Төле би Әлібекұлы өмірібаяны

ТӨЛЕ БИ ӘЛІБЕКҰЛЫ

(1657-1756 жж.)


Әлібекұлы Төле би (1663-1756) - қазақтың Тәуке, Болат, Әбілмәмбет, Жолбарыс, Абылай хандары тұсында мемлекет басқару ісіне араласқан аса ірі мемлекет және қоғам қайраткері, ойшыл дана, Әз Тәуке хан құрған «БИлер кеңесінің» мүшесі, атақты шешен, Ұлы жүздің төбе биі, «Жеті жарғы» деп аталатын заңдар кодексін шығарушылардың бірі. Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасының Жаныс руынан. Шежірешілер «тоғыз ұлды Құдайберді әулетінен Төлеге дейін бай да, би де шықпаған. Олар «қарашоғыр» атанған қара шаруа болған» деген дерек береді.

Төле би кезінде оқыған, ірі сауатты, халқының ақындық шешендік өнерінен тәлім алған адам. Жастайынан ел арасындағы билікке араласып, әділдішімен, шешендігімен, тапқырлығымен төңірегіне кеңінен танылады.

Казіргі Жамбыл облысыңдағы Шу өзенінің жағасында, Жайсаң жайлауында дүниеге келген, 1756 жылы Шымкент облысы, Леңгір ауданының Ақбұрхан ордасында қайтыс болған. Казақтың қоғам қайраткері, атағы жер жарған шешен, Ұлы жүздің бас биі, "Жеті жарғыны" жасаушылардың бірі. Құдайберді әулетінің өкілі болып табылатын Әлібекұлы Төле биге дейін ешкім би де, бай да болмаған. Төле бидің ата-бабалары қарапайым шаруалар екен.

Төле би өз халқының шешендік-поэтикалық өнерінің дәстүрлерін жастайынан бойына сіңіріп өскен, зерделі, сауатты адам болған. 15-20 жасынан билердің бас қосқан жиналысына қатысып, өзінің әділдігі мен шешендік өнері арқасында таныла бастайды.

Ол кезде қазақ пен жоңғар хаңдықтары үнемі жауласып жүретін. Тәуке хан өлімінен кейін Қазақ хандығы ыдырай бастады.Ұлы жүзді басқарып отырған Төле би жоңғар басқыншыларына біраз уақыт кіріптар болады. Оларға салық төлегеніне қарамастан, Төле би саяси басқаруды өз қолына алды. Қазақтардың басын бірікгіріп, оларды жоңгар бұғауынан құтқаруда Төле би маңызды рөл атқарды. Кейбір мәліметтер бойынша, Төле би Абылай сұлтанның өрлеуіне де ықпал еткен. Төле би, Орта жүздің бас биі Қазыбек Келдібекұлы және Кіші жүздің бас биі Әйтеке Байбекұлы үшеуі Әз Тәукенің бас кеңесшісі болған. Төле би Тәуке ханның Түркістаңды Қазақ хандығының астанасы қылу, үш жүзді бір орталыққа бағындыру, бір ғана Қазақ хаңдығын күшейту, туыс қазақ, қарақалпақ, қырғыз және өзбек халықтарының жоңғар-ойрат басқыншыларына қарсы әскери одағын кұру туралы шараларды жүзеге асыруға белсене атсалысты.
        
        
ТӨЛЕ БИ ӘЛІБЕКҰЛЫ
(1657-1756 жж.)
Әлібекұлы Төле би (1663-1756) - ... ... ... ... ... ... тұсында мемлекет басқару ісіне араласқан аса ірі
мемлекет және ... ... ... ... Әз ... хан ... «БИлер
кеңесінің» мүшесі, атақты шешен, Ұлы жүздің төбе биі, «Жеті жарғы» деп
аталатын заңдар ... ... ... ... тегі Ұлы ... ... ... руынан. Шежірешілер «тоғыз ұлды Құдайберді әулетінен
Төлеге дейін бай да, би де шықпаған. Олар ... ... қара ... ... ... ... би ... оқыған, ірі сауатты, халқының ақындық шешендік
өнерінен ... ... ... Жастайынан ел арасындағы билікке араласып,
әділдішімен, шешендігімен, тапқырлығымен төңірегіне ... ... ... ... Шу ... ... Жайсаң жайлауында
дүниеге келген, 1756 жылы ... ... ... ... ... ... ... Казақтың қоғам қайраткері, атағы жер жарған шешен,
Ұлы жүздің бас биі, "Жеті ... ... ... ... әулетінің
өкілі болып табылатын Әлібекұлы Төле биге дейін ешкім би де, бай ... Төле ... ... ... ... ... би өз халқының шешендік-поэтикалық ... ... ... ... өскен, зерделі, сауатты адам болған. 15-20
жасынан билердің бас қосқан ... ... ... ... ... ... ... таныла бастайды.
Ол кезде қазақ пен жоңғар хаңдықтары үнемі жауласып жүретін. Тәуке хан
өлімінен кейін Қазақ хандығы ыдырай бастады.Ұлы жүзді басқарып отырған ... ... ... ... уақыт кіріптар болады. Оларға салық
төлегеніне қарамастан, Төле би саяси ... өз ... ... ... ... оларды жоңгар бұғауынан құтқаруда Төле би маңызды рөл
атқарды. ... ... ... Төле би ... ... ... ... еткен. Төле би, Орта жүздің бас биі Қазыбек Келдібекұлы және Кіші
жүздің бас биі ... ... ... Әз ... бас ... ... би ... ханның Түркістаңды Қазақ хандығының астанасы қылу, үш жүзді
бір орталыққа бағындыру, бір ғана ... ... ... туыс ... ... және ... халықтарының жоңғар-ойрат басқыншыларына
қарсы әскери одағын кұру ... ... ... ... ... ... ... Төле би Ұлы жүз бен Ресей арасында байланыс ... көп ... ... 1749 жылы немере інісі Айтбай бастаған
елшілікгі ... ... ... ... ... ол Ресей
қоластына өтуге дайын екендігін мәлімдеген. Неплюев 1749 ... ... ... ... Ресейге қосылуға деген ниетін кұптай отырып, екі
ел арасындаіы сауда байланыстарын дамытуды қолға ... ... ... ... және ... ... ... Төле би басшыға тән қасиетін таныта білді. Жоңғарлар ... ... ... ... жібергісі, ал тірі қалғандарын куғын-
сүргінге ... ... Төле би ... ... жөне ... ... біртұтас халық майданын кұрып, азаттық ... ... ауыз ... Төле би ... ... ... ... сақталып
қалған. Халық арасында Төле би айтты деген мақал-мәтелдер, нақыл сөздер кең
таралды. Шымкентте, Түркістанда және ... ... ... ... ... сәулетті ғимараттар салуға да белсене атсалысты. Төле би есімі күллі
қазақ ... ... ірі ... ... ... ... тұсында Төле би «Билер кеңесінің» мүшесі ретінде
мемлекеттік істердің оң ... ... үлес ... жыл сайын
өтетеін бүкіл халықтық жиынды ұйымдастырушылардың бірі ... Ол ... төбе биі ... ... Кіші ... төбе биі Байбекұлы
Әйтекемен бірге Тәукенің Түркістан қаласын орталық етіп, үш жүз ... ... ... ... ... ... ... нығайтуға, жоңғар
шапқыншылығына қарсы бауырлас қырғыз, қарақалпақ, өзбек халықтарының одағын
құруға бағытталған шараларды ... ... ... қатысады. Бұл Қазақ пен
Жоңғар хандықтарының арасы шиеленісіп тұрған кез болатын.
Тәуке хан өлгеннен кейін Қазақ хандығының іштей әлсіреуіне байланысты
Төле би Ұлы ... ... ... ... ... ... ... біраз уақыт соларға тәуелді болады. Бірақ оларға алым салық
төлеп тұрғанымен, саяси билікті өзінше ... «ақ ... ... ... ... ... ... жоңғар феодалдарының езгісінен зат
етуде аса зор ұйымдастыру жұмыстарын жүргізеді. Ол жоңғар ... ... ... ... ... ... ... сұлтанмен, Шақшақ Жәнібек
батырмен, сондай ақ Қоқан хандығымен ... ... Бұл ... ... ... жаулаған қолбасшыларының бірі Сары Манджаның Төле
бидің үйінде өлуі де біраз жайды аңғартқандай.
Төле би ... мен ... ... арасындағы қарым қатынасты
қалыптастыруға күш салды. 1749 жылы Орынбор ... И.И. ... ... ... ... ... ... Россияға қосылу ниетін
білдіреді.
Төле би жоңғар билеушілерінің арасындағы тақ таласын ... ... ... ... ... ықпал жасайды. Абылай хан мен Төле би таққа
таласқан жоңғар нояндарын алма кезек ... ... ... ... құлауын қамтамасыз етеді. Бұл Төле бидің Абылай ханмен бірлесе
жүргізген сырт саясатының ірі ... ... ... Төле би ... ... тарихи аңыздар сақталған. Оның
атымен байланысты айтылатын нақыл сөздер, ... ... ... ... ... ... кеңінен тараған. Төле би есімі тек Ұлы жүзде ғана емес, Орта жүз
бен Кіші ... де аса ... ... Бұл оның ... ... ... ... ірі оқиғалардың ортасында жүргенінің айғағы. Бұған Төле
бидің замандасы, ... Қаз ... ... бидің «Төле би дүниеден
өтті» деген суық ... ... « Төле өлді ... ... ... десейші. Бүтін билікке Төле жеткен, бүтін хандыққа Есім жеткен, бұл
екеуіне кім жеткен?» деп, жер ... ... жас алуы да ... ... ... арысқа тірек болған үш асылдың бірінің екіншісіне берген бағасы. Бұдан
асырып, жеріне жеткізіп, айту мүмкін де емес. ... олар ... ... бір ... ... қасиетін жете таныған алыптар ғой!
Төле би өзі 12 жыл билік жүргізген Ташкентте, атасы Жүніс ... ... би ... ... Төле би мен Әнет ... ... ұлы ... бірі – Үйсін Төле би. Ол Әз ... ... ... атты заң ... ... ... қайраткері, ел ағасы.
Төле Әлібекұлы қазіргі Жамбыл облысы Шу ... ... ... ... ... ... ... Жаныс, одан Жарылқамыс, Жарылқамыстан
Жанту би, одан Жайылмыс би, одан Құдайберді би («Тоғыз ұлды Құдайберді» ... ... Сол ... ... бірі ... Төле би ... Төле ... оқып сауатын ашады. Арабша, парсыша тарихи кітаптарды, аңыз, хисса-
хикаяларды көп оқиды. Бір жағынан ... ... ... ел ... ... ... ... бабалары Жанту,
Жарылқамыс билердің кесімді, тапқыр, өнегелі нақыл, шешен сөздерін ойында
сақтап өседі. Төленің ... ... те ... ... ... би ... ... бала әкесіне еріп жүріп ел көреді, жұрт ... Он бес ... ... ... ... ... ... әділ шешімі, шешендік
өнерімен ... ... жас ... ... жасы үлкен атақты абыз билердің алдынан өтіп
батасын алады.
Төле бала Әнет бабаға барыпты. Жасы жүзге ... ... Әнет ... ел ... ... ... ... отырады. «Қалай еткенде бірлік
болады, оның күші қандай болмақ» дегенді сұрайды. Сонда Әнет баба ... ... ... бір бума солқылдақ шыбық алдырады.
- Балам, мынаны ... ... ... ... олай-бұлай иіп сындыра алмайды.
- Енді сол шыбықты біртіндеп сындыршы? – Төле ... ... ... ... ... ... ... сындырып береді. Әнет
баба:
- Бұдан не түсіндің, балам? – дейді.
Сонда Төле ... ... ... бұл мысалыңыздың мәнісі: ынтымағы, бірлігі мықты
елді жау да, дау да ала ... ... ... таяқ ... демекші, бірлігі,
ынтымағы жоқты жау да, дау да ... ... ... ... ... ... ... таптың. Ел билеу үшін алдымен елді ауыз
бірлікке, ынтымаққа шақыра біл. «Бақ ... ... ... ... мәнісі осы,- депті.
Төле би Орта жүздің аға биі Қазыбек Келдібекұлымен, Кіші жүздің ... ... ... ... ... ханы Әз-Тәукенің басты кеңесшісі болды.
Төле бидің басшылық, шешендік дарыны Қазақ ... ... ... ... ... халқын қырғаны, қалғанын «ақтабан шұбырынды, алқакөл сұламаға»
ұшыратқан кезде айқын көрінді. Ол сол кездегі қазақтың белгілі батырлары ... ... ... ... Жәнібек батырлармен бірыңғай халық
майданын құрып, ... ... ... ... ... басқыншылардан азат
етуге басшылық етеді. Ел аузында Төле би ... ... ... ... мен
ертегі-әңгімелер сақталған. Оның атымен байланысты ... ... ... ... билік-келісімдер халық арасында кең тараған. Төле би өзі
билік ... ... ... және ... қалаларында көпшілік
пайдаланатын ғимараттар салу ... ... ... Төле ... (XVIII ... салынған) ескі Ташкент қаласындағы Төле би
(Қарлығаш) мавзолейі осы күнге дейін сақталған.
Төле ... ... тек Ұлы ... ғана емес, сондай-ақ Орта жүз бен ... ... ... ... де тығыз байланысты. Сол үшін де Орта
жүз бен Кіші жүз ... ... да ол ... аңыз-әңгіме, өлең-жырлар
көп сақталған. Демек, ол тек Ұлы жүздің ғана ру ... төбе биі ... ... ... елінің саяси, мемлекет қайраткері дәрежесіне көтерілген
адам.
Төле би Әлібекұлы туралы ... ... ... аз ғана ... ... ауыз ... ол ... ертегі, аңыз-әңгімелер,
шешендік сөздер өте мол. Олардың көпшілігінде Төле ақылды, әділ, шешен әрі
халық қамын ойлаған ... ... ... Шынында Төле би өз
заманының ақылды, білімді, ... ... ... ... айтуынша Төле
орта бойлы, сымбатты, нұрлы кісі болған. ... ... ... ... ... ... ... Сыр өзені бойында
көшіп-қонып жүрген. Көп тұрған жері – Шыназ (ескі ... сол ... ... ... Ташкенттегі Шайхан-тәуірде, мешіт түбінде жерленген.
Төле би Әлібекұлы – Ұлы жүзді басқарған, қазақ хандығын ... ... ... жасасқан белгілі қоғам қайраткері, 1723-1730
жылдардағы Жоңғар шапқыншылығына қарсы қазақ ... ... ... ... ... елінің бауырлас, көршілес елдермен татулығын
жақтаған, елімізде ... ... ... ... үлес ... ... ... ол артына аталы сөз, үлгілі өнеге-өсиет
қалдырған, өзінің даналық, тапқырлық әділ ... ... ... ... ... ... байытқан дарынды шешен, кемеңгер
ойшыл.
БАЙДАЛЫ МЕН ТӨЛЕ
Атақты Ұлы жүз ... Төле би ... ... Төле ... жер ... естіп жүрген Қуандықтың ел жақсылары жиылып келіп: “Сізбен құда
болғымыз келеді, не қыз ... не қыз ... - деп ... ... ... “Ұлымның бәрі үйленген. Бой жетіп отырған қызым бар, соны берейін.
Қалың малы жүз жылқы, он бес ... бота ... ...... ... деп айтқан қалың малын, сол жолы бір жола беріп ... ... Төле би: ... бір жыл ... ... жылы осы ... ... ал”, - депті.
Жыл өткен соң Қуандықтан қырық адам ... ... деп Төле ... Бұл екі ... Төле ... ... ... бір бай өзбекке беріп,
ұзатып жібереді. Одан көп мал, ақша ... ... ... ... “Ер
жеткен баланы аңдып отыру қиын екен, қызым бір өзбек жігітімен қашып кетті.
Келінді алам десеңдер ... ... ... ауыз ба ... ... ... ерте-кеші жоқ” деген, бір келінім буаз,
соған қараңдар”, - деп, сөз де, теңдік те ... ... ... кісілері былай шығып ақылдасып: “Бұл қорлыққа шыдап болмас,
Төле бидің жылқысынан жүз жылқы ... алып ... ... да он бес
түйе, бота мойын ... ... ... ғой! – ... де, Төле ... ... ... жүз жылқысын санап алып еліне қайтады. ... ... ... Бір соқыр жылқышы жиырма кісіні аттан түсіріп, бұларды
әлсіретеді. Сөйтіп жүргенде жаңбыр жауып күн ... әлгі ... ... жай ... өледі. Қалғандарын бұлар жеңіп, жылқыларын еліне айдап
қайта береді. Бір жылдан кейін құн даулап Төле би Қуандыққа ... ... осы елге ... ... екен. Төле би соған жүгінеді. Абылай ... ... ... ... жылы тап осы ... ... оған дейін екі
жағың да сегіз-сегізден би сайлап алыңдар. Мен Төбе би ... деп ... ... ... ... Төле би ... барып сегіз биді сайлап алып,
жыл өткен соң Қуандыққа қайта ... ... да ... ... ... би
сайламапты. Асығыста жеті би тауып бір би таба ... , енді үш ... ... ... ... ... Ал бұл арада Төле би “жылқышымның
құны екі мың жылқы” деп құн дауын даулап бір мың ... ... ... Мұны ... ... Жеті би ... кеңес құрады. Бұлардың сөздерін
он екі жасар, асық ... ... ... ... Бір күні жеті бидің қасына
келіп сөздерін тыңдап тұрса, Төле биді сөзден жеңе ... оның ... ... кем. Осы дауды өршітіп алмай екі мың жылқысын беріп біту ... ... ... ... Мұны ... тұрған бала: “Ағалар, бұларың
дұрыс емес, Төле ... ... ... ... ... ... ... мені алып барыңыздар. Төле бимен мен сөйлесіп көрейін, есе ... ... мені ... ... ... ақ емес пе, аққа
алла жақ дейтіні қайда? – депті.
Билер бұған келісіпті. Екі жақ ... ... Төле би сөз ... ... жақ ... ... ... Сонда Абылай кім сөйлеседі
дегенде, он екі жасар Байдалы:
- Мен сөйлеймін. ... ... ... ... ... ... ... жоқ, сол күнгі жауған жаңбырға жақындасып жуысқанымыз жоқ.
Құдайға шықпағыңды шақ дегеніміз жоқ. ... ... ... ... ... ... ... көздеп ат дегеніміз жоқ. Еліңде талай қасқа мен
жайсаңдар жай ... ... ... ... үшін құдайдан алған құныңды көрсет,
Төле би? Құдайдан құн алмасаң, мен де құн бермеймін. “Тура биде туған ... биде иман ... ... Дұрыс төрелігіңді айт, Абылай! – депті.
Төле би Әлібек ұлы – қазақ халқының ... ... би ... 1663 жылы ... ... ... ... Жайсаң жайлауында дүниеге келген.Төле би дулат ... би 15 ... ... ... ... шешендігімен
елге танылды.Ол барлық жүздердің жиналысында жоғарғы соттың қызметін
атқарған.Ол ... ... пен ... ... ұдайы жауласуда еді.Осы
жауласудың кесірінен ... ... ... ... ... қауымын біріктіріп, оларды жоңғар езгісінен азат етуде
ол ... ... ... ... Жәнібек батырлармен халық майданын
құрып, оны басқарды.Абылайды бүкіл қазаққа хан етіп ... ... ... ... аға биі ... Кіші жүздің биі Әйтекемен бірге
Әз Тәуке ханның ... ... ... ... әдет заңын
шығарды.Тәукенің ... ... ... ... ... ... ... халықтарынан жауынгер құрып, жоңғар-ойрат шапқыншылығына
қарсы ... ... ... көмектесті.Халық оны көзі тірісінде
«Қарлығаш әулие» деп атаған.
Төле би ... мен Ұлы жүз ... ... және оны нығайтуға көп еңбек сіңірді.
Ел аузында Төле би ... ... ... ... ... ... ... нақыл, мәтел сөздер, билік кесімдер
халық арасында кең ... Төле би өзі ... ... ... ... ... ... салу ісіне де араласқан.Төле
бидің ... үш ... ... ... ... ... ... денесі өзі 12 жыл ... ... ... Төле биге ... ескерткіш орнатылған.Алмтыда оның
атында көше бар және ... оған ... ... би ... соны ... жылы ... айларында тарих ғылымдарының докторы Сейтқали
Мадуан Оңтүстік Қазақстан облысы Төле би ауданының және Қ.А.Яссауи атындағы
халықаралық ... ... ... ... ... ... ... болып қайтты. Сапардың басты мақсаты Мәскеу
қаласының әлемге әйгілі ірі мұрағаттары мен ... ... Төле би ... ... деректерді тауып, көшірмесін алып қайту
еді. Осы сапардың нәтижесінде бабамыз туралы ... ... ... сәті түсті. Ол деректер бүгінде Төле би ... ... ... ... ... оралған соң да Төле би туралы өз ізденістерін
жалғастыруда. Соның нәтижесінде Қытай Халық Республикасының ... ... ... ... ... ... табыла бастады. Солардың бірі –
осы оқырмандар назарына ұсынылып отырған екі баллада.
ХVIII ғасырдың 20-30-шы жылдары ... ... ... аса ... тап ... Бұл жылдары жоңғар қалмақтары үздіксіз шабуыл жасады.
Олар Оңтүстік ... мен ... ... ... және ... ... Сайрам, Тараз, Түркістан, Сауран, т.б. қалаларды басып
алуға тырысты. Сонымен қатар ең ... ... ... ... да өз қолдарына алмақ болды. Сөйтіп 18 ғасырдың алғашқы
ширегінде Құба қалмақтардың шапқыншылығы қазақ халқын ... ... ... ... 1723 ж. ... ... қаптаған қалың қолы (кейбір
деректерге қарағанда 60 мыңдай таңдаулы атты әскер болған – С.М.) қаннен-
қаперсіз жатқан ... елді ... ... ... ... ... ... жаудың тұтқиылдан жасаған жойқын жорығынан есі шығып, ... ... беру ... ... ... ... ... жосып,
Сырдариядан өтіп, Орта Азия хандықтарының территориясына ағылды. Бұл ... ... өзі де ... ... жағдайында болатын. 1721-1725 жж.
аралығында Бұхарада ... орыс ... ... ... былай деп
мәлімдеген:«Орта Азияда үздіксіз соғыс болып жатыр. Бұл соғысқа ауғандар,
парсылар, хиуалықтар, бұхарлықтар, ... ... ... ... қатысуда. Бұлардың бәрінің де өзара бір-бірімен даушарлары бар».
Міне, осындай қиын-қыстау ... ... пен ... ... ... ақсүйек хан-сұлтандардың қатарынан емес, халық бұхарасының
ішінен ... ... ... ... , ... ақылымен,
көрегендігімен, ерең ерлігімен «заманымызға дейін келіп жетті. «Қабанбай
батыр»,«Бөгенбай батыр», «Сабалақ батыр» сияқты ... ... осы ... Біз ... ... екі ... да халқымыздың аса көрнекті
қоғам және мемлекет қайраткері Төле би ... ... ... ... ... жайлы сөз болады. Себебі, халық басына қиын-
қыстау күндер туғанда ел қорғаған ерлерді ... ... ... етіп ... аты ... ... би» жыры Қытайдың Үрімші қаласында сақтаулы екен. Жыр ел,
жер тағдырын, заман шындығын ... сөз ... ... Жыр иесі ... өлең ... ... ... қалғандығы байқалады. Жыр
деп берген шығармасы 11 буынды қара өлең ұйқасымен ... ... ... бұрын орындары ауысып ... ... ... өлең
құрылымында айтарлықтай мін жоқ.
Ақын өзі туралы жоғары пікір айтпайды. Керісінше өзін тым ... ... де бір ... білгір емен,
Ән салып,өнер қуып,өлең терген.
Ақын Төле би өмірінен кейінгі ұрпаққа өнеге боларлық бір ... ... ... ... ... ... жүрген аңыз желісімен өрілген. ... ел ... одан ақын ... туып ... ... бар. ... бидің ізгі әрекетін, өзіндік талғам, қабылдауымен қомақты, көрікті ... ... ... ... да ... ... ... одан бетер
жабырқатып, жексұрын етіп көрсету болса керек. Өйткені, ақын еңбегінің
арқасында оқырман жаман мен ... ... ... нені пір ... ... болу керектігін анық, айқын біліп отырғаны жөн ... ... Төле ... ізгі ... мен биік ... ақын ... тағы да ұштай түседі:
Ұя бұзып, әлсізді өксітуге,
Ақ әділ, үлкен жүрек шыдамады.
Сол жолғы ... ... жөні ... қарқыны қаһарлы екенін ақын
өзіндік көркем де тапқыр сөз қолданысымен таныта алған:
Жоңғардың жасақтары жеткен сонда,
Қазаққа азу басып осы ... «азу ... ... ... ... тіл ерекшелігі болар.
Қандай болғанда да ақын жыр жазу шеберлігінен кенде емес. ... ... өмір ... мен ... ... тайталасып жатқандай көрінеді:
Қарады Сардар қалмақ шаңыраққа.
Шалқалап тыныш жатқан атырапқа.
Шырылдап ұшып келді қос қарлығаш.
Жем әкеліп балапанға, ұя жаққа.
Бұл ... ... ... кең ... анық ... Осы
төрт тармақтағы қалмақ сардарының шаңырақ астындағы абдыраған ... ... ... бейкүнә, бейбіт дала; балапаны жолында бәйек болған
қос қарлығаш жайы жүйрік ойыңызды сан-саққа тартып кетеді. Ал мына ... ... тән ... пен ... жар ... жария болып, тұрған
жоқ па?!
Үрікпесін, аман болсын ... үйде ... ... ... де ... ... ... бақытына балаған бар.
Қарлығаш балапаны мен әр үйдегі ... ... мен ... ... Төле би ... ... ... қарлығаш балапанын бәйек болып қорғау
да зор кісіліктен туса керек. Ақын Төле ... ... ... ... іс-әрекетін жырына арқау еткен.
Төле бидің даналығы мен ізгі әрекеті өз алдына бір төбе, ал оның жау
жүрегіне жол тауып, оның да ... ... ... ... ... ... ... тапқан.
Соны айтып әлгі Сардар кетті қайтып.
«Қарлығаш би» аңызын еліне айтып.
Жорықпен дала кезіп көп жорытқан ... тау мен ... ... ... ... ... ... аласапыран заман өткенге ұқсайды.
Туған елден жырақтағы жат жерде еркін кесіле алмай, кіріптар күй ... зор ... ... ... жаза ... елінен табан ауып бара жатқанда
жазған жыры секілді бұл шығармасы. Зағыпар ақын ұрпағының жадында ... ... Төле би ... ... осы бір ... ... жыр ... кетіпті. Жырды Зағыпар өзі жазса да, ... ... ... шын иесі ... ... ... ... алады.
Бұл сөзді естігенмін бала кезде,
Алабұртқан ойға шорқақ шала ... ұлы ... ақын ... ... ... ... қара ... жыр бүгінге дейін Үрімшідегі «Шалғын» журналының ауыз әдебиеті
қолжазба қорының «Аңыз әңгімелері» ... ... ... ... ... ... ... 1982 ж. тапсырыпты. Өзі тірі кезінде Шыңжан Ұйғыр
автономиясы ауданында тұрған. Заманында әнші, қиссагер, ақын адам ... ... ... бен ... ... қаншалықты иелік ететінін біз нақты
айта алмаймыз. Білетініміз, жырды соңғы жырлап айтушы әрі оны ... ... ... ... Ал ол өз ... ... қойдым қалам хаттап.
Алды – артына сөз қостым және нақтап,-
дей келе, ұстазы Көшкіншіұлы Көтбай ақынды «қара сөз бен ... ... адам ... би» жыры – ... ... ... тілі ... тақырыбы
тосын, идеясы айқын шығарма.
«Ақ қалпақ» аңызы да жоңғар ... ... аңыз ... ... Мұны да ... жырлаған Көтбай ақын екен, оны ... ... ... ... ... - Зағыпар Туғанбайұлы. Бұл жолы да
шәкірт ақын Зағыпар өзі туралы тым кішіпейіл сөйлейді:
Тыңдаушы, сөкпеңіздер болса ... ... мен бір ... ... бір ... бұл жырды ұстазы айтуынан
тыңдағанда оны өз тарапынан жазғанда ... ... тым жас, яғни ... ... ... ... жоңғарлар жойқын шабуыл, жасайды. Мұндай қиянатқа
көне алмай, араша тілеп, ақыл сұрап Ана Төле биге келеді.
Елді ... ... ... бар ... түйіп, ойға батып байыз тапты.
Бұл жырда Төле би дана, тапқыр адам кейпінде көрініс тапқан. Дана Төле
бидің ақылында ертегілік ... ... ... да, ... ... қона ... еліне келіп, көпшілікті жинап, шеберлерді тауып, ақыры алты ... ақ ... ... ... Ел ... ... ақ қалпақ жұртта қалады.
Құлазып үріккен елдің жұрты жатыр.
Мысалы секілденіп заман ақыр.
Ақ қалпақ бір ... ... ... бір дәу ... би Анаға тек дәу ақ қалпақ жасауды айтқан, ал оның ерекше сыры
мен ... ... ... жатпаған. Оның сырын жоңғар қолын бастап
келген сардар сөзінен білеміз:
Мұнда бір алып ... ... ... аса туып ... ... ... кеткен білгізуге.
Мына қалпақ соныкі, берген дерек.
Амалы құрып, қауқарсыз қалған жоңғар жағы келген ... кері ... ... ... ... ... күш қайда?! Жоңғардың бұл шарасыз күйін
ақын өзіндік тіл қолданысымен көркем жеткізе білген.
Тамсанып тісін сорып бұға ... ... еп ... тіл ... сорып” толық тығырыққа тірелген қорқақ кісінің күйін бейнелеген
тосын қолданыс.
Төле би даналығын жария еткен бұл жырды да өз ... ... ... ... ... ... сөзге жорға еді Көтбай ақын.
Әуені зор, тілегі елге ... ... ... бар ... ... ... айтуымен жеткен. Бұл жыр
да алдыңғы жырмен бірге Үрімшідегі ... ... ... 90-шы
жылдары Бұхар жыраудың қолжазбасы Пекиннен табылып, артынша еліне жетіп
еді. Енді, міне, Зағыпар ... ... екі ... оқырман
назарына ұсынып отырмыз.
1. ... БИ ... ... ... ел ... қайда бұрынғыдай ер сыйлаған.
Тозғын күндер тозаңы бастан өтті.
Құбылып заман шіркін бір тұрмаған.
Сұлудай мына ... ... іс аңыз ... қылаңдайды.
Ер өксіп, даналар да өшкіндеді,
Бар нәрсе бір орында тұра алмайды.
Ой басып мен отырмын қалам ... бір ... өлең ... бір ... өтер ме едім
Ғибрат бір хиқая тәмам қылсам.
Мен де бір асып-тасқан білгір емен,
Ән салып, өнер қуып, өлең ... ... өзі ... берген,
Атасам киелі атым Төле деген.
Қазақтың жоңғар жауы болған кезде,
Төле би дана бопты Ұлы жүзде.
«Қарлығаш би» деп аталып бізге жетті
Жай аңыз ... ... ... ... ... қаралы қол,
Басынып, баса-көктеп қылады жол.
Солардың мыңдық тобын бөгеп қалған,
Киелі хиқая еді ... ... ба ... ... бе ... анық ... аңыз ... ісін еткен елес.
Төле би елге ұйытқы дана болған.
Әр іске ақыл ... ... ... атты қолы елге ... ... көшкен жан-жаққа ауып.
Қарлығаш шаңыраққа ұя сапты,
Төле би ордасынан мекен тауып.
Тоздырған ат тұяғы дала түтек,
Ел үркіп, бас сауғалап шалғай ... ... ұя да ... ... ... ... қос ... айналады.
Төле би соған қарап ойланады.
«Бұтаға қорғалаған торғай қалар»-
Дегенді ойлап толқиды, толғанады.
Ақыры кеңес айтты ауылына,
Жанашыр жақын, туыс, бауырына.
Үй қалсын, қарлығаш та аман ... тиер ... ... ... Төле ... ... қалды,
Қарауға үш-төрт адам міндет алды.
Ұя бұзып, әлсізді өксітуге,
Ақ әділ, үлкен жүрек шыдамады.
Жоңғардың жасақтары жеткен сонда,
Қазаққа азу ... осы ... құл, ... ... қыламыз деп,
Айдаймыз төрт түлікті малын олжа.
Екпіндеп бұрын келді Сардар қалмақ,
Қалмақ десе, қазаққа түскен салмақ.
Иен ... ... адам ... ... бәрі жоқ, ... ... Сардар қалмақ шаңыраққа,
Шалқалап тыныш жатқан атырапқа.
Шырылдап ұшып келді қос қарлығаш,
Жем әкеліп балапанға, ұя жаққа.
Сұрады Сардар сонда ... орда не ... иен ... ... малы ... ері ... келсе, ту көтеріп шығар алдан?
Суырылып сонда жігіт сөз сөйледі:
«Жөн білсең бұл Ордаға тиме»-деді.
«Ұя бұзғанның Ордасы ойран болар,
Зорлық жасап, ... ... би ... көсем данамыз бар,
Бізде де ер, ту ұстар баламыз бар.
Қарлығашты үркіткен ... ... кең ... ... ... аман ... ... үйде балапандай балақан бар.
Бәріне де тіршілік, ғұмыр керек,
Баланы бақытына балаған ... би ... ... ... атта тұрған таяулап кеп.
Көрсетті шаңырақты қолымен нұсқап,
Әр сөздің ... ... ... ... ... қарт ... толқып кетті,
Мына сөз сүйегіне барып жетті.
Қанша жауыз болса да, ол да ... ... ... ... екі ... ... бұлғап жасағына,
Бір бөлігі ишарасын жасады да,
«Мынадай данасы бар елге шаппа»,-
Деп айтты ... ... ... ... айтып әлгі Сардар кетті қайтып,
«Қарлығаш би» аңызын еліне айтып.
Жорықпен дала кезіп көп жорытқан жан,
Тамсантты тау мен ... ... ... сөзі ... ... ... түгіл, жау бас иген бабалардың,
Бір сөзі бір мың қолды қайтарыпты,
Осыны әділдікпен бағалар кім?
«Қарлығаш би» -Төле деп аты ... ... бар ма ... ... ессіз жас не біледі,
Барады көлегейлеп мына жалған.
Дана баба, батырлар өтті ... бұл ... ... соза ... бір сары атан,
Барамыз табан ауып алға қарай.
Орны бабамыздың жәннет болсын,
Төрт құбыла ... ... ... би» ... ... де бір ауыз сөз үлгі қалсын.
Бұл сөзді естігенмен бала ... ойға ... шала ... ұлы ... ақын ... ... ... жүйрік қара сөзге.
Кейіннен жазып қойдым қалам хаттап,
Алды-артына сөз қостым және ... ... ... гөр ... ... ... аттап.
Ақ атқа салауат етер бабам,
Бір міндет атқармақшы болды балаң.
Өзімше қарызымды өтедім деп,
Осымен бұл өлеңді еттім тәмам.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сыпатай Әлібекұлының өмірбаяны мен күрескерлік ќызметі8 бет
Төле би Әлібекұлы7 бет
Төле би Әлібекұлы өмірі1 бет
Төле би өмірі2 бет
Төле бидің соттық шешімдері және қазақтың әдет - ғұрыптық құқығы131 бет
Қазақ жыраулары мен билері17 бет
Қазақстан тарихындағы қазақ билері мен батырларының ролі6 бет
Әз Тәуке хан5 бет
Жүсіпбек Елебеков4 бет
ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері жайлы15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь