Төлеген Айбергенов өмірі


Төлеген Айбергенов


Сағындым жаным, мен сені!
Көркіңді жүрген қуаныш қылып, мендей ме екен бар ағаң,
Шын інім болсаң, бас бұрма, жаным, өсек – ғайбатқа бораған.
Қажет жерінде қатыгездік пен қаталдық керек десек те,
Адамның заңғар ұлылығын сен сағынышымен есепте.
Онсыз сен тіпті тұлпар да болсаң, қосыла алмайсың қатарға
Әуелі әбден сағынып алмай шығушы болма сапарға.
Сағынбай барсаң, теңіз де сенің тебіренбес жастық шағыңдай,
Бұлбұлдың дауысын есіте алмайсың, бауларға кірсең сағынбай.
Сағынбай барсаң, таулар да сенің алдыңнан шықпас асқақтап,
Ойлауың мүмкін дүниені мынау кеткен екен деп тас қаптап…

Айтулы толғауды осы бір жерден үзеріміз үзіп алып, әрі-сәрі күйге түстік. Көз жауын алардай жауһарды сындырып алғандай, соның сіздерге тек бөлшегін ұсынғандай пұшайман болдық. Осы бір жырдағы алабұртқан екпін, тау суындай күркіреген қарқын, бірінен-бірі туындап, сытыла шапшыған бұла сөз толқын, буырқана бұлықсып атқыған сезім серпіні үзуге, іркуге келер емес еді, көнер емес еді. Жыр жүйрік. Апшы қуырған асау ағыс. Аяғына дейін жіберіп, ат басын ағытқан осынау бір тұлпар шабысты тек тамашалай бергің келеді. Тамсана бергің келеді. Ақын үніне үн қосып, сөз шығындап жатқың келмейді. Мың құбыл шұғылалы жыр жауһарларын назарларыңызға бірінен-кейін бірін ұсынып, айберен толғауға үнсіз ден қойып отыра бергің келеді, осынау сұңғыла шабысқа қосыла қол шапаттап отыра бергің келеді. Төрт аяғы тең жорға Төлеген жырларын, шашасына шаң жұқпас ақпа жырларға қара сөзбен түсініктер жазып сипаттап, суреттеп жату — бір әурешілік. Қазақтың арнасы кең жыр дариясына сонау алпысыншы жылдар аяғында бір бүйірден апшып келіп, бір ақжал толқын ұрғаны есте. Төлеген — толқын. Арқырап ақжалданып шиыршық атып келген толқын.

Суы тұнық тұмадан бастау алған бұлқынған бұла толқын.
Жазира белдер қуанышыңды болмасын мәңгі шектемек,
Алдыңнан орман кес-кестеп шықса сағынышыңмен көктеп өт.
Мен бұны саған жазып отырмын арманымды орап сезімге,
Жан-жақтан түскен шұғыланың бәрін сағынып жүрген кезімде.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




Төлеген Айбергенов

Сағындым жаным, мен сені!
Көркіңді жүрген қуаныш қылып, мендей ме екен бар ағаң,
Шын інім болсаң, бас бұрма, жаным, өсек – ғайбатқа бораған.
Қажет жерінде қатыгездік пен қаталдық керек десек те,
Адамның заңғар ұлылығын сен сағынышымен есепте.
Онсыз сен тіпті тұлпар да болсаң, қосыла алмайсың қатарға
Әуелі әбден сағынып алмай шығушы болма сапарға.
Сағынбай барсаң, теңіз де сенің тебіренбес жастық шағыңдай,
Бұлбұлдың дауысын есіте алмайсың, бауларға кірсең сағынбай.
Сағынбай барсаң, таулар да сенің алдыңнан шықпас асқақтап,
Ойлауың мүмкін дүниені мынау кеткен екен деп тас қаптап...

Айтулы толғауды осы бір жерден үзеріміз үзіп алып, әрі-сәрі күйге
түстік. Көз жауын алардай жауһарды сындырып алғандай, соның сіздерге тек
бөлшегін ұсынғандай пұшайман болдық. Осы бір жырдағы алабұртқан екпін, тау
суындай күркіреген қарқын, бірінен-бірі туындап, сытыла шапшыған бұла сөз
толқын, буырқана бұлықсып атқыған сезім серпіні үзуге, іркуге келер емес
еді, көнер емес еді. Жыр жүйрік. Апшы қуырған асау ағыс. Аяғына дейін
жіберіп, ат басын ағытқан осынау бір тұлпар шабысты тек тамашалай бергің
келеді. Тамсана бергің келеді. Ақын үніне үн қосып, сөз шығындап жатқың
келмейді. Мың құбыл шұғылалы жыр жауһарларын назарларыңызға бірінен-кейін
бірін ұсынып, айберен толғауға үнсіз ден қойып отыра бергің келеді, осынау
сұңғыла шабысқа қосыла қол шапаттап отыра бергің келеді. Төрт аяғы тең
жорға Төлеген жырларын, шашасына шаң жұқпас ақпа жырларға қара сөзбен
түсініктер жазып сипаттап, суреттеп жату — бір әурешілік. Қазақтың арнасы
кең жыр дариясына сонау алпысыншы жылдар аяғында бір бүйірден апшып келіп,
бір ақжал толқын ұрғаны есте. Төлеген — толқын. Арқырап ақжалданып шиыршық
атып келген толқын.

Суы тұнық тұмадан бастау алған бұлқынған бұла толқын.
Жазира белдер қуанышыңды болмасын мәңгі шектемек,
Алдыңнан орман кес-кестеп шықса сағынышыңмен көктеп өт.
Мен бұны саған жазып отырмын арманымды орап сезімге,
Жан-жақтан түскен шұғыланың бәрін сағынып жүрген кезімде.

Ақын інісі Мұхтар Шахановқа арнаған бұл толғау, сөз жоқ, қазақ жыр
көгіне шырқай көтеріліп барып, лап жанған өмірзая шайырдың ғана емес, жалпы
өлең өнеріміздің тамаша бір соны өрнекпен оқыс өріс ашқан самғауы,
шарықтауы болды. Бұл толғау, сөз жоқ, алпысыншы-жетпісінші жылдар
поэзиясының шырқап бір салған әні, шауып бір шыққан шырқауы.

Өмірде мынау сағынбағандар бақытсыз, бақсыз талайсыз,
Қазақтың жыры Абайсыз.

“Сағыныш”! Ақын соншама неге сағынышты ұлы сезімге балап сомдаған? Бұ
жерде ол “Махабатсыз дүние бос” деп түйген ұлы Абаймен үндеседі. Өмірге
деген махаббат жалын кеудесін өртегендер ғана сағына алмақ. Сағынған,
сүйген жандар ғана тазара алмақ. Тірлікті тазарта алмақ. Сондай жандардың
ғана өкшесі жерден бір елі көтеріліп, періште қанат әулие сезімге бөленбек.
Сондай жандар ғана өмірге шапағат нұр, жарық шашпақ. Сондай ақынжандылар
арқасында ғана “мына дүние тас қаптап кетпей” “аруана – бауыр” қалпында
асқақтай бермек. Төлеген кейде шабыт қысқанда көкке парлай, самғай
көтеріліп дүниенің тас төбесіне шығып алып, қиядан жүзіктей жұмыр жер,
жалпақ әлемге назар салатын қыран көз, періште-қанат ақын. Ол ата жұрт —
қазақ еліне қиырдан сағынып келді. Өле-өлгенше сол сағынышын баса алмай
кетті. Алмағайып жылдарда айырылып қалған ата жұртының әрбір тау мен
тасына, көл мен шөліне шөліркеп, алыс тарихи сапардан оралған аруана- бауыр
жанның іңкәр көзімен қарады. Кешегі кеңестік аласапыран жылдарда артта
қалған ата жұртқа деген сағыныш шеттегі қазақтардың бойына ана құрсағында
жатқанда-ақ қанмен, зармен бірге дарыды. Дүниеге қарақалпақ жерінде келген
Төлеген тал бесікте тербеліп жатып-ақ, алыста қалған ата жұртқа деген
құтаймас сағыныш мұңына суарылған бесік жырымен көз ашты. Балалық шағы
шығыс шайырлары шарлаған шайырлы, құнарлы топырақ Хорезмде өтті. Жас
Төлеген Новаи, Мақтымқұлы, Бердақтардың рухы тұнған, ізі қалған қасиетті
өлкені шарлады. Балаң санасын қашан қалыптасқанша үздіксіз де үзіліссіз
күмбірлеген бабалар үні, жыраулар сарыны тербетіп тұрды. Ғасырлардан
ғасырларларға көшкен жыр дәстүр осылайша бала құлағына, санасына ұя салды.
Мектеп табалдырығын аттасымен Абай, Жамбыл, Махамбеттермен қауышты. Сөйтіп,
бала сана, бұла сана өлең сөздің тұма бұлақ, тұнбасынан жүзіп жүріп ішті,
сімірді. Тереңге тамыр салды. Ата-салт, тіл, дін, діл қаймағы бұзылмаған
қазақы орта, ұлы Тұран төрі оның бойына елдік пен ерлікке толы мыңдаған
жылдық ұлы бабалар өсиетін, қасиетін екті. Жаратқан ие елпең-елпең жүгірген
қағылез қара баланың маңдайына ақын болуды жазды. Бұғанасы қата келе жас
дарын күмбірлеген әулие бабалар әуезіне әуейленіп, өзі де күбірлеп тақпақ
жаза бастады. Осылайша, тарихи жады шытынамаған Тұран топырағының төсін
тесіп тағы бір қайнардың көзі ашылды. Төлеген ақын, тамыр салған топырақ
араб, парсы, түркі өркениеті әлімсақтан біте қайнасқан рухани шайыры шүйгін
топырақ болды, оған далалық еркін ер қазақтың азаттық рухы атойлаған жыр,
саз сарыны қосылып, бала санасында соны рухани элементтер құрап ию-қию
араласты. Сана тұңғиығында болашақта атылар жанартау — жыр негізі,
жасушалары түзілді.

Қанша құнарлы десек те Қазақстаннан шет өлке қазақы өршіл рухы
көкірегіне симаған Айбергеновтей арқалы ақынға өсе келе тарлық ете бастады.
Анау бір қиырда толықсып аламан бәйгелер мекені ұлан-байтақ Қазақстан
жатыр. Қазақтың қалың елі тербетілген тал бесік. Шетте, жат елде жүрген
қазақтың көз салар құбыласы, мәңгілік Меккесі, мәңгілік сағынышы.

Аруана жаудың қолына түссе ботасын шайнап өлтіріп,
Қаралы мойнын қайтадан артқа бұрмастай халге келтіріп.
Жеріне тартып отырады екен моншақтап жасы боздаумен,
Омырауын шерге толтырып.

Апталап- айлап таңдайын мейлі тасбауыр шөлдер құрғатсын,
Қазығын таппай тоқтамайды екен мәңгілік тіпті Күн батсын.
Туған жер төсін аңсаумен өткен аруана-бауыр дүние,
Сен маған осынау ақ жүрегіңмен қымбатсың.

Кеудемде жүрген, зердемде жүрген ынтызар ықылас от өріп,
Сен мұны менен бетер ұқ!
Түкпірімдегі дір ете қалғыш осынау құйттай жүрекпен
Келем мен бүгін қасиетті байтақ Қазақстанды көтеріп!

Төлеген толғауларындағы сағыныш сазына, сағыныш сырына терең бойлаған
жан бұ жерде тек ғана ақынның жеке бас сезім иірімдерімен шектелмей, сол
жеке бас тағдырға тайдай таңба басқан кешегі ел айырылған жылдардағы зар
заман жаң­ғырығын аңғарған болар еді. Сол “балапан – басына, тұрымтай –
тұсына “кеткен кер заман дауылында қақпақыл болған қазақтың бір ботасының
боздауын естігендей болар еді. “Боздаумен жасы моншақтап” туған жерге
тартып отырған аруана – жүрек ақын бейнесі көз алдыңызда көлбеңдер еді.
Ақынның Мұхтар інісіне деген сағынышы, бақсақ, ел мен жерге сағына қауышқан
ақынның күллі қазақ ұлына деген жүрекжарды тарихи сағыныш екеніне көзіңіз
жетер еді. “Ботасын шайнап өлтіріп туған жеріне тартып отыратын аруана –
бауыр дүние” ел мен жерден алыс кеткен алаштың ата жұртқа сыңсып ағылған
сағыныш көші екеніне көз жеткізер еді. Егер, ақынның ата-бабалары
тоталитарлық тепкінге шы­дамай, Ақтөбе жерінен Қарақалпақстанға жер
аумағанда, балауса ақын ата-жұрттан алыста жүріп қалыптаспағанда, жүрегін
алыс ата-жұртқа деген құтаймас сағыныш сормағанда, кім біледі, мүмкін
сағыныш туралы қазақ поэзиясының мәртебесін асырған осынау Төлеген
толғаулары өмірге келер ме еді, келмес пе еді, кім білсін...

Туған жер төсін аңсаумен өткен аруана – бауыр дүние,
Сен маған осынау ақ жүрегіңмен қымбатсың.
Бірақ мен оны жыр қылып қалай жаза алам,
Жетер ме адам сөзі оған!

Өмірде ұзақ жасауың үшін болғаныменен қайғың қас,
Туған жер, сен деп қайғыра алмасам, тағдыр да мені бай қылмас.
О бастан саған ынтызар аруана тектес ұл ем мен
Қазығын таппай қайырылмас.

Жас ақын шыңнан да қазығын таппай қайырылмады. Бір қолтығында Ташкент
педогогикалық институтының дипломы, екінші қолтығында болашақ жары Үрниса,
Төлеген ақын Қазақстанға бет түзеді. Алғашқы орын тепкен жері – Оңтүстік
Қазақ­стан, рухани ұлт ордасы. Әлі елге белгісіз Төкеңнің отбасын досы,
жазушы, журна­лист Зәкір Асабаев құшақ жая қарсы алды. Зәкеңнің өзге де
достарының арқасында жас ақын Сарыағашта кешкі мектеп директоры болып
жұмысқа орналасты. Бірақ, ақын аңсары Алматыға ауды да тұрды. Ақыры
дегеніне жетпей қоймады. Жұмысың мынау деп отырған астана жоқ болса да,
бала-шағаңмен кіре қояр баспана жоқ болса да, ақын алған бетінен қайтпай,
бәрібір көшіп келді. Алматының Ташкент көшесінің бойынан бір бөлмелі жер үй
жалдады. Бірінші курс студенті кезіміз, сол үйдің табалдырығын алғаш
аттадық. Ең алдымен көзге ұрғаны – үй толған шүпірлеген шиеттей бала еді.
Қара торының әдемісі Үрниса жеңге күліп жүріп, дастархан қамымен зыр қағып
жүр. Тіптен таң қалдым. Бозөкпе бала қонаққа мұнша ықылас көрсеткеніне
қысылғаным есте. Төлеген аға мен Үрниса жеңгей отбасында қазақы қонақжай
дәстүр қаймағы бұзылмай тұрғанын аңғардық. Бұл дәстүр Алматыда сұйылып
кеткенін аңғарып жүрген кезіміз еді. Сөйтсек, бұл ата дәстүрге Төлеген
отбасында әлі сызат түспеген. Төкеңнің “Болады менің кейде жүз қонағым,
соның бәрін күтпесең сызданамын!” дейтіні де содан болса керек, жарына
арнап. Жерге төсеген қарапайым дастархан, сол дастарханға сирек қонақтаған
қарапайым дәмдер. Бірақ, ағамыз бен жеңгеміздің көңілі неткен дархан,
неткен көл-көсір! ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Төлеген Айбергенов
Төлеген Айбергенов туындыларындағы лиризм
Төлеген Айбергенов поэзиясының көркемдік ерекшелігі
Төлеген Тәжібаевтың қоғамдық - саяси қызметі және ғылыми мұрасы
Абылайдың өмірі
Әлеумет өмірі
Тәуке ханның өмірі
Автор өмірі
Конфуцизмнің өмірі
Сақтар өмірі
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь