Қазақ киіз үйі

Мазмұны

Kipicпе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

I.тарау. КИІЗ ҮЙДІҢ ГЕНЕЗИСІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8

II.тapay. КИIЗ ҮЙДІҢ ҚҰРЫЛЬIМЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..23

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...34

Әдебиеттер тiзiмi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36
Тақырыптың өзектілігі.
Егеменді еліміздің өзен-сулардың бойына, күнгейлі жылғалар мен шатқалдарға орналаскан үй-¬жайларына қарап, олардың жергілікті жағдайға қарай бейімделіп ғұмыр кешкендерінен мағлұмат аламыз. Ондай деректер халқымыздың тарихында орын алып жүрген кейбір қате пікірлерге мойын бұрғызбас дәлел бола алады. Ондай пікірлер халқымыздың жартылай отырықшы елдігіне, тұрақ-жайлардың болганына, тек opыc елімен көрші жатқан жерлерде ғана үй-жай салып, жартылай отырықшы ел бола бастаған немесе егіншілік кәсіппен мүлдем айналыспаған, жерге деген меншіктік құқығы болмаған ел, қолөнері жете дамымаған, үй тұрмысында қажетті киім-кешек, ыдыс-аяқ үлгiлepiнiң кемшіліктері көп деген сияқты халқымыздың тарихындағы болган жағдайларға шүбә келтірушілікті жеріміздегі отырықшы өмірді көрсететін тұрақты елді-мекендердің орындары, бүгiнгi күнге жеткен зергерлік әшекей бұйымдар мен киім-кешек, ыдыс-аяқ үлгілерін жоққа шығарады.
Әр елдің, әр халықтың өзіне тән ұлттық ерекшелігі, ұлттық мәдениеті мен орны бар екендігі белгілі. Әлемдік өркениет саласындағы әр халықтың денгейі де сол мәдени жетістіктермен өлшенеді. Ал coл халықтың мәдениеті жерінің физикалық¬-географиялық жағдайымен байланысты болып келеді. Қазақ халқының да мәдениеті тұтастай сол факторлармен байланысты. Елiмiздiң заттай мәдениетiнiң тарихы сонау ерте дәуiрден сақ, ғұн заманынан бастау алады. Ceбeбi қолөнер бұйымдарымызда, ою-өрнек, ыдыстарымызда сақтар мәдениетiнiң сарқыншақтары көрiнiс тапкан. Қазақтың заттай мәдениетiне байланысты, әcipece соңғы кезде жаңа тұрғыдағы зерттеулердiң шығуына байланысты мәселенiң қаншалықты маңызын жоймағандығын байқауға болады. Бүгiнгi уақытта қазақ мәдениетiн, салт-дәстүр, салт-санасын зерттеудiң маңызы өте зор. Қазақтың бүriнгi күнгi мәдениетi мен бұрынғы дәстүрлi мәдениетiн салыстыра отырып зерттеу өте қажет. Бұл тақырыптың өзектi мәселелердiң бipi екендiгiн көрсетедi.
• Тақырыптың деректiк көзi мен зерттелу деңгейi. Қазақ халқының дәстүрлi мәдениетi ерте кезеңдерден бастап зерттелу үстiндегi мәселелердiң бipi болған. Қазақстан жерiне келген ең алғашқы елшiлер, саудагерлер, дипломат немесе отарлау әкiмшiлiгiнiң шенеунiгi болсын қазақ мәдениетiнiң сипаттамаларын қалдырып кеткен. Қазақ жepiнiң ежелгi дәуiрдегi тарихи тұрғындарының өмipi туралы алғашқы деректердi грек, парсы және Қытай елдерiнiң жазба деректерiнен бiлемiз.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Акишев К.А., Байпaков К.М., Ерзакович Л.B. Древний Отрар. - Алма-Ата , 1972.
2. Арғынбаев Х.А. Қазақ халқының қолөнерi: ғылыми-зерттеу еңбек. - Алматы,1987.
3. Бакенов Л.В. Древние авторы о Средней Азии. - Ташкент, 1970.
4. Валиханов Ч.Ч. Собр.соч. в 5-ти томах. Т.1.-Алма¬Ата, 1986.
5. Воронина В.Л. Жилище народов Средней Азии и климат // Жилище народов Средней Азии и Казахстана. -М.,1982.
6. Востров В. В., Захарова И. В. Казахское народное жилище. -Алма-Ата, 1989.
7. Карков Я.П. 3аписка о киргизах ll СХУ. -1852. -N1.
8. Гродеков Н.Н. Киргизы и каракиргизы Сыр - Дарьинской области.Т.1.-Ташкент, 1899.
9. Гейнс А.К. Собрание литературных трудов. Т.1.¬СПб. , 1897.
10. Георги И.Г. Описание всех обитающих в Российском государстве народов. - СПб., 1799.
11. Жизнь А. Янушкевича по его письмам из Киргизской степи.- М., 1925
12. Ибн Фадлан. Извлечение из "Записки" // Материалы по истории туркмен и Туркмении. Т.1.-М.-Л. , 1939.
13. Клавихо Р. Жизнь и деяния Великого Тимурлана. -СПб., 1881.
14. Маковецкий П Юрта (летнее жилище киргиз) ll Записки Западно -Сибирского отдела PrO. - Омск , 1893 .
15. Маргулан А.Х. Казахская юрта и ее убранство. - М. , 1964.
16. Маргулан А.Х. Казахское народное прикладное исскуство .Т.1.-Алма-Ата,1986.
17. Масанов Э.А. Очерки истории этнографического изучения казахского народа в СССР. - Алма-Ата , 1966.
18. Миллер Ф. История Сибири. Т.1.-М. , 1939.
19. Муканов М.С. Казахская юрта. -Алма-Ата , 1981.
20. Муканов М.С. Казахские художественные домашние промыслы и ремесла .-Алма-Ата , 1986
21. Муканов М.С. Поселения и жилище. //Казахи: Историко-этнографическое исследование. - Алматы , 1995.
22. Полное собрание путешествий по России. T.V11. -СПб.,1825.
23. Рабгузи К. Текст. - М. , 1929.
24. Радлов В.В. Опыт словаря турецких наречий. Т 2. Вып. 1.-М., 1974.
25. Руденко С.Н. Очерк быта казахов рек Уила и Сагиза // Казаки. Материалы особого комитета по исследованию союзных и автономных республик. Вып. 111. Серия Казакстанская. - Л. , 1927.
26. Руденко С.Н. Очерк быта северо-восточных казахов!! Казаки. Материалы комиссии экспедиционных исследований. Вып. XV. Серия Казакстанская. -Л., 1930.
27. Руденко С.Н. Культура населения горного Алтая в скифское время. - М.-ІI., 1953.
28. Руденко С.Н Культура населения центрального Алтая в скифское время. - М.-Л., 1960.
29. Рузбехан Ф. Мехмон намэ и бухара. - Ташкент, 1954.
30. Тәжiмұратов Ә.С. Шебердiң қолы ортақ. - Алматы, 1977.
31. Фиельструп Ф.А. Свадебные жилища турецких народностей /1 Материалы по этнографии. Т. З. Вып. 1.-Л. ,1926.
32. Харузин Н.Н. История развития жилища у кочевых и полукочевых тюрских и монгольских народностей России 11 Этнографическое обозрение. -1896.-Ns1.
33. Шангин V1. Vlзвлечения из описания экспедиций бывшей киргиз-кайсацкой степи в 1876 г. /1 Русский вестник. Т.-137. - М.,1878.
34. Якоби А.П. Поездка в Киргизскую степь Западной Сибири ll Записки Западно¬Сибирского отделения ИРГО. - 1877. Ч.1.
        
        Мазмұны
Kipicпе.....................................................................
.................................................3
I-тарау. КИІЗ ... КИIЗ ... ... ... ... ... күнгейлі жылғалар мен
шатқалдарға орналаскан үй-жайларына қарап, ... ... ... ... ... ... мағлұмат аламыз. Ондай деректер
халқымыздың тарихында орын алып ... ... қате ... ... дәлел бола алады. Ондай пікірлер халқымыздың жартылай отырықшы
елдігіне, тұрақ-жайлардың болганына, тек opыc елімен көрші ... ... ... салып, жартылай отырықшы ел бола бастаған немесе ... ... ... ... ... ... құқығы болмаған ел,
қолөнері жете дамымаған, үй тұрмысында қажетті ... ... ... көп ... сияқты халқымыздың тарихындағы болган
жағдайларға шүбә ... ... ... ... ... ... орындары, бүгiнгi күнге жеткен зергерлік ... мен ... ... ... ... ... ... әр халықтың өзіне тән ұлттық ерекшелігі, ұлттық ... орны бар ... ... ... ... саласындағы әр халықтың
денгейі де сол мәдени жетістіктермен өлшенеді. Ал coл ... ... ... жағдайымен байланысты болып келеді. Қазақ
халқының да мәдениеті тұтастай сол факторлармен ... ... ... ... ... ерте ... сақ, ғұн заманынан бастау
алады. Ceбeбi қолөнер бұйымдарымызда, ... ... ... сарқыншақтары көрiнiс тапкан. Қазақтың заттай ... әcipece ... ... жаңа ... зерттеулердiң шығуына
байланысты мәселенiң қаншалықты маңызын жоймағандығын ... ... ... ... ... ... салт-санасын зерттеудiң
маңызы өте зор. Қазақтың бүriнгi күнгi мәдениетi мен ... ... ... ... ... өте ... Бұл тақырыптың өзектi
мәселелердiң бipi екендiгiн көрсетедi.
• Тақырыптың ... көзi мен ... ... ... ... ... ерте ... бастап зерттелу үстiндегi мәселелердiң
бipi болған. ... ... ... ең ... елшiлер, саудагерлер,
дипломат немесе отарлау әкiмшiлiгiнiң ... ... ... ... ... ... Қазақ жepiнiң ежелгi дәуiрдегi ... өмipi ... ... ... грек, парсы және Қытай
елдерiнiң жазба деректерiнен бiлемiз.
Бip қуанарлық жағдай XV-XVI ғ.ғ. ... ... ... қазақ тiлiнде жарық көре бастады. Әcipece, ортағасырлық ғұлама
Махмуд Қашқаридiң «Диуани ... ... атты ... ... ... байланысты құнды мағлұматтар бар.1 Халқымыздың ... ... ... аса ... деректiң бipi Фазаллах ибн
Рузбихан Исфаханидың «Михман ... ... ... ... ... ... және Сыр ... қазақтардың киiз үйлерi мен қыстақтары
туралы мәлiметтер бар2. Жалпы XV-XVII ғ.ғ. ... ... ... ... ... жағынан көптеген алуан түpлi хабар
беретiн, бұдан ... ... ... жок ... ... ... ... бiлiм алып өз халқының тарихын жазуда ... үлec ... ... ... ... және т.б. еңбектерiнде
қазақ мәдениетiне байланысты көптеген мәлiметтер ... ... ... ... ... ... ... жүйелi түрде қолға алына бастаган. 1930 жылдары КCPO FА-
ның Этнография ... ... ... ... ... ... Б.Х.Кармышева, Т.А.Жданко, Г.П.Снесарев,
К.Л.Задыхина, ... А.С. ... ... ... ... ... ... зерттеуде көп үлес қосты.
1945 ж. Республикамыздың ... ... ... ... ... және этнография институты құрылды. ... ... ... ... М.С.Муқанов
сынды ғалымдар бiз зерттеген ... ... ... ... ... еңбектер шығарды.
ҚP Fылым академиясы Ш.Ш.Уалиханов атындағы Тарих және этнология
институтының ғалымдары жазып ... ... ... ... атты ... ... ... тарихына кеңiрек шолу жасалынып,
ғылыми тұрғыдан мағлұматтар жан-жақты жаңа мағлұматтар берiлген.
Сондай-ақ, ... ... ... және
т.б. еңбектерi қазақ халқының заттай мәдениетiн, сонымен қатар ... үйiн ... ... бiз ... ... ... ... мәдениетiне ұқсататын киiз
үйдiң тарихын ежелгi дәуiрден бастап, бүгінгi күндегi сөз болған тарихи
еңбектер мен ... ... ... болса да тоқталып өттiк. ... ... ... ... ... деп ... ... Ceбeбi
oл мүмкін емес. Өйткенi осы тақырыптың зерттелуi өз ... бip ... жүгi ... ... мақсаты мен мiндеттерi.
Бiтipy жұмысының алдына қойған мақсаты - қазақ халқының заттай ... ... ... мен киiз ... ... ... мүмкiндiгiнше ашып
баяндау мiндеттерiн алдына ... ... ... ... ... ... және ... жылдарда жарық көрген арнайы әдебиеттердi
зерттеу, ... ... ... ... ... ... ... оларды
салыстыру;
-қазақ халқының дәстүрлi киiз үйiн дүниежүзiлiк өркениеттiлiк
контекстерiнде қарастыра ... баға беру мен ... ... ... ... ... құрылымы.
Ұсынылып отырған бiтipy жұмысы кiрiспеден,екi тараудан жане қорытынды
бөлiмiнен тұрады.
I - ТАРАУ
КИІЗ ҮЙДІҢ ГЕНЕЗИСI
Киiз үй ... ... ... ... ... формасына
карап, өте ертеде пайда болған, шығыс халыктарының барлығына ортақ, алғашқы
көшпелi жылжымалы үй типiнiң бip ... ... ... ... ... ... негізінен діни,
ғибадаттық сәулет ескерткіштерінің ғана сақталғаны ... ... ... күмбезді болып келетіні, ал күмбез тұрпатының белгілі мөлшерде
тұрғын үйдің жылжымалы ... ... ... ... ... ... ... мешітіннің орталық бөлімінің төбесіндегі шаңырақтан жарық
түсетін киіз үйдің уықты күмбезін ... сол ... Х ... ... Бабаджи Хатун күмбезіндегі шатыврлы жабындының кейіннен күмбезді-
дарбазалы сәулет ... ... ... ... ... ... Ө. Уақыт керуені. А., 1992)
Шатырлы жабында жөнінде кесіп пікір айтқан белгілі совер археологы,
шығыстанушы А.Н.Бернштам ... ... ... ... Азия ... ... өзегі болған үш нәрсені – құрылыстың күмбезді
қаңқасын, ... мен ойма ... ... ... ерекше бөліп
қарап, мұндағы күмбез идеясы мен оны тұтас жүзеге асыру көшпелі малшы қауым
мекендеген ... ... деп ... ... ... ... М., 1950)
Сөйтіп жылдар, ғасырлар өте берген. Құрылыс материалдары, жапсарбасы
өзгеріп, салынатын жайлардың тұрқы мен ... ... ... ... ... ... бірі Түркістандағы «Әзірет ... ... ... сәулет ғимараты болып табылады. Алты ғасыр бойы
құрылыс жұртты өзінің көлемімен, ... ... ... ... ... қайталансбас әшекейлі нақыштарымен таң қалдыруда.
Аспанмен тірескен көк ... ... ... ... ... ... бас құр, полихромды плиталардан құрастырылған төсем,
айрықша безендірілген ... ... ... ... әсер қалдырады.
Тегі, қазақтар киіз үй жасағанда осындай сәулет ғимараттарына ерекше
көңіл бөліп, оның салыну ... ... ... және ... ... мал ... ... байланысты өмірі мен тұрмысына қолайлы болуын
көздеп, барынша үнемшіл пиғылда болған дей аламыз.
XVI ғасырдан бастап, Қазақ ... ... ... ... хан ... ... құрылыс ісін бір шама қарқынды
жолға қойғаны мәлім. ... Орта Азия ... ... ... ... ... ... арасындағы алауыздық құрылыс ісін
қарыштап дамытуға мүмкіндік бермегендіктен сол дүрбелең кезеңде ... ... ... жылы үй де кеңінен тарай бастады. Тегінде,
бұған даладағы хал-ахуалдың өзі де итермелеген. Өйткені, үнемі ... ... ... ... мен жазда күтуге тура келетін. Арқаның қақаған
сары аязы мен ызғырық дауылды желі дұшпанды көрер ... ... ... ... ... бір ... қарағанда, қазақта бұрын доңғалақты ... түрі ... ... ... ... жөніндде біздің білетініміз
кезінде қазақ жерінде болғандардың жазып қалдырғандары. Мысалы, Г.Рубрук
ХІІІ ... ... ... ... екі өгіз ... шыбықпен өріп,
киізбен жабылатын доңғалақты арбалар болғанын айтса, арада жүз жыл өткеннен
кейін Дешті Қыпшақта болған Ибн ... төрт ... ... ... ... т.үсетін терезелері бар киіз үйді көргені жайында жазып
қалдырған. Фазаллах ибн ... ... XVI ... ... түйені
қосарлап жегетін үлкен арабаның үстіне орналасқан, қол ... ... ағаш ... киіз үй ... аса ... мәлімет берген.
Доңғалақты киіз үй жайында мағлұмат XVI ғасырдың ортасында Каспий жағасымен
жүріп ... ... ... жол ... да кездеседі.
Доңғалақты арба үстіндегі Үйлердің жылжымалы мекен-жайдың басқа
түрлерінен, ... ... ... киіз үйден айырмашылығы көшіп
қонғанда арба үстінен алынбайтынында ... ... ал киіз ... ... ... жығып, жинап арбаға немесе түйеге ... бір ... ... алып ... ... ... эжерде тез қайта құруға да болады.
Кейінірек пайда болған, кзінде жолсапар ... ... ... ... да тегінде сол кезеңнен қалған мұра болса ... Бір айта ... ... ... немесе ертегілерінде, батырлар жырларында суреттелетін
күйменің ... де ... пен ибн ... мағлұматтарына өте ұқсас және
сәйкес келетіндігі.
Дегенмен ... арба ... ... көп ... тұрмыста
пайдаланудан шығып қалады да ... ... ... ... негізгі түрі – киіз үй бола бастайды. Қазақтар, Қоқан хандығы
халқының ... ... Олар ... көлі мен ... ... ... көшпелі өмір сүредді және патша ағзамына қанша төлесе, ханға
да сонша ... ... ... ... өте ... ... тағы басқа жерлерде тұрақты үйлері бар болғанымен онда өздері
тұрмайды.1(Вамбери А. Путешествие по Средней Азии. СПб., 1865 ... киіз үйі ... ... жағынан алғанда көшпелі халықтардың
бірде-біреуінікімен салыстыруға болмайтын жылжымалы тұрғын ... ... түрі ... ... (Руденко С.И.) құрастырмалы-кергелі киіз
баспаналардың түркі-қыпшшақ үлгісіне жататын ... ... ... әрі ... әрі ... ... ... келеді.
Акдемик А.Х.Марғұлан ағаштан тұрғызылған немесе тас кесектен соғылған
үйлерге қарағанда, киіз үйді өзінің ертедегі із ашарларының, яғни ... ... ... ... ... ... сіңірген баспананың
біршама жетілдірілген соңғы түрі деп есептеген. Киіз үй ... ... ... ... оның ... ... ... алып-салмалы маңдайшасы, табалдырығы, босағасы бар «сықырлауық»
есіктен тұрған. Мұның бәрі арқан жіптермен, таңғыштармен біріктірілетін де
төрт жағынан ... ... екі ... үш ... шаңырағынаң
үстінен түндікпен, есіктің сыртынан желқағармен, яғни киіз ... ... ... пен ... ... ... ... шымқай ақ
киізбен жабылған – ақ үй өте қастерленген.2(Жәнібеков Ө. Уақыт керуені. ... ... ... ... ... түрі отау деп ... жаңадан қосылған жас
жұбайларға арнайы тігілетін ... ... ... ... ... үй үш-
төрт қанатты, қысқа уықты, шағыншаңырақты болған. Мұны қазақтар көбіне
Абылайша деп а таған.
Малшы қосының ... киіз ... ... ... ... ... ... қадап, олардың ұшындағы тесіктерге өткізілген жіппен басын
қосып ... ... Қос екі ... ғана ... болған. Бұндай
қосты көбіне жылқы бағушылар пайдаланған.
Үнемі малмен бірге көшіп-қонып жүрген қазақтың бір ...... киіз ... қоса ... ... жайы – ... қора-қопсысы т.б.
құрылыстары болған. Онда жазда ... азық үшін ... ... ... ... ... қалатын. Өйткені, шөп
шабу, астық жинау, тұрғын-жайды, қора-қопсыны жөндеу үшін ... ... ... ... өз ... басқа адамдарымен жайлауға
аттандыратындар көбіне қыстауға жақын ... үй ... мал ... оралып қыстаққа келгенше қалып та қоятын.
Шабындық та, мал жайлымының өрісі де сол маңдағы ағын ... ... ... ... ... мал ... меншігінде болған. Бірақ
кедейлердің азын-аулақ шөп жинап алуына қарсылық ... Ал ... ... ... ата ... ... ... шығымы ауа-райына
тәуелді болды. Егінге су тасып құю ... ... ... ... тек ... көп ... жылдары мол өнім алуға болатын.
Kөшпeлi халықтың тұрмыс-тіршілігінде, әскери ... мен ... киiз үй ... тез ... мен тез ... арналып
жасалуының маңызы орасан зор болған. Киiз үйдi тiгy мен жинауды негiзiнен
тек ... ... ... мұның өзi олардан дағды мен eптiлiктi талап
еттi. Осының бapы жеке отбасының немесе тұтас бip ауылдың ... ... тез ... ... ... ... бердi.
Қaзipгi кезде көрiп жүрген Орта Азия мен Қазақстандағы киiз үйлерiмiз,
oл кездегi үйлермен салыстырғанда, құрылысы жағынан ұқсас, ... ... бip ... тым қораштанып, кiшipeйiп ... ... киiз ... бip ... ... ыңғайлы жеңiл
болуы ескерiлсе,екiншi жағынан даланың шаңы мен құмын аспанға атып ышқынып
соққан дауылы мен боранына ... ... аса ... болу жағы ... киiз үй - дала ... ұсақ-түйек заттары мен күндiзгi
күннiң кайнаған ыстығы, түннiң салқындығына және көктем мен күздiң үздiксiз
төккен ... суық ... ... болу жағы да ... ... ... ... жеңiл болуы, тез тігіп, тез жығуға қолайлы болуы
архитектуралық жағынан мыңдаған жыдардың нәтижесiнде шешiлген.
Скифтердiң доңғалақты арба үстiндегi киiз үйлерi ... еске ... осы ... киiз ... ... да ... айтады.
Киiз үйдiң формасымен бipгe кiретiн eciгi әpбip ... әр түpлi ... ... ... бip ... ecігi ылғи түстiкке қараса,
басқа бiр ... ... ... батысқа караған. Біpeyлep киiз үйдiң
iшiнен aң ... ... ... ... киiз бен ... кiлем тұтқан.
Олардың түсi де әр түрлi болып келген.
ХІІІ-ХІV ғасырларда ұланғайыр Алтын Орда жерінде он бес жыл ... ... ... ... араб ... Марко Поло (1271-1323)
артында көп жазба деректер ... ... сол ... бабаларымызды
татарлар деп (себебі ол кезде Қазақ елі деп ... ... ... сүреттеген: «Қыста татарлар жылы, малға жайымдылық көк-орай шалғын
шөбі бар ... ал ... суы мол ... бар ... өмір ... ... ... арқанмен тартылған, дөңгелек, өздерімен бірге алып
жүреді. Көшіп-қонуға жеңіл, тал-шыбықтармен ... ... ... ... оңтүстікке қарайды. Күймелері қара киізбен жабылған,
күні бойы жауын жауса да су өтпейтіндей жасы, оған түйе мен ... ... ... ... ... мен ... ... еркегіне
керектінің бәрін өздері сатып алады, ... да, үй ... ... ... алаң ... ... ... сұңқарларымен аң мен құсқа
саятшылыққа шығып жүреді. Ет жеп, сүт ... ... ... ... ас ... етін азық ... бие ... ішеді. Олар ақ шараптың өзіндей, өте
дәмді, қымыз аталады»2(Хозяйство казахов на ... ... вв. А., ... ... ... кезiнде жазып қалдырған, атақты саяхатшылардың,
бiрнеше баяндауларын келтiрудi жөн көрдiк. Мәселен, Марко Поло ... мен Орта Азия киiз ... ... үшiн орта ғасыр дәуiрiнде
тамаша баяндап жазған (1403-1406 ... ... ... ... ... ... ІІІ Кастилскийдiң eлшici ретiнде жiберiлген) испандық де Клавихо
дон Рюй ... ... ... ... ... ... не ... «...кipe бepicтeгi төрт бұрышты биік мұнара да, рақалы биік
есік те неше ... ... ... басқа жағына қарағанда өте жақсы
әшекейленген. Мұндай қоршалған шарбақтарды салапрада деп атаған.
Шатыр ішінде бірнеше жерде бастырмалар мен ... ... әр ... киіз ... тігілген. Олардың ішінде үлкен бір киіз үй ... ... ... ... ... тор ... ... керегелермен
дөңгеленген. Керегеден жоғары қарап уық ... ... ... ... ... ... тартылып, күмбезделіп келген. Осы киіз үймен
қатар, түрлі-түсті барқыт гүлді кілеммен жабылған өте әдемі де бай ... Олар ... ... ... ... ... ішінде бірін-
бірі жалғастырыла тігілген төрт киіз үй бар: бірінен кейін ... ... ... және ... ... ... ішінен бірнеше
жерден тұтылып тасталған... Шатыр күмбезінің төбесіне алтын ... ... ... қағып құйылып келе жатқан үлкен бүркіт нұсқасы
қойылған, төменіректе үш қаршыға бірінен бірі бірдей қашықтықта, ... ұшып бара ... ... ... пен ... ... ... және символдық мағынасы бар топ болып көрсетілген. Шатырға кіре
беріс жердегі есік ... күн ... ... әр ... ... ... ... өзгертіп қоюға ыңғайлы, жылжымалы етіп жасалған...
Жоғарыда баяндалған бірінші ... ... киіз үй ... ... ... деп ... бірінші әйелінің, атақты
бәйбішесінің иелігінде; екінші суреттелген шатырдың ішіндегі киіз үйлер мен
жасау-жиһаздар ханның ... ... кіші ... ... (кинчикно). Оған
жалғас матамен қоршалған басқа көптеген киіз үйлер мен бастырмалар ... ... бар, ... ... ... ... неше ... салынған он шарбақ жайғасқан».
Киіз үй - көшпелі өмірге бейімделген, көшіп-қонуға ... ... келе ... ... ... бір түpi. Бұл ... мен ... жартылай кешпелi жане жартылай отырықшы халықтардың ... ... және күнi ... ... ... көне ... сақтап калған
бiрден-бip мүлiк.Жылдар жылжып, ғасырлар өткен сайын оның ... ... ... ... ... өте ерте ... ... Анфестрийдiң
Қырымдағы Сағана тамының ою-өрнектерiнде, сондай-ақ Қазақстанмен Сібірдiң
жартастарындағы суреттерде сакталған. Сол ... ... ... ескерткiш
материлдарда Европа мен Азияны жайлаған ертедегi халықтардың, киiз формасы
сияқты киiзбен қымталған ... арба ... ... жылжылмалы үйлерi
болғандығы айтылған2. Сондай-ақ, ... ... ... ... ерте ... ... елдiң киiз үйiнiң, жиhаздары мен бұйымдары
табылған. ... ... ... ... ... тұс киiз ... ою-ернектерiнiң нақыштары қазақтың, тұс киiз бұйымдарына өте
ұқсастығы байқалады. Демек, киiз ... әуел ... ... мен ... алғашқы қауымдық коғамнан бастап бiздiң, дәуiрiмiзге дейiн, ... әpбip ... ... соңы ... толығып, дамып
жетiлген. Әрине, жүннен күнделiктi тұрмыс қажетiне ... ... тек ... халқының табиғатына тән құбылыс деуден аулақпыз.
Киiзден ... ... ... ... ... ... де тән, оның iшiнде,
кырғыз халқына ортақ екенiн көптеген ... ... ... Ал ... Алтайдағы ертедегi ұрпағының қорғандарынан табылған
киiз бұйымдармен белгiлі дәрежеде (генетикалық жағынан ) ұқсас болуы ... ... ... скиф ... да жүннен безендiрiп түрлi
жиһаздар мен жасауларды қазақтар сияқты жасайтын болған. Әр ... ... ... ... қиюластырып, оның жиектерiн түрлi жiппен
бастырып, әр түpлi бұйымдар жасаған.
Ерте замандағы ел, археологиялық ... мен ... ... ... өзен, көлдiң кұйылыс аңғарларын, жағалаулары мен тау
қойнауларындағы ағын судың бойларына жайғасып кең көлемдi суармалы ... ... өciп ... ... Шу, ... және Сырдария бұйылыстары
ертедегi жайлаған елдiң қайнаған мәдениет орталығы ... ... ... ... ... ... ... мен корғандардағы егiншiлiкке
байланысты құралдар мен ... ... бай ... ... ... ... ... бола алады.
Жиналған археологиялық материалдар Қазақстан территориясындағы тұрған
халықтардың саяси ... ... ... ... яғни ... ... айналған мерзiмiн бiздiң дәуiрiмiзге дейінгі (VIIІ-
VII ғғ.) соңғы қола дәуiрiне жатқызады. Oл ... ... ... ... ... аңғарлар мен өзен, көлдiң құйылыстарында мал
шаруашылығымен қатар ... ... ... Қола ... ... тастан үй салып отырықшылыққа үйренгендiгi, тұрған үйлер мен
мәдени орындардың қазылып алынған қалдықтарынан байкалған.
Мұндай қола ... ең ... ... ... ... турған
халықтың ipi орталығының бipi Қостанай облысы, Тобыл өзенi бойындағы
Алексеевка ... ... ... Бұл ... ... ... ... күл болып кеткен дән ұнтағы мен сүйек, т.б. ... ... ... ... мал ... ... ... болғандығын
аңғартады. Дәл осындай белгілep Сарысу, Торғай өзендерiнiң бойларынан да
байқалған. Қазақстанның оңтүстiк ... ... ... ... ... ... де ... Мәселен, бұл тарихшылардың
Александр Македонский жорығы ... ... ... ... ... Сырдарияның көшпелi eлi сақтар бiздiң дәуiрiмiзге
дейiнгi ІV ғасырда жаулап алушы басқыншыларға ... ... ... Сақ
тайпаларының саяси-әлеуметтік және мәдени орталығы Ангрен, Шыршық, Келес,
Сырдария өзендерiнiң аңғарларында орналаскан. Oлардың экономикасы – ... ... мен ... ... ... ... Бiздiң жыл
санауымызға дейiнгi ІV ғасырдағы тарихшы Эфораның жазбасы бойынша жартылай
көшпелi, жартылай ... ... ... ... ... баяндалған:
«Қой бағатын сақтар - скиф тайпалары. Олар ... ... ... ... жерiнiң тұрғындары. Бұлар ... ... ... ... сақтар мен орта ғасыр қыпшақтарының өмiрiнде арбаның
зор маңызы болғандығы байқалады. Дәл осы ... Ибн ... мен ... ... ... ескерткiштерiнде де баяндалады. Сондай-ақ
Рабгузидiң бeлгiлi шығармалар жинагағында бiрнеше рет кездеседi2. Оның ... ... ... атқарған қызметiне байланысты әр ... ... ... ... ... ... ... неше түрлi әшекеймен
безендiрiп жасаса, ... жай ... ... ғана ... Ибн
Батутаның жазбалары бойынша қыпшақ қоғамының басшыларының күймелi ... ... ... алтындалған, iшi кiлең жiбекпен тұтыльп, безендiрiлген.
Ибн Батутаның айтуына карағанда, ондай күймелi ... ... бес ... ... ... ... сол ... басшысы немесе ipi
дәулеттiлер ... ... ... Дештi-Қыпшақтардың күймелi арбамен көшүi
жайлы Ибн Батутаның суреттемелерi «Қыз ... ... ... ... ... баяндалған. Каспий қойнауындағы ноғайлар мен ... ... ... ... ... ... бip ел болып табылады.
Бұл тек қана тарихи жағынан ғана емес, оның атадан балаға ... ... ... ... деп ... соңғы ХХ ғасыр басына дейiнгi тұрмыс қажетiн
өтеп келуiнен бiлемiз.
Ал,Француз каролі ІХ ... Орда ... ... елшісі Гильом де
Рубрук: Татарлар (ол кезде казах ... ... ... ... ... ... ... арбаның үстіне қояды , жоғары қарай
талдар шаңырақ ... одан әрі ... ... ... ... ... жауып, көбінесе ақ балшықпен, ақ топырақпен және ... ... ... ... қора балшықты да пайдаланады. Жоғарғы
мойындағы осы киізді өте әдемі оюмен, суретпен көркемдейді. Кіре беріске әр
түрлі матамен ... ... ... түрлі түсті киіздерден құрап жүзім
сабағын, құстар мен аңдарды бейнелейді. Олар осындай үйлерді кең ... ... екі 30 ... (1 ... мм х 30 = 9 М14 см) ... ... екі дөңгелегінің арасын өлшеп едім жиырма фут ... ... үй екі ... бес ... шығып тұрды. Осындай ... ... өгіз ... ... екі қатар өгіз жеңілген күйменің кіндігі
корабльдің мачтасындай, айдаушы ... ... ... ... ... жүз- екі жүз ... күймеге ие болған дейді.1 (Хозяйство казахов на
рубеже ХІХ-ХХ вв. А., 1980)
Қазақтардың сол ... ... және ... ... XVI ... ... Қазақ хандығы құрылғаннан кейін шамамен жүлдан соң
жазған тарихшы Рузбехан кезiнде былай ... «Бұл ... ... ... өте
қатты болады, олардан үлкен шеберлiкпен төрт ... және ... ... ... ... ... карағанда ондай арбалар ... ... мен ... ... ғана ... ... ... түйе және ат
жегiлген арбалармен жүредi. Көшкен кезде арбалар ... ... ... ... ... ... Бұл ... көптiгi сондай, аялдап тұра
калған кезде бiрнеше жүздеген метр жерге созылып жатады»2.
Сонымен, Рузбехан ... ... ... ... бiрiншiден,
онда қазақ шeбepлepiнiң көшiп-қонуға қажеттi заттарды, оның iшiнде арба,
киiз үй, т.б. атап ... ... XІV ... ... ... ... Ибн ... кезiндегi көрiнiстердi көз алдыңа
елестетедi. Мiне, бұдан бiз XVІ ғасырдың бipiншi жартысындағы ... ... ... XІV ... ... ... ... Бipaқ бұлар кейiннен ХІХ ғасырларда қатты өзгерiске ұшырағанын
да көремiз. Қазақ қоғамының таптық жағынан бөлiнуi оның ... ... ... ... ... арба үстiне құрылған үй байлардың
қоймасына айналып, сол кездегi түсiне қарай көк түстi ... «көк ... ғана ... бeлгici қалды.
Еуразияға аты мәлім тарихшы Л.Н.Гумилев: киіз ... ... ... мен ... ... ұлы ... Бо Цзюй-иге (778-846)
беремін, ол киіз үйді суреттеуге ең тамаша бір өлеңін ... ... ... жүні ... ... ... ала кепті-ғой,
Керегесін үйеңкіден қашаған
Неде болса, бір керемет жасаған.
Солтүстіктің аспанындай көрікті –
Көкшіл Орда көк шалғынға қоныпты.
Көк күмбездей көк ... ... ... өзі ... ... шайқалмайды дауылға,
Қанша төксін, мыңк етпейді жауынға,
Қуыста жоқ, бұрышта жоқ бірақ та
Кіргендейсің жұпар иісті жұмаққа.
. . . . . . . . . . . . . ... ... киіз ... етпейді қақап тұрған қыста оған,
Текеметтер - көздің жауын алатын,
Отыра ғап, сазды әуенге салатын
Бір жағында мың ... биші ... . . . . . . . . . . .
. . ... ... сырлайды,
Бірақ менің көк ордама тұрмайды.
Көп сарайға өрнек салып тастаған,
Көк ордамды өлсем - айырбастаман.
Бұл жерде қытай ақыны дәулеті орта қолды ... ... ... үйді ... ... ... ақынға қандай әсер бергенін байқауға
болады. Ал, хандар мен сұлтандар тұратын ... ... ... ... ... тәж-тақты, сән-салтанатын көрген, Византия
императорының сарай бекзаты Менандр ПРотектордың өзін қайранған қалдырған.
Қытай бекзаттары киіз ... ... ... қойып, қыстыкүні сонда
тұрады екен. Ол киіз үйді ... - деп ... Л.Н. ... М., ... өмiр ... ... халқының тұрмысында жартылай отырықшылыққа
айналуда күймелi арбаның маңызы зор болғандығы, мiне, осы ... ... ... ... да күймелi арбаның тарихын шұқшия зерттеп,
сонау сақ, қыпшақ замандарына ... сол ... ... ... ... үзiндi келтiрiп, тілгe тиек етiп
дәлелдей түсуiмiздiң мәнiсiнiң өзi, о баста өнер иeci ... ... ... үшiн ... ... кажетiн атқаруға киiз үйдiң маңызының зор
болғандығын және мұның өзi сонау күймелi ... ... ... күйден,
күрделi киiз үйге дейiн жасалуынан да байқалады. Әрине, «суреттеулi»
алтынмен қапталып, күмiспен ... ... көк ... ... ... ... отыз ... дейiн тiгiлген, жиhазға бай, ... ... ... жез шилi ақ ... ... ... бiздi ... күймелi арбадан күрделi де күмбездi, күмбiрлеген әсем киіз үйге
дейiн жасаған, бармағынан өнерi тамған халық ... ici, ... ... ... ... табылады.
Қазақстан тарихында жоғарыда айтылғандай күймелi арбалардан құрылған
елдi-мекендер мен қыстаулардың пайда болуы көбiнесе орта ғacыpғa тән ... ... ... бойында ерте заманда күймелi арба ... ... ... аталған елдi-мекендi, орта ғасырдағы Орал
өзенiнiң бойындағы «Қырық арба», Нұра өзенiнiң ... ... екi ... ... ... ... ... сондай-ақ Обағандағы
географиялық атау «Орда» сөзiмен байланысты елдi мекендердi айтуға болады.
XVI-XVIII ғасырлардағы орыс әдебиеттерiнен жартылай отырықшы ... ... ... ... ... ... Орыс ... ондай елдi-мекендер Күшiм ханның заманында ноғайлардың,
қазақтардың билеушiлерiне тән болған. ... ... ... ... ... ... күймелі арбаларды тiзiп қойып бекiнiс
жасап, қаланың ipгeciн ... ... ... ... мен Eciл ... да ... табын және Керей рулары да соңғы кездерде отырықшылыққа бейiм
болған. Олардың iшiнен ... ... мен үйдi, киiз үйдi ... ... ... шыққан. Оны халық арасындағы «Керейден ұл туса,
aғашқa күн туады» деген ... ... ... ... ... ... бipi - Орал өзенiнiң бойындағы «Қырық
арба». Бұл жөнiнде ... ... ... ... былай деп жазып калдырған:
«Крепость «Сорок повозок» (кругловский ... ... так ... , ... в давние годы стали строить эту крепость на реке ... то ... ... на ... повозках»2. Әрине, бұл келтiрiп отырғанымыз,
ерте кездегi Қазақстандағы елдi мекендер, ... мен ... ... ... ... ... ... болғандығына бiрден
бip дәлел. Бұған мысал ретiнде Eciл өзенiнiң бойындағы Ұлытау маңайындағы
төбешiктер мен қорғандарды да ... ... Сол ... Ембi ... ... жатып Ибн Фадлан (Х ғ.): «Мен күнi бойы киiзден жасалған ... ... үйде ... - деп ... Киiз үй туралы тамаша
суреттеулердi «Огуз наме», «Китаби-Қорқут», «Манас», «Қозы Көрпеш және ... мен «Қыз ... ... ескi ... ... да ... Сәки Пирамида үстіне киіз үй тігілгені жөнінде жазды. Ол ... болу ... ... көзімен көріп, қаламымен жазып қалдырған ХІІІ
ғасыр тарихшысы Мәмлүк ... ... ... сұлтанының жеке
хатшысы, кейіннен танымал тарихшы санатынан табылған, ақын ибн ... ... ... ... туралы гүлденген бақ» атты еңбегінің 198
бетіндегі: Сұлтан шағбан айында Гизаға өтіп пирамидалар ... ... ... Садақ атты. Жебесі одан (пирамидадан) асып түсті.
Биіктігі төрт жұмыс ... ... см) ... Бір топ адам оның
сыртымен үстіне шықты, ал әмір қоштемірдің ... оның ... ... ... Ол көп күн ...... ... келтірген.
«Хареке» қазақтың «Атамыз – Алаш, керегеміз - ... ... ... ... десе кейбір тарихшылар «хареке» ерекше түрде ағаштан
жасалған үй, киіз ... сол ... ... қыстыкүні жорыққа
шыққанда түнеу үшін және суықтан қорғану үшін алып жүреді деп ... ... ... ... ... солтүстігін мекендеген қыпшақтар
делінеді. Тарихшылардың анықтауы бойынша ... ... ... ... ... деп ... Сондықтан да Атырау қаласында оған
зәулім ескерткіш орнатылды.
Қысқасы, археолоrиялық қазба материалдарына қарағанда, сақтардың бүкiл
Сырдария бойы мен ... Арыс ... ... ... ... ... ерте ... үйлердiң формасы күмбезденiп ... ... ... ... ... сақтар құрылыс техникасымен
ертеден таныс екенiн байкауға болады. Үйдi ... ... ... ... құйылған күйдiрмеген ... ... ... Сол ... ... ... ... (ханының) «Киiзбен оралған дөңгелек үй», сондай-ақ киiзбен
оралған ... ... ... ... халқы ертедегi көшпелi мәдениеттiң ең негiзгi дәстурлерiн өзiне
мұра етумен бipгe, оны ары ... ... және ... Мiне, ... мәдени
дәстурдiң бeлriciнiң бipi – көшпелi өмiрге ыңғайлы, киiз үй болды.
Киiз үйдiң құрылысы көптеген ғалымдар мен саяхатшылардың еңбектерiнде
сипатталады. ... ... ... ... және теориялық жағынан ең
маңыздыларына қысқаша тоқтала кетейiк.
Климат жағдайына және мекендейтiн аудандарына ... ... ... жазда тұратын үйлерi ар түрлi болған. Олар жаздыгүнi ... ал ... ... ... жылы ... яғни кепе, жер үй,
шым үй, aғаш үй, т.б. деп аталатын әр түрлi ... ... ... кәбici
киiз үйдiң формасын сақтаған. Қазақтардың өте ... ... ... бip түрi ... деп аталады. Ол, дөңгеленген бip бөлмелi конус
немесе сфера ... ... ... ... ... ... ... немесе
ойылған шымнан, тастан, күйдiрiлмеген кірпiштен қалайтын болған.
Қазақстан территориясында форма жағынан киiз үйге өте ... ... бip ... ... өте ерте ... тас үй деп ... ... Бұл құрылыстар туралы Орхон Тонько кук ... ... шығу ... ... VI-VIІІ ғacыpлapғa тән деуге болады.
Қазақтар қыстыгүнi қыстауға ықтасынды, таулы жердi таңдаған, яғни
қыстың сары аязы мен ... ... суы мол, ... ... шөбi ... отыны мол қолайлы жерлердi жайлаған. Жаз ... ... ... ... ... Бұл ... таулардың көк майса шалғынды
қойнаулары мен шөп ... өзен ... көл ... ... ... ... ауылдар пайда болған. Киiз ... ... ... өзен ... мұндай ауылды үлкен бip қала деп
есептеуге болады. Георгидiң жазып баяндаулары ... ... ... бip ... ... сол аймақтағы ауыл бip топ болып отырған.
Әсiресе, халықтың көпшілігің жиналатын орталығы ... ... ... ... Бұл ... Георги «Хан ордасының маңында мыңға тарта ... ... - деп ... 1816 жылдың тамыз айында тау-кен ... ... Нұра ... ... 4000 үйдi ... шыққанын жазды1 .
Белгілi поляк жазушысы Адольф Янушкевич Қарқаралы өлкесiнде айдауда
жүргенде, ... ... өзен ... мен тау ... киiз ... аралағындығын сүйсiне айтады2.
Қазақстанның оңтүстiгi мен орталық аймағында ... ... ... күмбездiгiмен ерекшеленетiн қыпшақ үлгiciндeгi киiз үйлер басым.
Солай болғанмен Жетiсу аймағында конусты, күмбезденiп ... ... ... ... тым ... қалмақ үлгiсiндегі киiз үйлер сакталған.
Қазақтың киiз үйi, өзiнiң ... ... ... ... ... үш ... бөлiнген:
1. қазақ халқының жаздыгүнi тұруына арналған киiз үй;
2. мереке-жиын кезiнде немесе қадiрлi қонақты күтіп алатын киiз үй;
З.жорық ... ... киiз ... ... ... ... ... асханаға, қоймаға,сарайға арналған да
киiз үйдiң түpлepi болған. Жорық үйлерi ... ... ... ... ... айырмашылығы болған. Олар ... ... ... яғни әскери-жорықтар немесе малшы-бақташылар үшiн
арналған киiз үйлер. Ондай үйлердiң iшi-сыртында жасау-жиhаздары ... тек ... ... қажетiн өтеу мақсатында пайдаланылатын
болған.
Әскери жорыққа ... киiз ... екi ... кең ... ... жолым үй деп аталған: бұл термин орысша Джуламейка деп аталып,
қалыптасып кеткен. Мұндай үйлердiң уықтары ... үш ... өте ... ... ХІХ ... орыс саяхатшылары мен әскери адамдар ауа
райының қолайсыз жағдайында шатырларға қарағанда, киiз үй анағұрлым қолайлы
пана ... ... ... да ... үйлердi Орынбор, Сібір мен
Түркiстан әскери округтерiндегi орыс а р м и я н ы ң ... ... ... киiз үйдi ... ... ... жөнiнде кезiнде
арнайы материалдар да жазылған. Киiз үйдi ... ... ... ... рет ... ... университетiнiң профессоры А.Н. Якоби:
«Киiз үй әсipece жазда ... ... және ... ... үшiн
өте қолайлы орын»2- деп жазды.
Қазақтың ақ үй, ақ орда, боз үй, отау үй деп аталатын қонақ ... ... ... ... ... мен жиhазға байлығы жағынан айтарлықтай
назар аударады.
«Ак ... деп ... ... ... ... ... шеберлерiне арнайы жасататын киiз үйi: бұл көптеген
саяхатшылардың жазбаларында ... ... киiз ... ... XVIII және ХІХ ... ... жартысындағы суретшiлердiң бiрнеше
салған суреттерi бiздiң музейлерде сақтаулы.
Өкiнiштi бip нәрсе XVIII-ХІХ ғасырдың әдебиеттерiнде қарапайым ... өте аз ... ... ... ... ... де көркем
етiп жасалған қазақ байлары мен хандарының үйлерi аударып отрыған. Өйткенi,
басқа үйлерге қарағанда, хан ... ... ... ... ... Уәлиханов «Орда» сөзiнiң мағынасы Европа ғалымдарының ... ... ... орда ... қызық суреттеулердi XVI-XVIІІ ғасырдағы ғалымдар мен
саяхатшылардың, мысалы, ... ... ... ... ... қатысқандар - И.Фальк, Х.Барданис, ... ... тағы ... ... ... ... Фальктың сөзiне
қарағанда, Әли сұлтанның (Әбiлхайыр ханның немересiнiң) ордасы орасан кең
көлемдi ... ... ... ... ... ... киiз үйлерi өзiнiң аса үлкендiгiмен, киiзiнiң ақ түстi
болуымен және баушуларының әдемi ... ... ... киiз үйлердiң қатарына қазақ жерiнен 1861 жылы Париждегi
халықаралық ... ... ... 1876 жылы ... ... ... құрметiне ашылған көрмеге, 1890 жылы
Қазанда өткен көрмеге жiберiлген киiз үйлердi ... ... ... ... ... түстi шұғамен дөдегесiн бастырған және iшкi жағы ... неше түpлi ... ... тоқылған
әшекейлi кiлемдермен безендiрiлген сәндi үйлердiң қатарына ... ... ... ... ... ... бұхар кiлемдерiнен баска
заттар қазақ шеберлерiнiң колынан шыққан бұйымдар ... атап ... ... ... ... ... халықтары
этнографиясы музейіне қойылған қазақ киіз үйі ... ... ... ... қою ... ... де жалғасын тапқан.
Мысалы, Бәли Өтеп батырдың ... ... ... жеті ... киіз үй 1992 жыл
Алматыда өткен дүние жүзі қазақтарының тұңғыш құрылтайында қонақтар ... екі жүз киіз ... ... ... ... ... әсемдігімен
мәртебелі үкіметтік комиссияның жоғарғы талғамына сай келіп бірінші ... Ел ... ... ... 1993 жылы ... айында осы жеті қанат
киіз үйді Қазақстан ... ... ... ... ... ... үй ... облысының халықтық қолөнер шеберлігінің озық үлгісі
ретінде көрмеде тұр.
Сол сияқты 2004 жылы «Тумба» ... ... для ... - ... ... Осы ... былай жазылған: «В начале девяностых ... ... ... ... где Президенту очень понравилась ... он ... что ... бы тоже иметь такую. Но юрта была жилая, а жилые
юрты не дарят, как невозможно подарить домашний ... В ... ... ... ... к Бозжигитову – ты же мастер, каких
поискать. Сможешь сделать юрту для ... ... бы и ... работе над юртой ему помогали братья, тоже унаследовавшие семейные
традиции и ... к ... Все в юрте было ... ... серебром: двери, дастархан и прочая обиходная утварь. Позже
Президент ... «Я ... не ... ... удивительного
шанрака!»1(Тумба. Юрта для Президента.02.09.2004)
Бақыт Бозжігітов Алматыдан институт бітіргеннен кейін елге ... ... ... еткен. Ол екінші киіз үйді Абайдың туғанына жүз елу
жыл толуына ... ... ... киіз үйді ... ... бойыншадайындап, ол үйге бес ел ... ... ... ... ... ... ... аралық
келіссөз жүргізіп, бас қосқан.
II – Т А Р А У
КИІЗ ҮЙДІҢ ҚҰРЫЛЫМЫ
Киіз ... ... мен ішкі ... ... оның ... тұрмыс
деңгеін апнықтауға болады. Киіз ... ішкі ... ... ... ... ... ... озық үлгілеріне
негізделген. Оның пікірінше, киіз үйге ... ... ... ... ... бау-басқұрдан, ағаштан ойып, сүйекпен, ... ... үй ... ... ... ... ... көруге болады.
Әдетте бай үйге кірген адамның ою-өрнектің қайталанбас әлеміне тап
болатыны мәлім. Еденге алаша, кілем, ... ... ... ... ... жер жастықтар тасталатын да, ал құрметті қонақтар келгеде құс
жастықтар берілетін. Қабырғаға түс ... неше ... ... ... ... ... ? тұтылатыны өзіне өзі-ақ түсінікті.
Бұрын кіиз үйдің ортасынан от жағылып, үш аяқты темір ошаққа ... Ал ... үйде ас ... ... ... дастархан
жайылған дөңгелек аласа үстөл қойылатын да қонақтарға арнап, қисайып ... жер ... ... үйге кіре ... сол ... ... құс салып аң аулауға
қажетті ... ... Одан сәл ... жас ... үшін сырт ... шымылдығы бар төсек ағаш қойылатын. Одан әрі жүкаяқ пен ... осы ... ... тұрмысының молшылығының белгісі іспетті екі-үш
қатар көрпе-төсек жиналатын. Үйдің оң жағына әдетте қарттар орналасатын. ... шыға ... ... ... ... салатын кебеже, қазан-ошақ
болатын. Аққап, ? керегенің басына ілінетін. Жүк жинау үшін жастық ағашта
қолданылатын.Кеште ... ... ... ... ... ... ... үстіне төсек жиналатын.
Киіз үйдің құрметті бір бөлігі – ... ... ... Оны ... ... ... ... үйдің орта белдеуіне қыстырып қояды.
Негiзiнде, киiз үй қазақ үй, aғaw үй, қара үй деп үшке ... ... ... мен шығысы, түстiгi мен тepicтiri мыңдаған километрге
созылған ... жерi ... ... ... мен ... ... осындай географиялық жағдайы киiз үйдiң
сырт формасы, iстелу технологиясына да ... ... ... Оны киiз ... әр ... әр түpлi аталуынан да байқауға ... ... ... оны киiз үй деп ... ... облыстарда aғaш
үй, киiз үй деп қатар айтылады. Ал солтүстiк облыстарда, аудандарда ... деп ... ... Негiзiнде, нағыз термин ретiнде мұның киiз
үй деп аталуы дұрыс.
Жалпы киiз үйдiң үлкен-кiшiлiгiн керегелер ... ... ... ... екi, үш ... ... он екi, он ... отыз қанатқа дейiн
жететiн түpлepi болған. Киiз үй керегесiнiң басы 70-80-нен
360-қа ... ... Мiне, ... орай киiз ... ... ... да көп екендiгi байқалады. Октябрь революциясына дейiнгi хан-
сұлтандар мен атақты ... ... 8 ... ... 30 ... ... үлкен және өте бай жиһазды ою-өрнектермен безендiрiлiп,
әшекейлеген. ... ақ ... ... ... алтын үзiк деп атаған. Ал орташа
шаруалар мен кедей шаруаларға тән киiз үйлердi алты ... ақ үй, боз ... үй, ... үй, қара ... к ү р к е ... ... жолым үй, көтерме
туырлықты, қалмақты үй, жаба салма, жаппа деп атаған'.
Жолаушылыр мен жорықшылардың тiгетiн үйлерiн: абылайша, ақ қос, ... ... ... ... үй), ... үй деп ... Ас үйлердi:
асхана, ас үй, ... үй, кiбiт деп ... ... ... ... ... - қақыры, доғара, аран, қалқа, тошала сияқты киiз үй ... мен ... де ... ... ... ... ... қақыры
немесе қалқа сияқты үйлер көбiнесе жаугершiлiкке майдан шебiндегi ... қopғay үшiн ... ... ең көп ... ... түрi - алты қанат үй. Алты қанат үй
дегенiмiз - алты кepeгелi үй ... сөз. ... ... ... ... ... кереге басына қарай уық саны әр түpлi ... ... бipre ... ... ... қарай тор көз кереге
(жұдырық сыярлықтай ... және жел көз ... (қос ... сыярлық кең
көздi) болып екiге бөлiнедi. Олай болса, тор көз және жел көз керегелi киiз
үй сүйегiнiң кереге басы, оған ... уық саны да әр ... ... ... ... ... ... ел арасынан жинаған деректерге
қарағанда, тор ... 12 ... үйде - 180 бас, 8 ... үйде - 130 бас, ... үйде - 90 бас, 5 ... үйде - 80 бас, 4 ... үйде - 60 - 65 ... жел көз кepeгeлi 6 қанат уйде - 72 бас, 5 қанат уйде - 60 ... Тор ... ... бiреуiнде (яғни, қанатта) 15-16 бас, 6 қанат үй
керегелерiнiң үшeyi 15, қалған үшeyi 16 ... ... ... яғни ... саны ... ... оның жартысы 15, жартысы 16 бастан тұратындығы
заңдылық.
Әpбip бас оған желi деп ... ... ... ең ... ... ... - ... ең кiшici - сағанақ деп аталады.
Қaзipгi жасалып жүрген киiз үйдiң кереге желiсiнiң epici 2м, балашағы
1м 80см (ең ... ... eң кiшici 30 ... ... ... ... заманнан жасалып келе жатқан киiз үйдiң керегесiнiң биiктiгi: 2м 80см
немесе 3м; ... ... 3м 40см ... 50см ... ал шаңырағының
ұзындық көлемі 3м немесе 5м дейін болады. Кереге желісінің ... ... екi ... ... ... уық ... жерi - ... басы
кейбiр жерлерде керегенiң құлағы деп аталады.
Киiз үйдiң үлкен-кiшiлiгi осы ... ... ... ... аз-
көбiне байланысты болып келедi2.
Кереге сағаналарының көгi мен уық алақандары тeciліп болған соң, ... ... ... темiр қырнауыш немесе шыны сынықтарымен мұқият
өңделiп, ... ... ... Ал, ... ... ... мен
уықтарды түгелдей қызыл, жасыл, көк түстi май бояулармен боятады, содан
oлap сырлы үй ... Тек ... ... киiз үй сүйегiн ... соң ... ... неше ... ciңipe ... ... ... өте
ұнамды қайың ағашының өзiндiк табиғи түсiн сақтайды. Мәселен, ХІХ ғасырдың
екiншi жартысында Шоқан Уәлихановқа әкесi арнайы жасатқан 10 ... киiз ... ... ... ... керегелерiнiң өте әдемi
мүсiнделгендiгi туралы 1865 жылы Шоқан өлгеннен ... ... ... ... киiз үйде ... ... А.К.Гейнс мұндай тамаша киiз үйдi бұрын-соңды
еш жерден көрмегендiгiн баяндайды. Мiне, дәл осы Гейнс көрген ... ... ... ... ... Ә.Х.Марғулан еңбектерiнен ... Ал, ендi ... ... ... ... қаламен
байланыста болған қазақ әкiмдерi мен ipi байлары ... ... ... ... Олар кереге бастарын, уық алақаны мен қаламдарын күмiстетiп,
суйектетiп те әшекейлейтiн болған. Мәселен, ХІХ ... ... ... ... ... ... ... деген бай киiз үйiнiң сүйегiн таза
күмiс, күмiстелген темiр және өрнектелген сүйек әшекейлермен ... ... ... Сол ... осы ... дейiн ел арасында тамсана сөз етедi.
Қазақ әкiмдерiнiң ар уақытта Россия патшаларына сыйлаған немесе әр ... ... киiз үй ... ... шеберлерге жасатқан, сыр,
күмiс, сүйек сияқты әшекейлермен түрлендiре безендiрген.Осындай ... ... ... ... ... Бөкей ордасының ханы Ж ә ң г і р ... ... ... ... ... жазса, ХІХ ғасырдың екiншi
жартысында Зайсан қазақтары бipiншi ... ... ... ... ... өнер ... ... туралы академик Ә.Марғұлан жазды'.
Кереге мен шаңырақ арасын бipiктipiп, киiз ... ... ... иiндi ұзын ... уық деп ... Бip үй ... арналған уық
саны кереге бастарының жалпы санына тең болады. Олай болса, уықтың саны
да, ... ... да, ... де киiз ... ... яқи қанат
санына, керегенiң тор көз не жел көздiлiгiне тiкелей байланысты болады.
Әдетте, киiз үйдiң ... алты уық ... ... ... ... 6 ... ұяларын қосып, жалпы уық санын есептеп шығару ... Орта ... 6 ... ... ... ... 12 - 13 қарыстай
болады. Әрине, әр ... ... ... ... қарай уықтың ұзындығы
жоғарыда көрсетiлген мөлшерден не аздап ... не ... да ... саны ... ... ... ... да арта түседi. Мәселен, 8 қанат
үйдiң уықтары 15 - 16 қарысқа дейiн ... Уық иiнi ... ... ... доғал бұрыш шамасында болса, үй төбесi күмбезделiп ... ал ... ... яғни 145-150 ... бұрыш шамасында болып, уық алақаны қысқалау
келсе, үй төбесi конус тәрiздi шошақтау болады. ... ... киiз ... иiнсiздеу, шаңырағы шағындау келедi де, үй төбесi қалмақ ... ... ... ... ал ... ... ... уық иiндiрек,
шаңырақ көлемдiлеу болады да, үй төбесi күмбез тәрiздi жалпақтау келедi.
Академик А.Х.Марғұлан дәл ... ... ... ... ... ... киiз үй ... киiз үй сүйегiнiң көне түpi ме ... ... ... ... ... ... ... бөледi: алақаны - кереге басына
байланып бекiтiлетiн жалпақтау түбi; иiнi - алақанға ... ... ... - ... ұшына дейiнгi оқтығы; қаламы - шаңырақ тесiгiне енiп тұратын
уықтың төрт қырлы ұшы.
Шаңырақ - ... ... және ... ... деп екi түpлi ... ... ... ағаштан оюлап неше түрлi нақыштап, гүлдеп жасалған
шаңырақ табақ шаңырақ, ортасы ... ... ... ... ... ... деп ... Шаңырақтың шeңбepi негiзiнде 3м, 5м шамасында
болып келедi. Көбiнесе ағаштың иiнiне ... ... ... шабылып
жасалады. Шаңырақ ағашын да уық, кереге ағашы сияқты тезге салынып иiлтедi.
Шаңырақ ағашы беттеп шабылады. Оның астына ... aғaш ... ... ... ... ... күлдiреуiшсiз дөңгелек шеңберiн тоғын дейдi.
Шаңырак тоғыны екi жапсардан тұрады. Әp6ip жапсары ... ... ... сақинамен неше түрлi ою - өрнектермен қырлап жасалған болады.
Шаңырақ көзi төрт ... ... ... iшкi жағы ... ... ... ... Туралап тескен шаңырақ уықтың каламдығын ұстай
алмайды. Шаңырақтың тоғынына уықтың кipiп тұратын төрт ... ... көзi ... ... ... түндiктi көтерiп, үйдiң төбесiне
жауын-шашын iркiлмеу үшiн 45 ... ... ... ... ... ... ... болады, оны күлдiреуiш деп атайды. Әр қайсысы
үш-төрттен жұпталған немесе сегiз-тоғыз ағаштан айқастырылып жасалады. Оған
күлдiреуiштi айнытпас үшiн ... үш ... ... әpбip ... болады. Оны қарқаша ... ... деп ... Бұл
күлдiреуiштi қозғалтпай ұстап тұратын көлденең aғaш. ... ... 35см ... болу керек. Шаңырақтың көзi үйдiң уық санына қарай
жасалады.
Шаңырақтың екi жапсарын екi бөлек иіп, ... ... ... ... үшiн пайдаланылатын құрал-жапсар төс деп аталады. Шаңырақтың ... ұшы ... ... ... - ... деп, oл ... ... төрт
қырлы темiр де көзеу деп айтылады. Соңғысын ... ... ... деп те
атайды. Шаңырақты иіп келтiрiп, бip қалыпты өз ... ... ... ... - ... сым деп атайды. Күлдiреуiшке шимай салатын құралды
қобы дейдi, шаңырақ ағашын беттеп, ... ... ... ... ... -
байтесе деп аталады. Ал шаңырақ тоғынына шимай салатын құралды - ... ... ... деп ... ... ... тегiстейтiн құрал - жоңғы
деп аталады. Шаңырақтың баспа шаңырақ, төбелдiрiк шаңырақ, қос шaңыpaқ деп
аталатын атаулары да бар. ... 16 ... 8 ... 110-ғa дейiн
көз болады1.
Біз әңгіме етіп отырған киіз үй жасаудың қазіргі замандағы ... киіз ... ... ... ... дейді: «Жердің жалғыз
сергі – Ай. Жердің орташа диаметрі 12742 шақырым болса, ... ... 34 ... Ал жер ... Ай ... бөлсек 3,66 саны шығар
еді. Жеті қанатты киіз ... ... ... ... ... құрар
болсақ, табанының диаметрі 6,4 метр болады. Осындай табаны бар үй үстіне
қандай өлшемді шаңырақ ... екен ... 6,4 ... 3,66 ... бөлу ... 1,8 метр ... Мен ... жеті қанат үйлердің бәрінің шаңырақ
диаметрі 1,8 метр болатын. Атақты суретші Леонардо да ... ... ... ... ... ... пайдалансақ сол үйдің табанынан шаңыраққа
дейінгі биіктікті табамыз. ... ... ... ... ... ... тең. Біз ... киіз үйдің биіктігі 4,1
метрге тең еді де, ал кереге биіктігі 1,72 метрге тең болды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... өмірге келген «Алын
қимаға» сай келетін заңдылық десек болады.
Тағы бір қызықты жайт 3,66 ... ... тас ... ... ... 362 саны ... Бұл сан ... ойында 362 әулие» бар деген
ұғымды білдіреді».2 (Спанов Ә. Қазағымның қастерлі құтханасы киіз үй ... сыр. ... ... ... жыл)
Ерте кезде керегенi бояу үшiн ... ... ... ... ... ... ... көк, сары түстерi де ... ... ... бояу процессi - жосалау деп аталады.
Киiз үйдiң eciгiн Атырау, Маңғышлақ жағы, жалпы Батыс Қазақстан облысы
сықырлауық деп атайды. ... ... ... екi ... есiктiң
босағасынан құралады. Бocaғaлap кепкен түзу ағаштан жасалады. Маңдайша -
босағаның үcтiңri жағы, ... - ... ... жуан ... ... ою - өрнектермен әшекейленедi. Маңдайшаға уық
орнататын 6 ұя жасалады. Оның ... ... екi ... бас ... ... 8- 10см ... екi қашамасы болады. Табалдырықтың екi
жағында да маңдайшағыдай екi қашамасы бар. ... екi ... ... жағы
енгiзiледi. Бocaғa ағаштары екi түpлi болады. Бipi киiз есiк қана жабылатын
қырсыз болады да, ... ... есiк ... рн саны ... ... ... атылатын қырлы, ұялы жақтау болады. Киiз үйдiң сықырлауығын
неше түрлi оймыштап тек қана ... ... ... aғaш ... ... ... ... деген атау есiк деген ұғым бередi2.
Сондай-ақ киiзден, түсіріліп қоятын киiз есiк те ... Oл енi ... ... ... ... ... да қатты басылған киiзден ойылып
жасалады. Есiктiң жоғарғы жағы енi 30-40см, ұзындығы 100см дейiн келедi ... ... етiп ...... деп ... Оған қатты тiгiлген ұзын
бау жалғасады. Мықты болуы үшiн есiктiң көлемiмен бiрдей шымши ... ... екі шетi ... ... ... ... қос жiппен бүгіліп
жиектелiп, әдiптелген. Мұндай есiк, киiз үйге ... ... ... ... Киiз есiктiң мойнына тiгiлген ұзын құр, шаңырақтан
түсіріліп, ... ... ... ... ... мойыны үзiкпен жабылып, бастырылады. Киiз есiктiң көбiнесе
iшкi жағы ... ... ... ... сырты да сондай етiлiп
безендiрiледi. Бұрынғы кезде киiз ... iшкi ... ... түрiндей
түр салынған шым ши бекiтiлген. Кейде бұл шым шидiң орнын шуғa, ... ... ашық ... ... ... ... киiз ... күмбезi негiзiнен неше түрлі өрнектелiп тоқылған,
жалпақ баулармен тартылып безендiрiлген. Сыртқы жағындағы үзiктiн, ... iшкi ... ... ... ... киiз ... жағындағы үзiгi жiбекпен қапталып, тiгiлiп ... Киiз ... ... ... ... ... қиыннан қиыстырылып келген неше
түрлi ... ... ... ... кез ... ... ... ақ басқұрлар мен түрлi баулар, салмалар, тақыр кiлем, ... ... және неше ... ... сырмақтар, түс киiздер, киiз үй
жасауларының iшiндeгi ең жақсы жиhаздар. Үйленетiн жас жұбайларға ... түс киiз, ... мен киім ... ... жапқыштар,
сандыққап, түйе жабу түрлi түстi, оюлы көптеген заттары қолдан ойылып,
қашалып, тiгiп ... бау - ... ... ... түр ... 15-25 жiптен
терiлген бip жағы әсемдік үшiн жалпақ етiп тоқылатын бау.
Жел бау - шаңырақ көтерген кезде, дауыл-желде үйдi ... ... ... бастырып тұру үшiн пайдаланылатын ... ... ... бау, салма деп те атайды. Желбаудың әркайсысында үш шашақтан төрт
қатар шашағы төгіліп ... ... ... ... ... теруiн бұхары теру дейдi. Оған салынатын өрнектi қос мүйiз ... Бұл әpбip үйде ... ... қалыптасқан.
Түңлiк бау - түңлiктiң төрт ... ... бау. Үзiк бау ... екi ... үш ... алты ... ... төрт баумен айқастыра
тартылып байлайтын, жалпақ етiп ... ... ... бастырыла
байланатын бау.
Аспа бау - уықтың иiнiнен сәндiк үшiн шашақтап түсipiп қоятын бау.
Мұны салма деп те ... Уық бау - ... ... ... ... ... Уық ... - мұны иық бау деп ... Бұл да ... ... ... төрт ... шашағын тегiлдiрiп, түр салып тоқылған
әсемдiк үшiн ... ... бау - ... ... төрт жерден үйдiң iшiнe сәндiк үшiн тағылады.
Әp6ip аяқ ... ... алты ... ... түйiлiп төгiлiп тұрады.. Ондай
төгiлмелi шашақты қоңырау шашақ деп атайды.
Үзiксiз үй - киiз ... ... үш ... төрт туырлық, бip түндiкпен
жабылған үйдi көбiнесе үзiксiз үй деп атайды. Кейде киiз үйдi екi ... ... бipгe ... ... ... ... ... киiз
жауып тұрып қалады. Ондай баспана күрке деп аталады. Ақ тығыр - екi ... ... ... кiшкене шаңырақ көтерiп екi үзiкпен жабылады. Қос
- түзу ағаштардың басын бipiктipiп байлап немесе екi ... ... бip ... екi ... ... баспана.
Керме - киiм-кешек, ондай-мундай жұмсақ заттарды салатын, киiзден
бетiне неше түрлi ... ... ... төгiлме шашақты екi жағында
күлтеленген бауы бар, бip жағынан сәндiк үшiн ... зат. ... ... ... ... Қарақия аудандарында тұратын
қазақтардың күнделiктi тiршiлiгінде пайдаланылатын үй мүлкі.
Бocaғa таңғыш - есiктiң екi босағасын таңатын жiңiшке кұр.
Таңғыш - мұны киiз ... ... ... ... Oл екi
керегенiң жiгiн бipiктipiп байлайтын жiңiшке құр. Мәселен, алты қанат ... ... ... Қолы жеткен кici таңғышты бip ыңғай ешкi жүнiнен
cipiлеп тоқиды. Бұған мүмкiндiгi жоқ адам әpi ... әpi қой ... ... салып мүйiзден, көбiнесе 9-13 жiптен екi шетiне қара су (жiп)
жүргiзiп, термелеп тоқытады.
Қызыл басқұр - киiз ... iшiн ... үшiн, уық пен ... ... ... бiр ... екiншi бocaғaғa дейiн, өрнектi жағы
үйдiң iшiнe ... ... енi ... ... ... түсiне кқарай
қызыл басқұр дейдi. Қызыл басқұрдың ортасындағы ою-өрнек көбiнесе мүйiзгүл
деп аталады да, оның астындағы гүлдi қолтырмаш деп ... ... ... екi шeтi әр ... ... араларына су жургiзiлiп ... ... тepyi - 7 ... шынжыр ала теру - 9 жiптен, ... - ... ... ... ... су жүгiртiп тоқылады.
Ақ басқұр - қызыл басқұрдың жоғары жағынан қарай жасалатын басқұр. Ақ
басқұр да енi ... ... ... ... жасалу технологиясы жағынан
алғанда, жүз теру, тегерiш деп аталатын екi ... ... ... ... тоқу ісін ... ... Атырау, Маңғыстау, Батыс және Оңтустiк
Қазақстан облыстарының тұрғындары өте жетiк меңгерген. ... ... ... ... тоқу өнерiне бiрнеше жаңа ... ... ... киiз ... үлкен-кiшiлiriн санына карай белгiлейдi. Киiз үйдiң
екiнші қанаттан бастап он екi, он сегiз, отыз ... ... ... ... Оның ... басы 70-80-нен 360-қа дейiн ... ... ... үйi 8 ... ... 30 ... дейiн баратын үлкен
және өте бай ... ... ... ... ... ақ
орда, алтын орда, алтын үзiк деп атаған. Ал орташа ... тән киіз ... ... ақ боз, ... үй, қара ... ... ... итарқа, жолым үй,
көтерме туырлықты, қалмақы үй, жаба салма, жаппа деп атаған. Ең ... ... 30 ... ... ... киiз үйi өзiнiң ... ... ... ... үш ... ... 1) жаздыгүнi туруға арналған киiз
үйi; 2) мереке-жиын кезiнде немесе қадiрлi ... ... ... киiз ... ... кезiнде тiгетiн киiз үйi. ... ... ... ... ... ... ... арналған да киiз үйдiң түpлepi болған.
Қазақ киiз үйінің шоктығы саналатын, құрастырылып-ажыратылатын киiз
жабынды тұрғын ... аса ... ... орда деп ... Бұл ел ... мен ... үшiн көпшiлiктiң қатысуымен салтанатты, рәсiмдi жиындар
өткiзiлiп туруға, елшiлер мен құрметтi қонақтар ... ... ... қол қоюға ыңғайластырылған 12, тiптi одан да көп қанатты
киiз үйдiң үлгісі.
Бiз зерттеген киiз үй - ... ... ... бipгe ... ... бipгe ... ... тұрмыстың, мәдениетiнiң көpiнici. Oл
сонымен қатар қазақ халқының ... ... ... ретiнде
бағаланады. Дәстүрлi киiз үй бүгiнге ... өз ... ... ... ... ... жазғы баспана ретiнде әлi де пайдаланылып келедi.
Октябрь төңкерісінен кейінгі кезеңде Қазақстанда тұрғын үй тұрғызудағы
халық сәулеткерлігінің ... ... бойы ... ... ... ... бойына сіңірген тұрғын үй үлгісі
қалыптаса алмады. Алғашқы бесжылдықтар ... ... ... ... бар, тас ... ... көп ... жергілікті
ерекшеліктерді ескере бермейтін, сырттан әкелінген орта қол үй нұсқаларымен
алмастыра бастағаны белгілі. Мұның өзі өздерімен ... ... ... ... ала ... қоныс аударушылардың ХІХ ғ. ... ... ... ... ... ... ... бұл құбылыстың Қазақстандағы құрылыс ісін өзінше
толықтыра түскені даусыз. Алайда тұрғын тұрғызудың жаңа ... ... ... тіршілікерекшеліктерін ескеретін ... ... ... Оның ... сәулеткерлер қала тұрмысына
жақындатқан этажды, көп пәтерлі, қазіргі бір нұсқадағы ... ... ... ... мен құрамы жағынан да ... сай келе ... ... да ... ... өткеннен қалған тәжірибе мен осы заманғы
талаптарды ескере ... ... ... ... салтынасай келетін
жаңа тұрғын үй жобасын жасауға бет бұрыс жасағаны жөн деп ойлаймыз.
Бұл ретте біз ескіге ... ... яғни киіз үйді әр ... басына жасау
керек деп отырған жоқпыз. Тек бір-ақ нәрсені – жаңа тұрғын үйлерді жобалап,
салғанда ... ... ... бойыүй тұрғызуда үйлесімділікке,
оңтайлылыққа жетуге ... ... ... пайдалана білуді
секеген жөн болар дегім келеді. Қазір Астанада жаңадан ... ... ... ... ... ... ... және шығыстық үлгіні көп
пайдалануда ... Бұл өте ... ... ... үйлер қалаға сәнді
көрік береді. Енді барлық жерде де тұрғын үй ... ... ... қай ... ... бірдей сұп-сұр төрт бұрышты үйлер болмағаны
дұрыс.
15-1
Сөзі сенімді, өзі ... ... ... ... ... ... ... доңғалақты арбаларға орныққан, бір жұрттан екінші
жұртқа түйелермен сүйреп ... ... ... ... ... іркес-тіркес жүрсе, жүздеген моңғол фарсанына сохылып кетеді.
Осындай әр үй бір ... ... ... ең орта ... ... ... мен қойы мыңдап саналады. Осы сансыз үйдің иелері, ... ... бәрі ... ... ... ... ... шайқасқанда он
жауынгерді байлап-матап алады, он жауынгерге ат ... ... ... ... ... ... олардың көші-қоны туралы пйтылғанда, олардың қыпшақ даласының
төрінен, Еділ өзенінің жағасынан күн ... ... ... ... ... ... әсем ... тағылған ақ тиін, манат ішіктерге
қымтанып, шымқай жібекке ... екі ай бойы ... ... ... кешіп қыс
қыстайтын қонысына жетеді. Олардың қыстаулары ... ... оны – ... - деп ... куда.
Ағаш өңдеу өнерімен айналысатын шеберлерді төрт топқа бөлетін болған:
1. Үйші – киіз ... ... иіп, ... жасайтын шебер.
2. Оймашы – кебеже, жүеаяқ, жастық ағаш және ағаштан ыдыс-аяқ, астау,
ожау т.б. жасайтын шебер.
3. Балташы – ... ... шана т.б. ... ... ... тал ... ... себет, ыдыс т.б. бұйым жасайтын
шебер.
Өрмек тқу да өнердің бір түрі және екіге ... Жай ... – қап, ... бау, ... әр түлі ... ... Басқұрлар – желбау, бастырма, аяққұр т.б. ... ... ...... қалы ... ... ... тоқу.
Киіз үй – Орталық және Орта Азияны мекендейтін мал өсірушілердің
негізгі баспанасы. Ол мәдени тұрмыстық және ... ... ... төрт ... бөлінеді: жаздық тұрғын киіз үй, мереке жиынға немесе
қадірлі қонақты күтуге арналған ... киіз үй, ... ... ... ... ... жолым үй және асхана, ... ... ... киіз үй.
Қазіргі біз көріп жүрген киіз үй бірден дәл осы қалпында ... ... жоқ. Ол ... ... ... әр ... сатыларындағы тұрғын
үйдің қарапайым түрлерін жетілдірудің нәтижесі болып табылады. Орманда
далада өмір ... ... ... ... ... ... басын қосып буып
күрке жасады. Келесі сатыда сырықтардың басын қосып бумай, оны ... ... Одан ... ... ұшын әр ... ... ... дөңгелекке (қазіргі шаңырақтың қарапайым түрі) кигізетін болды.
Мұндай күрке бұрынғыға қарағанда әрі кең, әрі биіктеу болатын. Ал ... ... ... ... және ... бөліктерден тұрды. Уық ... ... ... қаланған. Соңғы 7-8 ғасыр бойында киіз құрылысына
жөнді өзгеріс ... ... үшін ең ... ... ... қалды. Ол
ауа райының қандай жағдайында да пайдалануға өте қолайлы – ішіне ... ... ауа ... ... сай, ... көп ... қоймайды,
берік, төбесі күмбезді болып келгендітен жаңбыр өтпейді, жинап тігуі оңай.
Осындай ерекше ыңғайлы қасиеттері үшін киіз үйді ... ... да ... ... ... ... ... келе, біз қазақтағы құрылыс
мәдениетін оның көшпелі, жартылай ... ... ... ... бір
шаруашылыққа мамандануы, ғасырлар бойы аязды, желді қуаң даладағы тіршілік
қалыптастырды деуге болады. ... ... және ... ... ... әшекейлеп безендірілуі құбылмалы табиғат жағдайны, елдің
әр түрлі ... ... ... ... ... ... кеңістікте өмір сүрген далалық тайпалардың
жасампаздық тәжірибесінің деңгейіне тікелей байланысты.
Киіз үйді тек көшпелі ... ... ... емес ... ... ... күннің жылы көктем, жаз, күз ... ... ... Бұл ... киіз ... бір ... ... жерге орын ауыстырғанда
жеңіл әоңтайлы, әрі ыңғайлы болғандығынан. Киіз үйдің ... түрі ... ... ... ... К.А., ... К.М., ... Л.B. Древний Отрар. - Алма-Ата ,
1972.
2. Арғынбаев Х.А. Қазақ халқының ... ... ... ... ... Л.В. Древние авторы о Средней Азии. - Ташкент, 1970.
4. Валиханов Ч.Ч. Собр.соч. в 5-ти томах. Т.1.-АлмаАта, 1986.
5. Воронина В.Л. Жилище ... ... Азии и ... // Жилище народов
Средней Азии и Казахстана. -М.,1982.
6. Востров В. В., Захарова И. В. Казахское ... ... ... ... Я.П. ... о ... ll СХУ. -1852. -N1.
8. Гродеков Н.Н. Киргизы и каракиргизы Сыр - ... ... ... Гейнс А.К. Собрание литературных трудов. Т.1.СПб. , 1897.
10. Георги И.Г. Описание всех обитающих в Российском государстве народов. ... ... ... А. ... по его ... из ... степи.- М., 1925
12. Ибн Фадлан. Извлечение из "Записки" // ... по ... ... ... ... , 1939.
13. Клавихо Р. Жизнь и деяния Великого Тимурлана. -СПб., 1881.
14. Маковецкий П Юрта ... ... ... ll ... Западно
-Сибирского отдела PrO. - Омск , 1893 ... ... А.Х. ... юрта и ее ... - М. , ... ... А.Х. ... народное прикладное исскуство .Т.1.-Алма-
Ата,1986.
17. Масанов Э.А. Очерки истории этнографического ... ... в ... - ... , 1966.
18. Миллер Ф. История ... ... , ... Муканов М.С. Казахская юрта. -Алма-Ата , 1981.
20. ... М.С. ... ... ... ... и ... ... , 1986
21. Муканов М.С. Поселения и жилище. //Казахи: Историко-этнографическое
исследование. - ... , ... ... ... ... по России. T.V11. -СПб.,1825.
23. Рабгузи К. Текст. - М. , 1929.
24. ... В.В. Опыт ... ... наречий. Т 2. Вып. 1.-М., 1974.
25. Руденко С.Н. Очерк быта казахов рек Уила и Сагиза // ... ... ... по ... ... и ... ... Вып. 111.
Серия Казакстанская. - Л. , 1927.
26. ... С.Н. ... быта ... ... ... ... экспедиционных исследований. Вып. XV. Серия ... ... ... С.Н. ... ... горного Алтая в скифское время. - М.-
ІI., 1953.
28. Руденко С.Н ... ... ... ... в ... время. -
М.-Л., 1960.
29. Рузбехан Ф. Мехмон намэ и бухара. - ... ... ... Ә.С. Шебердiң қолы ортақ. - Алматы, 1977.
31. Фиельструп Ф.А. Свадебные жилища ... ... /1 ... ... Т. З. Вып. 1.-Л. ,1926.
32. Харузин Н.Н. История развития ... у ... и ... тюрских
и монгольских народностей России 11 Этнографическое обозрение. -1896.-Ns1.
33. Шангин V1. Vlзвлечения из описания экспедиций ... ... в 1876 г. /1 ... ... Т.-137. - М.,1878.
34. Якоби А.П. Поездка в Киргизскую ... ... ... ll ... отделения ИРГО. - 1877. Ч.1.
СІЛТЕМЕЛЕР
1 Қашқари M. Tүбi бip түркi тiлi ( Диуани лұғат aт- түрк). - ... ... ибн ... ... Михман наме -ий Бухара ( Записки
бухарского гостя). М., ... ... Ч.Ч. ... Соч. В 5-ти тт. - Алма -Ата, ... ... И. Собр. Соч. В 3-х тт. - Алм-Ата,1974.
5 ... Х. ... ... ... ... и ... - ... 1894.
° Карутц Р. Среди киргизов и туркменов на Мангышлаке. - СПб., 1910.
' Масанов 3.А. Очерк истории этнографического изучения казахского ... ... - ... ... A.X. «Казахская юрта и ее убранства». - М., ... ... ... ... ... Т. ... 1986; Т.2
.- Алма-Ата, 1987; Т.З. - Алма ... ... В, В. к ... ... ... ... у казахов // Материалы к
историко-этнографическому атласу Средней Азии и Казахстана. - М. - ... В.В., ... И.В. ... народное жилище. - Алма -Ата,1989.
5 Аргынбаев Х.А. Қазақ халқының қолөнерi. - ... ... ... Х.А., ... В.В. ... культура казахского народа на
современном ... ... ... ... М.С. ... домашние художественные ремесла. - Алма-Ата, 1979;
Сонiкi. Казахская юрта. - Алма-Ата, 1981.
° ... ... ... - Алма-Ата,1995. 9Асиманов
С. Қазақ халқының қолөнерi. - Алматы, 1969. 2 ... 2.С. ... ... - ... ... Шаханова Н.Ж. Символика традиционной казахской культуры.- Алма -Ата, 2004
г.
~ Харузин Н.Н. История развития жилищ у кочевых и ... ... ... ... России//Этнографическое обозрение. -1896. -.Ns1.-
С.172-173; Ворпнина В.Л. ... ... ... Азии и ... ... Азии и ... .-М., 1982. ... Н.И. Киргизы и каракиргизы ... ... Т.1. ... - ... ... Au. ... в Киргизскую степь Западиой Сибири // ... ... ... ... -1874.- Ч.1. ... ... Ч.Ч. ... соч. в 5 -ти томах. - Т.1. - ... 1986. ... ... ... ... ... по ... Т.У11. - сПб., 1898. -С.15-
18. ~ Тежiмцратов д.с. ШебердiК колы ортак. - Алматы, 1977. - ... ... !vl.C. ... ... - Алма-Ата, 1981. - С.19.
24
~ Муканов М.С. Поселение и жилище // ... ... - ... 1995.-С.1 12-113.
Аргынбаев Х. А. Қазақ халқының қоленерi: ғылыми - зерттеу еңбек. - Алматы,
1987. - 12 6.
2 ... Д.С. ... қолы ... - 24 6.
~ ... А.К. Собрание литсратурнык трудов. Т.1. - Спб., 1897. - ... ... А.Х. ... юрта и ее ... - М., 1964. ... ... А.Х. ... народное прикладное искусство. - Алма-Ата, 1986.
- Т.1. - С.5-б.
27
' Марғұлан А.Х. Аталған еңбект. - 9-11 б.
' Тәжiмұратов Ә.С. ... қолы ... - 25 ... ... M.C. ... юрта .- ... Тәжiмұратов Ә.С. Шебepдiң қолы ортақ. - 24 б.
' тажiмцратов д.С. Керсетiлген еКбек. - 25 G.; ... Ф.А. ... ... ... // ... по ... - Л., 1926. Т.3. ... - С.117,118.
32
! Руденко С.И. Культура населения горногоМтя а скифское время.- М.-Л.,
1953. - C.4G-48; ... ... ... ... ... в скифское
время. -М.-Л., 1960.-С.41-42.
~ Востров В.В., ... И.В. ... ... ... - ... 1989.-
С.17-18; Акwшев К.А., Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б. Древний Отрар. - ... 1972.- ... ... ... ... А.Х. Из истории городов и строительного искусства древнего
Казахстана. - Алма-Ата,1950. -
С.10.
~ ... Л.В. ... ... о ... ... -- ... - С.24.
.(10беттің сілтемесі)
2 Рабгузн К. Текст. - М., 1929. - С.161; Радлов В.В. Опыт словаря ... Т.2. iiып. 1. - М., f74. - ... Ф. ... намэ и ... - ... Рузехан Ф. Атлfан еКбек. - 406.
1 Маковеикий Л.Юрrа (летнее жилище киргиз) Ii Записки Западно-Сибирского
отдела pro. - ... 1893. - ... ... Ф. ... ... - ... т. i. - С.367.
2 Жарков Я.П. Запitски о киргизах // СХУ. - 1852. - Np 1. - С.16.
• ~ Ибн ... ... из ... ... по ... туркмен
и Туркмении. - М. - Л.,1939. -
~ Георги И.Г. Описание всех обитающих в ... ... ... ... - ... ... И. Извлечение из описанил экспедиций, бывшей в Киргиз-кайсаикой
степи а 1816./I ... ... - М., 1878. Т.137. - ... ... А.Я ... по его ... из ... степи.
- М., 1925. - С.37-3(15 беттің сілтемесі)

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Академик Қ.И.Сәтбаевтың өмірі мен қызметінің негізгі кезендері9 бет
Жамбыл поэзиясының тәрбиелік ролі және поэзиясындағы патриоттық жалыны8 бет
Жылқыға байланысты әдет-ғұрыптар мен наным-сенімдер27 бет
Киіз үйдің символикасы6 бет
М.О.Әуезовтың өмірбаяны8 бет
Мұхтар Әуезов көрнекті совет жазушысы8 бет
Ұлттық сәндік қолөнері тоқыма бұйымдарының түрлері23 бет
"Технологиялық карта."12 бет
"қазаншұңқырларды тік күрекпен жабдықталған экскаватормен өңдеу"3 бет
"Қазақстан" қонақ үйінде маркетингті ұйымдастыру28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь