Түркістанның ислам әлеміндегі ерекше орны

ТҮРКІСТАННЫҢ ИСЛАМ ӘЛЕМІНДЕГІ ЕРЕКШЕ ОРНЫ

Мұртаза БҰЛҰТАЙ

Ислами әдебиеттерде көбінесе “Йесе” (Йеси) деп аталатын заманауи Түркістан шаһарының діни, тарихи, әлеуметтік маңызын екшемес бұрын, “Түркістан” сөзінің мағнасын сәл талдап көрелік. VII-ғасырда Орта Азияны өз билігіне қаратқан арабтар (Әмәуилер) Жейхұн[1] өзенінің ар жағындағы елдерді “Мауера-ән-Нәһір”, яғни “өзеннің ар жағындағылар”, ал осы аймақты бағындырған олар кейінірек Сейхұн[2] өзенінің солтүстігіндегі елдерді “Биләд әт-Түрк”, яғни “Түрік елі” деп атаған.[3] Иран тілді халықтар да мағналас түрде “Түркістан”, яғни “Түрік Елі”, “Түрік Жері” деп атаған-тұғын. Заманауи түсінікте “Түркістан” – Жейхұн өзені бастауының солтүстігіндегі Орталық Азия елдерінің жалпы атауы.[4] Қарахан (942-1211), Ғазна (962-1187), Селжүк (1040-1157) ханадандары[5] кезінде түркілер билеген аумақтың үнемі өсуіне байланысты бүгінгі күнгі мағнадағы “Ұлы Түркістан” ұғымы қалыптасады.
XVIII-XX ғасырлардағы саяси-әкімшілік өзгерістер салдарынан Ұлы Түркістан аймағы “Шарқи Түркістан” (Шығыс Түркістан) және “Ғарби Түркістан” (Батыс Түркістан) деп аталған екі бөліктен құралады. Ресей патшалғы мен Ежен Хандығының (Цин Имериясы) отарлаушылық іс-әрекеттерінің нәтижесінде Ұлы Түркістан аймағы осылайша бөлінеді. Батыс Түркістанға – Татарыстан, Басқортостан, Қазақыстан, Қырғызыстан, Тәжікістан, Өзбекістан, Түрікменістан жұмһұрияттары[6] мен Хорасан, Солтүстік Ауғаныстан енеді. Әсілі, Ұлы Түркістан ұғымы қамтитұғын жағырапиялық алаңның нақтылы тағрифы[7] жоқ, авторлар әр қилы тағриф етуде. Шығыс Түркістан елі болса Қашғар, Йаркенд, Тұрфан, Құмұл, Үрімжі секілді қалалар орналасқан Қарахан дәулеті (840-1212), Ойғыр мемлекеті (840-1337), Моғолистан Хандығы (1348-1514), Йаркенд Хандығы (1514-1644) қатарлы мұсылман-түркі мемлекеттері билеген ұлан-байтақ мекендер.[8]
Кәтіп Челеби[9] өзінің “Жиһан-нама” атты еңбегінің 27-бабында Түркістан туралы: “Жүз бір дәреже[10] бойлық, қырық үш дәреже ендіктегі, Түркістан аймағында орналасқан мәшһүр шаһар-дүр. Бұрынырақ Өзбек Хандығының тағы (орталығы) еді. Нақшибәндие машайыхтарынан Хожа Ахмед осы шаһардан-дүр” деп жазған.[11] Кейбір мұсылман тарихшылар мен жағырапияшылар “Йесе” уә “Несе”[12] қалаларын шатастырып алған. Мәселен, Ахмед Уәфиқ Паша өзінің “Ләһже-и Османи” атты еңбегінде Түркістанды: “Самарқандтың солтүстігіндегі көне қазақ шаһары – Несе, Ахмед Несеидің мақамы (орны) бар” деп тағриф еткен. Бағзы авторлар Йесе қаласын көне Тараз (Тыраз, Талас) деп жазған.[13] Алайда, көпшілік зерттеушілер Йесенің Несе мен Тараздан бөлек, осы күнгі Түркістан шаһарының орнындағы көне қала екеніне дауласпайды. Біздіңше, Йесенің Тараз уә Несе секілді көне қалалармен шатастырлуы яки олармен қатар аталуы осы қаланың қадимнен келе жатқан белгілі орталық болғанын дәлелдейді.
ӘДЕБИЕТТЕР:

1. ALTAN, Bayram., Turkiye’de Dini Ziyaret Yerleri, Istanbul, 1996
2. ASIMG?L, Sevim., Tarikat, Tima?, Istanbul, 1995
3. AYDIN, Mehmet., Turkish Contributions to Philosophical Culture, ASCACC Publications, Ankara, 1997
4. БАЙПАҚОВ, К., НҰРЖАНОВ А., Ұлы жібек жолы және орта ғасырлық Қазақстан, Қазақстан баспасы, Алматы, 1992
5. ES?N, Emel., The Culture of the Turks: Initial Inner Asian Phase, ASCACC Publications, Ankara, 1997
6. F?DAN, Mehmet Emin, Sufilik, Umran Yay?nlar?, Istanbul, 1997
7. Ислам на территории бывшей Российской империи, Российская Академия Наук, Москва, выпуск 1, 1998
8. KAFALI, Mustafa., Anadolunun Fethi ve Turkle?mesi, AYKAKM Yay?nlar?, Ankara, 1998
9. KOPRULU, Fuad., Turk Edebiyat?nda ?lk Mutasavvuflar, Diyanet ??leri Ba?kanl??? Yay?nlar?, Ankara, 1991
10. ONEY, Gonul., ?slam Mimarisinde ?ini, Ada Yay?nlar?, 1987
11. ТҰЯҚБАЕВ, Марат., Түркістанда жерленген тарихи тұлғалар, Алматы, 2000
12. TURKMEN, Erkan., Emir Husrev-I Dehlevi, Ankara, 1989
13. ULKEN, Hilmi Ziya., ?slam Felsefesi, ?lken Yay?nlar?, Istanbul, 1998
[1] Жейхұн – Аму Дария, Оксұс өзені
[2] Сейхұн – Сыр Дария, Йаксарт өзені
[3] Ислам на территории бывшей Российской империи, Российская Академия Наук, Москва, выпуск 1, 1998, 103-бет
[4] Esin, Emel., The Culture of the Turks: Initial Inner Asian Phase, ASCACC Publications, Ankara, 1997, 40-41 беттер
[5] Ханадан – династия
[6] Жұмһұрият – республика
[7] Тағриф – описание
[8] Аталмыш мемлекеттерден Қарахандар 960 жылы Исламиятты ресми дін етіп жәриялаған. Ойғыр мемлекетінде IX-XI ғасырларда Манихей, Бұрқан (Бұдда) нанымдары кең таралғанымен, Қашғарлық Махмұд және Баласағұндық Жүсіп Хас Хажип өмір сүрген ХІ ғасырдан бастап Исламият дүйім жұрт қабылдаған дінге айналған.
[9] Мұстафа Абдұллаһұлы (1609-1657): Кәтіп Челеби деген атпен мәшһүр болған Османия тарихшысы. Әскери сапарларда ұзақ жылдар тәжрибе жинаған ғалым, Ыстамбұлда тұрақтанған жылдарында мәшһүр кітапханалардағы жүз мыңдаған ғылыми еңбектерден пайдаланады. Ол, біздерге жетпеген көне бұлақтарды оқыған, Құран және хадис ғылымдары бойынша терең білім алған, библиографист, хұсни-хатшы ғалым еді. Ең белгілі еңбегі “Кәшіф әл-зұнұн ған-асами әл-кұтұб уә-л фұнұн” (Кітаптар мен ғылымдардың есімдерінен күдікті кетіру) деп аталатын керемет туынды; автор мұнда өзіне дейін жарық көрген, араб, парсы және түркі тілдеріндегі 15 000 кітаптың аты-жөні, мазмұны, авторы хақында мағлұматтар келтіреді. “Жиһан-нама” атты еңбегінде жағырапия туралы мол хабар мен дүние жүзінің қариталары бар.
[10] Дәреже – градус
[11] Әулие Челеби, Жиһан-нама, 367-бет
[12] Несе деп аталатын бірнеше елді мекен болған. Бұлардың екеуі Ферғана өңірінде, біреуі Хорасан уилаятында болған.
[13] Мәселен, фырансыз шарқиятшы Dubeux Йесе туралы айтып кеп, бір кездері бұл қала Тараз деп аталған дейді. Қараңыз; Dubeux, Tartarie, 113-бет.
[14] Шахсият – тұлғалық қасиеттері мен мінез-құлқы
[15] Зияда – гөрі, артық
[16] Бәшериет – жалпы адамзат, күллі адам баласы
[17] Фақиһ – фиқһ ғалымы, Ислам хұқұғын зерттеуші
[18] Мұхаддис – хадистанушы, Пайғамбарымыздың хадистерін жинап, жеткізуші
[19] Мәзкүр – аталмыш
[20] Мүжәссәм – жісімге айналған, материалдық, инкарнацияланған
[21] Мансұб – мүше, өкіл, қатыстылар
[22] Рұһбан – жрец, діни тап мансұбы (өкілі)
[23] Сынып – класс, тап, әлеуметтік топ
[24] Тасуир – бейне, сурет, сұлба. кескін
[25] Тәдрижен – дәрежелі, саты-саты, бірте-бірте
[26] Мүжәррәд - абстракт
[27] Хұсни-хат (көркем жазу) саласында түркілерден бек мәшһүр шеберлер (хаттат) шыққан. Мәселен, Х-ғасырда өмір сүрген Фарабтық (Отырар, Кеңгу-Тарбан, Қарачұқ) Исмаил Хаммад әл-Жәуһәриұлын айтуға болады. Демек, жерлестеріміз тек философия, тарих, әдебиет, музыка салаларында ғана емес, Ислами өнерлердің ең маңыздыларынан боп табылатын хұсни-хат саласында да әжептәуір дәрежелерге жеткен. Хақани дәуіріне тән қолжазба Құран Кәрім мұсхафтарында Түркістандық хаттаттардың шеберлігі ерекше көзге түседі, кейбір мұсхафтарда аяттардың Хақания түрік тіліндегі мағналары да жазылған. Өткен жылы Түркиядағы Конйа қаласына барып Мәулана Жалаладдин Рұмидің кесенесіндегі мұражайды аралағанымда, жерлесіміз Сәййід Мирки (Меркелік) тарапынан жазылған Құран Кәрім қолжазбасын көрген едім.
[28] Хүкімділік – предубеждение, бір нәрсе туралы алдын ала хүкімді болу
[29] Рәміз – символ, белгі
[30] Ulken, Hilmi Ziya., ?slam Felsefesi, ?lken Yay?nlar?, Istanbul, 1998, 63-бет. Фарабидің бұл еңбегі арабша “Китаб әра әһл-үл мәдинәт-үл фадыла” деп аталған.
[31] Ayd?n, Mehmet., Turkish Contributions to Philosophical Culture, ASCACC Publications, Ankara, 1997, 53-бет
[32] Нәби – пайғамбар, елші
[33] Esin, Emel., The Culture of the Turks: Initial Inner Asian Phase, ASCACC Publications, Ankara, 1997, 51-бет
[34] Kafal?, Mustafa., Anadolunun Fethi ve T?rkle?mesi, AYKAKM Yay?nlar?, Ankara, 1998, 32-бет
[35] Oney, Gonul., ?slam Mimarisinde ?ini, Ada Yay?nlar?, 1987, 142-147 беттер
[36] Расұлұллаһ – Аллаһ Тағаланың елшісі
[37] Esin, Emel., The Culture of the Turks: Initial Inner Asian Phase, ASCACC Publications, Ankara, 1997, 56-бет
[38] Уәзифа – міндет, рөл
[39] Мұттақи – тақуашылдар, тақуа елі
[40] Мүршид – иршад етуші, тура жолға бастаушы
[41] Халифа – орынбасар
[42] Тариқат – жол
[43] Уақыф – бір мүлікті Аллаһ жолына бағыштап, хайырымдылық жасау
[44] Хайрат – хайырымдылық
[45] Koprulu, Fuad., Turk Edebiyat?nda ?lk Mutasavvuflar, Diyanet ??leri Ba?kanl??? Yay?nlar?, Ankara, 1991, 18-бет
[46] Тасаввұф – сұфилық (сопылық) ілімі
[47] Манақыб – аңыз аралас хикаялар, ауызекі жеткізідген дәстүрлер
[48] Koprulu, Fuad., Turk Edebiyat?nda ?lk Mutasavvuflar, Diyanet ??leri Ba?kanl??? Yay?nlar?, Ankara, 1991, 20-21 беттер
[49] Иһтидә - һидайат табу, иман ету, тура жолға қосылу
[50] Шұғба – бөлік, парша, қысым
[51] Зафар-нама атты еңбектің авторы Шарафәддин Йәздидің айтуынша Темір һижри 799-жылы (1396-97) Сейхұннан (Сыр Дария) өтіп қолын қазақ жерінде қыстатады. Осы арада Түркістанға барып, Ахмед Йесеуидің кесенесін салуды бұйрық етіп, бұл міндетті Мәулана Абдұллаһ Садырға тапсырады. Хожа Хұсайын Ширази атындағы архитектор (сәулетші) құрылысты салады. Темірдің бұл уақыфына 801-жылы (1398-99) ұста Шарафәддин Тебризидің ұлы Әбу әл-Азиз (Әбілғазиз) тарапынан құйылған, Құран аяттарымен көмкерілген атақты тай қазан да қосылады. Белгілі зерттеушілер Темір салдырған осы құрылыстың Түркістан шаһарының ғана емес, бүкіл дүние жүзінің ең ғажайып құрылыстарына жататынын айтады. Кесенеде Ахмед Йесеуидің жанына бек мәшһүр тарихи тұлғалар, қазақ хандары, билер, ғұламалар жерленген. Мәселен, Темірдің немересі, Ұлық Бектік қызы һәм Әбілқайыр Ханның зайыбы Рәбиға Сұлтан Бегім де осында жерленген.
[52] Koprulu, Fuad., Turk Edebiyat?nda ?lk Mutasavvuflar, Diyanet ??leri Ba?kanl??? Yay?nlar?, Ankara, 1991, 41-бет
[53] Altan, Bayram., Turkiye’de Dini Ziyaret Yerleri, Istanbul, 1996, 107-бет. Бұл орын Пири Баба деп те аталады.
[54] Мұның бәрін Әулие Челеби деп атағы шыққан, XVII-ғасырда Османия дәулетін 40 жыл бойы шарлаған Дәруіш Мәһмед (Мұхаммед) Зилли (1611-1684) өзінің “Саяхатнама” атты еңбегінде жазған. Әулие Челеби саяхатнамасының бірнеше жерінде өзін тікелей Ахмед Йесеуидің ұрпағы етіп танытады. Қараңыз: Әулие Челеби, Саяхатнама, ІІ-том; 17, 293, 398 және ІІІ-том 277, 349, 388 беттер.
[55] Хұзйан – Сайрам мен Ташкент (Шаш) арсындағы елді мекен аты.
[56] Шарғи – шариғатқа тән
[57] Баатыл – нахақ, әһли сүннет жолына қосылмайтын
[58] Бұл жеке тақырып. Түркиядағы елді мекен, тау, жер-су атаулары мен Қазақыстандағы атаулардың көбісі таң қаларлық дәрежеде ұқсас. Мысалдарды жүздеп беруге болады. Мұның бәрі де Түркия жерін фәтіхке барған бабаларымыз тарапынан туған жерін сағынып, еске алып қойылған.
        
        ТҮРКІСТАННЫҢ ИСЛАМ ӘЛЕМІНДЕГІ ЕРЕКШЕ ОРНЫ
Мұртаза БҰЛҰТАЙ
Ислами әдебиеттерде көбінесе “Йесе” (Йеси) деп аталатын ... ... ... ... әлеуметтік маңызын екшемес бұрын,
“Түркістан” сөзінің мағнасын сәл талдап көрелік. VII-ғасырда Орта Азияны өз
билігіне ... ... ... Жейхұн[1] өзенінің ар жағындағы
елдерді “Мауера-ән-Нәһір”, яғни “өзеннің ар ... ал осы ... олар ... ... ... ... елдерді
“Биләд әт-Түрк”, яғни “Түрік елі” деп атаған.[3] Иран ... ... ... ... ... яғни ... ... “Түрік Жері” деп атаған-
тұғын. ... ... ... – Жейхұн өзені ... ... Азия ... ... ... ... ... (962-1187), Селжүк (1040-1157) ханадандары[5] кезінде ... ... ... ... ... ... күнгі мағнадағы “Ұлы
Түркістан” ұғымы қалыптасады.
XVIII-XX ғасырлардағы саяси-әкімшілік ... ... ... аймағы “Шарқи Түркістан” (Шығыс Түркістан) және “Ғарби Түркістан”
(Батыс Түркістан) деп аталған екі бөліктен құралады. ... ... ... Хандығының (Цин Имериясы) отарлаушылық іс-әрекеттерінің нәтижесінде
Ұлы Түркістан аймағы осылайша ... ... ...... ... Қырғызыстан, Тәжікістан, Өзбекістан,
Түрікменістан жұмһұрияттары[6] мен Хорасан, ... ... ... Ұлы Түркістан ұғымы қамтитұғын жағырапиялық алаңның ... жоқ, ... әр қилы ... ... ... ... елі болса
Қашғар, Йаркенд, Тұрфан, Құмұл, Үрімжі секілді ... ... ... ... ... ... (840-1337), Моғолистан Хандығы (1348-
1514), Йаркенд Хандығы (1514-1644) қатарлы мұсылман-түркі мемлекеттері
билеген ұлан-байтақ ... ... ... “Жиһан-нама” атты еңбегінің 27-бабында
Түркістан туралы: “Жүз бір дәреже[10] бойлық, ... үш ... ... ... ... ... шаһар-дүр. Бұрынырақ Өзбек Хандығының
тағы (орталығы) еді. Нақшибәндие машайыхтарынан Хожа Ахмед осы ... деп ... ... мұсылман тарихшылар мен жағырапияшылар “Йесе”
уә “Несе”[12] қалаларын шатастырып алған. Мәселен, Ахмед Уәфиқ Паша ... ... атты ... ... “Самарқандтың солтүстігіндегі
көне қазақ шаһары – Несе, Ахмед Несеидің мақамы ... ... деп ... ... ... Йесе қаласын көне Тараз ... ... ... ... ... ... Йесенің Несе мен Тараздан бөлек,
осы күнгі Түркістан шаһарының орнындағы көне қала ... ... ... ... уә Несе ... көне қалалармен шатастырлуы яки
олармен қатар аталуы осы қаланың қадимнен келе ... ... ... ... ... ... Ибраһимұлы әл-Йесеуи (уаф. 1166) дүниеге
келген жылдары ... ... ... ... деп ... Жә, ... Түркістан аталып кетті? деген заңды сауал туады. Ахмед Ибраһимұлы
әл-Йесеуидің ... ... ... ахлақы, көркем сөздері, үгіт-
насихаттары Түркістан ... ... ... ... ... ... оны құрметтегендіктен “Пир-и Түркістани” (Түркістанның
Пірі), “Хазірет-и Түркістани” (Түркістанның ... деп ... ... ... ... ... Түркістан екенін айта кетелік.
Демек, Ахмед Йесеуи XII-XIII ... ... ... ... ең мәшһүр
тұлғаларынан болған. Осы себепке байланысты ол жерленген Йесе шаһары ... ... ... ... қаласы”, кейінірек “Түркістан”
қаласы боп аталған деп ойлаудамыз. Бізде, ... ... ... ... ... зияда[15] Түркістан шаһары еске түседі. Ләкин, шетелдерде
(батыс һәм мұсылман елдерінде), ғылми бұлақтарда “Түркістан” әлі де ... ... ... ... Иран, Пәкістан, Үндістан, Түркия, Балқан
және Араб елдерінде Түркістан сөзі ... ... ... ... ... Күні кеше ғана Пәкістанда, Саұди Арабыстанда,
Түркияда жүрген қазақ, ... ... ... ұрпақтарын “Түркістани” яки
”Түркістандық” деп атаушы еді. Қылышынан қан тамған Кеңес ... ...... ... (немесе Ақмолла) – Целиноград еткенімен,
Түркістанға тисуге батылы бармаған.
Ұлы Түркістан алып тұлғаларға бай, тарихы ... ... ... ... Осы ... дәл кіндігінде орналасқан һәм атын иемденген
Түркістан (Йесе) шаһары да жалпы Түркістанның тарихи, мәдени, ... ... зор ... ... ие ... мекен. Түркістан шаһарының
діни, мәдени тәсірлерін сонау Пәкістан-Үндістан елдерінен, Таяу ... ... ... ... ... бәрі ... қаншалықты ықпалды
мәдениет, өркениет орталығы болғанын аңғартады. Йесе (Түркістан) ... ... ... болса, жалпы қазақ баласы уә ... үшін аса ... ... зор ... ... ... тарихи
мұралар, көне қалалар, мәдениет орталықтары бұрын-соңды болмаған ... ... ... бір ... ... ... ... ат шаптырымдай қашықтықтағы мәдениет, мағариф орталықтарынан ... ... ... ... Сайрамилер, Қарнақилер,
Иқанилер, Сығанақилер, Қаршилер, Таразилер, Шашилер, Баласағұнилер ... ... осы ... ... шақ ... ... бір қаланың түрлі
дәуірлердегі атауларымен ... ... ұзын саны ... ... еліміздің сонау Қарлұқ (754-840), Қарахан ... ... ... ... ең ... ... ... бірі болғанын
дәлелдейді. Әмәуи (661-750) мен Аббаси (750-1258) ... ... ... ... һәм ... орталықтары Шам, Басра, Кұфа, Бағдад,
Фұстат (көне Қаһира), Нишабұр еді. Орталық Азияда Ислам өркениеті гүлденіп,
мұсылман-түркілер ... ... ... ... ... соң ... Хорасан, Түркістан уилаяттары аса дамыған, халқы бай, сауаттылық
деңгейі һәм мәдениеті ... ... ... үстем мекендерге айналды.
Батыстағы Әндүлүсте де (Андолұсия) күллі Еуропаны тамсантқан Ислам
өркениеті дүниеге ... ... ... қиыр ... мен қиыр батысындағы
осы елдерде бәшериет[16] ... ең ... ... мен ... мен ... қайраткерлері өмір сүрді. Хорасан, Хорезім, Мауера-
ән-Нәһір (Бұхара, Самарқанд, Шаш, Тирмиз т.т.) мен Оңтүстік Қазақыстанда
(Фараб, Исфижаб, Тараз, ... ... т.т.) ... ... ғалымдар,
философтар, фақиһтар,[17] мұхаддистар,[18] әдибтер дүниеге келді. Абдұлазиз
Баб (ІХ ғ.), Алааддин Аттар (уаф. 1400), ... ... (уаф. ... ... ... ... ғ.), ... Хұсайын Ғұри (ХІІ ғ.), Арслан
Ғазы Тафғач Хан (Х ғ.), ... ... (ХІ ғ.), ... Баб (ХІІ ... ... ... ... Ахмед Тұлұнұлы (ІХ ғ.), Әбдіжәлил Баб (VIII
ғ.), Әбілғазы Баһадүр Хан (1603-1663), әз-Замахшари (1075-1144), ... ... (уаф. 1430), ... ... ... ... ... (1318-1389), әл-Ғиждуани (уаф. ... ... (Х-ХІ ғғ.), ... (ІХ ғ.), ... ... уаф. 1087), Әли ... ... ХІ ғ.), әл-Каффал
(Ташкенттік, 904-976), әл-Кердери (?-1166), әл-Керейти (XVII ғ.), ... (уаф. ... ... (Х ғ.), ... ... ... ... әл-Қимақи (ХІ ғ.), әл-Матұриди ... ... ғ.), Әбіл ... ... (Отырарлық, 1130-1210), Әбу Ибраһим әл-
Фараби (Отырарлық, уаф. 951), Бәдреддин әл-Фараби, Бұрһанаддин әл-Фараби,
Исмаил ... ... ... ... ... ... Мұхаммед Әбу
Насыр әл-Фараби (870-950), Қауамаддин әл-Фараби, Ахмед әл-Ферғани (уаф.
861), Мұхаммед әл-Хорезми (780-850), ... ... ... ... Қасым әл-Хаким әс-Самарқанди (уаф. 953), әс-Самарқанди (Мұхаммед Қазы,
1451-1516), ... ... ... ... әс-Сығанақи (ХІІІ ғ.),
Имам әт-Тирмизи (ІХ ғ.), Хаким ... Әбу ... ... ... Рәшид әт-Түрки (ІХ ғ.), Пир-и Түркістани Ахмед
Ибраһимұлы әл-Йесеуи (уаф. 1166), ... ... ... ... ... ... ... (Қожа Ахрар) әш-Шаши (Ташкенттік,
1404-1490), Бәйдібек Би (1356-1419), Гердизи (Гардизи, ХІ ғ.), Жалаладдин
(Хорезімшаһы, уаф. 1231), ... Хас ... ... ... ... (Х ғ.), ... ... (ХІІ ғ.), Қайыр Хан әл-Отрари (уаф.
1220), Ахмед әл-Йүгнеки ... ғ.), ... Ата, ... Бек (ХІ ... Темір (1336-1405), Мансұр Нұхұлы (Х ғ.), Махмұд Йалавач (ХІІІ
ғ.), Махмүд Ғазнауи (977-1030), Махмұд Қашғари (ХІ ғ.), ... Шаһ ... ... әд-Дин Соңқұр (уаф. 1161), Мұса Қарахани (Х ғ.), ... ... ... ... ... (Х ғ.), ... Тұғлұқ (уаф.
1351), Мүслім әл-Құшайри (817-875), Насыр Себұктегінұлы (ХІ ғ.), Нәжмеддін
Дайа Рази (уаф. 1256), Нұх Насырұлы (Х ғ.), ... ... (уаф. 893), ... (уаф. 1211), Насреддин Рабғұзи (XIV ғ.), Саққақи, Сатұқ Боғыра Хан
(уаф. 955), ... ... ... XVI ғ.), ... Мир ... (уаф. ... ... (уаф. 997), Сұлтан Ахмед Хан (Алаша, уаф. 1504), Сұлтан Илек,
Сұлтан Санжар (1118-1157), Сүлеймен ... Ата ... ... ... ... (1336-1405), Темір Құтлұқ Хан (уаф. ... Бек ... ... Ұлық Бек (1394-1449), Ибни Сина (980-1037),
Фәридұддин Аттар (уаф. 1229), ... ... ... (1500-1551), Хайдар
Хорезми, Хоженди, Хұсайын Байқара (1469-1506), Һарұн Боғыра Хан (Х ... ... ... ... әдебиетшілер, ойшылдар,
ғұламалар осы Түркістан аймағының ... ... ... ... ... зерттеуде, ғылыми жүйеге салуда ... ... ... аса зор.
Орталық Азияда Исламият алғаш тарала бастаған ... аяғы ... ... “түрік” атауы тек Түрік Қағанатын орнатқан тайпаның
есімі ретінде ғана емес, осы қағанаттың қарамағындағы басқа да ... ... ... ... Мәселен түргештер, қарлұқтар, басмылдар,
шығылдар, оғыздар, қырғыздар, ойғырлар т.т. түгелдей түрік ... ... ... ... хақ дін ... ... ... билік
орнатқан, алуан тайпалардың басын біріктірген мықты дәулеттер хасил болды.
Исламият ... ... ... ... ... ... Жұма ... ғибадаттың жұма мешіттерінде оқылуы, медреселер мен
ханакалар, ... мен ... ... мен ... мен ... ... қалалық өмірдің ... ... һәм ... ... ... Сыр ... ... жаңа
қалалар бой көтерді, мұсылмандықты қабылдаған оғыздар сауда шаһарларын
жандандырды, сүйтіп ІХ-ХІІ ғасырларда елімізде ... ... ... ... ... ... мәдениет ошақтарын жойған мұңғұл
шапқыншылығына ... ... ... ... ... ... ... шекарасы бойында Жібек жолы саудасы кемеліне жетіп, сол
дәуірдің ең зәулім ... бой ... ... бірлікті,
ұйымшылдықты, берекешілдікті уағыздауының нәтижесінде бұрын қырық пышақ боп
жүрген тайпалар ... ... мен ... ... (942-1211)
кезінде бір билікке бағынды. Үшбұ бірігу процесі ... ... ... ... ... ... ортақ формасының қалыптасуына, ортақ
дәстүрлер мен әдеттердің ... ... ... ... әзірледі. ХІІІ-
ғасырдағы мұңғұл шапқыншылығы мәзкүр[19] барысты пышақпен ... ... ... ... ... ... ... һәм
антроплогиялық бірліктің шайқалуына, ... ... ... ... ... қайта жайылуына себеп болды.
Исламияттан бұрын түркілер ... әр ... ... ... ... манихейзм, бұдда (бұрқан), христиандық
(мәсіхшілдік) сенімдері ... ... ... еді. ... (материалдық) тәңірлер ұғымының орнына, барлық әлемдерді жаратқан,
теңдесі жоқ, ... һәм ... ... ... адамзаттың Раббы бір
Аллаһ Тағалаға иман етуді (сенуді) насихаттады. Таухид деп аталатын ... ... ... ... ... ... ... үлкен өзгерістер әкелді. Біріншіден, қаған яки ел билеуші таптың
мансұбтары[21] аспан тәңірінің ұлы, киелі кісі ... ... ... ... ... көпшілікпен (қара халық, қара бұдұн) тең дәрежелі
болды. Екіншіден, ұрық ... ... ... әлеуметтік
парықтар (ақсүйектік, қарасүйектік т.т.) ... ... ... ... ... боп саналатын рұһбандық[22] сыныпы[23] жойылды;
үйткені, Исламиятта рұһбандық яки ... ... мен ... ... (дәнекерлік) жасайтын адамдар ұғымы жоқ. Әр ... ... ... ... арашасыз-ақ айта алады. Төртіншіден, ою-
өрнектер мен суреттердегі, қабір тастарындағы ... ... ... ... ... ... ғайып болып, олардың орнына мүжәррәд[26]
заттар, гүл-шешектер, хұсни-хат[27] (каллиграфия) көбірек ... ... ... һәм жеке ... ... өзін ... сезінуіне,
еркін оқып, білім алуына, әрқандай хүкімділіктен[28] аулақ болуына, ғылым,
мәдениет көкжиектерінің айқара ашылуына керемет қолайлы жағдай жасаған ... ... ... құл ... ... ... ... рухани
теңдік пайда болдырды. Бұрын әртүрлі бұттарға, тәңірлерге, рәміздерге[29]
кұл боп бар өмірін ... енді ... ... мен табұлардан
құтылып, ырым-хұрафалардың құрсауынан азат болып ғылымның ... ... ... ... ... әсіресе, Түркістан елдерінде
заманауи ғалымдарды тамсантатын даналар өсті, өнді. 870-жылы ... ... ... ... ... Әбу Насыр әл-Фараби, дәл ... ... ... деп аталған еңбегін жазған-ды. Мәшһүр философ
бұл еңбегінде ... ... ... екі ... бөледі; Аллаһ Тағаланы,
материалдан тыс болмысты, адамның мәңгі қуанышын ойлап, ақылын пайдаланатын
таңдаулылар тобы және ... тек қиял ... ғана ... ... ... ... ... Қала” атты рисаласында қаланың басқарушысы
ретінде Әз ... ... қала ... хақ ... ... адамдар ретінде суреттеледі.[33] Платонның қаласын философ, әл-
Фарабидің қаласын болса Аллаһ ... ... ... ... Таяу ... мұсылман өлкелеріне көшкен
бабаларымыз өздерімен бірге көп ... де ала ... ... ... ... ... гөрі кірпішті пайдалану осының нағыз айғағы.[34] Мәселен,
Мысырда мемлекет орнатқан Ахмед Тұлұнұлы (ІХ ғ.), ... ... ... ғ.) секілді дәулет адамдары мен Бағдад түбіндегі Самарра қалашығын
салған түркілер ... тән ... ... паш ... ... ... ... кірпіштен салынған бірегей мешіт боп
дараланады, ... ... ... ... бауырлас елдерде кірпіштен салынған
кесенелер, мешіттер мен медреселер, рибаттар ... ... ... ... ... осы стил Түркістаннан барған десек қателеспейміз. Мәселен,
1152 жылы салынған Мұлтандағы Шаһ Йұсұф ... ... тағы да ... ... ... Шаһ ... Алам ... кірпіш ісмерлігінің баға
жетпес мұралары.[35] 1397-98 жылдары тәмам болған Ахмед Йесеуи кесенесі де
тура сол үлгімен ... алып ... ... ... ... музыка саласында жасаған еңбектері өз алдына
бір төбе, оның бәрін мұнда ... жату ... ... ... ... ... емес екі ... айта кетелік; біріншіден, Расұлұллаһтың[36]
немере ағасының Сұрайж деген түркі нәсілді қызметшісі бар еді. Осы ... ... ... ... қабылдаған түріктерден саналады.[37] Оның
634-643 жж. шамасында дүниеге келген ұлы Ибн ... ... ... негізін салушы сазгер-ғалым һәм “Ұд” деп ... ... ... ... ... тарихта аталады. Исламияттың Пәкістан-
Үндістан құрлығында таралуында үлкен рөл атқарған Әмір Хұсрау Деһлеуи (1253-
1325) ... ... деп ... ... ... ... ... пайдаланған
сазгер. Хорасанда дүниеге келген Мәулана Жалаладдин (1207-1273) де бірнеше
аспапты ... ... ... тұлға. Осының бәрі Түркістан
елдерінен шар тарапқа тараған жерлестеріміздің Ислам елдерінде қаншалықты
әсерлі ... ... ... да ... алар орны ... ... тек түркі тілдерін зерттеуде емес, сонымен қатар араб, парсы, ұрдұ
тілдерінің зерттелуінде һәм қалыптасуында бек ... ... ... ... (ХІ ғ.), ... Омар ... Деһлилік Әмір
Хұсрау (1253-1325), Ұрымдық ... ... ... аталмыш
тілдердің қалыптасуында ерекше орынға ие. Мәселен, Мәулана ... ... ... ... ... ... жатады һәм осы
тілдің негізгі әдеби арнасын ұстаушы ұстындардың бірі. Әмір ... ... ғана ... сонымен қатар ұрдұшаның да майталманы. ... ... тілі ... ... ең ... үш ... біріне айналды.
Исламияттың жайылуында Түркістанның рөлі және Ахмед Йесеуи
Исламияттың Түркия, Қырым, Балқан ... ... мен ... ... ... ... ... атқарған қызметі телегей-теңіз. Аталмыш ... ... ... ... жіберілген мүршидтердің[40] уағыз-насихаттары
арқалы діни ағарту ісі жүзеге асырылды. Өзінің туып өскен жерінен шалғайға
сапар шеккен көптеген ... ... ... барып, маңайына шәкірттер
жинап, хақ дінді түсіндірумен шұғылданды. Бар өмірін осы жолда сарп ... ... өте көп. Олар ... ... ... ... жұмыстарымен
шұғылданып, жаугершілік (ғазауат) кезінде болса ... ең ... ... ... батырлар да бола білді. ... ... ... ... көпшіліктерге мәлім болуында аса маңызды рөл атқарды.
Осы тұрғыдан алғанда ... ... ... ... ... оның рухани халифаларының[41] алар орны ... ... ... ... дін ... ... ... иршад етілуінде
Йесеуие тариқатының[42] атқарған қызметіне тоқталуымыз ... ... шар ... ... данышпан тұлғалар өздері барған елдерге
жаңа ұғымдарды, жаңа ... жаңа ... де ала ... ... ... ... ... ұйымдары мен кәсіби бірліктерді атап
өткеніміз жөн. Уақыфтар ХІ-ХV ғасырларда жоғарыда ... ... ... ... кешті, он мыңдаған уақыфтар, хайрат[44] ... ... ... жолын қумақ жастарға әр ... ... ... жасалды,
медреселерде рухани һәм дүнияуи ғылымдар туралы дәрістер ... ... ... ... ... ... ашылды. Ислам
әлемінде тұңғыш Түркістан өңірінде, атап айтқанда ... бой ... ... ғылымдар зерттелетін ғылым ошақтары – университеттер)
жайылып, мұсылмандар ғылымның шыңына жетті. Уақыф және ... ... ... ... ... ... сатысына көтерілген қоғамдарда
ғана болатын құрылымдар. Батыс ... ... тең ... мұсылмандардан 3-4 ғасырдан кейін ғана аша ... ... ... “фонд” (Foundation, Stiftung) мекемелері ... тек ... аяғы мен ... ... ғана ... ... Мұның бәрі
мұсылмандардың, әсіресе, Түркістандық мұсылмандардың бір кездері қаншалықты
жоғары өркениет орнатқанын паш ... ... ... ... ... иршад әрекеттері мен
Исламияттың жайылуындағы Түркістанның ... орны ... ... ... ... ... түркі жұртынан шыққан тұңғыш сопы емес,
һижри ІІІ-IV ғасырдан бастап көне Иран дәстүрлері берік қалыптасқан ... мен ... ... ... ... ... “баб” яки “баба”
деп аталатын сопы шайхылар кезігуші еді. Мәселен, ... ... ... Әмір Әли Әбу ... ... мәшһүр сұфилар (сопылар) түрік нәсілінен
шыққан-ды.[45] Сұфи шайхылардың тәсірінің, ... ... ... ... ... (942-1211), Самани (819-1005), Селжүк
(1040-1157) билеушілері халықтың алдындағы беделдерін нығайту мақсатымен
олардың қолын ... ... ... Үшбұ ... ... ... өмір
сүрген ХІІ-ғасырда сұфи шайхыларының (бабтардың немесе бабалардың) мейлінше
күшті әсерге ие болғанын айта аламыз. Құран Кәрім аяттары мен ... ... ... ... ... болмағанына қарамастан,
осы үрдістің көне Иран мәдениетінің ... ... ... ... ... ... ... кең таралғаны байқалады. Халық арасында
сопылардың кереметтері, ... тыс, ... тыс ... ... қылықтары хақында шексіз көп риуаяттар мен аңыздар таралады. Міне,
Ахмед Йесеуи осындай қоғамда дүниеге келді. Кейін, ел ... ... ... бек көп ... ... риуаяттар, аңыздар таралғаны, аталмыш
дәуір мен сол ғасырдың ... тән ... ... ... ... ... ... Ахмед Йесеуидің өмірі мен еңбектері туралы
нақтылы мәліметтер көп емес. Көбінесе ... ... мен ... ... ... тура келеді көп жағдайда. Ахмед Йесеуидің
өмірі мен еңбектерін терең зерттеген мархұм ... Фұад ... ... ... әу ... Иранда пайда болғанын айта келіп былай дейді:
“Көне Иран рұхы қайтадан бой көтеріп ... ... ... Иран
тілі мен әдебиеті Ислами кескінді жамыла ... дами және ... Ескі ... ... ... араб әдебиетіне беймәлім жаңа
“дастандар” дәуірі ашылды. Түріктер Исламияттың ... ... ... ... ... ғажамдар (ирандықтар) арқалы
қабылдады. Ислам мәдениеті түрік жұрттарына Иран ... ... ... Мауера-ән-Нәһірді өтіп келуші еді. ... ірі ... ... ... жағынан “түркіліктен” зияда “Ирани”
(Ирандық) болатұғын”.[48]
Ахмед Йесеуи Түркістандағы тәккесінде тәлім-тәрбие берген жылдары
Орталық ... ... ... ... Селжүк билеушісі, Орта Азияны
хүкіміне қаратқан Сұлтан Санжар ... жылы ... ... ... ... ... мемлекеті болу жолында дардай табысқа жетеді. Шығыс
Түркістан, ішкі Қытай аймақтары мен ... ... бек ... ... ... ... ... байқалады. Дәл осындай ахуалда Ахмед
Йесеуи парасаттылығы және шешендік қасиетімен бек көп ... ... ... ... ... мен ... елдерді мекендеген көшпелі һәм
жатақ ... ... ... ... ... ... Йеси)
келеді.
Ахмед Йесеуи тарапынан негізі қаланған ... ... кең ... ... ... елдеріндегі ең мықты сұфилық
жолы ... ... ... ... ... орынға ие болған соң,
Йесеуилік осы тариқаттың бір ... боп ... ... ... XV-ғасырға дейін Йесеуиліктің бек тәсірлі болғаны байқалады.
Мәселен, ... ... ... ... Йесеуиге ерекше кіріптар болғаны
белгілі. Самарқандтан басқа жерге құрылыс салдырмаған ... ... ... 1397 жылы осы ... ... мен ... ... салдыртқан-ды.[51]
Хатта, 1402-жылы болған Анкара соғысына аттанар алдында Темірдің кесенені
зиярат етіп, ырымдағаны ... ... атты ... ... ... ... көп ... оның халифаларын (орынбасарлары)
жан-жаққа жіберіп, тағлым-тәрбие саласында келелі қызмет ... ... ... қоса, Ахмед Йесеуи бабамыз түркі тілін ... ... ... ... ... ... әсер еткен өсиеттер
қалдырған. Осы себепке байланысты оның есімі көшпелі һәм ... ... ... Ата, Шопан Ата, Манас Батыр секілді мәшһүр ... ... ... ... ... аталатын болды. Мәселен,
Хұсамаддин Шарафәддинұлы тарапынан ... ... ... ... ... атты еңбекте Ахмед Йесеуидің даңқының қыпшақтар ... ... өте ... ... жазылған. Осы қатарда бұлғар-қыпшақ
жұрттарынан келген ... ... (яки ... мен Бираш Абрашұлы, Ахмед
Йесеуидің тәрбиесінен өтіп, Еділ-Жайық өңірінде діни насихат ... ... ... ... ... Адай ... Ешмұхаммед
Тоқмұхаммедұлы жоғарыдағы Бираш сұфидің мүриді болып, 36 жыл бойы туған
елінде ... ... ел ... Шайх Баба деп ... ... екен. Ол қайтыс
болған соң, Ідріс Зұлмұхаммедұлы Йаркендке барып, Йесеуие тариқатының
басшысы, ... ... ... ... ... Шайх Һидайатұллаһтың
жанында онбес жыл мағрифат ... ... ... ... ... ... ... басады. Ідрістен кейін Қазандық Қасым Шайх Ибраһимұлы деген
кісі орынбасарлық ... Ақ ... Бай Чора ... ... Ахмед
Йесеуидің шәкірттерінен Қожа Әмір Кәлалдың бейіті бар. Осының бәрі де ... ... ... ... мәшһүр болғанын һәм Исламияттың
жайылуына орасан зор үлес ... ... ... ... Қазан
төңкерісіне дейін татар, башқұрт, қазақ ... ... ... уә ... ... кітабының жатқа айтылуы осының мызғымас
дәлелі. Өкінішке орай, ... ... ... соң ... айтылатын осы
кітаптар ұмыт болып қала жаздады.
Тариқаттық дәстүрлі риуаяттар бойынша Ахмед Йесеуидің осы ... ... ... ... де ... ... сопыларды анықтауға болады. Мәселен,
Ниязабадда жерленген Аушар Баба, Мерзифонда жерленген Пір ... ... ... ... ... ... Филипе қаласы маңындағы Баба Сұлтан, Бұрсадағы ... ... ... ... (Қораз) Дәдә, Арықоуадағы Шайх Нұсрат,
Тоқаттағы Ғажғаж Дәдә - Ахмед Йесеуидің ... ... ... ... ... Қыршәһәрде жерленген Қажы Бекташ Уәлидің де
Йесеуие мүриді екені туралы риуаяттар бар.
Ахмед ... ... ... ... Ата ... өңірінде шәкірттер жинап, тәлім-тәрбие жұмыстарымен шұғылданған.
Оның шәкірттерінен Араб Арслан ... ... ... Зәңгі Ата (уаф.
1258-59) Ташкент өңірінде көп жылдар халыққа үгіт-насихат айтқан. Осы Зәңгі
Атаның ... ... ... Ата мен ... Атаны айтуға болады.
Сайрамда (Исфижаб) көп жылдар діни ... ... ... ... ... ... Ата ... осы Сейіт Атаның мүриді болатұғын.
Нақшибендие тариқатының ұстазы Мұхаммед Баһаұддин әл-Бұхари ... ... ... Қасам Шайх және Халил Атадан дәріс алған. Бұл күндері
миллиондаған мансұбтары ... осы ... ... ... ... жолының айтарлықтай ықпалын байқауға болады. Бұдан
басқа Түркістан ... Иқан ... ... Шайх ... ... негізі қаланған Иқания тариқаты да Йесеуие мансұбтарынан Мәудүд
Атадан рұқсат алған. Йесеуиліктің ... ... ... негізгі
себептердің бірі Ахмед Йесеуидің ұстазы Йұсұф (Жүсіп) әл-Һемеданидің (уаф.
1140) ілмінің тереңдігінде, әһли ... уәл ... ... ... болғанында. Әсілі, күрт нәсілінен ... Қожа ... ... ... мұсылмандықты қабылдаған. Шайх Әбу Әли Фармедиден тәлім
алған әл-Һемедани ... ... ... ... ... саласында
мол мағлұматқа ие, Құран Кәрімді басшылыққа алған ... жан еді. ... ... ... ... Мұхаммед әл-Ғазали әт-Тұси (уаф. 1111) де
дәріс алған. Осы себепке байланысты, Ахмед Йесеуи ұстазынан ... ... әр ... ... ... ... мен ырымдарға қарсы болды.
Исламияттың хақ һәм орта жолын ... ... ... ... ... ... сықылды баатыл[57] мәзһәбтер түркілер арасында
көп ... ... ... ... ... ... мен ауызекі жеткізілген
дәстүрлерге қарағанда Йесеуие тариқаты алдымен ... ... ... ... соң, ... ... және солтүстік-батыстағы
қыпшақ-бұлғар елдерінде жайылған. Жекелеген ... ... ... ... Йесеуидің тағлымдары Хорасан, Әзербайжан және
Түркия жеріне дейін жеткен. Ахмед Йесеуидің пікірлері, ... ... ... ... ... ... ... қарсы уағыз
жүргізілгенімен, ... ... ... мен ... елдеріндегі
мұсылмандар оның шахсияты жөнінде үздіксіз хабардар ... ... ... өзінен кейінгі ойшылдарға, әдибтерге, сұфилерге үлкен ұлгі болды,
мол мұра қалдырды. Құл Шәмсәддин, Бақырғани, Хұдадад, әл-Иқани, Құл ... ... ... Құл ... Тұфейли, Хуайда, Махдұм Құли қатарлы
толып жатқан сопылар өздеріне ... ... үлгі ... ... ... ... уилаяттарында дүниеге келген
бабаларымыз Исламияттың шар тарапқа мәлім болуында бек ұлық қызмет істеді.
Түркістан ... тек ... ... ... ғана ... жоғарыда
айтқанымыздай, жалпы Ислам тарихында ерекше орынға ие ... ... ... (Фи ... ... ... ... жер-су аттарын
бірге ала барды. ... Иқан ... ... ... ... Ұрфа ... орналасып, сондағы тау сілемін Қарачұқ деп атаған.
Сейхұн-Жейхұн өзендеріне ... ... ... екі өзен ... ... аталған. Қазақыстанымыздың ең шұрайлы өңірлерінен Жеті-Судың ... ... ... ... ... аймаққа берілген. Со
сықылды, көне ... және ... ... ... ... уилаятының
Ерменек ауданындағы екі атақты ... осы ... ... ... ... ... ... бар, бұл да Таластан көшкен оғыз,
қыпшақтардың қойған аты. 751 жылғы Талас ғазауаты ... ... ... ... ... Малазгирт (Манцикерт) соғысы өткен ауданға берілген. Бұларға
қоса Түркияда жиі ... ... ... Көксу, Ақсу өзен, аудан
аттарын, Амасйа уилаятындағы Борабай (біздегі ... ... ... ... ... ... ... әлеміндегі ерекше орны хақында
мұхтасар ғана мәлімет беруге тырыстық. ... бұл жеке ... ... ... ... ... ... қысқа да нұсқа деректердің
өзі Түркістанның қаншалықты беделді орталық болғанын ... ... ... ... ... ... ... Жүнісұлы БҰЛҰТАЙ
4 Қыркүйек 2000 ж. Алматы қаласы
ӘДЕБИЕТТЕР:
1. ALTAN, Bayram., Turkiye’de Dini Ziyaret Yerleri, ... ... ASIMG?L, Sevim., Tarikat, Tima?, ... ... AYDIN, Mehmet., Turkish ... to ... Culture,
ASCACC Publications, Ankara, 1997
4. БАЙПАҚОВ, К., НҰРЖАНОВ А., Ұлы ... жолы және орта ... ... баспасы, Алматы, 1992
5. ES?N, Emel., The Culture of the Turks: Initial Inner Asian ... ... Ankara, ... F?DAN, Mehmet Emin, Sufilik, Umran ... ... 1997
7. Ислам на территории бывшей Российской империи, Российская Академия
Наук, Москва, выпуск 1, ... KAFALI, ... ... Fethi ve ... ... Ankara, ... KOPRULU, Fuad., Turk ... ?lk Mutasavvuflar, Diyanet ??leri
Ba?kanl??? Yay?nlar?, Ankara, 1991
10. ONEY, Gonul., ?slam ... ?ini, Ada ... ... ... ... ... жерленген тарихи тұлғалар, Алматы,
2000
12. TURKMEN, Erkan., Emir Husrev-I Dehlevi, Ankara, ... ULKEN, Hilmi Ziya., ?slam ... ?lken ... ... ... – Аму Дария, Оксұс өзені
[2] Сейхұн – Сыр Дария, Йаксарт өзені
[3] Ислам на ... ... ... ... ... ... ... выпуск 1, 1998, 103-бет
[4] Esin, Emel., The Culture of the Turks: Initial Inner Asian Phase,
ASCACC Publications, Ankara, 1997, 40-41 ... ...... ... – республика
[7] Тағриф – описание
[8] Аталмыш мемлекеттерден Қарахандар 960 жылы Исламиятты ресми дін
етіп жәриялаған. ... ... IX-XI ... ... ... нанымдары кең таралғанымен, Қашғарлық Махмұд және Баласағұндық
Жүсіп Хас Хажип өмір ... ХІ ... ... ... ... жұрт
қабылдаған дінге айналған.
[9] Мұстафа Абдұллаһұлы (1609-1657): Кәтіп Челеби деген атпен мәшһүр
болған Османия тарихшысы. Әскери ... ұзақ ... ... ... ... ... жылдарында мәшһүр кітапханалардағы жүз
мыңдаған ... ... ... Ол, біздерге жетпеген ... ... ... және ... ... ... ... білім алған,
библиографист, хұсни-хатшы ғалым еді. Ең белгілі еңбегі “Кәшіф әл-зұнұн ған-
асами әл-кұтұб уә-л фұнұн” (Кітаптар мен ... ... ... деп аталатын керемет туынды; автор мұнда өзіне дейін жарық көрген,
араб, парсы және түркі ... 15 000 ... ... мазмұны,
авторы хақында мағлұматтар келтіреді. “Жиһан-нама” атты еңбегінде жағырапия
туралы мол хабар мен дүние жүзінің ... ... ...... ... Челеби, Жиһан-нама, 367-бет
[12] Несе деп аталатын бірнеше елді ... ... ... ... ... біреуі Хорасан уилаятында болған.
[13] Мәселен, фырансыз шарқиятшы Dubeux Йесе туралы ... кеп, ... бұл қала ... деп ... ... Қараңыз; Dubeux, Tartarie, 113-
бет.
[14] Шахсият – тұлғалық қасиеттері мен мінез-құлқы
[15] Зияда – ... ... ...... ... күллі адам баласы
[17] Фақиһ – фиқһ ғалымы, Ислам хұқұғын зерттеуші
[18] Мұхаддис – хадистанушы, ... ... ... ... – аталмыш
[20] Мүжәссәм – жісімге айналған, материалдық, инкарнацияланған
[21] Мансұб – ... ... ... ...... діни тап мансұбы (өкілі)
[23] Сынып – класс, тап, әлеуметтік топ
[24] Тасуир – ... ... ... ... ... – дәрежелі, саты-саты, бірте-бірте
[26] Мүжәррәд - абстракт
[27] Хұсни-хат (көркем жазу) саласында түркілерден бек мәшһүр шеберлер
(хаттат) ... ... ... өмір ... ... (Отырар, Кеңгу-
Тарбан, Қарачұқ) Исмаил Хаммад әл-Жәуһәриұлын айтуға болады. Демек,
жерлестеріміз тек ... ... ... ... салаларында ғана емес,
Ислами өнерлердің ең маңыздыларынан боп ... ... ... ... ... ... Хақани дәуіріне тән қолжазба ... ... ... хаттаттардың шеберлігі ерекше көзге ... ... ... ... түрік тіліндегі мағналары да жазылған.
Өткен жылы ... ... ... барып Мәулана Жалаладдин Рұмидің
кесенесіндегі мұражайды аралағанымда, жерлесіміз Сәййід ... ... ... ... ... ... көрген едім.
[28] Хүкімділік – предубеждение, бір нәрсе туралы алдын ала хүкімді
болу
[29] Рәміз – символ, белгі
[30] Ulken, Hilmi Ziya., ?slam ... ?lken ... ... ... ... бұл еңбегі арабша “Китаб әра ... ... деп ... Ayd?n, Mehmet., Turkish Contributions to Philosophical Culture,
ASCACC Publications, Ankara, 1997, 53-бет
[32] Нәби – пайғамбар, елші
[33] Esin, Emel., The Culture of the Turks: Initial Inner Asian ... ... Ankara, 1997, ... Kafal?, ... ... Fethi ve ... AYKAKM
Yay?nlar?, Ankara, 1998, 32-бет
[35] Oney, Gonul., ?slam Mimarisinde ?ini, Ada Yay?nlar?, 1987, 142-
147 беттер
[36] Расұлұллаһ – ... ... ... Esin, Emel., The Culture of the Turks: Initial Inner Asian ... Publications, Ankara, 1997, 56-бет
[38] Уәзифа – міндет, ... ...... ... ... ... – иршад етуші, тура жолға бастаушы
[41] Халифа – ... ...... ... – бір ... ... ... бағыштап, хайырымдылық жасау
[44] Хайрат – хайырымдылық
[45] Koprulu, Fuad., Turk Edebiyat?nda ?lk ... ... ... ... Ankara, 1991, ... Тасаввұф – сұфилық (сопылық) ілімі
[47] Манақыб – аңыз аралас хикаялар, ауызекі жеткізідген дәстүрлер
[48] Koprulu, Fuad., Turk ... ?lk ... ... Ba?kanl??? Yay?nlar?, Ankara, 1991, 20-21 беттер
[49] Иһтидә - һидайат табу, иман ету, тура жолға қосылу
[50] Шұғба – бөлік, ... ... ... атты ... ... ... ... айтуынша
Темір һижри 799-жылы (1396-97) Сейхұннан (Сыр Дария) өтіп қолын қазақ
жерінде ... Осы ... ... барып, Ахмед Йесеуидің кесенесін
салуды бұйрық ... бұл ... ... ... Садырға тапсырады. Хожа
Хұсайын Ширази атындағы архитектор (сәулетші) құрылысты салады. Темірдің
бұл уақыфына ... ... ұста ... ... ұлы Әбу әл-Азиз
(Әбілғазиз) тарапынан құйылған, Құран аяттарымен ... ... ... да қосылады. Белгілі зерттеушілер Темір салдырған осы ... ... ғана ... ... ... ... ең ғажайып құрылыстарына
жататынын айтады. Кесенеде Ахмед Йесеуидің жанына бек мәшһүр ... ... ... ... ғұламалар жерленген. Мәселен, Темірдің
немересі, Ұлық ... қызы һәм ... ... ... ... Сұлтан Бегім
де осында жерленген.
[52] Koprulu, Fuad., Turk Edebiyat?nda ?lk Mutasavvuflar, Diyanet
??leri ... ... Ankara, 1991, ... Altan, Bayram., Turkiye’de Dini Ziyaret Yerleri, Istanbul, 1996,
107-бет. Бұл орын Пири Баба деп те ... ... ... ... ... деп атағы шыққан, XVII-ғасырда Османия
дәулетін 40 жыл бойы ... ... ... ... ... ... “Саяхатнама” атты еңбегінде жазған. Әулие Челеби саяхатнамасының
бірнеше жерінде өзін тікелей Ахмед Йесеуидің ... етіп ... ... ... ... ... 17, 293, 398 және ... 277, 349, 388
беттер.
[55] Хұзйан – Сайрам мен Ташкент (Шаш) арсындағы елді ... ... ...... тән
[57] Баатыл – нахақ, әһли сүннет жолына қосылмайтын
[58] Бұл жеке ... ... елді ... тау, жер-су атаулары мен
Қазақыстандағы атаулардың көбісі таң қаларлық дәрежеде ... ... ... ... ... бәрі де ... ... фәтіхке барған бабаларымыз
тарапынан туған жерін сағынып, еске алып ...

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасының ШҚО және Оңтүстік Қазақстан облыстарының туристік потенциалдары. Шекара қызметiнiң негiзгi функциялары4 бет
Батыстағы қазақтың ұлтшыл көсемдері және батыстық елдерде атқарған қызметтері6 бет
Мағжан Жұмабаев – этнопедагогиканың дамуына үлес қосқан қазақтың аса көрнекті ақыны , педагог3 бет
Мұстафа Шоқайұлының Тәуелсіздік жолындағы саяси қызметі34 бет
Мұстафа Шоқайұлының қоғамдық –саяси қызметі22 бет
Аспан әлеміндегі ең көп таралған объектілер - жұлдыздардың эволюциясы10 бет
Түркештің түркі әлеміндегі тарихи орны56 бет
Шығыс әлеміндегі және Қазақстандағы дінаралық қарым-қатынас43 бет
C++ программалау тілі17 бет
«Испания журналистикасы» атты ғылыми-зерттеу жұмысына тезис11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь