Түрік қағанатының қоғамдық - саяси құрылысы

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3.5 бет

I . тарау Түрік қағанатының қоғамдық . саяси құрылысы.
1.1 Түркі халықтарының жазбаша ескерткіші ... ... ... ... ... 6.9 бет
1.2 Түрік қағанатының құрылуы және территориясы ... 9.18 бет
1.3 Көне түрік қағандығының мемлекеттік басқару және құқықтық жүйесі...18.27 бет.

II . тарау Түрік қағанатының саяси тарихы
2.1. Түрік қағанатының эфталиттерді талқандауы ... ... ..27.31 бет
2.2. Түрік қағандығының Византиямен соғысы ... ... ... ..31.35 бет
2.3. Түріктердің Иранға жорығы. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 35.41 бет
2. 4 Түрік империясының құлдырауы және құлауы ... .41.46 бет
2.5 Батыс және Шығыс Түрік қағандығы ... ... ... ... ... ... 46.53 бет

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 54.56 бет

Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .57.60 бет
Кіріспе
Тақырыптың көкейтестілігі. Ежелгі түріктер қысқа уақыт ішінде әлемдік дәрежедегі мемлекет құрып, сол уақыттағы әлемдік тарих сахнасындағы ең ірі мемлекеттермен байланыс орнатып, тіпті олардың кейбіреулерін кіріптар қылып қойды. Түрік державасының геосаяси орнының өзін “Түркі мемлекетінің құрылыуы бүкіл адамзат тарихында белгілі бір дәрежеде бетбұрыс кезең болды өйткені сол кезге дейін орта теңіз мәдениеті мен Қиыр Шығыс мәдениеті, бір – бірінің дүниеде бар екенін білсе де, басы қосылмаған еді” – деп Лев Гумилев дәл анықтап көрсеткендей, Түркі қағанатының басқа мемлекеттермен қарым – қатынасындағы Батыс пен Шығыс арасындағы транзиттік функциясы мықты болды. Өз кезегінде Түркі қағанатының саяси дамуы көрші мемлекеттермен тайпаларға ықпал етіп, әлсіздерін өздеріне бағындырып отырды.
Түркі әлемінің тарихтың қай белесінде де сан түрлі мәдениеттер мен діндердің өзара тығыз алыс берісі, барыс – келісі белсенді жүріп жатты. Сан қилы мәдени дәстүрлер мен сыртқы қарым – қатынастардың нәтижесінде көшпелі қоғамдардың дәстүрлі құрылымдық негізі трансформацияға түсті, мұның өзі бұл ұлттар мен ұлыстардың тарихи дамуының сипатына, мазмұнына және ерекшелігіне әсер етпей қойған жоқ. Осындай көкейкесті мәселелер теориялық, ғылымдық және практикалық маңыздылығын арттыра түсетіні анық.
Мәселенің өңделуі. Диплом жұмысының негізінен VI ғасырдың ортасы – VIII ғасырдың басындағы Көне түрік империясының саяси тарихы, саяси - құқықтық қатынасы, сонымен қатар Түркі қағанаттырының қоғамдық – саяси құрылысы, басқару жүйесі зерттеліп, Түркі империясының эфталиттерге, Византияға, Иарнға жүргізген жорықтары мен қатар империяның сыртқы қарым – қатынасы жеткізіледі.
Түркі державасының геосаяси орнынын анықтап, басқа мемлекеттермен қарым – қатынасындағы Батыс пен Шығыс арасынадағы транзиттік функциясы атап көрсетіледі. Уақыт өткен сайын тарих зерттеліп, зерделеніп, жаңа деректермен толықтырылып тұрады. Сондықтан да дерек көздері жаңа өзгерістерге лайықты еңбектерден алынды. Көне түркілердің тарих сахнасындағы орны мен маңызы туралы мәселелер Президентіміз Н.Назарбаевтың «Тарих толқынында» атты кітабы, И.Тасмағамбетовтың Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің 10 жылдығына арналған «Байырғы түркі мәдениеті: жазба ескерткіштер» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференцияда оқыған «Елдік пен ерліктің ерекше ескерткіші» деген тақырыптағы баяндамасында жан-жақты талдаулар жасалып, сындарлы ойлар айтылған. Алып мемлекеттің құрылуы және территориясы туралы Л.Гумилевтің «Көне түріктері», Қ.Салғариннің «Түріктер, жужандар», С.Г.Кляшторный мен Т.И.Сұлтановтың «Казахстан: летопись трех тысячелетии» атты еңбектерінен алынып сараланды. Түрік қағанатының саяси тарихы, яғни көрші мемлекеттер мен қарым-қатынасы, Иранға жорығы, Византиямен соғысы К.Аманжоловтың «Түркі халықтарының тарихы», Х.Абдрахманның «Түркілер тарихы мен тағдыры», А.Н.Шмидтің «Орта Азия мен Иран тарихы жөніндегі материалдар» атты еңбектері дерек көзі ретінде қолданылды. Сондай-ақ көне түркі империясына қатысты зерттеулер мен толғамдар баспасөз деректерінен алынды.
Дипломдық жұмыстың мақсаты. Көне Түркі мемлекеттерінің құрылуы бүкіл адамзат тарихында белгілі бір кезеңде бетбұрыс дәуірі болды. Жұмыстың мақсаты көне Түркі империясы мен Екінші Түрік империясының саяси тарихын зерттеп, далалық империяның ел басқарудағы, сыртқы қарым – қатынасындағы ерекшеліктері қаралды. Түркі империясының сыртқы қарым – қатынастарын зерттей отырып, геосаяси орнын анықтау, сонымен қатар көне түркі қағанатының саяси тарихын жан – жақты қарастыру. Жалпы диплом жұмысы оқиға соңынан түсіп, түрколог ғалымдардың көне түркі империясының саяси тарихына қатысты қос мағыналы және қарама – қарсы түсініктерін сараптай отырып, шынай баға беру болып табылады.
Зерттеу деректері. Ғалымдардың, тарихшылардың ғылыми еңбектері, жеке зерттеулері мен монографиялары, ғылыми көпшілік еңбектер, қоғамдық –саяси, ғылыми- көпшілік және арнайы басылымдар сондай – ақ интернет пен оқу әдістемелік және басқа да құжаттар болып табылады.
Зерттеу әдістері. Зерттеудің мақсат-міндеттеріне сәйкес ғылыми-танымдық әдістер қолданылды: тарихи, салыстырмалы түсіндіру және т.б.
Тәжірибелік құндылығы. Дилом жұмысының маңызы, оның тың мәліметтері мен ой тұжырымдары жаңаша көзқарасты қалыптастыруға себебін тигізеді және студенттер үшін білімділік қажеттіліктерін ары қарай дамытады. Осы жұмыстағы ой – тұжырымдар тарихи айғақтар және пайымдаулар ежелгі “ Қазақстан тарихы” пәндерін оқытуда қажетті дерек болып табылады.
Зертеу міндеті. Көне түркі империясының саяси тарихына қатысты мәселелерді ашып көрсету.
Зерттеу объектісі. «Өткенді білмей, қазіргінің мәнін және болашақтың мақсатын түсіну мүмкін емес» -деп М.Горький айтып кеткендей бүгінгі таңдағы түркі халықтарының түп-тамыры болып табылаты көне түркі қағанатының саяси тарихы негізгі зерттеу объектісі болып табылады.
Жұмыстың байқап көрілуі. Дипломдық жұмыс “ Қазақстан тарихы” пәнінің семинар сабағынада талқыланды және негізгі нәтижелері жаратылыстану, техникалық, әлеуметтік – гуманитарлық және географиялық, т.б. ғылымдар бойынша VIII - IX студенттердің ғылыми конференциясында баянадалды.
Дипломдық жұмыстың құрылымы. Дипломдық жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан тұрады. Кіріспеде зерттеу тақырыбының көкейкестілігі, мақсаты мен міндеттері, методологиялық негізі дәйектелген. Жұмыстың бірінші тарауы, “ Түркі қағанатының қоғамдық саяси құрылысы” деп аталады. Бұл жерде көне түркі қағандығының құрылуы, террториясы, мемлекеттік басқару және құқықтық жүйесі қарастырылады. Далалық империяның ел басқару жүйесіндегі, әскери қүрылымындағы ерекшеліктері толық көрсетіледі.
Жұмыстың келесі екінші тарауы “ Түркі қағанатының саяси тарихы” деп аталады. Бұл жерде түрік қағанатының сыртқы қарым –қатынасы қарастырылып, ежелгі түріктердің қысқа уақыт ішіндегі әлемдік дәрежедегі, сол уақыттағы әлемдік тарих сахнасындағы ең ірі мемлекеттермен байланыс орнатып, қағанаттың сыртқы қарым – қатынасында дүние жүзілік саяси процестерге белсенді қатысқаны көрсетіледі.
Қорытындысында империяның әлемдік империялар дәрежесінде болған ірі мемлекет екенін қарастыра отырып, қазіргі таңдағы түркітану ғылымындағы көзқарастар мен ой – тұжырымдар баяндалады.
Қолданылған әдебиеттер:
1. Амажолов К.Р. Түркі халықтарының тарихы. 1- кітап. (Көне дәуірден біздің заманымыздың XIV ғасырына дейінгі кезең). – Алматы: “Білім”, 2002.
2. Кляшторный С.Г. Древнетюркские рунические памятники как источник по историй Средней Азий. М., 1964
3. Бернштам А. Н. Социольно – экономический строй Орхоно – Енисейских (VI – VIIвв). Москва, 1946.
4. Малов С.Е. Памятники древнетюркской писменности. Тексты и исследовнаия. Москва – Ленинград.1951. 408-бет
5. Гумилев Л.Н. Көне түріктер. Алматы. “Білім”, 1994. 4-бет.
6. Аманжолов К.Р. Түркі халқының түп тамыры (тарихи – этнографиялық шолу). // Қазақ тарихы. 1993. №1. 47 –бет.
7. Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. 5 томдық. 1-том. Алматы. 2001. 296 –бет.
8. Бичурин Н.Я. Собрание сведений о народах, обитавших в древние времена. Том 1., М-Л., 1950. С 228
9. Цэнь Чжун – Мянь. Туцзюе цзиши ( Түріктердің жиынтық тарихы), 500- бет
10. Гумилев Л.Н. Көне түріктер. Алматы. “Білім”, 1994.
27- бет.
11. Салғарин Қ. Түріктер, жужандар. – Алматы, 1999. 42 бет
12. Ақышев К. Қазақ мемлекеті: қайнар көзі, дамуы кезеңдері, тұрақтануы. // Қазақ тарихы. 1995. № 2. 31 бет
13. Кляшторный С.Г.., Султанов Т.И. Казахстан: летопись трех тысячелетии. - Алматы: “Рауан”,1992. С 85-86
14. Гумилев Л. Н. Көне түріктер. Алматы. “Білім”, 1994. 44 бет Мыңжан Н. Қазақтың қысқаша тарихы. – Алматы: “Жалын”, 1994.
15. Құлахметова Л. Көне түркі жазба ескерткіштеріндегі байырғы түркілердің ел басқару жүйесі. // Қазақстан тарихы. 2003 № 5. 37бет
16. История государства и права Казахской ССР. Часть I - Алматы: 1982. 18- бет.
17. Кляшторный С.Г.., Султанов Т.И. Казахстан: летопись трех тысячелетии. - Алматы: “Рауан”,1992.
18. Сартқожаұлы Қ. Орхон мұралары: тарихнамалық – деректанулық талдау. – Астана, 2003. 51 бет
19. Маймақов Ғ. Қазақстан Республикасының саяси – құқықтық тарихы. – Алматы: “Ғылым”. 2000. 19 бет.
20. Салғараұлы Қ. Түркі қағанаты жөнінде бірер сөз // Ақиқат. 2006. №1 13- 17бет
21. Зуев Ю.А. Ранние тюрки: очерки историй и идеологий – Алматы, 2002. 118 бет.
22. Гумилев Л.Н. Көне түріктер. Алматы. “Білім”, 1994. 39 бет.
23. Ақышев К. Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. Алматы.1994. 102 бет
24. Хазанов А.М. Кочевники и внешний мир ( издание третье, допалненное). – алматы, 2000. С 268
25. Пигулевская Н. В. Византия дипломатиясы және жібекпен сауда жасау. М- Л., 1947. 317 бет.
26. Шмидт А.Н. Орта Азия мен Иран тарихы жөніндегі материалдар, “шығыстану институтының ғылыми жазбалары”, XVI том, 1961.
27. Бартольд В.В. Иранды тарихи- географиялық шолу,
СПб., 1918.
28. Гумилев Л.Н. Көне түріктер. Алматы. “Білім”, 1994.
118- бет.
29. Аманжолов К.Р. Түркі халықтарының тарихы. 1- кітап. (Көне дәуірден біздің заманымыздың XIV ғасырына дейінгі кезең). – Алматы: “Білім”, 2002.
30. Бизақов С. Түркі әлемі. – Алматы, 1998. 69 –бет
31. Бердібай Р Байқалдан Балқанға дейін. – Алматы, 1996. 114 бет.
32. Абдрахман Х. Түркілер тарихы мен тағдыры. – Алматы, 2002. 5 - бет.
33. Кляшторный С.Г.., Султанов Т.И. Казахстан: летопись трех тысячелетии. - Алматы: “Рауан”, 1992. С 94-96
31. Бернштам А. Н. Социольно – экономический строй Орхоно – Енисейских (VI – VIIвв). Москва, 1946.
32. Кляшторный С.Г.., Султанов Т.И. Казахстан: летопись трех тысячелетии. - Алматы: “Рауан”, 1992. С 97-98
33. Кляшторный С.Г.., Султанов Т.И. Казахстан: летопись трех тысячелетии. - Алматы: “Рауан”, 1992. С 32-33
34. Малов С.Е. Памятники древнетюркской писменности. Тексты и исследовония. Москва – Ленинград.1951. 408-бет.
35. Байбатша Ә Қазақ даласының ежелгі тарихы. – Алматы, 1998. 59 бет.
36. Мыңжан Н. Қазақтың қысқаша тарихы. Алматы. 1996. 44 –бет
37. Тасмағамбетов И. Елдік пен ерліктің ерекше ескерткіші. // Егемен Қазақстан. 2001. 19 мамыр. 3-бет.
38. Назарбаев Н.Ә. Тарих толқында. Алматы. 1999. 101-бет.
        
        Мазмұны
Кіріспе…………………………………………………………….........3-5 бет
I – тарау Түрік қағанатының қоғамдық - саяси құрылысы.
1. Түркі халықтарының жазбаша ескерткіші.................... 6-9 бет
2. Түрік қағанатының ... және ... ... Көне ... ... ... ... және құқықтық
жүйесі..........................................................18-27
бет.
II – тарау Түрік қағанатының саяси ... ... ... эфталиттерді талқандауы..........27-31 бет
2. Түрік қағандығының Византиямен соғысы..............31-35 бет
2.3. ... ... ... ... ... ... 4 Түрік империясының құлдырауы және құлауы.....41-46 бет
5. Батыс және Шығыс Түрік ... ... 54-56 ... ... көкейтестілігі. Ежелгі түріктер қысқа уақыт ішінде әлемдік
дәрежедегі мемлекет құрып, сол уақыттағы әлемдік тарих сахнасындағы ең ірі
мемлекеттермен ... ... ... ... ... кіріптар
қылып қойды. Түрік державасының геосаяси орнының өзін ... ... ... ... ... белгілі бір дәрежеде бетбұрыс кезең болды
өйткені сол кезге дейін орта теңіз мәдениеті мен Қиыр Шығыс ... ... ... ... бар екенін білсе де, басы қосылмаған еді” – деп ... дәл ... ... ... ... ... мемлекеттермен
қарым – қатынасындағы Батыс пен Шығыс ... ... ... мықты
болды. Өз кезегінде Түркі қағанатының саяси дамуы көрші мемлекеттермен
тайпаларға ... ... ... ... бағындырып отырды.
Түркі әлемінің тарихтың қай белесінде де сан түрлі мәдениеттер мен
діндердің өзара ... алыс ... ... – келісі белсенді жүріп жатты. Сан
қилы мәдени ... мен ... ...... ... ... дәстүрлі құрылымдық негізі трансформацияға түсті, мұның өзі бұл
ұлттар мен ... ... ... ... ... және ... ... қойған жоқ. Осындай көкейкесті мәселелер теориялық, ғылымдық
және практикалық маңыздылығын арттыра ... ... ... ... ... ... VI ... ортасы –
VIII ғасырдың басындағы Көне түрік империясының саяси тарихы, саяси ... ... ... ... Түркі қағанаттырының қоғамдық – саяси
құрылысы, басқару ... ... ... империясының эфталиттерге,
Византияға, Иарнға жүргізген жорықтары мен қатар империяның сыртқы қарым –
қатынасы ... ... ... ... ... ... ... – қатынасындағы Батыс пен Шығыс арасынадағы транзиттік функциясы атап
көрсетіледі. ... ... ... ... ... ... жаңа
деректермен толықтырылып тұрады. Сондықтан да дерек ... ... ... ... ... Көне ... ... орны мен маңызы туралы мәселелер Президентіміз ... ... атты ... ... ... ... 10 ... арналған «Байырғы түркі мәдениеті: жазба
ескерткіштер» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференцияда оқыған ... ... ... ескерткіші» деген тақырыптағы баяндамасында жан-жақты
талдаулар жасалып, сындарлы ойлар айтылған. Алып мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... «Түріктер,
жужандар», С.Г.Кляшторный мен Т.И.Сұлтановтың «Казахстан: ... ... атты ... ... ... Түрік қағанатының саяси
тарихы, яғни көрші мемлекеттер мен ... ... ... ... ... «Түркі халықтарының тарихы»,
Х.Абдрахманның «Түркілер тарихы мен тағдыры», ... ... Азия ... тарихы жөніндегі материалдар» атты еңбектері дерек көзі ... ... көне ... ... ... ... ... баспасөз деректерінен алынды.
Дипломдық жұмыстың мақсаты. Көне Түркі мемлекеттерінің құрылуы бүкіл
адамзат ... ... бір ... бетбұрыс дәуірі болды. Жұмыстың
мақсаты көне Түркі империясы мен Екінші Түрік империясының ... ... ... империяның ел басқарудағы, сыртқы қарым – қатынасындағы
ерекшеліктері ... ... ... ... ... – қатынастарын
зерттей отырып, ... ... ... сонымен қатар көне түркі
қағанатының саяси тарихын жан – жақты қарастыру. Жалпы диплом ... ... ... ... ғалымдардың көне түркі империясының саяси тарихына
қатысты қос мағыналы және ...... ... ... ... баға беру ... табылады.
Зерттеу деректері. Ғалымдардың, тарихшылардың ғылыми еңбектері, жеке
зерттеулері мен монографиялары, ғылыми көпшілік еңбектер, қоғамдық –саяси,
ғылыми- ... және ... ... ... – ақ ... пен оқу
әдістемелік және басқа да құжаттар болып табылады.
Зерттеу әдістері. Зерттеудің ... ... ... ... ... ... салыстырмалы түсіндіру және т.б.
Тәжірибелік құндылығы. Дилом жұмысының маңызы, оның тың мәліметтері
мен ой тұжырымдары жаңаша көзқарасты қалыптастыруға ... ... ... үшін білімділік қажеттіліктерін ары қарай ... ... ой – ... ... ... және ... ...
Қазақстан тарихы” пәндерін оқытуда қажетті дерек болып табылады.
Зертеу міндеті. Көне түркі империясының саяси ... ... ашып ... объектісі. «Өткенді білмей, қазіргінің мәнін және болашақтың
мақсатын түсіну мүмкін емес» -деп М.Горький айтып кеткендей бүгінгі таңдағы
түркі ... ... ... ... көне ... ... саяси
тарихы негізгі зерттеу объектісі болып табылады.
Жұмыстың байқап көрілуі. ... ...... ... ... ... талқыланды және негізгі ... ... ...... және ... ... бойынша VIII - IX студенттердің ғылыми конференциясында
баянадалды.
Дипломдық жұмыстың құрылымы. Дипломдық жұмыс ... екі ... ... ... ... ... ... мақсаты
мен міндеттері, методологиялық негізі дәйектелген. Жұмыстың бірінші тарауы,
... ... ... ... ... деп ... Бұл жерде көне
түркі қағандығының құрылуы, террториясы, мемлекеттік басқару және құқықтық
жүйесі қарастырылады. Далалық империяның ел ... ... ... ... ... ... келесі екінші тарауы “ Түркі қағанатының саяси тарихы” деп
аталады. Бұл жерде түрік ... ... ... ... ... ... ... уақыт ішіндегі әлемдік дәрежедегі, сол уақыттағы
әлемдік тарих ... ең ірі ... ... орнатып,
қағанаттың сыртқы қарым – қатынасында дүние жүзілік саяси процестерге
белсенді қатысқаны ... ... ... ... дәрежесінде болған ірі
мемлекет екенін қарастыра отырып, қазіргі ... ... ... мен ой – тұжырымдар баяндалады.
I – Тарау.
Түркі ... ...... ... ... ... ... ескерткіші.
Еуразия құрлығының ұлы даласын мекен еткен ... ... ... ... ... айналғаны қашан.
Тарихи түркология саласында көптеген деректер бар.Олар халқымыхдың ұлы
қазынасының санаттарына жатады. Атап ... ... ... ... және ... ... деректер. Әрқайсысының
тарихымызда өзіндік ерекше орны бар. Руникалық ... - ... төл ... ... ... ... ... әлеуметтік
– экономикалық және мәдени дамуына қатысты теңдесі жоқ мәлімет ... ... Бұл ... ... ... қаншалықты дамығанын білдіретін
көрсеткіш. Білге қаған, Күлтегін, Тоныкөк сияқты руникалық ... ... ... ... ескерткіштер қуатты империяның
бодлғанын айғақтайтын дерек.
Түркілердің тарихы VII – VIII ... ... ...... ... ... Ол ... – бір замандарда ... ... ... ... ... құлпытастағы жазулар.
Сондықтан олар Орхон – Енисей жазуы деп аталып кеткен Ескерткіштер VII –
VIII ... ... ... ... елі ... ... тасқа қашалған Білге қаған ( хан ), ... ... ... ... ... сияқты атақты адамдарға арнап ... ...... құлпытастарын алғаш Г. Спасский зерттесе, 1889
жылы орыс ғалымы Н. М. Ядоинцев Монғолия жерінен оның жаңа ... ... ... ... ... ... белгілі Дания ғалымы В.
Томсен оқып, 1893 неміс тіліне аударды. Академик В.В.Радлов ... ... ... 1894 жылы бұл ... ... орыс тіліне
аударды. [1 ]
Ескерткіш тестері Түркі қағандығы дәуірінде ... ... ... ... екі ... тас бетіне ойылып жазылған.
Бұл мұралар сол ежелгі дәуірдегі Еуразияның шетсіз – шексіз кең
даласын жайлаған түркі халықтарының ... ... - ... және ... ... мен өмір салтын жан – жақты сипаттап
көрсетеді. Сол тарихи кезеңнің тынысы, түркі ... ... ...
уақты оқиғалар, сол дәуірдің көрнекті ... ... ... белгілі бір белгілі бір дәрежеде баяндалған. Осы жағынан ...... ... ... ... ерекше кезге түсетіндері ‘’
Күлтегін’’ , ‘’Білге қаған’’ ( 785 ) және ‘’ ... ‘’ ( ... ... Бұл ... бірінші Түрік қағанатының 630 жыл күйреуімен ,
екінші Шығыс түркі қағанатының құрылуымен ... ... ... ... ...... Тоныкөк пен Күлтегін батырдың ерліктері
сөз ... атап ... ... ... ... ... мал
шаруашылығымен айналысқан көшпелі мемлекет. Ол рулық – тайпалық құрылымы
жағынан бодундар, (он- оқ ... ... ... ... ... ... әскери – тайпалық ақсүйектер, қара ... ... ... ... ... құрылымы жүйесі жағынан ел деп сипатталады.
Орхон – Енисей жазуларындағы басқа көңіл аударатын мәселе халық
... ... ... ... [2] ... олардың тағдыры
өздерімен көршілес елдермен және өз ... ... ... еді. Сол ... дәуірдегі түркі халықтарының тіршілігі әсте
жайбарақат емес – ті себебі, олар өздерінің алыс – жақын ... ... ... ... жанжалдасып, жауласып отырған. Ежелгі
Түркілер ат құлағында ойнаған жауынгер ел ... ... ... табу ... т.б ... алыс ... ... қарсы жорыққа
шығып, жиі соғысып ... ‘’ ... ... ... ... ... ... өткелсіз Ертіс өзенінен өтіп, түркештерге шабуыл
жасап, ... ... ... шадын өлтірдік’’ – дейді.
Үздіксіз жүргізілген соғыстар, сырттан болған шапқыншылық, ... ... ішкі ... мен тақ үшін ... ... берекесін кетіріп, қатты әлсіреткен. Оның нәтижесі туралы жырда: ‘’
Түркі халқы қырылды, әлсіреді, жойылды. ... ... ... ...... Бұл түркі халықтарының ішкі қайшылықтары ушығып, ел
басына қара бұлт төнген ... ... ... ... ... ... ... бел алды, олар түрік халықтарын бір ... ... ... ...... мен ... халық пен бектерді
өзара ұрыстырды, елде алауыздық пен сатқындық етек ... ... ... ... ... ... күйреп, ол патшалық құрушы қағанның
басын жалмаған. Жырда Бірінші түрік қағанатының күйреуі (630 ж) оның ... ... ... ... VI ғасырдың ортасында дүниеге келген Бірінші түрік
қағанатының құрылуы, ... мен ... осы жыр ... ... ( ... ж ) тұрғысынан алғанда атам ... ... ... ... ... Түркі қоғамы мен мемлекетінің қоғамдық – ... ... ... ... шындықтан ауытқымауға, нақтылы тарихи көзқарас
шеңберіне шықпауға ұмтылыс бары ... ... ... ... ... ... қатар достасу, алыс – беріс, сауда, т. б. Сияқты
қоғамдық – әлеуметтік, саяси ...... ... ... ... ... ... арнасына түсіп елдің экономикалық және саяси ... ... ... ... жырда: ‘’ Еліміз қайта ел болды, халқымыз
қайта халық болды’’ делінеді. [ 3 ]
Аталған ... тағы бір ... ... ел ... ... ... ... – кеңесшінің, бектер мен қара халықтың өзара
қарым – қатынасы орынды көтеріледі.Сондықтан ... ... ... мен ... ел ... деген халықтың көңіл – күйі, құрметі, т.б.
туралы көп айтылады. Қаған: ‘’ Түркі халқы үшін түн ... ...... ... қай дәуірде болсын, елді өз билігіне бағындыру,
көндіру үшін басшыға деген сенім, бедел қажет.
Орхон – Енисей жазуларына қарағанда, ... ... ... ...... ... ... қатынастарда
болғандығы, олар сол дәуір шеңберінде қарым – ... ... мен ... ... асыра білгендігі және оларды белгілі –
бір деңгейде ұстай білгендігі байқалады. [ 4 ] ... сол ... ең ... ... ... ... ... алатындығы айдан
анық. Оны біз Күлтегін ... ... ... ... ... түкпір –
түкпірінен көңіл айтушы өкіл, елшілердің ... яки ... ... ... өкіл ... келуінен көреміз.
Орхон – Енисей жазбаларының мазмұны мен ... ... ... ... ... ... ... өткеніне көз жеткізсекте, мәдениеті
төмен болмаған. Бұл жазбалар - өздерін түркіміз деп ... VI ... ... Иран мен Византияға дейін созылып жатқан кең далаға ... ... ... ... ғалым Л.Н Гумилев айтқандай, ұлы даладағы көшпенділер
империясы көп ғасырлар бойы ... ... ... қай ... да ... – мәдени дамуына елеулі ықпал етіп, тарихында
өшпес іздерін қалдырып отырған. Оны біз ...... ... ... ... ... ... бізге сонысымен де құнды.
1.2. Түрік қағанатының құрылуы және территориясы.
VI ғасырдың ортасында Жетісу мен ... ... ... аса ірі ... ... бірі Көне ... империясы құрылды.
Сонымен қатар жаңа этникалық тип түркі тілдес ... ... ... ... ... ... бүкіл адамзат тарихында белгілі
бір кезеңде бетбұрыс ... ... деп ... ... ... ... ‘’ Көне түріктер’’ деген іргелі зерттеуінде [ 5 ]. Көне түрік
мемлекеті Шығыс ... мен ... ... ... ғана ... ... ол өз мәдениетін, мемлекеттік құрылысы мен идеологиясын
жасады, әлемдік ... ... із ... ... сөзі ... ‘’тукюе’’) б.д. VI ғасырында бірінші
рет көшпелі халықтың атауы ... ... ... Бұл ... ... және ... ... шекарасынан Қара теңізге дейін созылып
жатқан Ұлы көшпелі империяның негізін қалады. [ 6 ]
Ұлы далада Түркі мемлекетінің, ... ... ... ... беретін Күлтегін ескерткішінде былай деп жазылды: “ Әлемнің ... ... ... жер ... ... осы ... ... адам
баласы жаратылды. Адамзат баласының үстінен менің балаларым Бумын қаған мен
Tстеми қаған билік жүргізді. Таққа отырған олар өз ... ... ... ... оны ... ... ... төрт бұрышын түгел
өзіне табындырған ... ... ... ... ... ... ... Түрік’ этнонимі алғаш рет аталуы ... ... және ол 542 ... жатады. Қытайлар Түріктерді сюнyулердің (
ғұндардың) ұрпақтары деп ... ... бұл ... Қытайдың Вэй
княздігінің солтүстік өңірлеріне Солтүстік – батыс жақтың бірінен ... жыл ... ... ... ... кететін болды деп
хабарланады. [ 7 ] Олар ... ... бір ... ... ... ... ғасырлар бойғы дамуының өзек болған оқиғаларға байланысты.
Түркі қағанатына 552 – 744 жж ... ... ... 4 ... ... оғыз( теле),қыпшақ (сір) және қырғыз болатын. [ 8]
Түркі аңыздарымен Қытай тарихында Ашина Шығыс ... ... ... ... жаңа бір этникалық топты қабылдап, жергілікті
тұрғындармен араласып кетті ... ... бар. III ... соңынан 460
жылға дейін аумақта ашиналармен бірге Иран ... және ... ... ... ... Олар белгі бір дәрежеде ашина
тайпасының тілі мен мәдениетінің қалыптасуна әсер еткен. Бұл ... ... ... Ұлы жібек жолы бойымен Қытайдың ішкі қалаларына
дейінгі аралықты алып ... ... ... ең ... ... тарихында ‘’
теле’’ деген атпен белгілі болған ірі ... ... ... тайпалық одағы еді. IV – V ... осы ... ... ... ... даласының Батыс жағында да пайда болды. Олардың
негізгі аумағы Жоңғария мен ... ... ... еді. ... мен ... аса зор ... ... түркі – соғды тілдерінің
жақындасуы дәл осы кезден басталды. ... ... ... ... ... этникалық араласуы нәтижесінде V ғасырдың
аяғында пайда болған . ... ... ... ... ... сондай, арада жүз жыл өткеннен кейін,546 жылы олар көне
түрік немесе түркіттер деп ... ... бір ... боып шыға ... Қытайлар Тумынь деп атаған ( түркі жазбасында ... ... ... ... табылды.
Солтүстік Қытайда жаңа соғыс бұрқ етеді. Шығыс Вэй
империясының ... Гао – ... ... ханы ... және Тоғон ханы
Куалүймен одақтасып, Батыс Вэй ... ... ... бәсекеші –
бақталасы Юйвынь Тайды қысады: алайда ... ... ... жете
алмайды. Батыс Вэй императоры Вэнь – ди Ань Нопаньто деген ... ... ... үшін түрік қағаны Бумынға жібереді [ 9 ].
545 жылы Түріктерге келген елші ... ... ... ... ... ұлы мемлекеттен елші келді, ұзамай біздің
мемлекетіміз де өрге ... – деп ... – бірі ... ... ... ... ... Бумынь өз алдияры – Жужан
ханына адал еместігін танытып, Батыс Вэй ... ... ... ... ... таралғымен елшілерді аттандырады, сөйтіп өз ... ... ... жылы теле ... ... ... ... мен
Орталық бөліктерін мекендеген және бұл жерлерге үстемдік еткен аварларға (
жуань- жуань) ... ... ... ... ... ... енген теле
әскерінің сан жағынан қаншалықты көп болған белгісіз, бірақ олардың ... ... деп ... ... ... құрамына көптеген
тайпалар енген, ал олардың қуатты аварларға аз күштерімен қарсы тұра ... еді. ... ... ... күтпеген жерден қатты шабуыл ... бей – ... ... теле ... ... ... ... кейін оны күйрете жеңеді де, телелерді 50 ... ... ... ... алады. Даланың ... ... ... ... ... әскерлер өзін - өзі жеңушінің әскеріне қосып
алынатын еді. Осы ... ... ... ... ... ... түріктер енді олардың бәсекелестеріне айналады. Мұның бір көрінісі
авар қағаны Анағуйға ... авар ... ... ... ... бер ...... талап еткен түрік елшілігі болды. Мұның өзі қағанмен тең
құқықтылығын көрсетуден гөрі оны басынғандық еді. Авар ... ... ... бас ...... бұлай деуге қайтіп дәтің барды?’’ – деп ... ... [ 10 ]. ... аварлар қалыптаса бастаған Түрік
қағанатының күшін бағалай алмады, ал түріктер тарапынан ... өзі ... тиіс деп ... ... әдіс қана ... Хан ... Бумын жәбірленуші болып шыға келеді, оған керегі де ... келу ... ... ... үшін ол ... елшісін жазалауға әмір етеді,
енді осы арада оған Батыс Вэй үйімен жасаған одағы бірден кәдеге асты. Ол
дереу Вэнь – ... ... ... ... 551 жылдың жазында Қытай
ханының қызы Чанлені әйелдікке алады, бұл оның көшпелілер арасындағы ... ... ... ... ... ... шабуыл жасаудың артықшылығын
пайданалануға тырысқан Бумын 552 ... ... ... ... ... толығынан жеңіп шығады. Анағуй өзін - өзі өлтіреді, ал оның ұлы
Яньлочен одақтасы циліктерге қашып кетеді [ 11 ... ... ... ... ...... қағандар атағын
алады. Сөйтіп, аварлардың бұрынғы күш – ... да, ... ... де өзін ... ... орнықтырады. Бумын Ильхан ( Ельхан)
лауазымын алады, бірақ 552 жылдың аяғында қайтыс ... [8]. ... ... ( ... ... оның інісі делінеді) Қара Ыссық ( Қара – ... оның ... ... жоғары жағында бір жердегі Букрат ( Мула)
тауларында аварларды екінші рет жеңеді. Қара – Еске жұмбақ ... ... Қара – ... мұрагері деп шежіреші оның інісі Иркинді ... ол ... ... ... қаған деген атпен отырады, оның лақап аты
Йанту болады.
Мұқан қаған таққа отырысымен, әкесі мен ағасының ел ... ... әрі ... ... ішкі ... нығайтумен бірге,
мемлекеттің іргесін кеңейтіп, еліне ел, жеріне жер қосуды мақсат ... ... ... ... ... Бұл ... ісін ол,
алдымен, жыужандардың қалғандарының көзін жоюдан бастайды. Әскерін тікелей
өзі ... ... ... ... сылиін талқандайды. Дыншу сыли соңына
ерген елден, мал – ... ... ... аман ... үш ... ... ... Батыс Вэй империясының қол астына тығылады.
Бұдан кейін жыужандар тарапынан әзірге келер ... ... ... ... ... енді ат ... батыстағы күшті көршісі ... ... ... бұрды. Тәуелсіздікке жаңа қол жеткізіп,
мемлекетін қалыптастырып жатқан түріктер ... ... ... ... деп күтпеген идалдар қамсыз еді. Сол қамсыздықтың зардабын
шеккен олар ... ... ... ата ... тастай қашып,
батысқа қоныс аударады.
Бұл Мұқан қағанның билік тізгінін қолға алғаннан кейінгі алғашқы ірі
жеңісі еді. Ол ... ұлы ... ... ... ... келіп, енді
Шығыстағы мықты көршілерді чидандарға (қидандарға) тиіседі. Сөйтіп, олардың
да күш ... ... ... ... ата ... ... ... ол сол бетінде ... ... ... ... да (чигудіде) жаулап алады.
Мұқан қағанның Ұлы Даладағы жорықтарын ... ... ... гөрі ... ... ... біріктіру мақсатындағы жорық деп
қабылдағанын көрсетеді. Билігінен айырылғысы келмеген шағын топтың болымсыз
қарсылығы болмаса, Мұқан ... ... ... қарсылығын көрмей, айтулы
ірі жеңістерге соншалықты тез жетуінің сыры да ... ... ... деп ... ... ... бірінен соң бірін бағындырып,
жолындағысыынң бәрін жапырып, ... өте ... ... тасқын селдей
тойтарыс көрмей келе жатқан Мұқан қағанның сұрапыл қимылдарынан қарадай
зәресі ұшқан шекара ... ... ... ... ... ... оның ... елшілерін жіберіп, өздерінің ... ... ... ... ... ... ... әуелі батысындағы көршісі идалдарды талқандаудан бастап,
содан кейін шығыстағы көршісі чидандарды ата мекнінен қуып шығып, ... ... ... салады. Сөйтіп, аз уақыттың ішінде, ... ... ... ... Лиау – ... ... қарай Си- хайға
дейін он мың ли, оңтүстікте шөл даладан ... ... Бэй ... ... ... 6 мың ли ... иеленді. Осылайша Түрік елі шын мәніндегі Ұлы қағанатқа
айналады. Бұған дейін айдап салудың азғыруына еріп бір - ... ... ұсақ ... ... ... деп аталатын қоғамдық ірі бірліке
ие болды. Осы бірлік арқылы олар өздерінің құдіретті қуатын сезінді. ...... ... ... Ұлы дала ... ... бір тілде-
түрік тілінде сөйледі. Түрік халықтарының бәріне ортақ өз ...... ... ... ... ... ... бастады.
Елінің күшейіп, қуатының артқанын толық сезінген Мұқан қаған енді
Батыс Вэй империясына арнайы елші жіберіп, қол астына ... ... ... ... үш мың ... ... ... беруді талап етеді. Шығыс ... ... ... да ... ... ... қозғалысқа түсіп
тұрғанда, күні өтіп, енді жеке ел ... ... ... ... ... ... жоқ Дыншу сылиді қорғаймын деп, қаһарлы көршісін өзіне ... ... ... бұл ... бар билікті өз ... ... ... ... ... ... ... орындауға мәжбүр болады. ... ... сыли ... үш мың ... Батыс Вэй империясының астанасы
Чананm қаласының шығыс жақ қақпасынан (көк ... ... ... ... Талай жыл жыужандардың қорлығын көріп, қанына қарайып
қалған түріктер ... сол ... жас ... басқасын түгел қырып
салады.
Осылайша күні кеше ғана ... ... дара ... ... ... ... құдіретті Жужан қағандығының соңғы қағаны бастаған үш ... ең ... ... қару ... жауларымен жағаласып та ... ... мерт ... ... ... қағанатының жағдайы бұрынғыдан да жақсара түседі.
Шығыстан енді оған иық теңестіріп ... ... күш жоқ ... бәрі 552 – 554 жылдардың арасында болған. Жаңа хан қатал да
рақымсыз, батыр да ... ... және ... өзге ... ... 553 жылдың күзі бітер кезде ол ... тағы ... Ци ... ... ... ... ... оларды өкшелеп
келе жатқан түріктерді тойтарып тастайды. Бірақ жужандар ... ... ... ... ... ... ... – бейнетке
үйренбеген олар қарақшылық ... ... да, Ци ... 554 ... ... ... ... жібереді. Жужандар тағы да жеңіледі. ... ... ... Ци ... оларды өз жерінен түзге қуып жібереді де,
жыужандарды ... ... тас – ... ... Жуан ... бір бөлігі
Кореямен Солтүстік Қытайға қашады, ал бір ... ... ... ... ... орнығып қалады. Жужандар сөйтіп құрып бітеді де, түріктер ұлы
Даланың бүкіл Шығыс бөлігінің қожасына ... ... ... ... өздерінің көшпелі көршілеріне қарсы әрекеттер жасауға
кіріседі .
Бумын қаған мен Қара Еске ... ... ... ... (553 – ... ... ... монғолдың қидан тайпсы мен Енисейдің алу
арқылы елінің Орталық Азия мен ... ... ... ... ... 70 жылдары түрік әскері ... Қара ... ... ... жасап, оны басып алады. Сондай – ақ осы
жылдары қағанат Солтүстік Қытай ...... ... ... ... Мұны ... бір себеп, одақ жөніндегі шарт бойынша,
Чжоу империясы түріктерге жыл сайын 100 мың кез ... ... ... жылы ... ... қайтыс болады. Оның інісі, әрі мұрагері
Тобохан Чжоу империясымен қатынасын үзбей, Ци империясымен бітімге ... ... ... ... бас ... кезде, бұрынғы жағдайдың
қалпына келуі үшін түріктердің әскер күшімен сес көрсетуінің өзі ... ... ... ... Ци империясы бітім салығын төлеймін
деп ... ... ... Бұл ... ... ... ... ( Тобохан) қаған кезінде тіпті күшейе түсті. Таспар
қаған: Тек ... екі бала ( Чжоу мен Ци) ... ... ... ... онда ... ... – дейді екен [13 ] .
Ұлы Түркі қағандығы өте қысқа мерзім ... Сары ... бен ... ... жатқан тайпаларды біріктіріп бір орталыққа қаратады – сол
өлкені еркін жайлаған соғдылар Түркі қағандығына қарсы тұра ... ... ...... ... ... ... дейінгі ұлан - байтақ ... ... ... ... ... Орхон өзенінің бойына орналасады. Монғолияны, Орта Азияны
мекендеген түркі тілдес тайпалар мен ұлыстар Түркі қағандығына бағынады.
3. Көне ... ... ... және құқықтық жүйесі.
Ерте Түрік мемлекеттері дамыған қоғамдық – саяси ... ... ... ... ... болғанымен олардың ішкі саяси
құрылысы, тұрмысы мен ... ... ... мен ... ... еді.
Түріктер қоғамында дамыған мемлекеттің барлық белгілері болды.
Көне Түркі мемлекеттерінің ең жоғарғы билік иесі – Тәңір ... ... ... де, ... де ... ... ... қабылдаушы
бірінші адам – қаған. Қаған ... ... мен ... ... ... ... бектерді, жадтарды, елтеберлер мен жабғуларды т.б.
бекітті, ... ... ... – ақ ... ... ... ... көшіп – қону бағыттарын анықтады. Қаған мемлекеттегі жоғарғы сот
билігін ... де ... ... ... ... ... ... Ашина әулетінен тарағандардан ғана сайланатын
. Қытай мәліметтеріне қарағанда елде ханды жариялаудың күрделі рәсімі
болған: ... оны ақ ... ... Күн жолының ыңғайымен қаумалаған
қалың жұрттың құттықтаған айқай қиқуы үстінде шеңберді тоғыз рет ... ... ... ... оны қолма – қол босаңсытып одан неше жыл хан
болғың ... – деп ... ... ... ел ... ... ісінде қандай рөл атқарғаны жайлы түріктер тарихында онша
мәлім емес. Бәрінен де дұрысы, бұл әдет хан ... ... ... ... салты есебінде сақталып қалған тәрізді. Тәж – нақты мұраға
қалдыру ... жүйе ... ... ... ... ... ... мұрагерлік бойынша қағанаттың сол қанатынан
ашина фратриясының өкілдері отыратын. Қаған ... ішкі және ... ... ... ... ... ру ... тағайындады. Ол
әлеуметтік фратриядан шыққан шонжарларға сүйенді. Қаған тек билеші ғана
емес, сонымен ... ... ... жерінің иесі болды. Алайда көшпелі
қоғам жағдайында билік негізінен ... ... ... ол ... адамдар ұжымына жүргізілді [15].
Қаған сондай – ақ ... ... да ... ... ... ... ... тектес” , “аспаннан жаратылғаны“ туралы да көп айтылған.
Осыған қарағанда қаған әулетінің артықшылығы ... ... көне ... ... мен ... ... ... қылып сайлауы
қажет екендігі, тек қаған мен оның әулетінің “ халықты асырауға” ... ... ... Мұқан қаған (553 – 572) “ ... ... ... ... ... ...... халықты киіндірді” , “ Аш
халықты тойындырды” , “ Кедей халықты ауқатты ... ... ... ... халқы көп нәрсеге қол жеткізді” , ол және оның інісі Күлтегін “ Түрік
халқы үшін күндіз әрекет жасап, түнде ұйықтамады” деп ... ... ... ... адамы жабғы болған. ... ... ... бас уәзірі, бұл қызметте ... ... ... ... ... ... болған.
Қағанның жанында қаған әулетінің белді мүшелерінен, әскер басылар мен
ұлыстар басшыларынан, т.б. беделді ... ... ... ... ... Көне дәстүр бойынша қаған өзін орнынан сырғытып жіберуге құқылы
кеңестің шешімін ... ... ... [16]. ... ... ... мемлекеттің тек алғашқы кезеңінде орын алған болса керек. Қаған
шынында мүшелерін өзі ... ... ... ... ... ... билігі билеуші әулет ішінде мұраға беріліп отырған. Биліктің
атадан балаға ғана ... ... ... ... ініге берілу дәстүрі осы Түркі
қағандықтары тұсында қалыптасқан. Биліктің дәл кімге ... көп ... ... ... ... ... ... ... деп ... ... [17].
Мәселен Құтлық (Елтеріс) (679 – 691) қағаннан соң оның інісі Қапаған
қаған (691 –716), одон соң елді ... ... мен оның ... ... ... ... ағадан ініге өтетін болғандықтан жаңа қағанды
елдің беделді адамдардың жиыны сайлап ... Ал ... ... ... ... ... ... сайлаудың ешқандай қажеті болмады.
Көне Түркі қағанаттарының да қалыптасқан хан ... ... ... ... ... ... кезінде жалғасты.
Көшпелі Түрік қағанатының ел басқару құрылымы ... ... Олар ... тардуш(оң қанат), төлес (сол қанат) және ічрекі
(орталық) деп үшке бөлген.
Күлтегін мәтініне жүгінсек:
Ілгері “оңтүстіке), ... ... ... ... басын қосты
(жинақтады). Барлығы жеті жүз ер ( сарбаз) болды. Жеті жүз ер бас ... ... ... ... ... халыққа Түрік төрінен
(өкіметінен) айырылған халыққа, Ата – бабам ... ... ... ... ... ... ... шабғу, шад (ат) берді.
Қағанатты Тардуш Төлес қанатқа бөліп басшыларына шабғу, шад ... ... [ ... ... ... ел ... ... отырықшы елдердің
жүйесімен салыстыруға келмейді. Екеуі екі бөлек ... ... ... ... ... ... ... қақ ортасын көктей тіліп орналасқан көшпелілер
империясы ... ... ... ... ... ... ... оңтүстігі
Тибеттен, сотүстігі Сібірге дейінгі өлкені алып ... ... ... кәсібі бері айтсақ үш мың жыл бойы ... ... Бір ... ... ... ... ... осы
мал шаруашылығы еді. Ол әлемдегі түркі тектес халықтардың ... ... ... ... ... мал мал ... ... егін, солтүстігінде аң шаруашылықтары
айтарлықтай өрістегенмен оның ... мал ... ... ... Экономикалық осы тұғырға негізделген көшпелілер дүние танымы, наным
– сенімі, этникалық ... ...... ... сол мал
шаруашылығы құрылымын үш мың жыл бойы ұрпақтан ұрпаққа жалғаса отырып,
дәстүрге ... ... ... ... ... мен әскери басшылығы
араласып кеткен. Өйткені ... өмір ... ... ... ... пен ... игеру ерекшілігі осыған бейімделген.
Сондықтан Еуропа зерттеушілері Еуразия көшпелілерінің мемлекетін әскери
аристократия деп ... ... ... көне және орта ... ... ел ... құрылымын әскери - әкімшілік жүйеге
құрылғанына көзіміз жетіп отыр.
Деректерді алға тартсақ, ... ... ... деп ... ... – етміш білге қағанның үлес еншісі (құтлығы).Бірақ оның барлық ісін
Бойла Баға ... ... іч – ... (Орталық қанаттың қолбасшысы)
жүргізіп отырған. Ол бейбіт өмірде шаруашылығын жүргізсе, соғыс уақытында
бүкіл ... ... ... ... ... ябғу, шад
лауазымды басшылары да дәл солай ... және ... ... қатар
жүргізіп отырған.
Осы қанаттарға тайпалар мен ... ... ... ... ... Ічрекі, Тардуш, Төлес қанат басшыларының үлесіне бөліп
берген. Қанаттардың қол астындағы тайпалар ... да, ... да ... ... Оның ... ... ... ерекшелігіне
байланысты, әрі ... ... ... ... ... ... Егер қандай бір адам өз тайпасынан шығып басқа
тайпаға баратын болса, олрдың ішіне өмір ... ... та, орын ... ...... ... атпен адами психология жағынан да, өмір ... ... ... ету көзі ... ...... ... да қысым
көріп отыратын болған. Ешкім кірменің жаттың жоғын жоқтап, ... ... ... адам ... өз тайпасынан шығып
кетуге құқылы. Бірақ жат тайпаның ішіне кіріп өмір сүру ... ... ... ... ... ... ... ерте заманнан дәстүр болып
жалғасқан ата жолы бойынша берілген енші ел ... қол ... ... ... кезде де, соғыс кезінде де басқарып, әкімшілік және ... ... ... отырған.
Осылайша қағанат ішіндегі қанаттар ары қарай тайпаға, тайпа ішінен
руға, ру мен ру ... ... ебке ( ...... ... ... ... жүргізіп, халықтан алатын салықты алып, жер
бөлісін ... ... адам ... ... ... ... іске ... келді.
Жоғарыдағы жүйені схемамен көрсетсек:
Қағанат төрі (өкімет) халықтан арнайы ... ... алым – ... отырған. Қанаттар тайпа көсемдерінің, ру басшыларының салығының
сыртында қаған салығын рудан ... ... ... ... келген. Егер
кімде кім салығын төлемесе төр (өкімет) тарапынан жаза жүктелетін болған.
Қағанат қалыптасып өмір сүру, ішкі ісін ... үшін ... шешу рөль ... ... ... ... ... бір
компонент халықтан түсетін салық. Міне, сондай салықты байырғы түркілер “
берім” (берешек) деп ... ... – ақ ... ... сыртында ішкі –
сыртқы соғыс, қақтығыс кезінде көптеген дүниелерді олжалап, хан қазынасына
қосып ... ... қол ... ... тайпалық одақтардан
олардың айналысатын шаруашылық кәсібіне байланысты ... ... ... ... ... қаған қазынасына салу сияқты жауапты істің барлығын
жергілікті ... ... (төр) қол – аяғы ... ... ... ... ... [ 19 ]
Байырғы түркілер әкімшілікке де, ... де ... ... ... ... жүйе ... ... байып дәулеттеніп бара жатқан
феодалдар мен қоғамның жоғарғы сатыдағы лауазым иелерінің құқығын ... қол ... ... ... ... ... ... өте
тиімді болды.Сөйтіп, ондық жүйе бір жағынан ... ... ... ... қатар атқарып отырды.
Жоғарыдағы әкімшілікке берілген үш ... ... ... мен
тайпалар одағын түмен (он мыңдық), бес мыңдық, мыңдық, бесжүздік, ... ... ... ... Олар бұл ... ... ... тайпаның ішінен бірнеше ... ... ... ... қалған кезде екініші бір тайпаның адамдарын алып келіп
қоспады. Сөйтіп, тайпа ... жүз басы ... ру ... ... Ұлығ Өз ... ... ... шен, әрі әкімшілік лауазым беріп
отырды. Жүздік бес жүздікке, ол мыңдыққа, мыңдық бесмыңдыққа, бесмыңдық
түменге ... ... ішкі ... ... ... ... орын ... Ел ішіндегі тайпалардың қоғамда иеленетін орнын қатаң
белгіліп ... ... орын ... сол ... ... ... іс – жүргізетін өкімет (төр) адамдарының лауазым шені, оның
дәрежесі ... ... ... ... ... бектері, Төлес мыңдығы Тардуш ... мен ... ... - ... осы жүйесі бойынша бейбіт уақытта шаруашылығын
жүргізіп, отбасын асырап, салығын төлеумен ... ... ... ... ... ... Ал егер ел ... тынышсыздық пайда болса, ел
шетіне жау ... ... ... ... ... жарияласа,
өкіметтік бұл әскери - әкімшілік жүйесі ... – ала ... ... ... тура ... ... ... ешқандай ауыртпалықсыз – ақ
атқарып жүре беретін болған.
Жүздік, бесжүздік ,мыңдық, бесмыңдық, түмендердің орналасу ... ... ... деп ... ... ... осылайша байырғы түркілердің
өкімет әкімшілігінің күнделікті ісін атқарушыға ... ... ... айналған.
Түрік қағандығында қағаннан бастап ру - тайпа бастығы бектерге дейін
жиырма сегіз дәрежелі лауазым иелері болған. [ 20 ]
Далалық ... ...... ... бойы ел басқару
сабақтастығы үзілмеген, үкіметтік әкімшілік жүйесі қалыптасқан байырғы
халықтардың бірі ... ... ... ... жете зерттелмеген.Ол туралы
деректерде де аз айтылады.Түріктердің құқығының негізгі бастауы қайнар
көзі - әдет ... ... ... көрсетілген көне түркілердің мемлекеттік заңының
негізгі ірі – ірі жеті ... ... 1 ... Көтеріліс жасап, бүлік
шығарған кісілерге өлім ... ... ... бүтіндігін сақтау
талабынан туған); 2- бап. Түркі жұртының мүддесін ... елге ... өлім ... ... 3 – бап. ... ... ... кісі
өлтіргендер өлім жазасына кесілсін; 4 – бап. Сәйгүлік атты ұрлаған кісіге
өлім жазасы ... (ат – ... ... ... 5 – бап. ... ... үшін он есе ... айып төленсін; 67 Сонымен қатар, Түрік
қоғамында малға, түрлі ... мен ... ... жеке ... жеке ... жеке меншігі болмаған. Жер қауымның, ру – тайпаның
меншігінде болды. Жерді бөлуді, пайдалануды ... оның ... ... ... ... ... ... болғандықтан отбасы патриархиалдық сипатта
болды. Әке отбасы басшысы болды әрі оның ... ... ... ... жазаның әр түрі қолданылды. Сатқындық,
әсркер тәртіпті бұзғаны ... ... ... ... т.б. ... ... қолданылды. Мал ұрлағаны үшін оның құны 10 есе артығымен төленді.
Сот билігі қағанның және оның ... іс ... ... ... ... ... Сот ашық түрде екі жақты толық ... ... ... сол ... үшін дамыған мемлекеттік құрылыс
жағдайында өмір сүрді. Оның мемлекеттік аппаратында көптеген лауазым иелері
қызмет ...... ... ... ... Түрік қағандағының эфталиттерді талқандауы.
Л. Н. Гумилев Түрік қағанаты сыртқы қарым – ... ... ... ... ... ... ... – 553 жылдары түркілер Орта Азиядағы қуатты мемлекеттердің бірі –
эфталиттерді бағындырды. Отырықшы аудандардың ... ... ... батыстағы, Орта Азиядағы онан арғы саясатының негізі болды.
Олар эфталиттерінің батыс ... міне осы ... ... ... ... Каспий теңізіне Солтүстік Үндістанға және Шығыс
Түркістанға дейінгі жерді алып жатқан еді. ... ... ... ... құрамына қарамастан, мұндай күшті жалғыз жеңіп ... ... ... Олар үшін ... ... ... ... Одақ жасасқаннан
кейін ғана табысты бола бастады. ... ... ... ... ... ұзық ... бойы жыл ... күміспен салық төлеп тұрды, мұны осы
мақсат үшін арнайы соғылған пехлеви жазумен қоса эфталит жазуы бар ... ... ... ... ... ... Иранның
сасанилік билеушілеріне қолайлы болды.
Иран шахы Хұсрау Ануширван ... ... ... ... жүрген
түркілермен Одақ болуға 564 жылы ұсыныс ... ... ... ... қабыл алып, қағанның Оңтүстік аймағын билейтін Бумын
қағанның ағасы Естемидің қызын Хосравқа ... ... ... ... ... қайыра соғыс ашуының сәті түсті. Иран шахы ... ... ... ... ... ... ... дайындалды.
Эфталиттер одақтасы – ... ... ... 553 жылы ... ...... орнатуға тырысады, бірақ
Батыс Вэй империясының билеушісі Юйвынь Тай түріктермен одақтас болатын,
сол себепті де ... ... онша ... ... ... ... өз ... ауызбірлік болмаған. Катулф атты бекзада Гатфар
патшаны соғысқа жібергісі келмейді, бірақ патша ... ... ... ... ... шахына қашып кетеді.
Белсенді соғыс әрекеттері 560 ж., Гатфардың өзі арандатуға ... ... ... ... жасаған қарым – қатынасынан
секемдеген ... ... ... ... ... үшін қолынан келгеннің
бәрін жасамақ болады. Соғдия арқылы ... бара ... ... ... осынау қайғылы хабарды Естеми ханға жеткізген салт ... ... ... бауыздалды. Енді соғыс болмай қалмайтын еді. ... ... ... әскерін жинайды, олардың арасында бұған дейін эфталиттердің
боданы болып ... ... ... ... ... ... ... 562 ж. эфталиттерді бірінші рет жеңіп ... ... ... ... ... ... ... Шаш (Ташкент) шалынып,
түріктер қалда тұрғындарын ... ... ... ... ... ... өзенінен көктей өтіп, Маймургте әскерінің алдыңғы тобымен қосылады.
Естеми Византия императорынан батыс түріктерге көмек беруін сұрап елші
жібереді. Ал оның ... ... Иран ... ... эфталит жеріне
Шығысына басып кірді.
Шешуші шайқас Бұхара түбінде болып, эфталит патшасы Гатифара жеңіліс
тапты. Амударияның оңтүстігіндегі эфталит жерінің ... ... ... ... ... күнге созылады, ақырында эфталиттердің күл – талқан
болуымен бітеді (565ж). Аман ... бас ... ... ... ... өткенін түсініп, Гатфарды тақтан құлатады да ... ... ... етіп ... оған ... ... ... олардың пікірінше, енді түріктерге тек сол ғана қарсы тұра
алады.
Хұсрау бір мезгілде қағанның хатын және ... ... ... ... ... де ... қайтармайды.
Түрік эфталит соғысы біткен бойда – ақ ... пен ... ... ... ... ... ... бөлуге келгенде одақтастар арасында
араздық басталды. Бұл жерлерді иелену жол ... ... ... ... ... т.б. саудасын бақылауға, Шығыс пен Батыс арасындағы
тауар айырбасына белсене қатысуға мүмкіндік беретін еді.
Орта Азия үшін VI ғасыры ... және ... ... дәуірі болады.
Қалалар өсіп, байи беореді, егін шаруашылығы, қол өнері мен сауда – ... ... ... Сол ... ... ... ... және епті
көпес – делдалдар қызметін атқарады. Олар ежелгі керуен жолын пайдаланып,
Қытай мен Жерорта ... ... ... ... ... ... сауда-
саттыққа жужандардың қанталапай қарақшылығы, эфталиттердің ұдайы
көршілерімен ... ... ... ... ... ... мен даланы біріктіріп жібереді де, сауда – саттық үшін кереметтей
қолайлы жағдай ... сол ... де ... көпестері түркі хандарының
адал бодандарына айналды. Сөйтіп Орта Азия қағанаттың ... ... Осы ... ... кек алуға деген жолын кесіп тастайды
да, сол аймақта тұйықталып қала беруге мәжбүр ... мен ... ... ... ... ... ... ғана емес, экономикалық құдіретке де ие болады, өйткені
Батыс пен Шығысты қосып жатқан ұлы ... жолы ... ... келіп
түседі.
Орта Азияны жаулап алғаннан кейін түркілер Қытайдан Жерорта теңізінің
елдеріне келетін сауда жолдарының елеулі ... яғни “ Ұлы ... ... етті ”. [ 22 ... ... алып өтушілер мен делдалдар ( Орталық Азиямен Орта Азия
бөлігіндегі жолдарда) соғдылықтар мен парсылар болатын. Олар ... ... ... дейіншгі жолға бақылау жасайтын. Жібек
саудасы соғдылық түркі хандарына орасан зор ... ... ... ... қана емес Шығыс Түркістанмен Қытайда да алушылар
көп болды. VI ғасырда ... ... және ... ... ... мол қорын соғды қалаларында сатып өткізу қиын мәселеге айналды.
Содықтан бұрынғы ... ... ... ... қағаны Хосрау I
Ануширванға Персия арқылы Византияға жібек және басқа тауарлар өткізуге
рұсат сұрап, ... ... ... Бұл елшілікті соғды көпесі Маниах
бастап барады. Алайда, ... ... ... ... I ... ... біржолата үзуге батылы бармай, әкелген жібектің бәрін
сатып алуға бұйырық береді, сөйтті де, оны Маниахтың көзінше ... ... ... ... – қатынасы.
Л.Н. Гумилев Түрік қағанатының сыртқы қарым – ... ... – Ұлы ... жолы ... ... көрсетеді. Ұлы Жібек жолының
сыртқы саясаттағы маңызын негізінен екі бағытта көрсетуге болады.
1. Жібек саудасы.
2. Сауда жолының геостратегиялық ... ... ... Л. Н ... ... ... “ VI ... валюта болды. Византияда алтын, асыл тастармен қатар ... ... ... тапты, жалдамалылар жалдады, құл және кез –
келген тауарды сатып ... [ 23 ... ... ... ... ... еді. Иран, Византия империясында,
әсіресе, Сирия мен ... ... ... ... ... дәрежеде дамыды.
VI ғасырда Византияда, ... ... ... көзі ... ... [ 24 ... өте ... геосаяси картина қалыптасты. Бір жағында
жібекке зәру Византия империясы, саяси ойынға үшінші ойыншы сасанидтік ... ... ... ... аса ... матамен жабдықтайтын күре
тамыр Солтүстік Иран үстімен өтетін, сол себепті де сасанидтер ... ... ... бір сәтте өз қолынан шығарған емес. Шикі жібектің
басым бөлігін өңдеу үшін өздеріне қалып, ... өз ... ... ... ... елдеріне әрдайым сатып тұруға зор мүмкіндік алынады.
Жібек саудасы енді ... ... ... ... экономикалық саяси
кіріптар қылушы құралға айналады. “ Византия имипериясын әлсірету үшін
парсылар ... ... ... ... ... ... ... неғұрлым көп алып, оны саяси және әскери жағынан қалжыратпақ
болып, жібектің нарқын қымбатата түсуге ... ... ... қалған Византия көнбейді. “Византия бұл
қиянатты жағдайға төзе алмайды, өйткені жібекке артық ақша төлеу ... ... ата жауы ... ... ... үшін ... шешуі – Түркі қағанаты еді. Түркі қағанаты өз
кезегінде эфталиттерге ... ... ... эфталиттер мемлекетін
талқандағаннан кейін геостратегиялық керуен жолдарына байланысты келісе
алмай қалады.
Иранмен қатынасты үзіп ... ... енді өте ... ... ... ... 567 жылы Маниах Констонтинопольге жіберілген Түркі
қағанның елшілігін басқарады. Византия да Иран сияқты соғды ... ... ... ол парсыларға қарсы бағытталған түркілермен одақтасуға
мүдделі болды. (Констонтинопольдің дәл осы ... ... ... ... ... ... үшін ... етті.) Констонтинопольдің сыртқы
саясатының дәл осы қырын пайдаланып Соғдылықтар сауда келісімін ... ... ... ... ... ... ... қабылданып,
Түркілер мен Византия арасында Иранға қарсы ... ... шарт ... ... ... Земархпен бірге Маниах Түркі қағанының
ордасына ... 25 ] ... ... Тянь – ...... тауға”
жақын жердегі өз қонысында қабылдады және осы ... ... ... ... ... ... әскерлеріне жолбасшы болуын ұсынды. Шахтың
дипломатиялық ... ... ... ... ... талпынысы сәтсіз
болып, түркілер Гургандағы бірнеше бай қалаларды жаулап алады. ... ... –ақ ... ... ... ... ... Осының артынан естеми соғыс
қимылдарын Еділге ауыстырып, 571 жылға ... ... ... ... ... көп ... аландарды бағындырып, Босфорға (Керчь) шықты. Сөйтіп, қаған
Византияға баратын айналма жолды, Хорезм, Еділ бойы және ... ... ... өтетін ауыр жолды тазартып алды. Византия тарихшысы Минандр
568 – 576 ... ... ... жеті рет елші жібергенін еске
салады. Византиямен түркілердің арасында ... ... ... ... ... көптеп табылған VI ғасырдағы ... ... ... 575 –576 жылдары түркі – ... ара – ... ... Бұл ... қаған өлген соң таққа отырған ұлдарының бірі
Түркенафтың кезі еді. Ол Юстин II – нің ... ... ... ... ... ... одақтастық келісімді бұзды деп
айыптаап, Киммериялық Босфорды жаулап алды және Қырымға баса көктеп ... ... тез ... ... кетуге мәжбүр болды. Түркілердің Иранға
жасаған ... ... 588 –589 ... тура ... ... ... бастаған түркі әскерлері Хорасанға лап қойды. Гераттың жанында белгілі
қолбасшы Бахрам Чобин басқарған Иран әскерлері оларға қарсы тұрды. Ол ... ...... ... “ атып ... ... ... көтермек болған әректінен түк ... ... ... ... ... ... ... Орта Азия түркілер мен Иран
арасындағы шекара өзермей қалды. Содан соң әлденеше ... бойы ... мен Еділ бойы ... ... және тауарлар керуені Батысқа қарай бірде
қарқынды, бірде бәсең дәрежеде жүріп жатты.
Византия – ... ...... ... ... саудасындағы
бәсекелестікпен бірге авар мәселесі де әсер етеді. 568 жылы шарт ... ... ... келіп, одақ жасаспау туралы міндеттенген
болатын, сол себепті де авар ... ... ... жасауға және
Паннонияны қаратып алуға рұқсат сұрай келгенде, ... беті ... ... ... ... ... басып алып,
византиялықтарды жеңеді, олар сосын 570 жылы ... ... ... ... енді аварлар Византиямен бітімге келіп, қуатты мемлекет құрған шақта,
түркілер бұған алаңдамай тұра алмады.
VI ... 60 – ... ... ... ... сол ... мемлекеттері Византия ,Сасанид , Иран және ... ... ... ... жүйесіне еніп, Қиыр Шығыстағы Жерорта теңізімен
байланыстыратын сауда ... ... ... ... ... ... ... Монғолия емес, Батыстағы қағандар сарайына – Қытай
хабарламасы бойынша ... ... ... тек ... ... сарайына
барды.Бір сөзбен айтқанда, империядағы дуализм 582 жылы олар бөлінуге дейін
пайда болды. ... ... ... ... билігін сөз жүзінде ғана
мойындады. Батыс қаған Византия елшісін ... ... одақ ... еркін
келісім жасап, Батыс Түркілермен тәуелсіз мемлекет ретінде өзінше ... ... ... үш – ақ жыл ... мерзімде (555 жылы )
қағандықтың ... ... ... басқару жүйесі болды. Тап
осындай жүйе қағандықтың Шығыс аумағында да ... ... еді. ... ... ... ... ... Батыстағы түркілер өздерінің
құрамында Еділдің Азов бойынан, ... ... ... ... біразын біріктіріп, Византия шекараларына дейін барды, Орталық
Еуропа мемлекеттеріне бірқатар ... ... ... өзінің 25
жылғы ірі жаулап алу жорықтары кезінде Түркі қағандығы Маньчжуриядан Босфор
– Киммерияға ... ... ... ағысынан Амударияның жоғарығ ағысына
дейін созылып ... яғни ... ... ірі ... ие ... ... қағандығы саяси және мәдени мұрасы ... Орта ... ... ... ... әсер еткен алғашқы Еуразиялық империяның ... ... ... ... ... ... ағасы Естеми билеген
кезде түркілер Батыста өздернің әскери қуатының биік шыңына жетті. ... алу ... ... ... ... ... ... құру жолындағы
қайшылықтарын бәсеңдетіп қойды, бірақ алғашқы сәтсіздіктер бұл жағдайды тез
арада өзгертіп жіберді.
2.3. Түріктердің Иранға ... ... ... ... үшін сый – ... ... ... Қытай
жібегін соғды көпестері арқылы сатып, тек бөгетсіз байи беруі үшін ғана,
Қара – Сор ... ... ... ... ... мен оның
қолдаушыларын - өз руластарының көзін құртады. Алайда баюдың бұл жолы ... жыл ... Иран мен ... ... ... ... ... соғысты
жүргізіп жатты, Парсы шахы тым болмаса, басы ... бір ... ... ... – деп ... ойлауға да болмайтын еді.
Түріктер мен гректердің ресми түрде соғыс жағдайында болуы бұл ... ... Рас, бұл ... жеті жылдан бері толас тапқан, бірақ
бітім шартының болмауы елшіліктер алмасу ісіне бөгет ... ... ... әрекетін реттеп сәйкестендіріп отыру ісін қиындатады. Ал, одақтасу
гректерге де, түріктерге де ... еді, ... ... жауы да ...... де ... еді. [ 26 ]
Егер Иран бөгетін бұза алатын ... ... ... патрикилері -
ақсүйектерінің шеберханаларына судай болып ағар еді, сонда герман конунгтер
– қолбасы көсемедерінен әскер ... ... ... ... еді де, ... ... жетекшілік рөлін сақтап қалар еді. Ондай күн ... ... ... еді, ... ... ... құрылу процесі
жеделдеп, ел – феодалдық мемлекетке айналар еді. Ішкі дүрдараздық ... ... ... ... ... кезеңде, Түркі хандары сыртқы саясатты
белсеніп жүргізе алмайтын, ал бірақ тыныштық орнаса болды, “ ... ... ... бірінші орынға шығатын, сонымен бірге ... келу ... ... ... еді, ... ... ... жасалған
әскери әрекетердің сәтсіздікке ұшырайтыны күні бұрын белгілі ғой.
589 жылы жазында Иранның ... ... ... ... еді. ... ... ... соғыс жүріп жатқан. Түріктердің ... ... ... ... ... ... ... Иранда әлі
пайдаланылмай жатқан жасырын күштер көп еді. 589 жылы 5 ... ... ... кірген жауды парсы әскерлері шілдеден қалдырмай күйретеді
де, аналардың зәре құты қалмай, олжамен ... жан ... – деп ... ... ... бастаған византия отряды келіп қосылады,
бірақ парсы жерінде гректерде тұрақтап қалғысы келмейді. ... ең ... ... ... бір ... шығытан өздеріне қарай тартып алып,
Орта ... ... ... ... ... соққыны беруін жеңілдету
болған секілді. 589 жылы бұл әскер парсы жерін тазалап тастайды.
589 жылы Қара – ... ұлы Янг Соух ... ... ... - ... ... қалқан болып тұрған жетпіс мыңдық әскер тырағайлап қаша ... ...... ... және ... Балх пен ... ... бекіністері бар ежелгі бактрия жеріне апаратын жолдарды ашып
тастайды. Бұл ... ... ... жаяу ... жауынгерлік сапасының
төмендігі байқалады. Иранды үрей қаптайды. Табари ... ... Саве ... ... кісі жіберіп: “ Еліңізге емін – еркін енуім үшін сіз
өзендер мен өзектегі ... ... ... көпірлері жоқ
өзендерге жаңадан салдырыңыз, өзіңіздің еліңізден румдықтарға баратын менің
жолымдағы өзендерге де соны ... ... мен ... ... ... ...... сөзді айтқызады. Ультиматумның мәтінің жорықтың
шын мақсатын да, батыс түріктер мен ... ... ... ... да көрсетеді.
Ктезифонда өткен кеңесте түріктерді тойтарып тастауға парфяндағы текті
Михрандар тұқымынан шыққан, Бахрам Чубинді жібермекші болады. Бахрам мұны
қабыл ... ... 12 мың ... ... ... олар міндетті түрде қырық
пен елудің арасындағы кісілер болуға ... Шын ... олар ... жағынан парсы әскерінің әдеттегі деңгейінен тым жоғары ... ... еді. ... жастардан гөрі жасамыс кісілерді артық санағанын
түсіндіру оп – оңай. Ол заманның негізгі күші жақсы ату үшін кемінде ... ... ... еді. ... ... ... сайысу емес, атысу шешетін.
Түріктер әскерінде соғыс пілдері, ал парсыларда ... ... ... яғни ... ... от ... ... Алғашқы жеңістен
кейін, түріктер со бетімен шегініп бара ... ... ... ... ... ... жеделдетіп жылжи береді. Бахрамның әскери соғысқа кіріскенше,
Балхты ... тұру ... ... зәру міндеті еді. Хормизд ақкөңіл
түріктердің көкейіне қона кететін ...... ... Ол ... ... бірі Хуррат Бурзин деген залымды жібереді. Хуррат Савеге
келгесін, бітім туралы келіссөзді ... ... ... ... ... Хуррат есебін тауып Савеге шабуыл бағытын өзгерттіреді де, оны
азғырып Герат алқабына әкеледі. Бұл ... ... суыт ... ... ... келе жатады. Балхқа апаратын кәдімгі жолмен жүрмей, ол ... ... ... ... ту сыртынан барып шығады. Саве
Гератқа Герируд жағасымен жүретін жалғыз жолмен солтүстік – батыс ... ... [ 27 ... Баророн шатқалынан өтеді де өзен мен ... ... ... жатқан Баулигох даласынан келіп шығады, арты - әлгі ... ...... ... ... қалың қолы.Бір даусыз нәрсе ... ... ... ... ... түгел болмаған,өйткені тар
шатқалдан 300 мың ... ... өтуі ... емес және ... ... ... парсылар әскерінің екі жақ ... ... ... Саве ... тек ... ... ғана ... деп есептеп,
шағын қолмен тәрізді. Түріктердің жағдайы тым қиындап кетеді. Хуррат Бурзин
тапсырманы орындағаннан кейін, түнделетіп түрік ... ... ... ... ... ... ... алдында парсының жақсы шыныққан жаңа әскері ... ... де, ... тұзаққа түскенін сезеді. Оның әскері, ... ... күн ... ... ... ұзақ жортқанда болдырап
қалған еді, бұған қоса ... жері ... ... ... “ Тар ... алаң болады, ал Бахрамның артында бекініс ретінде ғана емес,
жабдықтау көзі ретінде де ... бар ... ... ... еді. Парсы
әскерінің сол қанаты өзенге, оң қанаты – ... ... ... әскерін көріп тұрып, шатқал арқылы кейін ... ... еді, онда ... түріктерді таптап кетер еді. Саве Бахраммен
келісуге ... Ол ... ... ақша ... ... ... ... өз қасынан бірінші орынды, ең ... ... ... бірақ Бахрам барша ұсынысты қабылдамай тастайды.[ 28 ]
Түріктердің шешуші соғысқа дайындалуы және олардың өліспей ... ... ... ... ... ... әсер ... сондай,
олардың бірінші қатарындағылар арасын үрей билей жаздайды. Тек ... ... ... ... ... рухтандырғаны ғана жеңілістің алдын
алып, әскерін жұмасайды, ол дұшпанның сол ... ... оң ... орта ... ... ... Түріктердің қатуланып қарсы тиіскені
сондай, тіпті Бахрам қашу жөнінде де ... ... ... ... тек ... үшін ғана ... парсылар үшін де құрылған тұзақ тәрізді
еді. Таулар қашар жолды бөгеп тастағанды, сол себепті де ... ... ... ... ... ... ... шабуылынан ештеңе шықпағасын, Саве пілдерді соғысқа салады,
оған Бахрам осы ... ... ... ... келген қосымша күштерін түгел
пайдаланып, қарсы шабуылмен жауап береді. ... Саве ... ... қаза ... ... ... зәре құты ... Түріктерді парсылар ешбір қарсылық көрмей ойсырата ... ... ... ... түскен олжаны шахиншах пен өз жауынгерлеріне
бөлемін деп бір ай бойы Гераттан шыға ... Осы ... ... ... ... талқандалған әскердің қалғанын құрастырып, қарсылық
көрсетпекке ұмтылады. Ол ... ... лап ... ... ... ... ... Алайда түріктер тағы да күйретіледі де
Пармуда ... ... ... ... ... ... кейін лажсыздан беріледі,
алайда әуелі жау өзіне ... және оны ... ... Хормуздқа
жіберетін болып келісіледі. Хормузд оған сый – сйяпат ... ... соң оны ... ... ... Түркі ханзадасы еліне қайтып
келіп, содан өзінің енші аймағын ... ... ... 589 жылы ... ... ... кете ... бірақ Герат түбіндегі жеңіс оны тағы ... ... ... ... ... жыл бойына түріктер Иран ... ... де, ... екі ... ... өз ... бөлек ағып жатады.
Бахрам Чубиннің көтерілісі түгелдей Иран ... ... ... ... ... ол өзінің кешегі жауы – ... ... хан оны ... ... ... Ханға біраз көмек
көрсеткесін, Бахрам оның кеңесші досына айналады. Хан оның ... ... ... ... жөніндегі жоспарын ықыласпен тыңдайды да, ... ... ... ... ... кеткен Хұсрау Парвиз Бахрамды
қайтарып беруді талап ... ... ... ашуланған хан оның меселін
қайтарып тастайды. Бұдан соңғы, әуелгісінен гөрі ... елші ...... азғырып, шах бәсекешісіне қаскүнемдік жасауға бейімдейді,
сосын жалдамалы жауыз Бахрамға уланған қанжар салып ... Хан ... ... жазалайды.
Осынау көріністен байқалатын бір жайт, тіпті күйреп жеңілгеннен ... ... ... тәуелсіздігінен айырылмаған, басқалардың ықпалына түсіп,
бас имеген. Шахинашахтың елшілік ... ... ... түркі ханы тіпті
айылын да жимаған. Амудария өзені бұрынғысынша Сасанидтер Иранының саяси
ықпалын өткізбейтін шеп болып қала ... ... ... ... мен ...... – 588 ... бұған дейін ыдыраңқы күйде болған ... ... ... қол ... ... Онда ... экономикалық
реформалар Қытайдың экономикалық және әскери қуатының тез ... ... ... ... ... Түркілердің басшы топтарының,
әсіресе Ашин руының ішінде ... ... мен ... ... ... ... тарихшысы бұл ... ... ... ... ... пайдаланды деп көрсетті. Түркі аристократиясы үздіксіз
соғыстар жүргізіп, басып алған жерлерінде жеке ... ... ... ... ... халықты қалжыратты. Оған 581- 583 жылдары жұт
келіп қосылды. Осының бәрі қағандықты дағдарысқа еріксіз алып келді. [ ... ... ұлан ... жер енді ғана ... бастаған
мемлекеттің шеңберінде ұзақ уақыт қала ... еді. Олар ... ... ... ... ... тұра ... өзара байланысты біртұтас
экономикалық және этникалық саяси ... ... ... ... ғана ... ... оған ұзақ ... сүйеніп тұра алмады.
Түрік қағанатында әлеуметтік қайшылықтардың шиеленісуі, ... ... ... мал ... ... және ... ушыға түсуі
Суй Қытайының қағанат шекараларына шабуыл жасауы (581 – 618 ... оның ... ... ... ... түрде басталуы
жалпы Түрік қағанатының 603 жылы екі дербес қағанатқа – ... және ... ... мен ... ... қарамастан Батыс Түрік
қағанаты Шығыс ... ... ... ... ... болды. Осы
жылдар ішінде Шығыс ( Орта ... және ... ... ... ... қан төгіс соғыстар толстаған жоқ.
Түркілердің Қытаймен қарым – қатынасы шиеленісіп кетті. Өйткені VI
ғасырдан бастап Түркілерге ... ... ... ең ... ... ... ... чиновниктернің негізгі мақсаты – Азияға түгелдей өз
билігін орнату еді. Осы мақсатпен Қытай империясы 602 жылы ... ... ... күйрете соққы берді Осы кезде Түркілердің өз
ішінен теле тайпалары ... ... ... ... ... ... ... батыстағы Тянь – Шаньға дейінгі аралықты
қамтиды.Тек Шиби қаған тұсында (609 – 619) ... ... ... ... ... ... ... көрегендік таныта білді.Қытайдағы
азамат соғысы (613 –618 жж.) және Суй ... ... оның ... ... келуі (618 – 907 жж) Түркі қағаны Шиби және оның кіші інісі Ел
(Эль) ... (620 – 630) ... ... ... ... ... ... осы кездері қағандықтағы жағдай елеулі өзгеріске
ұшырады.
Түркі рулары одағының жорықтар ... ... ... ... келмеске
кетті. Түркілер құрған ... ... ... жылдық тарихында көп
өзгерістерге түскен.Биліктің бәрін өз қолында ұстаған қаған ... ... ... аз ғана аристократиялық ... ... ... соларға ғана тиімді болды. Елдің негізгі бөлігі мал шаруашылығының
өнімдерімен күнелтті. Түркілердің басым көпшілігін ... гөрі ... мен мата ... ... Қол ... елінің мұң – мұқтажымен
санасқан кейбір қағандар Қытайдың империялық үкіметіне сауда қатынасына
кедергі ... ... жиі – жиі ... ... ... ... ... үкіметі
шекарадағы сауданы саяси бақылау құралы ретінде қарап, неше құбылтып
шектеп ... ... ... ... аймақта бейбіт сауда жүргізуге
тырысқан. Қытай жер өңдеушілері мен Түркі малшылары ... ... 620 ... ... Ел (Эль) ... оның әскер басшылары сан мыңдаған
әскерді тынымсыз жабдықтауды, атты әскерді толықтыруды қолға ... ... ... мен сыйлықтарға қанағаттанбаған қаған өз ... ... ... берді. Салық әсіресе жұт жылдары ( 627 – 629 ... өте ауыр ... ... ... ... ... ... ел басқару жүйесіне
өзгерістер енгізді: басты посттағы басшыларды түсіріп, ... ... мен ... ... Жат ... ... ... тыс қанауға түсіп, өз билеушісіне қарсы күрес ашуға мәжбүр болды.
629 жылы Ел қаған ... ... ... ... Оған ... ілесе оғыз тайпалары көтерілді. Қытай императорының ... ... ... ... ... басып кіреді. Жат жұрттық басшылар
теріс бұрылып кетіп, Ел қаған тұтқынға түсті.(630ж) ... ... ... ... ... 30]
80 жылдай өмір сүрген кезінде қоғамдық дамудың биік сатысына
көтерілді. А.Н. ... бұл ... ... қорытынды ұсынды: “ Ертедегі
Түркіледің қоғамдық құрылысы феодалдық қатынастарыдң ең ежелгі формаларының
бірі болып ... Ашин ... ... – тайпалық қоғамның орнына әскери
демократиялық қоғам ... Ашин ... ... ... ... ... ... бірақ рулардан әлдеқайда қуатты еді.
Қағандықтың негізгі күші басқару жүйесі мен әскері ... ... ... жалпы әлемдік тарих сахнасына шықты.
Түрік империясы тұсында ( VI – VII ғғ.) Орта ... ... ... ... өсті. Сауда жер өңдеу және қол өнер өте тез ... ... ... ... ... ... ... Ташкент, Қашқар,
Турфан арқылы үздіксіз ағылып жатты. Түркі империясының құрылуы мен ыдырауы
түркі халықтарының батысқа ... ... алып ... пен ... ... бірін – бірі байытты.
Қорыта келгенде, Түрік қағанатының күшін біріктірмей, оны ... ... зор ... ... ... ... бірі мемлекет ішіндегі алауыздық.
Осының кесірінен ата жауға жұмсалатын күш екінің бірінде – ақ ... ... ... ортақ күш ыдырай берген. Бұл жағдай
Күлтегін жазуларында: “ Бектерінің, халықтарының түзу еместігі ... ... ... ... ... өтірігіне көнгендігі үшін, інілі –
ағалының дауласқандығы үшін ... ... ... ... деп көрсетілген.
Күлтегін жазуындағы: “ Елді халық ... елім енді ... ... елдік
жасаймын, қағандық халық едім, қағаным қайда? Қай ... күш ... ... зор нала ... ... айбары асқан мемлекеттің ойраны
шыққанын көріп, күйінуден туған жанайқай. Мұны білікті мақсат, ел бірлігі
үшін тегеурінді, дәйекті ... ... ... жандар биік басына
шығып, айбынды елді аяқ асты еткеніне ашыну, баққұмар, ... ... асыл ... қор ... ... ... ... деседе
болады. Түркі ұлыстары мен тайпаларының күш ... ... ... жалмауыз дұшпанға қарсы шығудың орнына өзара қырқысуы қатарынан озып
туған небір есіл ерлердің жігерін құм ... Бір ...... мың ... ... ... ... еш заманда да өзінің маңызын жойған емес.
Түрік ынтымағының ... сына ... ... ... ... әрекеттерінің салдарына туысқан ұлыстарды бір – біріне арандату
оқиғалары ... ... ... орын алып келгенінде ұмытуға болмайды. [ 31
]
Бағы заманнан бері қарай қас жауларымыздың қолданып келген ... бірі – ... ... ... салт - ... жат ... ... сөйтіп тұтас елдерді іштей іріту, тоздыру болған Түркі қауымын
ұстанып келген дәстүрінен, тілінен, ... ... үшін ... дұшпандар
жүйелі бағдарламалар жасап, оларды жүзеге асыруғы айла –амалын пайдаланған.
Орхон ескерткіштерінде де бұл жағдайда барынша анық ... ...... сөз асыл ... көп ... елдің, түркі халқы
жойылдың” деген сөздер ешқашанда ұмыт ... ... ... жазуларда “
Түркі халқы ... ... ... ... рет ... Бұлар
кемеңгер ата – бабалардың кейінгі буынға қалдырған ... ... Н.Ә ...... ... атты кітабында: Түркілер
өзге мәдениеттердің жетістігін ... ... ... ... оны ... ерекше жағдайларына қарай бейімдеп, шебер падалана
білді. Ол томаға ... ... ... ... ... деп ... .
Ілгері де айтылған және басқа мәселелер бізге бұрынғы ата ... ... ... жан даусы, кейінге қалдырған үлгі өсиеті, асыл
аманаты. Бұл ... ... мәні ... ... де ... кеміген жоқ.
Еуразияның ұлы кеңістігін жайлаған Түркі ... ... ... тіл ... діни ... сақталуы үшін күрес әлі де көкейтесті
проблема ... ... Осы ... жалғастырып, алдағы ұлы мұрағаттарды
жүзеге асыру үшін бүгінгі және ... ... ... ... ... және ... ... қағандығы.
Ұлан –ғайыр байтақ жер енді ғана
қалыптаса бастаған мемлекеттің шеңберінде ұзақ ... қала ... ... және ... ... қысымға қарсы тұра аларлық өзара
байланысты ... ... және ...... ... бола ... Жоғарыда атап өткендей,Түрік қағанатында
әлеуметтік қайшылықтардың ... Суй ... ... ... ... ... (603 ж) екі дербес – Шығыс және Батыс
қағанаттарына ... ... ... ... ... он ... ( он оқ
будун) бірігуі нәтижесінде пайда болды. Оллар ... бес ... ... бес ... ... еді. Батыс Түркі қағандығына Жоңғария мен Орта
Азияны біріктірген ... және ... ... ... ... ... Түркі қағандығы Монғолияны иеленді. Батыс Түркі ... (618 – 619) мен Тон – Ябғу (619 – 630) ... ... ... ... ... жеткізіп, бүкіл Тарим мен Памирге дейінгі ұлан ... ... ... ... ... ... одан әрі ... орталығын сол кездегі қолөнер мен сауданың маңызды орталығы
болған Шу алқабындағы Суяб ( ... ... ... ... көшірілді,
жазғы қонысы Мыңбұлақта ... ... ... жер). Жаңа ... ... Гиндикуш пен Маударияның жоғарғы ағысына дейін кеңейтті.
Оңтүстікке билік ... Тон – Ябғу ... ұлы ...... берді. Оның
әкімшілік басқару орталығы Құндызды еді. Тянь – Шаньның оңтүстігіндегі
Маураннаһрдағы, Орта Азия ... ... ... мен қалалар Батыс
Түркі қағандығына тәуелді болды. Византиямен дипломатиялық қарым – қатынас
туралы келісімді ... ... ... Тон – Ябғу ... ... ... үшінші жорығына (627 – 628 жж. ) қатысты. Түркілер
өздері жаулап алған жерлерден көп ... енші ... ... Чоре мен Тбилиси. Тон – Ябғу жетістіктернің нағыз салтанатты шағы
Ираклидің Тбилиси қамалының түбінде Тон – ... өз ... ... ... оған әйелдікке беретінін мәлімдеген кезі еді. Бұрын өзіне алым
төлеумен ғана келген Орта Азия мемлекеттерінің үстінен Тон – Ябғу ... ... ... Өзіне түгелдей бағынған солтүстігіндегі (Испиджаб
пен Шаш “ ... ... ... мен ... ... территоияларына қаған өзі бекіткен бақылаушылар – ... Олар ... ... түсетін алым – салықты жиып, ... ... ... ... ... ... оған қағанның
басқару - әкімшілік аппаратының құрамына алынды. Сонымен қатар Тон ... ... ... ... ... қарым – қатынаста болды. Қаған
Орта Азияға ықпал етуді көздеп Самарқан билеушісіне өз ... ... Тон ... ... ... стратегиясын қорытындылай келе: ... ... ... ... ... ... ... емес” дейді Қытай
жылнамашысы. Осы ұлан – ... ... ... ... ... үйсін,
қаңлы, қарлұқ, оғыз (теле),қыпшақ, т. б. ... ... ... ... енді. Батыс Түркі қағандығы құрылған кезде Шығыстан
келген көшпелі түрік ітілдес тайпалар бұрынан осы өңірді мекен ... ... ... ... сіңісіп кетті. Енді бұл “ Он оқ бұдун” деген жаңа
атпен әйгілі ... Іле, Шу, ... ... ... ... ... ... болды. Егін , мал ... ... ... ... еді. Ал ... егінші
аудандарда феодалдық қарым – қатынас орнады. ... мен ... ... ... жолы бұл елдерді басып өтетін. Жетісудағы отырықшы аудандар ... ... ... ... ... ... ... айналысты. Сауданың өркендеуіне байланысты ақша айналымы жарыққа
шықты. Сауда мен қолөнердің орталық қалалары ... ... ... ... ... ... ... жасайтын теміршілік кәсібі, қыш құмыра
өндірісі, тоқымашылық, тері ... ... ... ... Батыс,
Шығыс қағандарының басқару жүйесі ұқсас еді. ... ең ...... Батыс Түркі қағандығын түркілердің Ашина ... ... ... Онда 28 ... ... ... лауазым иелері
болды. Олардың барлығы феодалға айналып келе ... ... ... ... ... – қара ... ал ... жігі – тат деп
аталды. Қатаң ... ... ... ... ... Тон – Ябғу өз
байлығын молайта беру үшін ... ... ... Мүның
ақыры үлкен шиеленіске айналып, ... ... ... ... ... ... ... деген желеумен жиені қаған Тон – Ябғуды
өлтіріп, өзін өзі ... деп ... ... ... ... таласып, тайпалар арасында соғыс басталды. 630 – 634 жылдары
қағандық ... Орта ... ... ... ... айырылды.
Мемлекет қиын саяси жағдайға тап болады: Батыс
Түркі қағандығының құрамына кірген екі тайпалық одақ – дулу мен ... үшін ... ... 634 жылы ... нушибилердің қолдауына
сүйенген Ышбыра Эльтериш Ширдің ... ... «Он оқ ... ... ... жаңғыртып, ілгері дамытуға күш салады. [32 ] Алайда
қағандықтың ...... ... тайпаларды толық бағыныштылыққа
ұстауға жеткіліксіз ... ... 638 жылы екі ... ... ... тууына себеп болды. Осыдан кейін қағандық екіге
бөлінді. ... ... ... Іле ... ... өтті. Ышбара қаған
орнынан алынғанымен қоймай, ол Ферғанаға қашады. Тайпалар арасындағы соғыс
және династиялық ... 17 ... ( 640 – 657 ) ... бұл ... баса көктеп кіруіне қолайлы жағдай туғызды. Он оқ будун ... ... ... ... ... ... Нивар Ышбара – яғбу
тұтқынға алынып, сонда екі жылдан соң (659ж) қайтыс болады. Тань ... ... ... ... ... отырып, Батыс Түркі
қағандығын билеуге тырысады. Олар ... ... өз ... ... ... ... түпкілікті тәуелсіздіктерін сақтап қалуға әрекеттене
береді. Батыс ... ... ... ... ... ... қуатын қалпына келтіруге жанын сала кіріскен қағандықтың
соңғы дербес ... ... ... қолы 658 жылы өз ... - ... әскері мен Тань мемлекеті әскерінің біріккен күшінен жеңіліс тапты.
Себебі ... ... ... ... аз ... Түркі қағандығы құлағанмен,
оның құрамындағы түркі тайпаларының бәрі бірдей Тань мемлекетіне бағынып,
оның билігін ... жоқ. ... осы ... Түркі қағандығына кіретін «
он оқ » халқының ішінен түргештер бас көтеріп, өз алдына ... ... ... жаулап алу саясатына қарсы тұрады. Сөйтіп 704 жылы ... ... соң ... қағандығы тарих сахнасына шықты. [33]
Ескере кететін бір жайт: соғдылардың қағандық өміріндегі рөлі жоғары
дәрежеде болды, бүкіл ... және ақша ... ... ... жүрді.[ 34 ]
Қытаймен арадағы соғыста жеңіліс тапқан Шығыс Түркі қағандығы 630
жылы ... ... ... ... ғасыр бойы Қытайға тәуелділіктің
қамытын киюге мәжбүр болды. 682 жылы мемлекет қалпына келеді.
Осы елу жыл ... ... ... ... ... ешқайсысы халыққа
бостандық алып бере алмады. Солардың бірі – Құтлық қаған ғана ... ... ... ... ... ... тасқа қашалған сөзі
былай дейді: « Қытай қолында қандай ... құл ... ... қандай
таза, сұлу әйелдеріміз күң болып қалды. Біз бұларға елу жылдық ... ... заң ... ... ... жазбалары, профессор Хирттың зерттеулері және ... ... ( ... ... ... мына ... ... Қытай
үстемдігіне қарсы қозғалыс 682 жылы болған.
Көтеріліс басшысы – ... ... ... ... әкесі қытай
үстемдігі кезінде бағынышты Ашина тайпаларының бірін ... ... – чжун ... солтүстігінде – қазіргі Датунфу қаласына жақын
жерде өтеді. Бұл аймақты байырғы түркілер ... еді. 682 – ... ... ... Қытайға қарсы азаттық күрестің нәтижесінде өз
мемлекетін қайта ... ... ... ... ... ... ... деген
атқа ие болады. Оның ең жақын ... әрі ... ... ... Бұл ... қашалып жазылған көне ... ... ... жылы ... ... ... ... Қапаған (Мочжо) қаған ( 691 –
716) отырып,Шығыс Түркі ... ... ... ... ... ... солтүстік қытай армиясына қарсы бірнеше шабуылдар жасады, қидандарды
талқандады ( 696 -697жж), Туваны ... ... ... ... ... –710ж). Қапаған бүкіл Орта Азияны билеуге қол жеткізді. Бұл кезде Батыс
қағандықтың халі мүшкіл болағнадығын пайдаланып оны басып ... да, ... ... 689 жылы ... ... інісі Қапаған өз әскерін Қытайға
бастап келеді. Ал қырғыздарға қарсы жорық 688 – 689 жылдардың ... ... ... ... ... басында ұлы мәртебелінің сүйіктісі Сэ
Хуай – и ... ... ... ... ... ... Шекара Шаньютай құзына дейін созылатын еді. [35]
Қапаған өз ... ... ... әскерімен соғысуға тәуекел жасай
алмайды. Ал Хуай – и ешқандай әскери дарыны болмағандықтан, жауына қарсы
шығуға ... ... ... Түркілер ұрыс салмай кете ... – и ... ... ... ... ... қуанды.
Могилянның Тангутқа жорығы – 700 жылы, түркілердің қытай әскерін жеңуі
шамамен 702 жылы , түркілердің батысқа жорықтары 709 – 713 ... ... жылы ... ... Барысбек Мочжодан қаған титулын алып,
Могилянның қарындасына үйленген. 709 жылы ... Кем ... мен ... ... чик ... ... Қытай хабарламалары бойынша Тоныкөк,
Могилян, ... 710 ... аяғы мен 711 ... ... ... ... тауы мен ... (Алтай тауының бір бөлігі ... ... ... жорық жасаған. Барысбек хан қайтыс болған соң, оның халқы түркілерге
бағынған.
715 – 716 жылдары Қытай хабары бойынша ... ... іші ... ... 716 жылы ... ... жолда, Қытай хабарлары
бойынша, Мачжо өлтіріледі де, басы Қытайға жіберіледі. [ 36 ... ... жаңа ... ... осы ... хан ... шыққан
Күлтегін Мачжоның баласын өлтіріп, таққа өз ... ... ... ол өзін ... ... деп ... ... 722 жылы түркілер Қытайға, ал 723 жылы татабицеге жорықтар
жасаған. Қытай мен ... ... ... (721 ... ... түркілердің
көршілермен қарым – қатынасы едәуір жақсарды. 722-733 ... ... – бір ... болмаған. Хирттың мәліметтеріне қарағанда түркі елшілігі
Қытайда жиі болып тұрған. 731 жылдың күзінде ... ... ... ... ... қағандары, арнаулы өкілдері қатысты.
Шығыс Түркі қағандығы кезінде ... ... ... Ұлы ... кетті. Қағандық өзінің шырқау биігіне көтерілді. Қағандық пен ... ... ... ... ... ... шын ... бейбіт қатынас
орнады. Грумм – Гржимайло айтқандай: Тоныкөк, ... ... ... ... ... ... болды.
Шығыс Түркі қағандығының соңғы қағаны Озмыш тегін қаған 744 жылы
ұйғырлар қолынан қаза табады. Бос ... ... ... ... ... Құл қаған отырып, Ұйғыр мемлекетін құрды.
Осымен Шығыс Түркі қағандығы ел ... өмір ... ... [37]
Шығыс Түркі қағандығы негізінен феодалдық мемлекет болып, түркілердің
қоғамдық ... ...... ... ... Шығыс Түркі
мемлекеті қираған соң батыс ... ... ... ... ... қыпшақ тайпалары ие болды. ... ... ... ... ... ... бойында сұрапыл күрес жүргізіп ірі
жетістіктерге қол ... ... ... айқын аңғарамыз.
Сонымен қатар заманында ешбір жаудан беті ... ... ... әлсіз
тұстары болғандығын да тас жазулар баянынан білеміз.
Қорытынды.
“Түрік мемлекетінің құрылуы бүкіл ... ... ... бір
кезеңде бетбұрыс дәуірі болды” деп жазды белгілі ғалым Лев Гумилев ... ... ... ... іргелі зертеуінде. Көне түркі ... ... мен ... ... жалғастырушы ғана емес, сонымен қатар ол өз
мәдениетін, мемлекеттік құрылысы мен идеологиясын жасады, әлемдік тарихта
үлкен із ... ... ... ... ... ірі еуразиялық империя
болды. Түріктердің бірнеше мемлекеті болды. Көне Түркі ... ( 552 ... ... ... ... (603 –704); Шығыс Түрік қағанаты ( 603 – 679);
Екінші Түрік қағандығы (607 – 744); Түргеш ... ( 704 – 756); ... (756 – ... мемлекеті ыдыраған соң Жетісу мен Орталық Қазақстанда
аварлардың билігі ... Осы ... VI ... ... ... ... Осы тайпалар ұзамай түріктер деп аталды.
Түріктердің қағаны ... ... ... ... ... ... ... жеткізді. Осылай Түркі қағанаты нығайған болатын.
759 жылы Батыс Түркі қағанаты нашарлап әлсірей ... да ... ... ... Тан ... ... ... басып кіруіне себеп
болды. Түріктер қытай ... ... ... ... ... 704 ... тайпаларының көсемі Үшеліктің басшылығымен түріктер жеңіске жетіп,
жаңа Түргеш ... ... – 687 ... ... ... азаттық күрес, нәтижесінде
шығыс түріктері қытай басқыншыларын қуып шығып, өз ... ... ... ... ... ... құрды. Бірінші қаған Құтлық болды,
оны Елтеріс қаған деп атады. Оның жақын көмекшісі әрі кеңесшісі түріктердің
тамаша ерлік істері мен ... ... ... ... ... Қапаған қағанның тұсында (691 – 716) екінші Түркі қағанаты ...... ... гүлдену дәрежесіне ... ... ... ... ... жорықтар жасады, қидандарды, Енисей
қырғыздарын талқандап, Туваны ... ... ... ... ... ... айналды. Оның әскерлері Соғды жеріне дейін барды. Білге
және Күлтегін қағандардың тұсында да түріктердің қуаты артып ... ... 744 жылы ... ... ... құлап, Ашина әулиетінің билігі
тоқтады.
Көне түркі қағанатының билеушілері елінің келешегі үшін заман талап
еткен шаралардың қолынан келгендерін орындауға ... ... ... ... ... ... мүмкін сол елінің мәңгілігі үшін де боар,
елінің елдігіне айтарлықтай нұқсан ... ... ... ... ... өзгерістер әкелетін қадамдар жасады. Көне түркі
қағанатының ыдырауы тек ... ... ... тоқтатуын ғана емес, сондай-
ақ Түркі қағанаты кезінде жетекші жағдайда болған дәстүр, елдік идеология,
рухани құндылықтардың дағдарысын тудырды.
Дипломдық жұмысымды ... келе мен ... ... келдім,
Көне түркілер біздің заманымыздың VI – VIII ғасырларында жалпы адамзаттық
өркениетке жаңа өріс ... паш ... ... ... тұрған Қытайдан
Қырымға дейінгі жерге иелік еткен көне түркілер іргелі мемлекет құрумен
қатар, ... ... ... Монғолия, Сібір, Қазақстан,
Қырғызстан жерлерінен ... ... ... соның жанды куәсі. Бұл
жазбалардың ең басты қасиеті – оларды жасаушылардың ... рухы мен ... ... еркі мен ... ... ... бекем рухсыз шығысы
Хинган, Сары өзен, ... ... ... – Ұлы ... ...... аралығында осыншалықты өркениеттік өрлеу орын алмас еді,
осыншалықты терең тарих тарқатылмас еді, ұлт ұлы, ... ... ... ... тәуелсіздік алғаннан кейінгі ... сол ... ... рухының, бірлік пен ерлік идеяларының сонау есте жоқ ... – ақ ... үшін ... ... айналғандығын айғақтайды. Бұл
жөнінде Елбасымыз да үнемі тоқталып, байсалды, жүйелі бағыт ұстанып әрі оны
тереңдетіп келеді.
Елбасымыз ... ...... ... атты кітабында: “
Түркілер өзге мәдениеттердің жетістігін ... ... ... ... оны ... ерекше жағдайларына қарай бейімдеп, шебер
пайдалана білді. Ол томаға - тұйықтықтан ... ... ... ... , ... [ 38 ... ... өткен өмірді сөз ететіні белгілі. ... ... ... мен ... қызмет етеді. Осыдан мың жарым жылдай
бұрын тас ұстынға өшпестей болып қашалған Күлтегін жазбаларындағы ... ... ... ... да ... үндес
естілетіні қайран қалдырады. Күлтегін ел мүддесінің ... ... ... ... ... , ұрпақтардың жарастықты өмір
сүруін өсиет етеді.
"Бектерінің, халқының ымырасыздығынан, Табғаш халқының тепкісіне
көнгендігінен, Арбауына көнгендінен ... ... ... жауласқандығынан Түркі халқы елдігін жойды. Қағандығынан
айырыдды; табғаш халқына бек ... құл ... пәк ... күң ... ... ... атын ... Табғаш атын тұтынып, Табғаш қағанына бағынды.
Елу жыл ісін-күшін берді... Әкем қаған осынша... Қырық жеті рет ... ... ... ... жарылқағандықтан, Елдігін елсіретті, Қағандығын
қағансыратты, жауын бейбіт етті, Тізеліні бүктірді, Бастыны еңкейтті» -
дейді Күлтегін.
Елдің елдігі, ... ... ... өмір кеше білуде ... ... ... ... ... ... ахуал мен
шендестіре зерделейді. Ел ішінде тәртіп пен заңдылық сақталса, яғни ... ... ... болса – ұрпақтың бақытты өмір сүруіне кепіл бола өнеге
сол дейді. Осы өсиет ... үшін ... де ... ... ... ... қауымдастықта өз орнымызды
орнықтырудың, сөйтіп баянды бақыт пен қауышудың кепілі ауыз бірлікте ... ... ... ... ... ... ... тәуелсіздігіміздің
тағылымы дегеніміз осы болса керек.
Қолданылған әдебиеттер:
1. Амажолов К.Р. ... ... ... 1- кітап. (Көне дәуірден біздің
заманымыздың XIV ... ... ...... “Білім”, 2002.
2. Кляшторный С.Г. Древнетюркские рунические ... как ... ... Средней Азий. М., 1964
3. Бернштам А. Н. Социольно – экономический строй Орхоно – Енисейских ... ... ... ... ... С.Е. Памятники древнетюркской писменности. Тексты и исследовнаия.
Москва – Ленинград.1951. 408-бет
5. Гумилев Л.Н. Көне түріктер. Алматы. “Білім”, 1994. ... ... К.Р. ... ... түп тамыры (тарихи – этнографиялық шолу).
// Қазақ тарихы. 1993. №1. 47 –бет.
7. Қазақстан тарихы. Көне ... ... ... 5 томдық. 1-том. Алматы.
2001. 296 –бет.
8. Бичурин Н.Я. Собрание сведений о народах, обитавших в ... ... 1., М-Л., 1950. С ... Цэнь Чжун – ... Туцзюе цзиши ( Түріктердің жиынтық тарихы), 500- бет
10. Гумилев Л.Н. Көне түріктер. Алматы. ... ... ... ... Қ. ... ... – Алматы, 1999. 42 бет
12. Ақышев К. Қазақ мемлекеті: қайнар ... ... ... ... ... тарихы. 1995. № 2. 31 бет
13. Кляшторный С.Г.., ... Т.И. ... ... трех тысячелетии. -
Алматы: “Рауан”,1992. С 85-86
14. Гумилев Л. Н. Көне түріктер. Алматы. “Білім”, 1994. 44 бет ... ... ... ...... ... 1994.
15. Құлахметова Л. Көне түркі жазба ескерткіштеріндегі байырғы түркілердің
ел басқару жүйесі. // ... ... 2003 № 5. ... ... ... и права Казахской ССР. Часть I - Алматы: 1982. 18-
бет.
17. Кляшторный С.Г.., Султанов Т.И. ... ... трех ... ... “Рауан”,1992.
18. Сартқожаұлы Қ. Орхон мұралары: тарихнамалық – деректанулық ... ... 2003. 51 ... ... Ғ. Қазақстан Республикасының саяси – құқықтық тарихы. –
Алматы: “Ғылым”. 2000. 19 ... ... Қ. ... ... ... ... сөз // Ақиқат. 2006. №1 13-
17бет
21. Зуев Ю.А. Ранние тюрки: очерки историй и ...... 2002. ... ... Л.Н. Көне ... Алматы. “Білім”, 1994. 39 бет.
23. Ақышев К. Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге ... ... ... ... А.М. Кочевники и внешний мир ( издание третье, допалненное). –
алматы, 2000. С 268
25. Пигулевская Н. В. ... ... және ... ... ... М-
Л., 1947. 317 бет.
26. Шмидт А.Н. Орта Азия мен Иран тарихы жөніндегі материалдар, “шығыстану
институтының ғылыми жазбалары”, XVI том, ... ... В.В. ... тарихи- географиялық шолу,
СПб., 1918.
28. Гумилев Л.Н. Көне түріктер. Алматы. “Білім”, 1994.
118- бет.
29. ... К.Р. ... ... ... 1- ... ... дәуірден
біздің заманымыздың XIV ғасырына дейінгі кезең). – ... ... ... С. ... ...... 1998. 69 ... Бердібай Р Байқалдан Балқанға дейін. – Алматы, 1996. 114 бет.
32. Абдрахман Х. ... ... мен ...... 2002. 5 - ... ... С.Г.., ... Т.И. Казахстан: летопись трех тысячелетии. -
Алматы: “Рауан”, 1992. С 94-96
31. Бернштам А. Н. Социольно – экономический ... ......... ... 1946.
32. Кляшторный С.Г.., Султанов Т.И. Казахстан: летопись трех тысячелетии.
- Алматы: “Рауан”, 1992. С 97-98
33. Кляшторный С.Г.., ... Т.И. ... ... трех ... -
Алматы: “Рауан”, 1992. С 32-33
34. Малов С.Е. ... ... ... Тексты и исследовония.
Москва – Ленинград.1951. 408-бет.
35. Байбатша Ә ... ... ... ...... 1998. 59 бет.
36. Мыңжан Н. Қазақтың қысқаша тарихы. Алматы. 1996. 44 –бет
37. Тасмағамбетов И. Елдік пен ... ... ... // ... 2001. 19 ... 3-бет.
38. Назарбаев Н.Ә. Тарих толқында. Алматы. 1999. 101-бет.
-----------------------
Төр (өкімет)
Тардуш (оң ... ... (сол ... ... және тайпалар
Тайпалар
Тайпалар одағы және тайпалар
Рулар
Рулар
Рулар
Еб (курень = лагерь)

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 55 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тарихы жайлы34 бет
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Банктік қызмет аясындағы банктік құқықтық қатынастардың кейбр теориялық мәселелері7 бет
Постиндустриялды қоғам концепциясы4 бет
Қоғам және жеке адамның қалыптасуындағы конфликтінің мәні7 бет
Қоғам және жеке тұлға14 бет
Қоғамдық тамақтану кәсіпорындары37 бет
Батыс түрік және Түргеш қағанаттары14 бет
Түрік қағанаты туралы12 бет
Түргеш қағанаты15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь