда бейнеленуі болса, қабылдау заттар мен құбылыстардың мида тұтастай бейнеленуі болып табылады.
Қабылдау – ми қабығының күрделі анализдік және синтездік қызметінің нәтижесі. Қабылдаудың физиологиялық негізіне бірнеше тітікендіргіштердің жиынтығы мен олардың қарым-қатынасында пайд болатын уақытша байланыстар жатады. Мұны И.П.Павлов қатынас рефлексі деп атаған.
Сөйтіп, қабылдау – түйсіктегідей бір анализатордың ғана қызметі емес, бірнеше анализаторлардың бірлесіп қызмет істеуінің нәтижесі. Мәселен, киноны көру екі анализатордың (көру, есіту) өз ара байланысып жұмыс істеуінен болады.
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Жарықбаев Қ. Психология (оқу құралы), Алматы, 1970 ж.

2. В.Богословский, А.Г.Ковалев, А.А.Степонов, С.Н.Шабалин. Жалпы психология, Алматы “Мектеп” , 1980 ж.

3. Төлеген Тәжібаев. Жалпы психология, Алматы “Қазақ университеті” 1993 ж.

4. Сәбет Бап- Баба. Жалпы психология (оқулық), Алматы “Дарын ” 2003 ж.
        
        Жоспар
Кіріспе
Негізгі бөлім
а) Түйсіктер туралы жалпы түсінік
ә) Түйсіктің түрлері
б) Қабылдау туралы жалпы ... ... ... ... ... заттары мен құбылыстарының жеке қасиеттерінің сезім
мүшелеріне тікелей әсер етуінен пайда болған ... ... ... деп
атаймыз.
Түйсік арқылы заттардың түсін, исін, дәмін, қатты, жұмсақтығын, кедір-
бұдырлығын т.б. осы ... ... ... ... ... ... ... өзгерістер жөнінде де, яғни дененің қозғалысымен оның
кеңістікте орналасуын, жеке ... ... ... хабарлайды.
В.И.Лениннің айтуынша, «түйсік-объективті дүниенің субъективтік
бейнесі». Түйсік ... ... ... ... ... ... есігі
деуге болады. Өйткені, бұған соқпай, бұны аттап дүние ... ... В.И. ... ... «Материализм және эмпириокритицизмінде» былай деп
жазған еді: «Түйсік ... ... біз ... ... ... ешқандай
формалары туралы да, қозғалыстың ешқандай формалары туралы даеш ... ... ... ... дүние заттары мен құбылыстарының жеке ... ... ... бейнеленуі болса, қабылдау заттар мен құбылыстардың
мида тұтастай бейнеленуі болып табылады.
Қабылдау – ми ... ... ... және ... ... Қабылдаудың физиологиялық негізіне бірнеше тітікендіргіштердің
жиынтығы мен олардың қарым-қатынасында пайд болатын уақытша ... Мұны ... ... рефлексі деп атаған.
Сөйтіп, қабылдау – түйсіктегідей бір анализатордың ғана қызметі емес,
бірнеше ... ... ... ... ... ... көру екі анализатордың (көру, ... өз ара ... ... ... және ... ... туралы жалпы ұғым
Сыртқы дүние заттары мен ... жеке ... ... ... әсер ... ... болған мидағы бейнелерді түйсік деп
атаймыз.
Түйсік арқылы заттардың түсін, исін, дәмін, қатты, ... ... т.б. осы ... ... ... ... денеде
болып жататын түрлі өзгерістер жөнінде де, яғни дененің қозғалысымен оның
кеңістікте орналасуын, жеке ... ... ... ... ... «түйсік-объективті дүниенің субъективтік
бейнесі». Түйсік сыртқы дүниені танудың алғашқы табалдырығы, немесе ... ... ... бұған соқпай, бұны аттап дүние танылмайды. ... В.И. ... ... «Материализм және эмпириокритицизмінде» былай деп
жазған еді: «Түйсік арқылы ... біз ... ... ... ... ... да, ... ешқандай формалары туралы даеш нәрсе біле
алмаймыз».
Адам түйсіктерінің ерекше жетіліп, дамуына еңбек ... ... ... ... сигнал жүйесінің (тілдің) пайда болуы күшті
себеп болды. Маркс пен Энгельс: «бес сезім мүшесінің пайда ... ... ... ... деп ... ... Адам түйсіктерінің жануарлар
түйсіктеріненсапалық айырмашылығы болатындығын да ... ... ... ... классиктері: Ф.Энгельс бұл туралы былай деп жазған
болатын: «Бүркіт адамға қарағанда ... ... ... ... көзі ... көп ... бүркіттің көзінен әлдеқайда жақсы бақылайды.
Адамға қарағанда ит ... иіс ... ... ... ит ... заттардың
адам үшін анық белгісі болып табылатын иістердің жүзден бірін де айыра
алмайды».
2. Түйсіктердің негізгі ... ... ... ... алу қабілетін сезгіштік деп атайды.
Сезгіштік екі ... ... ... 1) ... 2) ... сезгіштік.
1)Абсолюттік сезгіштік дегеніміз- сезім мүшелерінің өте ... ... ... Сезгіштік түйсіктің табалдырығымен тығыз
байланысты.
2)Айырма сезгіштік деп сезім ... ... ... ... ... алуын айтады.
ХIХ ғасырдың орта шенінде өмір сүрген неміс ғалымдары Э.Вебер мен
Г.Фехнер ... күші мен адам ... ... заң түрінде тұжырымдады. Мұны түйсіктің п с и х о ф и з и к а ... қ заңы ... ... мүшелерінің сезгіштігі әсер етуші тітіркендіргіштерге біртіндеп
бейімделуге байланысты да өзгеріп ... Бұл ... ... ... ... адам сезгіштігінің артуын, немесе төмендеуін
көрсетіп ... ... ... да ... ... ... ... алайық. Жарық жерден қараңғы үйге кіру бізге
қараңғылық адаптациясын туғызады. Жарық жерден ... ... ... ... 17 есе ... Бұл қарашықтан өтетін жарықтың мөлшері 17
есе көбейеді деген сөз.
Адаптация тері түйсіктерінде де ... ... ... ... ... тітіркендіргіштерді түсінбей де қалады. ... де ... мол. ... ... бір қалыпты салқындығына
дене тез уақыт ішінде төселеді де, ... ... ... ... ... ... сезгіштігінің трлі жағдайларға
байланысты артуының төмендеуінің көрсеткіші болса, с е н с и б л и з а т ... я ... тек ... ғана ... ... болып табылады.
Сезім мшелерінің біреуінің әсерінен басқаларының сезгіштігі артып
отырады. Мұны ... ... ... ... ... ... бірге
әсер етіп тұрған басқа тітіркендіргіштердің сезгіштігін арттырады. Мәселен,
көзге жеткілікті ... ... ... оның көру ... ... есту ... ... артуына да себепші болады. Қызыл түс
адамның ақ, қара ... ... ... ... Түнгі ұшуға
дайындық кезінде ұшқыштардың көздеріне 20-30 минутбойына қызыл көзілдірік
киетіндері осыдан.
3. Түйсіктердің түрлері
Түйсіктердің ... ... екі ... ... ... ... ... заттар мен құбылыстардң жеке қасиеттерінің
бейнесі болып ... ... ... рецепторлары дененің бетінде,
немесе оған жақын ... ... ... ... ... к -с т е р о ц е п т о р деп ... ... ... ... иіс, дәм ... ... Ішкі ... күйін бейнелейтін (хабарлайтын) түйсіктерге
түрлі ... ... ... ... ... и н т е р о ц е ... о р деп ... Дене мүшелерінің қозғалысы мен ... ... ... к и н е с т е з и я л ы қ т ү й с і к т е р ... ... ... п р- о п р и о ц е п т о р деп ... Енді
осы топтағы түйсіктерге тоқталып өтейік.
а) Көру ... ... ... ... ... толқындарының әсер ету
нәтижесінде пайда болады. Белгілі бір ... бар әр ... ... ... ғана көз заттардың түсін (бояуын) ажыратады. Мәселен,
Қызыл түс ұзындығы 700 миллимикрон, жасыл түс 300 ... көк түс ... ... ... ... әсер етуінен пайда
болады.
Түстер хроматикалық, яғни ... ... ... сары, жасыл,
көгілдір, көк, күлгін), ахроматикалық яғни бояусыз (ақ, қара және барлық
сұр түстер) ... ... ... түстер үш түрлі сапамен (түстің жарықтылығы, ... ... ... тек ... ғана ажыратылады. Түстің
жарықтылығы- түстердің қара түстен айырмашылық дәрежесі. ... ақ ... түс, қара түс ... ең төмен түс болып табылады. Түстердің өңі
дегеніміз бір ... ... ... ... ерекшелігін көрсететін сапасы.
Түстің қоюлығы-жарықтылығы бірдей сұр түстерден жеке ... Ең қою түс – ... түс ... ... – көз. Оның ... бөлімі – көз алмасы. Көз алмасы үш
түрлі ... (ақ ... ... және ... ... шар ... Есіту түйсігі
Есіту мүшесін тітіркендіретін ауа бөлшектерінің тербелістері – дыбыс
толқындары. Есіту түйсігінің үш жағы болады. Олар: ... ... ... ... ... ... ... қаттылығы – бұл тербелу
амплитудасының сәулеленуі, тембрі – ... ... ... туғызатын дыбыстар музыкалық (ән, музыка аспаптарынан шығатын
дыбыстар) және ... (сан ... ... ... гүрсіл, гүріл-сарыл т.
б.) болып жіктеледі. Бұлардың құлаққа жағымдылары кононанс, ... ... ... мүшесі құлақ үш бөлімнен тұрады. Оның біріншісі – сыртқы ... ... ... ... ... құлақ қалқаны жатады. Ал екіншісі –
ортанғы құлақ (бұған дыбыс жарғағы, және үш есітусүйекшелері): ... ... ... Есіту мүшесінің үшінші бөлігі – ішкі құлақ. Ішкі
құлақтың бітісі өте ... Оның өзі үш ... ... ... және ... имек ... тұрады.
б) Иіс түйсігі
Мұрын кеңістігіндегі кілегей қабықтың клеткаларына ... ... әсер ету ... иіс ... пайда болады. Осы клегей
қабықтың таяқша тәрізді сезгіш клеткалары бр. Ауамен бірге мұрынға кіретін
иісті ... иіс ... ... клеткаларын тітіркендіріп отырады.
Иісті жақсы сезу соқыр, мылқау, ... ... ... ... олар ... адамдарды, түрлі нәрселерді алыстан-ақ исінен «таниды».
Үйге кірген адамды да, таныс көшесін де, тұрған үйінде олар ... ... ... ... ... ... ... көңіл күйіне, жалпы психикасына жағымды және
жағымсыз әсер қалдыруы мүмкін. Мәселен, жұпар ... гүл – ... ... шылымның түтіні – басты ауыртады.
в) Дәм түйсігі
Дәм айыратын мүше – ... дәм ... Оны ... ... дімі бар, суға ... түрлі химиялық заттар. Дәмді тәтті, ащы,
тұзды, қышқыл деп төртке бөледі. Дәм, иіс түйсіктері бір – ... ... адам ... ... де ... ... алмайды. Тілдің түрлі
бөліктері дәмнің жоғарыда аталған төрт ... ... ... ... тәтті
дәмді – тілдің ұшы, ащыны – тілдің түбі, қышқылды – тілдің екі жақ ...... ұшы ... шеті жақсы сезеді. Дәм түйсіктері де адам
психологиясына түрліше әсер ... із ... ... ... ...... тәбетін арттырды. Тәбет – дәм нервтерін қоздыратын
психикалық акт.
г) Тері ... ... ...... ... өн ... ... түйсігі сондай-ақ тілдің, мұрынның кілегей қабықтарында да мол. Тері
түйсіктерінің өзі бірнешеге ... ... ... (сүйкеніс), қысым (дуыл
түйсіктері), температура (жылыны, ... ... ... және
ауырғанды білдіретін түйсіктер. Тері түйсіктері арқылы адам заттардың
формасын, ...... ... жақсы айыра алады.
Сондықтан да тйсіктің осы түрі ... көзі ... ... үшін ерекше
маңызды болады.
ғ) Сипап сезу түйсігі
Адамдардың еңбек әрекетінде ерекше орын алатын ... бірі ... сезу ... түйсігі. Мұның екі түрі бар. Біріншісі –пассив сипап
сезу. Бұған тері ... ... ... ...... ... сезу.
Актив сипап сезу, түйсігінің рецепторы адамның қолында (саусақ, алақан)
орналасқан. Осы түйсік - әрекеттің ... бір ... ... ... ... ... ... дирменшілер ұнды уқалап көріп, оның
сапасын қай ... ... ... ... ... ... бере
алады.
д) Органикалық түйсік
Түйсіктердің екінші тобына – органикалық түйсіктер жатады.
Бұлардың ... ішкі ... ... ... ... ... ... жүрек т.б.) орналасқан. Ашыққанда, шөлдегенде не ... ... ... іш ... және т.б. ... жағдайларда
болатын сезінулер органикалық түйсіктерге ... Адам тоқ, дені ... ... ... үстінде түйсіктердің бұл түрін байқай бермейді. И.
М. Сеченов сондықтан да түйсіктердің бұл тобын ... ... ... ... ... зерттеулері көрсеткендей, дені сау адамның
органикалық түйсіктері оның ... «хал – ... ... болып табылады.
е) Кинестезиялық түйсік
Кинестезиялық түйсіктер дененің жеке мүшелерінің бір ... ... ... ... ... ... қ о з ғ а л ы с ... й с і г і деп те атайды. Оның рецепторлары – ет, тарамыс, сіңірлердегі
невтердің ұштары. ... ... ... анализаторына зақым келсе,
адам өз денесіндегі бір ... ... ... тұрғанын сезбейді. Осы
түйсіктер адамның сөйлеу әрекетінде де, жазу, сызу жұмыстарын атқаруда да
зор ... ... Бір ... ... ... қозғалысқа түсетін
мүшелерінің барлығы да осы түйсікке сүйенеді.
ж) Статикалық түйсік
Статикалық түйсіктерді т е ң б а с у т ү й с і к т е р і ... ... ... түйсіктердің рецепторлары ішкі ... ... ... ... ...... ... кеңістікте алып тұрған орнын, яғни адамның тең басуын бейнелейді.
Өз ... ... ... ... ерік ... ... ... мол, қимыл-қозғалысын үйлесімді жетілдіріп жаттықтырған адамдар
қандай жағдайларда да денені бағдарлай алу қабілетінен айырылмайды.
з) Вибрациялық түйсік
Вибрациялық түйсіктер қозғалған ... ... ... ... ... сезінген кезде пайда болады.О. Скороходова ... ... ... мылқау адамдардың музыкны қалай ... ... ... көптеген қызықты мысалдармен түсіндіреді. Мәселен,
осындай адамдар музыканы бар ... ... ... рояльдың
үстіне салады немесе сахнаға теріс қарап отырады екен.
1. Қабылдау туралы жалпы ұғым
Егер түйсік сыртқы дүние заттары мен ... жеке ... ... ... бейнеленуі болса, қабылдау ... ... мида ... бейнеленуі болып табылады.
Қабылдау – ми қабығының күрделі анализдік және синтездік қызметінің
нәтижесі. ... ... ... ... ... мен ... қарым-қатынасында пайд болатын уақытша байланыстар
жатады. Мұны ... ... ... деп ... қабылдау – түйсіктегідей бір анализатордың ғана қызметі емес,
бірнеше анализаторлардың ... ... ... ... Мәселен,
киноны көру екі анализатордың (көру, ... өз ара ... ... ... ... негізгі ерекшеліктері
а) Қабылдаудың тұтастығы
Қабылдаудың объектісі кейбір жеке ... жеке ... біз ... ... ... ... ... үш нүктені де жеке ноқат ретінде ... Мұны ... ... ... деп ... Қабылдаудың мағыналығы
Заттар мен құбылыстардың мағынасын түсінудің қарапайым түрі – тану.
Нәрсені ... оны ... ... ... Тану жалпылай және даралап
тану болып екіге бөлінеді. Жалпылай тану дегеніміз ... ... ... тану. Объектілерді дарлап тану арқылы ғана оларды анық, ... ... ... ... ... ... ... ішінен біреуін іріктеуіміз (оның қасиетін,
сапасын) қабылдаудың таңдамалылығы ... ... ... ... тұрған нәрсе фигура делінеді де,
қалғандары соның фоны ... ... аса ... қойған зат әр кезде фигура
болады да, оның айналасында қоршау фон болып есептелінеді.
в) Қабылдаудың тұрақтылығы
Қабылдаудың тұрақтылығы деп сыртқы ... ... ... кейбір қасиеттерінің бір қалыпты болып қабылдануын айтады.
г) Қабылдаудағы иллюзия
Әрқашан да қабылданатын ... не ... ... ... ... ... ... шындықтағы объектілерді қате қабылдауды
и л л ю з и я деп атайды. Иллюзияларды ... нерв ... ... ... ... ... ... теріс бейнелері – г а л л ю
ц и н а ц и я л а р д а н ... ... ... ... ... адамның
ұғыну қабілеті кемиді де, есі кіресілі-шығасылы болады.
д) Апперцепция
Қабылдаудың адамның ... ... ... мен ... ... ... а п п е р ц е п ц и я ... ... және ... болып екіге бөлінеді. Тұрақты
апперцепция адамның қызығуы мен мамандығы, ... мен ... ... ... ... ... затты түрлі жағынан бағалай
алу,адамның оны ... ... ... ... алуы.
Апперцепцияның мол болуы білімділікке байланысты.
Әр түрлі иллюзиялардың негізінде адам ... ... ... мұны
уақытша апперцепция дейді. Апперцепцияның уақытша түріне А.С.Пушкиннің
«Вурдалак» деген өлеңі жақсы мысал бола ... ... және ... ...... мақсат пен объектіні әдейлеп қөабылдау.
Қабылдау үшін оны көру жеткіліксіз, оған ... ... ... баға беру
қажет. Бір нәрсені мұқият байқау үшін біраз уақыт бойына жүйелі түрде ... ... алып ... ... Бұл – ... ... шарттарының
бірі. Байқағыштық қасиет – адамның өмір сүрген ортасына, алған тәлім
тәрбиесіне, мамандығына, ... ... де ... - ... әр ... үшін өте қажетті қасиет. Байқағыштық
әсіресе ғылыми жұмыста, мұғалімдік қызметте, ақын – жазушының өмірінде
ерекше орын ... ... пен ... ... пен ... - ... өмір сүруінің негізгі формалалары.
«Әлбетте,- деп ... ...... өмір ... бұл екі ... түк ... тек өзіміздің ойымыздағы бос түсініктер, абстракциялар
ғана»
Қашықтық пен заттарды көлемін қабылдауда көздің к о н в е р г ... ц и я с ы, яғни екі ... ... ... бір көздей болып әрекет етуі
қажет болады. Бұл құбылыс жақындағы нәрсені ажыратуда байқалады. Көз тіккен
нәрсе неғұрлым ... ... ... да ... ... ... да, көз ішке
бұрыла береді. Көздің түрлі ... ... ... ... а к к о м а д а ц и я деп ... та ... ... қозғалушы материяның өмір сүруінің
объективтік реалды формасы. «Дүниеде ... ... ... еш ... ал қозғалушы материя кеңістік пен уақыттың ... ... ... ... ...... ... өзгеріп, бір қалыптан
екінші қалыпқа көшіп, ескі заттардың жоғалып, олардың орнына жаңа заттардың
пайда болып отыруының көрсеткіші. Уақытты қабылдау ... ... ... бірі – уақыттың ритмі. Уақыт темп арқылы ... Темп ... бір ... ... не баяулығының көрсеткіші.
Қортынды
Түйсіктердің түрлерін үлкен екі топқа бөлуге болады.
1. Сыртқы дүниедегі заттар мен құбылыстардң жеке ... ... ... ... ... ... дененің бетінде,
немесе оған жақын орналасқан. Осындай сыртқы анализаторлардың рецепторларын
э к -с т е р о ц е п т о р деп ... ... ... ... иіс, дәм ... ... Ішкі мүшелеріміздің күйін бейнелейтін (хабарлайтын) түйсіктерге
түрлі органкалық түйсіктер жатады. Олардың рецепторларын и н т е р о ц е ... о р деп ... Дене ... ... мен ... ... немесе к и н е с т е з и я л ы қ т ү й с і к т е р ... ... ... п р- о п р и о ц е п т о р деп ... ... ... түйсіктерге тоқталып өтейік.
Уақыт та кеңістік сияқты қозғалушы материяның өмір ... ... ... ... қозғалушы материядан басқа еш нәрсе
жоқ, ал ... ... ... пен уақыттың ішінде қозғалмайынша
басқаша қозғала алмайды». Уақыт – дүниедегі заттардың өзгеріп, бір ... ... ... ескі заттардың жоғалып, олардың орнына жаңа заттардың
пайда болып отыруының ... ... ... ... ... Соның бірі – уақыттың ритмі. Уақыт темп арқылы ... Темп ... бір ... ... не ... ... әдебиеттер
1. Жарықбаев Қ. Психология (оқу ... ... 1970 ... ... А.Г.Ковалев, А.А.Степонов, С.Н.Шабалин. Жалпы
психология, Алматы “Мектеп” , 1980 ... ... ... ... ... ... “Қазақ университеті” 1993 ж.
4. Сәбет Бап- Баба. Жалпы психология (оқулық), Алматы “Дарын ” 2003 ж.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жалпы психология213 бет
Таным процестер және олардың инженерлік ерекшеліктері19 бет
Түйсік туралы14 бет
"Түйсік пен қабылдаудың патологиясы."3 бет
Адам түйсігі, оның түрлері5 бет
Адам түйсіктерінің түрлері мен рөлі9 бет
Бала түйсігі және жеке адамның сенсорлық құрылымы25 бет
Түйсік5 бет
Түйсік бейнелеудің алғашқы процесі және қоршаған болмысты тану29 бет
Түйсік жайлы16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь