Майя мәдениеті аңыз ба, ақиқат па?

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
І. Негізгі бөлім:
1.1. Майя тайпасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5.8
1.2.Майя мемлекеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9.10
1.3. Майя өркениеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11.14
1.4. Майя жазуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...15
1.5. Майя күнтізбесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .16.22
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..23.26
Пайдаланған деректер тізімі: ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .27
Майя индеецтерінің өркениетін біз әлі күнге аяғына дейін зерттеп, толығымен түсінген жоқпыз. Оның бірнеше себептері бар. Біріншіден, бұл халықтың әрқайсысында 100 мыңға дейін адамдар өмір сүрген, жеке-жеке мемлекет тәрізді қалалары түгелдей Мезоамериканың адам бара алмайтын қалың джунглилері мен манго ормандарының арасында - Мексиканың, Гватемаланың, Белиз бен Гондурастың, Сальводордың алыс аймақтарында жатыр. Екіншіден, майялардың жай көзге мүлде түсініксіз жазбаларын оқу ұзақ уақыт бойы мүмкін болмады. Тек іркіліссіз ізденістердің нәтижесінде ғана кейбір мәтіндердің оқыла бастағандығы мен жуырда Гватемала джунглилерінде ашылған археологиялық жаңалықтар осы ежелгі индеецтердің мәдениетіне, тарихы мен жылнамасына жаңаша қарауға мүмкіндік берді.
Майялардың Чичен-Ица, Копан, Ушмаль, Тикаль тәрізді қалаларынан табылған құнды қазбалар жөнінде көпшілік білетін болар. Енді Гватемаланың солтүстік-батысында орналасқан Вака атты ежелгі қаладан, осыдан 1200 жыл бұрын өмір сүрген әсірші әйелдің зираты табылды. Ол жауынгерлік шлеммен және әскери мәселеде бұл әйелдің айырықша рөлі болған деп болжауға мүмкіндік беретін атрибуттармен жерленген екен.
Зиратта сондай-ақ теңіз мысығының сүйектері де бар болып шықты. Бұл, тек жоғары дәрежелі адамдарға құрмет ретінде орындалатын, құрбандық шалып, қан шығару ғұрпының айғағы.
Осының бәрі ежелгі майя халқының өміріндегі әйелдердің рөліне қатысты ғалымдардың қателескендігін, олардың мәдениетін дұрыс түсіне алмағандығын аңғартады. Техастағы оңтүстік әдістемелік университетінің маманы Дэвид Ли солай санайды.
Сонымен қатар мамандар, зерттеулер барысында, ертедегі майялар осыған дейін айтылып келгендей емес, одан әлдеқайда дамыған халық болған деген қорытынды жасады. Мәселен, шамамен осыдан 2000 жыл бұрын өмір сүрген Сиваль қаласын қазу барысында зерттеушілердің басқа тобы ашқан жаңалықтар, сол кездің өзінде мұнда, содан 400 жылдан кейін басталған классикалық дәуірдің жетістіктері болғандығын көрсетті. Сәулет құрылыстары мен сарайларды салу өнері, күрделі жазу ісінің дамығандығы соны байқатады. Сөзіміз дәлелді болу үшін сол Сивальдан, көлемдері 4,5 метр және 2,7 метр болатын үлкен әрі шебер өрнектелген, маскаларымен жасалған екі мүсіннің табылғандығын айтсақ та жетеді. Биіктігі 30 метрден асатын пирамидалар да олардың даму деңгейлерінің жоғары болғандығын көрсетеді.
Шындығында ежелгі майялардың тұрмыс-тіршілігі қазіргі адамдардың өміріне өте ұқсас болған. Мысалға, олар да бұршақ пен какаоны жақсы көрген. Сол кездің өзінде-ақ әміршілерін көбікті шоколад сусындарымен тамсандырған. Одан соң біз сияқты доп ойнауды ұнатқан. Тек олардың доптары табиғи каучуктан жасалған және сонысына қарай өте ауыр(3,5 кг.) болған.
Пайдаланған деректер тізімі:
1.Веретенникова А. М. Города майя и ацтеков. — М.: Вече, 2003.
2.Гуляев В. Древние майя. Загадки погибшей цивилизации; Забытые города майя; Города-государства майя
3.Джилберт Э., Коттерелл M. Тайны майя
4.Керам К. Первый американец. Загадка индейцев доколумбовой эпохи
5.Ко, Майкл. Майя. Исчезнувшая цивилизация: легенды и факты. — М.: Центрполиграф, 2004.
6.Кузьмищев В. А. Тайна жрецов майя. — М.: Молодая Гвардия, 1969. Серия «Эврика»
7.Рус, Альберто. Народ майя. — М.: Мысль, 1986.
8.Соди, Деметрио. Великие культуры Месоамерики
9.Спенс, Льюис Мифы инков и майя / Пер. с англ. Л. А. Карповой. — М.: Центрполиграф, 2005. ISBN 5-9524-2004-4
10.Стингл, Милослав. Тайны индейских пирамид. — М.: Прогресс, 1982. Книга написана в конце 60-х годов XX века и частично устарела.
11.Талах В. М. Введение в иероглифическую письменность Майя
12.Таубе, Карл. Мифы ацтеков и майя / Пер. с англ. К. Ткаченко. — М.: ФАИР-ПРЕСС, 2005. — 112 с.: ил., тираж 3000 экз.
13.Энциклопедия «Исчезнувшие цивилизации» Затерянный мир майя / Пер. с англ. Н. Усовой. — М.: ТЕРРА, 3-37 1997. — 168 с.: ил.
14. “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
        
        АНАТАЦИЯ
ТАҚЫРЫБЫ: МАЙЯ МӘДЕНИЕТІ АҢЫЗ БА, АҚИҚАТ ПА?
Тақырыптың өзектілігі:
Майя индеецтерінің өркениетін біз әлі күнге аяғына дейін зерттеп, толығымен түсінген жоқпыз. Оның ... ... бар. ... бұл ... әрқайсысында 100 мыңға дейін адамдар өмір сүрген, жеке-жеке мемлекет тәрізді қалалары түгелдей Мезоамериканың адам бара ... ... ... мен ... ормандарының арасында - Мексиканың, Гватемаланың, Белиз бен Гондурастың, Сальводордың алыс аймақтарында жатыр. Екіншіден, ... жай ... ... ... ... оқу ұзақ ... бойы мүмкін болмады. Тек іркіліссіз ізденістердің нәтижесінде ғана кейбір ... ... ... мен ... ... джунглилерінде ашылған археологиялық жаңалықтар осы ежелгі индеецтердің мәдениетіне, ... мен ... ... ... ... берді.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері:
Зерттеудің негізгі мақсаты-тақырыптың мәнін ашу. Осы мәселені шешу ... біз ... ... ... ... ... тұрмыс - тіршілігі, мәдениеті жоғары деңгейде дамығанын көрсету;
2.Майя өркениетінің тарихын жете баяндау; ... ... ... ... мен ... ... толықтай баяндау.
Зерттеу жұмысының ғылыми маңызы:
Алдағы уақыттарда жүргізілетін зерттеу жұмыстары нәтижесінде, Майя халқының өркениеті неліктен жылдам құлдырап, ... ... ... ... ... ... көмектеседі деп үміттенеміз. Кейбір мамандар оның себебін жиі-жиі жүргізілген соғыстардан іздейді. Екіншілер - халықтың тым ... ... ... Үшіншілері - ұзаққа созылған құрғақшылықтан дейді. Қысқасы, ежелгі майя халқына қатысты жұмбақтар да, сұрақтар да ... Оның бәрі ... ... ... ... ...
Мәдени даму Майя халықтарында да болған. Бұдан шамамен 2000 жыл бұрын өмiр сүрген Сиваль қаласының орнын зерттегенде ... ... ... бұл жердегi мұрағаттарға қарап, қала классикалық дәуiрдi бастан кешкен деген ... ... ... мен ... салу ... ... ... келтiредi екен. Көлемi бес-алты метрден асатын сарай қабырғалары мен алып мүсiндер сонымен қатар күрделi жазбалармен де ... ... ... ... ... ... де ... себеп бар.
МАЗМҰНЫ
Кіріспе.....................................................................................................................3
І. Негізгі бөлім:
1.1. Майя тайпасы...............................................................................................5-8
1.2.Майя мемлекеті...........................................................................................9-10
1.3. Майя өркениеті ........................................................................................11-14
1.4. Майя жазуы....................................................................................................15
1.5. Майя ... ... ... ... ... ... өркениетін біз әлі күнге аяғына дейін зерттеп, толығымен түсінген жоқпыз. Оның бірнеше себептері бар. Біріншіден, бұл халықтың ... 100 ... ... ... өмір ... ... ... тәрізді қалалары түгелдей Мезоамериканың адам бара алмайтын қалың джунглилері мен манго ормандарының арасында - Мексиканың, Гватемаланың, Белиз бен Гондурастың, ... алыс ... ... ... ... жай ... ... түсініксіз жазбаларын оқу ұзақ уақыт бойы мүмкін болмады. Тек іркіліссіз ізденістердің нәтижесінде ғана кейбір мәтіндердің оқыла бастағандығы мен жуырда ... ... ... ... ... осы ежелгі индеецтердің мәдениетіне, тарихы мен жылнамасына жаңаша қарауға мүмкіндік берді.
Майялардың Чичен-Ица, Копан, Ушмаль, Тикаль тәрізді қалаларынан табылған құнды ... ... ... ... болар. Енді Гватемаланың солтүстік-батысында орналасқан Вака атты ежелгі қаладан, осыдан 1200 жыл бұрын өмір сүрген әсірші әйелдің зираты табылды. Ол ... ... және ... мәселеде бұл әйелдің айырықша рөлі болған деп болжауға мүмкіндік ... ... ... ... ... теңіз мысығының сүйектері де бар болып шықты. Бұл, тек жоғары дәрежелі адамдарға құрмет ретінде орындалатын, ... ... қан ... ... айғағы.
Осының бәрі ежелгі майя халқының өміріндегі әйелдердің рөліне қатысты ғалымдардың қателескендігін, олардың мәдениетін дұрыс түсіне ... ... ... ... ... ... маманы Дэвид Ли солай санайды.
Сонымен қатар мамандар, зерттеулер барысында, ертедегі майялар осыған дейін айтылып ... ... одан ... ... халық болған деген қорытынды жасады. Мәселен, шамамен осыдан 2000 жыл бұрын өмір сүрген Сиваль ... қазу ... ... басқа тобы ашқан жаңалықтар, сол кездің өзінде мұнда, содан 400 жылдан кейін басталған классикалық ... ... ... ... Сәулет құрылыстары мен сарайларды салу өнері, күрделі жазу ісінің дамығандығы соны ... ... ... болу үшін сол ... ... 4,5 метр және 2,7 метр болатын үлкен әрі шебер өрнектелген, маскаларымен жасалған екі мүсіннің ... ... та ... Биіктігі 30 метрден асатын пирамидалар да олардың даму деңгейлерінің жоғары болғандығын көрсетеді.
Шындығында ежелгі майялардың тұрмыс-тіршілігі ... ... ... өте ... болған. Мысалға, олар да бұршақ пен какаоны жақсы көрген. Сол кездің өзінде-ақ ... ... ... ... тамсандырған. Одан соң біз сияқты доп ойнауды ұнатқан. Тек олардың доптары табиғи каучуктан жасалған және сонысына қарай өте ауыр(3,5 кг.) ... ... ... мен ...
Зерттеудің негізгі мақсаты - тақырыптың мәнін ашу. Осы ... шешу ... біз ... ... ... қойдық:
1.Майя халқының тұрмыс - тіршілігі, мәдениеті жоғары деңгейде дамығанын көрсету;
2.Майя өркениетінің тарихын жете ... ... ... ... ... мен рухани болмысын толықтай баяндау.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде, Майя халқының өркениеті неліктен жылдам құлдырап, жылдам жойылды ... ... ... табуға көмектеседі деп үміттенеміз. Кейбір мамандар оның себебін жиі-жиі жүргізілген соғыстардан іздейді. Екіншілері - халықтың тым молайып кеткендігінен көреді. Үшіншілері - ... ... ... ... Қысқасы, ежелгі майя халқына қатысты жұмбақтар да, сұрақтар да жетерлік. Оның бәрі болашақтың еншісіндегі жаңалықтар.
Тақырыптың ерекшелігі: ... даму Майя ... да ... ... ... 2000 жыл ... өмiр сүрген Сиваль қаласының орнын зерттегенде қазба жұмысын зерттеушiлер бұл жердегi мұрағаттарға қарап, қала классикалық дәуiрдi бастан ... ... ... ... ... мен ... салу өнерi осындай тоқтамға келтiредi екен. Көлемi бес-алты метрден ... ... ... мен алып ... ... қатар күрделi жазбалармен де өрнектелген. Бiрақ осынау жазбалардың ... ... де ... ... ... НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1.1. Майя тайпасы
Майя -- құшағына бiрнеше ұлтты басқан, тiлi мен ... ... ... ... Сол ... тамыры бiр бiрнеше жұрттың бiрiккен ошағын майялар деп атаған. Бірақ олар жайлы ... көп ... ... ... ... ... жерi -- ... ну джунглилерi мен манго ормандарының iшiнде болды. Сонымен бірге бұл өркениеттi түбiрiмен зерттеймiн деп қадам басқан ... ... тағы бiр ... тұрады: ол майялардың iшiнде жүзге тарта ұлыс болғанымен олардың өзi бiрнеше тармаққа бөлiнетiнi.
Майялардың негiзiнен атақонысы болып саналатын жер -- ... ... ... бен ... Сальвадордың шалғай қалың орманды өлкелерi едi( 1-сурет. Майя ... ... ... Ал бүгiнде ол аймақта соңғы бiр-екi ғасырда көшiп барған ұлты мен тегi алуан түрлі америкаланған ... ... ... ... өз атамекенiн тастамаған. Бiрақ оларды ығыстырып шығарды, қарсылық көрсеткендерiн атып, асып, бұл ұлысты тарих бетiнен жоғалтуға ұмтылыс ... ... ... өз ... жеттi. Бұл зерттеу жүргiзiлмеудiң бiр себебi.
Екiншiден, олардың бiзге жеткен тастағы жазбалары ... ... ... ... ... көз ... ... оқылуы мүмкiн болмады. Ал, 1990 жылдан бергi уақытта ғана жанкештiлiкпен жазбаға үңiлген зерттеушiлер ... ... ... ғана ... ... ... Гватемала джунглилерiндегi(2-сурет.Гватемала) археологиялық жаңалықты үндiстер ұлысының арқауы болған ежелгi мәдениет пен руханият деп баға бердi.
Ал бұған дейінгi ... ... ... ... ... ... Ушмаль, Тикаль тәрiздi қалалары ашылған. Және мұның үндiстердiң ежелгi мәдениетi мен тарихы және жылнамаларынан хабар ... ... ... Осы ... ... ... зираттан, атап айтсақ, Гватемаланың солтүстiк-батысында орналасқан Вака атты ежелгi қаладан ... ... 1200 жыл ... ... ... ... ... көз жеткiзiлген. Оның жерлеу рәсiмiндегi шараларына қарап майялар өркениетiне қатысты ... ... ... ... ... ол ... ... кигiзiлiп жерленген. Соған қарап ғалымдар бұл әйел әскери адам болған деген де пiкiр айтуда. Жорамалға сенсек, мұндай мәртебеге ие болған әйел ... ... ... ... ... басы болуы тиiстi.
Зиратта сонымен қатар теңiз мысығының сүйектерi де табылыпты. Ежелгi түркi өркениетiнде өлген ... ... ... үшiн ... ... көрге бiрге көмсе, бұл халықтарда да құрбандық шалу риторикасы болса керек.
Майя өркениетiнде құрбандық шалудың екi ... ... ( ... ... ... ... ... Бiрi құдайға шалатын құрбандық, екiншiсi өлген адамға құрмет көрсету үшiн шалынатын құрбандық. Өлген адамға құрбандық шалу Түркі халықтарында да ... ... ... ... ... шалу ), бұл ... Майя ... мен Түркi халықтарының арасында ұқсастықты тағы да растайды. Көз жұмған кiсiге деген құрбандықты мал мен аң ... ... ... ... қолға түскен жаудың тұтқындарын шалатын болған. Әсiресе дiни мейрамдар қарсаңында арнайы сақталған ... өлiм ... ... ... ... ... ... болған.
Мәдени даму Майя халықтарында да болған. Бұдан шамамен 2000 жыл бұрын өмiр сүрген Сиваль қаласының ... ... ... ... зерттеушiлер бұл жердегi мұрағаттарға қарап, қала классикалық дәуiрдi бастан кешкен деген тоқтамға келген.
Сәулет құрылыстары мен ... салу ... ... ... ... ... Көлемi бес-алты метрден асатын сарай қабырғалары мен алып ... ... ... ... жазбалармен де өрнектелген. Бiрақ осынау жазбалардың оқылмай келгеніне де бірнеше себеп бар.
Әлем кiтап оқуға бет ... ... басы ... ХVII ... ... ... мен дiн басылар тарапынан мұндай түсiнiксiз және мистикалық құдiретке ие ... ... ... тиым ... ... кедергiлердiң салдарынан Сиваль қаласындағы жазбаларды оқуға мүмкiндiк 1950 жылдарда ғана туды.
Мұның нәтижесiнде Майя ... тек ... ғана ... ... ... ... ... сондай-ақ астрономиямен шұғылданғанын байқаған.
Майялардың iшiндегi жиi-жиi болатын шабуыл -- олардың даму мүмкiндiгiне де кедергi келтiрдi. ... тiптi Майя ... ... кету ... ең ... ... ... сабақтастырады.
Олардың соғысқұмар болғандығының тағы бір дәлелі, зираттар мен қазба ... ... ... ... ... тiптi, мүсiн және архитектуралық заттарының өзiнен қиналып ... ... ... ... ... дәлелдейдi.
Майя жұлдызшылары бүгiнге жеткен Григориан күнтiзбесiнен бұрын уақытты дәлме-дәл есептейтiн грек пен ... ... да ... ... ... ашқаны соңғы кездерде белгiлi болып жатыр.
Мұның бiр мысалы, iнжiр ағашының қабығынан жасалған қағаздардағы жазбалары ... ... ... ... бұл ... ... ... Майя өркениетiнен бiзге жеткен бiр таңсық нәрсе -- ол ас үй.
Майяның ... ... -- ... Майялар кофе плантацияларында, тұз, әктас өндіру, балық аулау мен орман шаруашылығында, өнеркәсіптерде жұмыс ... ... -- ... ... ... ... ... Юкатанда), үй құстарын (күркетауық, тауық) өсіру, аңшылық, терімшілік, балық аулау дамыған. Сонымен бірге сиыр, шошқа, жылқы, ешкі, қой өсірумен айналысады. ... ... ... ... ... көкөніс пен темекі өсіреді. Қыш құмыра жасау, кестелеу, тоқу, ағаш жону, тоқымашылық, саз аспаптарын, ... мен саз ... ... ... ... ... сақталған. Тұрғын үйлері сырықтардан, құрақтардан, сабаннан құрастырылып, екі немесе төрт жақты, сабанмен ... ... ... ... биік шатырлы болып келеді. Шағын ауылдардағы үйлер, негізінен, саз кірпіштерден салынады. Сопақ пішінді көне ... ... де ... Әр үйде су ... ... қыш ... тас дән ... аласа орындықтар, сәкі, бұрышта үш тас негізінде ошақ, ішкі аулада ас ішетін орын мен ... ... ... ... ... ... ... жұмыспен өтеу жүйесі қалыптасқан. Әлеуметтік ұйымдарында діни-азаматтық иерархия, ғұрыптық қатынастар орныққан. Қауымның негізін әкімшілік, діни және сауда орталығы -- ... ... ... ... елді ... халқы құрайды. Бұрынғы нанымдары мен әдет-ғұрыптары (тауға, әруақтарға, суға, жауын-шашын құдайына табыну, бақсылық, балгерлік, т.б.) христиан ... ... ... ... ... пен ... ... нәтижесiнде жасаған көбiктi шокаладтарын қазба жұмыстары дәлелдесе, олардың табиғи каучуктен ... ... ... ... ... ... ойыны майялықтарға тән деген де жорамал айтылуда. Салмағы 3,5 келi болатын ауыр ... ... тек қана ойын ... ер ... ... да ... ... нәтижесiнде талай адам жараланып, жеңiлiс тапқандарды өлтiру де кездескен.
Жалпы зерттеушiлер бұл өркениет жайында көп пiкiр айтады. Құрып кетуiнiң ... ... -- 1) ... саны көбейiп, өздi-өзi соғысу түбiне жеткен; 2) ұзаққа созылған құрғақшылық; 3) Америка құрлығының ашылу кезеңi т.б. да атайды.
1.2. Майя ... ... -- ... ... 10 -- 15 ... өмір ... ... майялар Мексика (Юкатан түбегі), Гондурас пен Гватемала аумақтарын мекендеп, Америка ... ... ... бірінің негізін қалады. Майя өркениетінің пайда болуы Ольмек мәдениетімен тығыз байланысты (қ. Ольмек мәдениеті). Б.з. бас кезінде майялардың ... ... ... Вашактун, Волантун, т.б. пайда болды.
8 ғ-дың соңында майяларда 100-ден аса қала ... ... ... ... ... ... арқылы тың жерлерді игерді. Негізгі дақылы жүгері ... ... ... ... асқабақ, бұрыш, картоп, жазық жерлерде мақта өсірілді. Үй жануарларынан күркетауық пен ит өсіріп, оларды азық ретінде пайдаланды. Аңшылық, омарташылық, балық ... ... де ... Құнды металдарды өңдеп, қару-жарақ, әшекей бұйымдар жасауда, сәулет өнерінде ... ... ... ... ... ... құрғату жұмыстары жүргізілді. Майялардың мәдениет саласындағы маңызды жетістіктерінің бірі -- суретті жазу болды. Солтүстіктен батысқа үндістердің баса-көктеп кіруіне ... ... ... ... ... 9 -- 10 ғ-ларда өмір сүруін тоқтатты. Жаулап алушылар майялармен тез араласып, 10 ғ-да Юкатанда майя-тольтек мемлекеті ... ... Екі ... бойы ... ... орталығы Чичен-Ица қаласы(5-сурет. Чичен-Ица қаласы) болды.
Тольтектер жаңа қалалар (Толлан, Кукулькан, т.б.) салды. Ел астанасы Толлан қаласы, әсіресе, Топильцин патшалық ... ... ... Ол ... ... шалуға қарсы шығып, адамгершілік қағидаларын дамытатын мәдениетті қолдады. Чичен-Ица қаласын 12 ғ-дың соңында Майяпан қаласының билеушісі талқандады. 13 ғ-дың соңына ... ... ... ... ... ... ... Алайда 1441 жылы бағынышты қалалар тұрғындарының көтерілісі нәтижесінде майя мемлекеті ... ... ... ... ... Майялардың әрбір қала-мемлекеті кішігірім құл иеленуші патшалық болды. Олар өз қоластына заң шығарушылық, атқарушылық, ... сот, діни ... ... ... ... жердегі тікелей өкілдерінің қызметін батаб аталатын әкімдер атқарды. Ең төменгі қызмет өкілдері тупилдер деп аталды. ... ... ... ... бас абыз бен ... алым-салықтың түсуін бақылайтын кальвак болды. Өңделетін жерлер жеке отбасыларға бөлінді. Жер өңдеу жұмыстары кезінде өзара ... ... ... да ... Құлдардың еңбегі шаруашылықтың барлық саласына пайдаланылды. Майялар әр түрлі табиғат ... -- ... ... ... жартылай адам, жартылай жануарлар түрінде бейнеленді. Аспан, су, күн, жел құдайлары негізгі құдайлар ... ... ... барлығы бас құдай -- аспан құдайы -- Ицамна деп таныды. Құдайларға арнап ғибадатханалар, төртбұрышты, ... ... ... ... ... қара ... ... құс қауырсындарынан жасалған тәж киіп, шаштарын өсіріп жіберетін болған. Абыздар тарихи, астрономиялық білімдердің иегерлері болды. Майя тайпасының ... ... ірі ... Чичен-Ица,
Ушмаль, Майяпан қалалары болды. Америка құрлығының ашылуы негізінде еуропалықтардың жаңа жерлерді жаулап алу ... ... 1527 ж. ... ... Юкатанға жетіп, майя жерлерін жаулап ала бастады. Алғашқы шабуылдар сәтсіз аяқталғанымен, ... ... Чель және Печ ... ... ... испандар жағында қалды. 1546 ж. юкатандық майялардың негізгі орталықтары өз тәуелсіздігінен айырылды. Олардың сарайлары, ғибадатханалар ... ... ... ... қырғынға ұшырады. Юкатанның алыс түкпірінде -- Петен-Ица айналасында өмір сүрген ... өз ... 1697 ... ... ... қалды.
Майялықтар негізінен Орталық Америкадағы қалың джунгли орманы басқан Юкатан ... ... Жер ... қарады. Қауым әр отбасына орманнан тазартылған жер үлесін бөліп ... ... ... ... шонжарлар мен абыздар үстемдік етті. Олар қауымдастардың егін ... бір ... алып ... ... мен ... ... құлдарды да қанады. Біздің заманымыздың I мыңжылдығында өмір сүрген майяларда қала-мемлекеттер пайда болды. Әр ... деп ... ... ... ... ... ауысып отырды. Ол өлкенің халқынан салық жинады. Шонжарлар қала орталығындағы тастан салған сарайларда, ал - шаруалар мен қолөнершілер қала ... ... ... ... жапқан лашықтарда, жер үйлерде тұрды. ... ... ... индеецтерінің өркениетін біз әлі күнге аяғына дейін ... ... ... ... Оның ... ... бар. Біріншіден, бұл халықтың, әрқайсысында 100 мыңға дейін адамдар өмір сүрген, жеке-жеке мемлекет тәрізді ... ... ... адам бара ... ... ... мен ... ормандарының арасында - Мексиканың, Гватемаланың, Белиз бен Гондурастың, Сальводордың алыс аймақтарында жатыр. Екіншіден, майялардың жай ... ... ... ... оқу ұзақ ... бойы мүмкін болмады. Тек іркіліссіз ізденістердің нәтижесінде ғана кейбір мәтіндердің ... ... мен ... ... ... ашылған археологиялық жаңалықтар осы ежелгі индеецтердің мәдениетіне, тарихы мен ... ... ... мүмкіндік берді.
Майялардың Чичен-Ица, Копан, Ушмаль, Тикаль тәрізді қалаларынан табылған құнды қазбалар жөнінде көпшілік білетін болар. Енді ... ... ... Вака атты ежелгі қаладан, осыдан 1200 жыл ... өмір ... ... ... (немесе патшайым) зираты табылды. Ол жауынгерлік шлеммен және ... ... бұл ... ... рөлі болған деп болжауға мүмкіндік беретін атрибуттармен жерленген екен. Соған қарағанда оның жоғары шенді жауынгер немесе әскербасы болғаны нақты. Ал ... ... ... ер ... - ... ... ... жауынгерлердің атқарғандығы белгілі.
Зиратта сондай-ақ теңіз мысығының сүйектері де бар болып шықты. Бұл тек жоғары дәрежелі ... ... ... ... құрбандық шалып, қан шығару ғұрпының айғағы. Осының бәрі ежелгі майя халқының өміріндегі ... ... ... ғалымдардың қателескендігін, олардың мәдениетін дұрыс түсіне алмағандығын аңғартады. Техастағы оңтүстік әдістемелік университетінің ... ... Ли ... ... қатар мамандар, зерттеулер барысында, ертедегі майялар осыған дейін айтылып келгендей емес, одан әлдеқайда дамыған халық болған деген ... ... ... ... ... 2000 жыл бұрын өмір сүрген Сиваль қаласын қазу барысында зерттеушілердің басқа тобы ашқан жаңалықтар, сол кездің өзінде мұнда, содан 400 ... ... ... ... ... жетістіктері болғандығын көрсетті. Сәулет құрылыстары мен сарайларды салу өнері, күрделі жазу ісінің дамығандығы соны ... ... ... болу үшін сол Сивальдан, көлемдері 4,5 метр және 2,7 метр ... ... әрі ... өрнектелген, маскаларымен жасалған екі мүсіннің табылғандығын айтсақ та жетеді. Биіктігі 30 метрден асатын пирамидалар да олардың даму ... ... ... көрсетеді. Әсіресе мүсін, керамика, көркемсурет, маска, тұрмыстық бұйымдар тәрізді артефактілердің ою-өрнектерге байлығы, шебер жасалғандығы, сол кездердегі ... ... ... ... ... Бір ... ... сондай нәзіктікпен қараған бұл халықтың бойында табиғи ... ... ... ... ... ... қасиеттер де басым болғанға ұқсайды. Артында қалдырған жазба ескерткіштерінің аса күрделілігі майя ... ... ... ... ... ... келген. Тек осы соңғы он жылдықта ғана ғалымдар майялардың мистикалық жазбалары мен суреттерінің мағыналарын біртіндеп түсініп, құпияларын аша ... ... ... ... ғасырларындағы ескерткіштерден белгілі мұндай сөздік-буындық жазуларды оқуға XV ғасырда испан шіркеуі тыйым салған болатын. Оларды оқу жұмыстары тек 1950 ... ... ... Және осы ... ... ... маман Мэри Миллердің айтуынша, бұл жазуларды түсіну ғалымдарға күтпеген ғажап мәліметтер берген. Майя ... ... ... ... тек ... ... пайымдаушылар ғана емес, қанқұйлы жауынгерлер де болған көрінеді. Олардың әрқайсысы бір-бір жеке мемлекет тәрізді қалалары үнемі ... ... ... ... ... соғыстардың жиі болғандығы соншалықты, кейбір қазіргі зерттеушілер шамамен ... жылы майя ... ... ... соғысқұмарлығының салдарынан деп есептейді. Олардың сондай соғысқұмар болғандарын дәлелдейтін ... ... ... ... ... қазбалар арасында да жетерлік. Мәселен, көптеген мүсін және көркемсурет ... ... ... ... алып келу ... ... ... өлтіру көріністерін бейнелейді. Солай дегенмен де ежелгі майялар тек қатыгез жауынгерлер ғана емес, ең алдымен ұлы ойшылдар ... ... ... ... ең дәлме-дәл күнтізбелерді жасай алмас еді. Ал есепшілер оған дейін гректер мен римдіктердің ... да ... ... ... ашпас еді. Олардың қалаларында інжір ағашының қабағынан жасалған қағазға басылған кітаптар көптеп кездескен. Әрине ол кітаптардың ... ... ... түсінікті.
Шындығында ежелгі майялардың тұрмыс-тіршілігі қазіргі адамдардың өміріне өте ұқсас болған. Мысалға, олар да бұршақ пен какаоны жақсы ... Сол ... ... ... ... ... сусындарымен тамсандырған. Одан соң біз сияқты доп ойнауды ұнатқан. Тек олардың доптары табиғи ... ... және ... ... өте ауыр ... - 3,5 кг. ... одан да ... Ондайда доп ойнаудың тек спорт әрі ермек қана емес болатындығы белгілі. Сондықтан ойын кезінде ауыр жараланатындар да кездескен. Бұл аз ... ... ... ... діни ... ... ретінде саналғандықтан жеңіліс тапқандарды өлтіріп отырған.
Жоғарыда айтқанымыздай, майя қоғамында әйелдер айырықша рөл атқарған. Әйелдер арасында әмірші болғандар көп ... ... ... ... ... ... оған ... ықпал жасаған. Тіпті көрші қалаға немесе мемлекетке соғысқа жұмсай ... ... ... ... ... адамдардың тағдырын шешкен. Әмірші үйінің әйелдерін үлкен құрметпен жерлеу дәстүрі содан шыққан. ... ... мол ... ... ... ғалымдар, алдағы уақыттарда жүргізілетін археологиялық және лингвистикалық жұмыстар, бұл өркениет неліктен жылдам құлдырап, жылдам жойылды деген сұраққа жауап табуға көмектеседі деп ... ... ... оның ... ... ... ... іздейді. Екіншілері - халықтың тым молайып кеткендігінен көреді. Үшіншілері - ұзаққа созылған құрғақшылықтан дейді. Қысқасы, ежелгі майя халқына ... ... да, ... да ... Оның бәрі ... ... ... ғалымы майя тайпасының жоғалып кеткен алтынын тапты:
Неміс математигі Йоахим Риттсштайг майялықтардың ... ... ... ... ... ... ... көлі астында көне қорған барын ғалым атақты жазбалар бойынша білген. Ғалымның айтуынша, майя тайпасының ... өз ... ... 2156 ... ... Гватемаладағы Исабаль көлінің астында . Риттсштайгтың жорамалы дәл кел - ді. Эхолот гидролокаторының кө - ме - ... ... ... бары - сын - да ... ... ... ... бары расталды. Ғалым әлі көмбеге қол жеткізген жоқ. Дегенмен көне жазбадағы деректерге қара - ған - да, бұл ... 2156 ... ... ... Майя тайпасының алтын тақташасы).
Жоғарыда айтып кеткеніміздей, бұл бағалы жақтауларға за - ма - ... майя ... ... түсіріліпті. Біздің дәуірімізге дейінгі 666 жылы қазан айында ... Гва - те - мала ... ... қала - ... ... жер ... ... Көне көмбе сол кезде су тубінде қа - лған секілді. Енді ғалым Гватемалаға экспедиция жасау үшін ... ... ... ... алтын қазынаның салмағы - 8 тоннадай, ал құны - 210 млн евро бол - ... ... ... Лев ... өзінің бір еңбегінде майяның түпкі Отаны деп Азияны көрсетіпті. Ол мұндай ... майя ... ... ... тілімен үндестігін аңғарған соң келген көрінеді. Ғалым майя тайпасы Мұз басу дәуірінде Солтүстік Америкаға ... және ... ... ... ... арқылы өт - кен болуы мүмкін деген пікір ... ... осы майя ... металл, ат-арба, соқа, күш көлігі дегендерді біл - меген көрінеді. Олар егінмен де, мал ... де ... ... же - ... ... ... жеміс ағаштарын өсі - ріпті, жабайы жануарларды аулаумен айналысқан екен. Тасты өте көп қолданған, тастан үлкен қалалар тұрғызған. Ал осы тас ... ... алып ... олар ... ... ... салғанына ғалымдардың әлі күнге дейін ақылдары жетер ... ... ... көп. Бұл тайпа адамдары біздің дәуіріміздің шамамен 830-шы жылдары барлық тас қалаларын - тастап, түп ... ... ... ... ... ... пікі - ... олар ормандарға кеткен, бөлініп - бөлшектеніп, бір кездердегі дамыған ... ... ізі де ... ... ... өзі түбе - ... жойылмаған, - майя ұрпақтары бүгінде бар. Олар ... - тік және ... ... ... ... Гондурас, Сальвадор, Панама(7-сурет. Майя ұрпақтарының мекені) сияқты елдерін мекендейді. Бірақ бойларында ... ... ... ... із де ... жазуы
Майя тайпасының жазуы -- үндістердің иероглифтік жазуы(8-сурет. Майя ... ... Б.з. ... ... ... ... майя ... ағаштың қабығы мен бұғының терісіне, тастар мен ... ойып ... ... тілі өз ... ішінде жалғыз тіл болып табылады, және бұл тіл Орталық Америкадағы ешқандай тілге ұқсамайды.Біздің заманымыздың орта ... ... ... ... жазған, күйіктастарға бейнелерді суреттеген, олармен әртүрлі кітаптар жазған. Майялықтар математикада жиырмалық жүйесін қолданған (аяқ-қол саусағының санына ... ). ... - бір ... ... түзу ... - бес ... ал ... суреті - нөл немесе жиырма санын көрсету үшін қолданылған(9-сурет.Майя сандары). Математикаға нөл санын ... рет Майя ... ... ... ... ж. ... басқыншылары майялардың бай кітапханасын өртеп, жойып жіберуіне байланысты, сондай-ақ христиан дінінің үндістер арасына таралуына орай Майялықтардың ... ... ... ... Оның нұсқалары Дрезден, Мадрид, Париж кітапханаларында сақтаулы. Бұл жазу Мексика тайпаларында да кең ... Майя ... ... 1864 ж. ... ... де Ланда баспасында жарық көрген "Юкатан істері туралы хабарламадан" басталды. Бірақ бұл жолы жазбаларды зерттеу жұмыстары сәтсіз аяқталды. Тек 1951 ж. орыс ... Ю.В. ... ... ... ... ... Майя жазуының айырмашылығы жоқтығын анықтады. Майя жазуы Америка құрлығындағы көне ... ... ... ... Майя ...
Әлемде осы уақытқа дейін алуан ... ... ... ... біздің өзіміз қазіргі Григорий күнтіз - бесіне дейін Юлий ... ... - ... көзі ... ... ояу ... ... жақсы біледі. Ал қазіргі Мексика жеріндегі ежелгі мәдениет пен өркениеттің ошағы болған ... майя ... ... ... ... қол - да - нысқа ендірген. Алайда біздің бүгін бұл күнтізбелерге тоқталып отыр - ... ... ... ... ... ... майя абыздарының бо - ла - шақты бол - жай ... ... ... ... ... екпін салады. Оның негізсіз емес екенін дәлелдейтін деректер де көп. Ең ... ... ... Аспан әлемінің, Галактиканың сыры мен құпиясын жақсы білген. Осыған орай олар Күн ... ... ... бірнеше циклге бөліп қарастырған. Соның кезекті кезеңі 2012 ... ... - сан ... ... ... ... ... бұл не, осы уақытта апокалипсис немесе ақырзаман ор - найды деген сөз бе? Өкініштісі, ... бұл ... ... ... ... ... әлгі ... - тар - дың бүге-шігесі бізге дейін толық жетпеген.
Енді ... орай ... ... - ... ... Майя ... келейік. Ғалымдар бұл қауымның әр түрлі мақсаттарға орай 17 түрлі күн - ... ... ... ... Дегенмен солардың ішінде ең жиі қолданы - латын үш ... күн - ... ... сөз болады.
Майя күнтізбелерінің біріншісі "Хааб" деп аталады. Ол қазіргі 365 күндік Григорий күнтізбесіне ұқсас. Мағынасы ... ... күн - ... болып табылады. Оған сәйкес бір жыл әрқайсысы 20 күндік 18 ... ... және аты жоқ 5 ... яғни ... 365 ... ... ... соңғы бес күнді халық жаманшылығы мол қатерлі мезгілге балапты. Аспандағы Күн циклымен сәйкестендіріп жасақталғандықтан, күнтізбе күнделікті шаруашы - лықты жүргізу үшін ... ... күн - ... майялар "Цолькин"(11-сурет. "Цолькин" күнтізбесі) деп атаған. Ол 260 күндік жүйеден тұрады. Мұның тылсымы тым көп. Ең алдымен ол діни ... атап ... ... ... адам - ды ... шалу ... қаты - гез салт та бар. Бұл ... бірін - шісінен әлдеқайда қысқа болғанына орай, мұндағы 13 айда 20 ... бар ... ... бұл екі ... ... ... ... де кездеседі. Мысалы, Хааб күнтіз - бесінің 52 циклы (52х365) мен Цолькин күнтізбесінің 73 циклы (73х260) 18980 күнге тең. Бұл ... ... Күн ... 52 ... ... тең. Бұл ... ... уақытты бір ғасырға балағанын көрсетеді. Майя күнтізбесі бойынша біз қазір біздің жыл санауымызға дейінгі 3113 жылы басталған уақыт циклында ... ... ... Ол, ... атап ... майя ... 2012 ... 21-желтоқсанына келіп тұйықталыпты. Бұл уақыт циклының аяқталғанын білдіре ме, әлде күнтізбені жалғастыру қандай да бір себеппен тоқтап қалды ма ... ... ... ... ... - осы сұрақ.
Миллиондаған жылдардың жыл - нама - сынан тұратын үшінші ... - бені олар ... ... деп ата - ған. Ол ... ... жыл ... ... заманымыздан 3113 жыл бұрын басталып, әлі жалғасып ... Бұл ... - ... ... циклын да 2012 жылдың соңы тиянақтайды. Оның сөздігінде: kіn (бір күн), uіnal (20 күндік бір ай), tun (360 күндік бір жыл ... 18 ... katun (20 ... baktun (20 katun ... 400 жыл) ... сан ... атауларымен қатар олар - дан да үлкен ұғымдарды білдіретін: pіctun, calabtun, kіnchіltun және analtun сияқты терминдер ұшырасады. Мәсе - лен, бір analtun - 64 ... жыл. ... бір ... ... орын алған мезгілін белгілеу үшін майя күнтізбесі сан ... мына ... бес ... ... baktun, katun, tun, uіnal, kіn. ... ... ... майя таңбалары былай оқылады: 9 baktun (1296000 күн), 10 katun (72000 күн), 19 tun (6840 күн), 5 uіnal (100 күн), 11 kіn (11 күн). ... ... ... - дысы 1374951 ... ... шамамен 3764 жылға тең келеді. Ал майялардың тастан тұрғызған бір ескерткішіндегі "Ұзын ... ... ... таңбаланған жазулар 90 миллион жыл бұрын орын ... ... ... ... енді ... ... керісінше, 3000 жылдан кейін, яғни алда болатын кезеңдерге сілтеме жасайды. Бұл жүйені түсіндіріп шығу үшін де жеке ... ... ... біз ... оны осы ... ... манағы 2012 жылдың жел - тоқ - санына қайта оралсақ, онда мына - дай сыр бар екенін де байқар ... ... жоқ, ... бір топтағылар бұл уақыттағы бетбұрыс - тарды "ақыр - заман" деп ... енді ... оны Жер ... ... жаңа заман, адамзаттың рухани жаңаруының басы болуы мүмкін деп топшылайды. Ал астро - ном - дар мұны ... ұғын - ... ... 2012 ... ... - ның 21-і қысқы маусым - дағы күн мен түннің теңелетін мезгі - ліне дәл келеді. Екіншіден, дәл cол ... Күн мен Жер ... өмір ... ... ... дәл ортасынан өтетін бір сызықтың бойына тізіле орна - ласады екен. Бұ - лар - дың ... ... ... да, ... ... ... тастайды. Бұдан Жерге қандай әсер тууы мүмкін?
Міне, осыдан мың жыл - дан астам уақыт бұрын осы ... мен ... дәл ... майя ... ... шынында да адамды қайран қалдыратын құбылыс қой. Сол майялардың қазіргі адам - дарға қара - ған - да ... ... ... ... бол - ғаны ... ... сонымен қатар ғарышқа бойлай алатын осы заманғы техникаларды былай қойғанда, қара - пайым линзасы мен телескобы бол - мағаны тағы ... ... олар ... ... ... ... ... табу қиын. Солай бола тұра, майя өркениетін індетіп ... ... - ... ... Хосе ... ... ол ... - гі адамзат өздері қолдан жасаған механис - ... ... ... ... етіп отыр ... ... Оның пікірінше, бүгінгі қолданыстағы Григорий күнтізбесі ешбір заңдылық пен шындыққа ... ... ... ... ... табы - лады. Бұл күнтізбенің бір жылдық мерзімі ала-құла айлардың тізбегінен құра - ... Сол ... ... бірін 28, кейде 29, қалған - дарын 30 не 31 ... ... ... Сол ... ... ... 12 ... тұрады. Мұны аз көрсеңіз, адамзат ... сол ... өзін ... ... оны ... ... - тікпен шатастырып, сағаттың циферблатын 12 бөлшекке бөлген. Одан әрі әр ... 60 ... әр ... 60 ... ... ... 360 градус болатын дөңгелек алаңда айналып жүр. Түптеп ... бір ... 12 айы бар, оған тағы ... 5 күні қосылатын, толық жыл 365 күнге толысатын, бір тәулікте 24 ... бар, ... күн мен ... ... 12 ... енші ... әр сағаты 60 минуттан тұратын жасанды күнтізбе болып ... Аме - ри - ... ... бұл ... өлшемін, яғни біз қолданып жүрген кәдімгі Григорий күнтіз - бесін ғылымнан аулақ санайды. Бірақ аталмыш күнтізбенің ешбір ғылыми негізі жоқ ... ... ... әлі ... ... ... ... Хосе Аргуэльес айтпақшы, бүгінгі өркениет адамдары жалған күнтізбеге қатты шырмалып, ғарыш - пен табиғи байланысын ... үзіп ... ... ... ... адам ... бүгінде өзін де, өзі тіршілік етіп отырған биосфераны да жойып жібе - рудің қарсаңында тұр.
Дегенмен бұл ... ... да ... бар ... Оны тағы ... ... - ... ғалым ұсынады. Бұл үшін "уақыт - ақша" секілді жасанды уақыт заңы мен жасанды ... ... (12:60) ... күнтіз - беден тез құтылып, галак - тикалық уақыт жиілігі өлшеміне 13:20 арқа ... майя - ... ... ... ... жөн ... ... негізінде әр айы тұрақты 28 күннен, әр жылы 13 ... ... ... ... ... осының өзі дайындаған жолын да алға тартады. Бірақ бұл ұсыныстың байыбына бар - маған ғалымдар: "13 ... ... - ... ескі өркениеттердің біразында, атап айтқанда, мысырлықтардың тарихында, мұсылман әлемінде, тіпті, қытай өркениетінде де орын алған. Олай ... Хосе ... - ... ... ... несі артық?" - деген сауалды тықпа - лайды. Жасыратыны жоқ, Хосе Аргуэльес ұсынған күнтізбеге бой ұратындар да аз ... Олар ... бұл ... ... ... - ... көп деп ... Тек оны көре білу керек, сезе білу керек.
Енді сол ұсынысқа бір сәт бойлай қарасақ, ғалымның байырғы ... ... ... ... ... ... майя ғалым - дарының уақытқа қатысты қағи - даларын бас - шы - лыққа алғанын байқар едік. Ол, ... ... ... кеңіс - тікпен шатас - тырмайтынын анық білген. Өйткені олар кеңістіктің шегі бар, ал уақыттың шегі жоқ ... ... ... ежелгі үндістер уақытты үштік өлшеммен өлшеуге бол - майтынын, керісінше, уақыт тек сананың, яғни ... ... ... ... ... Үшіншіден, ғалым кез келген сәуле не электромагниттік толқынның ... тер - ... өз ... ... ... ... секілді, уақыттың да өз жиілігі мен модулінің бар ... көз ... ... ... ... жиілігінің 13:20 екенін түсінген. Соның нәти - же - ... бұл ... Күн мен ... - ... ... бастау алып, Жер - ге жететін, жеткеннен кейін жер биосферасына ұдайы әсерін тигізетін ғарыштық ... ... ... галак - тикалық тұрақты өлшем бірлігі екеніне күмән келтірмеген. Бесіншіден, әлгі сәуле - ... ... жер биос - фера - ... ... ... ... де ... әсер ететінін аңғарған. Айналып келгенде, космос - тық сәу - ле - лер тіршілік иелерінің бүкіл болмы - сына, әрбір ... мен ... - ның, ... мен буындарының қалып - тасуына, анықтап айтқанда, генети - калық кодына (ДНҚ) әсер ететініне қатты сенген. Олай болса, адамзат пен ... ... ... ... анық ... 20 ... пен ... мойыннан екі то - быққа дейінгі 13 буын - жоғарыда аталған уақыт тербе - лісінің галак - тикалық тұрақты өлшемі - ... ... ... ... ма? Осы ... ... бұл тұрақты өлшемнің тасбақа арқа қабыршығындағы 13 бунақ пен сол ... - ... етек ... жай - ... 20 сақинадан анық көрініп тұрғанын дәлелге алады.
Мына қызықты қараңыз. Әлгіндегі Хосе Аргуэльес жасаған 13 ... ... ... биоритмге, яғни 13:20-ға қаншалықты сәйкестігі барлығын қарар болсақ, мынадай шындық алдымыздан шығады. Мы - ... Ай бір ... ... 13 рет ... шығады екен. Тағы бір мысал. 2007 жылғы сәуірдің 25-інде бір топ астроном Күн жүйесінің сыртынан Жерден 200 триллион шақырым қашық - ... ... ... ... және бір планетаны табады. Әлгі планетаның орби - тасы сөне бастаған басқа Күннің орбита - сына жақындау ... ... ... ... одан шама - мен бес есе ... әлгі ... өзінің Күнін 13 күнде бір рет айналып өтеді екен. Демек, галактикалық уақыт тербелісінің тұрақты өлшемінің 13-пен байланысты екенін La Sіlla атты ... ... ... - вато - рияның телескобы - ның көмегімен ... әлгі ... да ... алады. Мұндай кереметті кім көрген!
Осы жерде жоғарыда айтылған Цолькин күнтізбесіне бір қайырылып қараудың реті келіп тұр. Ол ... ... ... ... яки ... ... - ... негіз - делген. Ені - 13, тігі 20 ұядан (13х20) ... тік төрт ... ... бұл күнтізбенің сырын Хосе Аргуэльес жақсы біледі. Сондықтан да ол мұны өзі құрастырған 13 ... ... мен өзі ... ... Заңына тұғыр етіп алыпты. Сол күнтізбенің графи - калық кестесіне жіті қараған кісі әлгі 260 ... ... ... орна - лас - ... аңғарады. Ол 1-ден 260-қа дейін бірінің соңынан бірі қуалап ор - налас - ... ... ... төрт - ... - ты кестенің енін емес, бойын қуалай, жоғарғы сол жақтағы бұрыш - тан ... ... ... ... ... ... 1-ден 13-ке ... барып, ары қарай тағы да 1-ден 13-ке дейін синусоида ... ... ... ... жоғары) бағанадан бағанаға ауысып тұрады. Сөйтіп, соңғы 13 кестенің төменгі оң жақ бұры - шын - дағы 260-шы ұяға ... ... Ал ... сол ... төмен - гі ұясы мен жоғарғы оң жақ бұрышын - дағы ұя 7 санының үлесінде. Бұл ... ... ... ... ... - сінде тайға таңба басқан - дай ... ... ... үңіл - ген адам ... басқа да матема - тикалық заңды - лықтар бар екенін байқайды.
Майялардың Цолькин күнтіз - бе - ... ... ... бірі - 28. Ол ... ... - ... ... ол 260 күндік күнтізбенің ішінде тұр. Ал Цолькин - сегіз қырлы, бір ... ... ... ... бұл Ана мен Ана ... өсіп ... эмбрион-нәрестенің күнтізбесі көрінеді. Бұған дәлел, екіқабат әйелдің айлығы тоқтаған сәттен бастап, ... ... ... ... 260 ... тең. Аяғы ауыр әйел ... қазақ айтатын "тоғыз ай, тоғыз күн көтеріп тапты" деген ... ... осы ... ... ... тоғыз айды Хосе Аргуэл - льестің 13 айлық күнтізбесіндегі 28 күнмен қарастырсақ, оған және тоғыз күнді қоссақ (9х28 +9), ... 261 күн ... ... Мұндағы артық кеткен 1 күнді Ана құрсағында 260 күн бойы пісіп-жетілген нәрестенің толғақ келген ... ... ... ... ... ... білдіреді. Бұл тұрғыдан қарағанда, халық айтатын "тоғыз ай, тоғыз күннің" Григорий күнтізбесіндегі ұзынды-қысқалы 12 айға ешқандай қатысы жоқ. ... ... ... ... ... орта ... 30 күннен тұратын тоғыз ай мен тоғыз күн 279 күнге тең. ... ... тегі ... Алтайдан шығатын ежелгі майя тайпасының күнтізбесі мен түркі халықтары күн санауының арасында нақты ұқсастықтар бар екені айқындала түседі. Бұған қоса қыз ... ... "13-те отау ... мен "13 - ... жас" деген біздің ұғымның осыған тікелей қатысы барлығы осы жерден нақтылы көрініс береді. Сондай-ақ әйел ... тән ай ... бір рет, ... 13 рет қайталанатын физио - логиялық үдерістің қазақ тілінде "ай - лық" деп аталуы да тектен-тек емес сияқты. Ха - лық ... ... ... бай - ла - нысты екенін де жақсы білген. Бүгінде ғылым дәлелдегендей, баланың Ана құрса - ғына ... ... оның ... ... ... ... Ана біткеннің толғағы көп жағдайда Ай толған кезге дөп келетіні адам - заттың бүкіл Галакти - ... ... ... ... ... ырғағымен тіке байланыста екенін тағы бір мәрте нақтылай түседі.
Америкалық ғалым айтқандай, Галак - тикалық тұрақты өлшем жиілігінің 13:20 ... ... ... ... ... да ... Мысалы, Үркер топ жұлдыз - дары жылдың белгілі бір мерзімінде көк - жиектен қылаң берген сәттен өз орбитасы ... күн ... баяу ... ... ... ... төбесіне жетеді. Сол тұстан ақырын төмен құлдырап, белгілі бір ... соң ... ... ... ... ... кетеді. Бұл құбылысты кезінде майялар жіті қада - ғалаған. Жәй ... қоя ... ... ... келесі рет көкжиектен қайта көтерілетін кезеңіне дейін 260 (13:20) күн ... одан ұзын ... ... 26 000 ... цикл ... дәл есептеп қойған. Бұл - Үркер топ жұлдыз - дары цикл - дары ... ... ... ... бағынышты екеніне тағы бір дәлел. Мұны ерлі-зайыпты орыс зерттеушілері Зималар дерек - тері де ... ... ... осы 13, 28, 260 ... ... ... ... болжамдар мен тұжырымдар бұдан әлде - қайда көп. Оны осы бір мақаланың қауа - ша - ғына ... беру әсте ... ... Бұл ... осы құбылыстар мен табиғи заңды - лықтарды өз өркениетінің ... ... майя ... ... ... ләзім. Ендеше, осы леппен бұл жолғы әңгімемізді аяқ - тағымыз келіп ... ... орын ... ... ... ... бүгінде ел арасында гулеп тұр. Алайда бұл осы тақырыптағы үрейлі болжамдардың басы да, аяғы да ... ... ... ... шеңберінде Күннің тұтылуы, ғаламшарымыздың жанынан комета ұшып өтуі сияқты әрбір ... ... ... жаңа ... ... ... болумен келеді. Сол сияқты Нострадамус, Джеймс Хансен және ... ... ... жөніндегі көріпкелдіктері де көпшіліктің есінде. Дегенмен ең қызу пікірталас майя болжамы төңірегінде өрбіп отыр. Ендеше осынау ең ежелгі ... ... ... ... та - ны - ... ... неде? Алдағы жылы адамзатқа, шынымен де, айтарлықтай қауіп төніп тұр ма?
Деректерге ... ... ... қалған өте мәнді ақпарат григориан күнтізбесіне сәйкестендіріп есептегенде, біздің заманымыздан 3114 жыл бұрын 13 тамызда таңбаланған екен. Онда: ... ... ... Ұзақ ... аралығы үшін майялар пайдаланған. Есептің бұл жүйесі әрқайсысы 5200 жылдан тұратын 13 бөлікті циклдарға бөлінген. Әр циклдық уақыт ... жаңа ... ... Яғни майя ... сәйкес, 2012 жылы 21 желтоқсанда қайтадан 13.0.0.0.0. мәніне ... ... ... осы ... ... төңірегінде пікір таластыруда. Біреулері десе, енді біреулері дейді. Сондай-ақ басты мәселе - дегенге ... бұл ... ... ... бір ұлы циклдың аяқталып, жаңа уақыт циклының басталар кезі ғана шығар? Бәлкім дәл сол сәттен ... ... ... күрт ... болар? Бұл ретте ғалымдар жыл қайырудың заманауи жүйесіне сәйкес тиісті зерттеу - лер жүргізе отырып, майя күнтізбесін қай - та ... ... ... ай - тар - лық - тай ... ... қол жет - кіз - ген. ... айтқанда, майя күн - тіз - бесі бойын - ша, 2012 ... 21 жел - тоқ - са - нын - да Жер ... ... ... ... ... мысалы, тап осы күні деп аталатын ұзақ кезең тәмамдалады. Майя хронологиясы жаңа дәуірдің 3114 жылы 12 ... ... 2012 жылы 21 ... ... ... Ал де - ген сұраққа ғалымдардың шын - дыққа сай дәйекті жауап таба алмай отыр - ғаны тағы рас. ... де ... өр - ке - ниет ... зерттеуші мамандардың бір тобы деген көзқа - расты ұста - ... Ал ... ... келе жат - ... ... ойға ... деп ... - тенеді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта келе майя өркениетінің кезеңдерің көрсетіп өтсек:
І. Классикалыққа дейінгі ерте кезең (шамамен б.з.б. 2000-900 жылдар)
Майя ... ерте ... ... дейін кейбір аудандарда қоныстанулар мен жерлерді бөлісу қалыптасады. Майяның ... ... ... б.з.б. 2-ші мыңжылдықта Куэйо қаласында салынған ... ... ... Осы жерден Майя тайпасы солтүстіккен Мексика шығанағына дейін қоныс аудара бастайды. Б.з.б. 1100 жылы Копан қаласында аң аулаушылар қоныстана ... ... ... ерте ... майя өркениетінің ескі қалаларының бірі - Ламаней қаласы ... ... ... 1000 жылы ... ... ... қаланады.
ІІ. Классикалыққа дейінгі орта кезең (шамамен б.з.б. 899-400 жылдар)
Классикалыққа дейінгі орта кезеңде ... ... ... одан әрі дами ... ... арасында сауда-саттық жоғары қарқынмен дамиды. Шамамен б.з.б. 500 жылы Мексика шығанағының жағасында ең алғаш ... мен ... ... ... ... Майялықтардың ең алғашқы ірі қалаларына Эль-Мирадор(ең үлкен белгілі пирамидасы бар биіктігі 72 м) және қазіргі Гватемаланың аумағында орналасқан Накбе ... ... ... ... 700 жылы Мезоамерикада жазу пайда болады.
III.Классикалықтан бұрынғы ... ... ... ... ... б.з.б. 400 жылдары майялықтардың жайма-шуақ күнтізбесінде күннің бейнесі таста қашалған. Майялықтар хан және ... ... ... иерархиялық қоғамның идеясын қабылдаған. Теотиуакан қаласының қалануы осы ... ... ... ... бірнеше жүздеген жылдар бойы мәдениеті жоғары болған, сонымен қатар Мезамериканың сауда және діни ... бола ... ... аймағына және барлық өркениетіне ықпалын тигізген.
IV. Ерте классикалық кезең( шамамен б.з 250-600 ... ... 292 жылы ... ... ... өз билігін жүргізеді. Шамамен 500 жылы Тикаль аса күшейе түседі, Теотиуакан тұрғындары сол жерде қоныстанып, ... ... ... шалу ... 562 жылы Калакмуль және Тикаль қалаларының арасында соғыс пайда болып, нәтижесінде Калакмульдің билеушісі Тикальдің ... ... ... ... оны ... ... ... кезең (шамамен б.з. 600-900 жылдар)
Классикалық кезеңде майя өркениетінің құрамында белгілі бір аумағы қалыптасқан ... мен ... ... ... және ... әрбіреуінде өз билеушісі болады. Барлық Юкатан аумағына тараған майялықтардың мәдениеті гүлдейді, сонымен қатар осы кезде Чичен-Ица, ... және Коба ... ... ... ... ... ... деп аталатын жолдармен біріктіріледі. Майялықтардың қалаларында 1000-нан астам тұрғын өмір сүрді және ол Орталық ... ... ... салыстырғанда әлдеқайда жоғары болды.
VI.Постклаccикалық ... ... ... жылдар)
Шамамен 900 жылы майя тайпалары Тикаль қаласынан көшіп кетеді. Солтүстік Юкатанның қалалары дамып келе ... ... ... ... құлдырайды. Шамамен 1050 жылы Чичен-Ица қаласы құлдырайды. 1263 жылы Юкатанның басты орталығына айналған Майяпан қаласы қаланады. ... 1441 жылы ... ... ... және 1461 жылы ... ол ... ... кетеді.
VII.Отаршылдық кезең(б.з.1521-1821 жылдар)
1517 жылы Юкатанда ... де ... ... ... пайда болды. Испандықтар майялықтарға бұрын белгісіз ... ... ... таратады. 1528 жылы Франсисконың де Монтехоның бастауымен отаршылдар солтүстік Юкатанға жорықтарын бастайды. Алайда географиялық және саяси ... ... ... бұл ... ... жаулап алу үшін шамамен 170 жыл уақыт кетеді. 1697 жылы майялықтардың соңғы тәуелсіз қаласы - Тайясаль испандықтарға бағынуға ... ... ... майя тайпасы қай елдің құрамына енеді?
Майялардың ... саны 6,1 млн ... ... бар. ... ... ... - ка - да өмір ... Олар өздерінің ана тілін - де сөйлейді. Бірақ көпшілігі, әсіресе жас - тар ... ... ... ... айтылады. Ежелгі майя өркениетінің ұрпақтары әйгілі күнтізбесін өте ертеде жасаған. Колумб Американы ашқанға дейін құрастырылған ... ... бір ... ғана ... ... елде өмір ... ... Мек - сиканы мекендейтін тайпа өкілдері аталған елдің ... ... ... ... және ... ... ... 600 мың майялық Белиз елінде тұрады. Сонымен қатар Гондураспен Сальвадорда да ... ... Бір ... 12 млн ... бар ... хал - ... тек жартысы өзін майялықпын деп есептейді. Майялықтардың дені өрке - ниетті мемлекеттерде тұратындықтан, кө - не ... ... ... деп айту ... ... жұмысымызды аяқтай отырып, майя халқы ежелгі ұлы ... ... ... еш ... айта аламыз. Және де осы халықты алдағы уақытта жарқын болашақ күтіп тұр деп үміттенеміз.
Зерттеу жұмыстарының қорытындысы
Сауалнама сұрақтары: ... ... ... ... өркениеті аңыз ба, ақиқиат па?
3.Қазіргі ... Майя ... ... не ... ... ... ... ... АМУ
тарих факультетінің студенті
Мәмбетова Гүлдана
1-сурет. Майя тайпасы мекендеген аймақтар
2-сурет. Гватемала джунглиі
3-сурет. Ертедегі майялықтардың ... ... ...
құрбандық шалуы ... ... ... Чичен-Ица қаласы
6-сурет. Майя тайпасының алтын тақташасы
7-сурет. Майя ... ... ... жазуы ... ... ... Майя ... ... ... деректер тізімі:
1.Веретенникова А. М. Города майя и ацтеков. -- М.: ... ... В. ... ... Загадки погибшей цивилизации; Забытые города майя; Города-государства майя
3.Джилберт Э., Коттерелл M. ... ... К. ... ... Загадка индейцев доколумбовой эпохи
5.Ко, Майкл. Майя. Исчезнувшая цивилизация: легенды и факты. -- М.: ... ... В. А. ... ... ... -- М.: Молодая Гвардия, 1969. Серия
7.Рус, Альберто. Народ ... -- М.: ... ... ... ... культуры Месоамерики
9.Спенс, Льюис Мифы инков и майя / Пер. с англ. Л. А. Карповой. -- М.: ... 2005. ISBN ... ... ... индейских пирамид. -- М.: Прогресс, 1982. Книга написана в конце 60-х годов XX века и частично устарела.
11.Талах В. М. ... в ... ... Майя ... ... Мифы ... и майя / Пер. с англ. К. ... -- М.: ... 2005. -- 112 с.: ил., ... 3000 ... ... мир майя / Пер. с ... Н. ... -- М.: ТЕРРА, 3-37 1997. -- 168 с.: ил.
14. "Қазақстан": ... ... ... Ә. ... - Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN ...

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Бизнес аңыздары"7 бет
"Бизнес аңыздары" (әлемнің бай адамдары)7 бет
1932 жыл ашаршылық ақиқатын ашатын кез келді9 бет
1986 жылғы желтоқсан. Аңыз бен шындық15 бет
«бизнес аңыздары (әлемнің бай адамдары)». "Генри Форд"4 бет
«бизнес аңыздары. говард шульц»3 бет
Абайдың ақиқат әлемі4 бет
Айбек Қалмағамбетов. Жоғалған қыз туралы аңыз12 бет
Асан Қайғы туралы аңыздар32 бет
Ахмет Иүгінеки. Ақиқат сыйы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь