Философия (лекциялар)

Мәдениет контекстіндегі философиялық шығармашылықтың тарихи типтері
Философия мәнін түсіндірмелеудің негізгі типтері. Дүниеге қатынас және дүниетаным ұғымдары. Дүниетаным және дүниенің жалпы мәденилік суреті. Дүниетаным және фплософия. Философия пайда болуының тарихи-әлеуметтік детерминанттары. Мәдениет дүниесіндегі философияның қатынасы мен тағайыны. Философия адам құштарлығының әр түрлі төрт саласының - ғылым, поэзия, дін, логика - негіздемесі ретінде. Философия және мифология. Философия және дін. Философия және өнер. Философия және ғылым. Философия және саясат.
Философия термині көне грек тілінен аударғанда даналыққа құштарлық, ал көне үнді тілінен аударғанда ақиқатты көру деген мағынаны береді.
«Философ» сөзін ең алғаш рет интеллектуалды білімге ұмтылып, дұрыс өмір сүруге тырысқан адамдарды оқшаулау мақсатында көне грек математигі мен философы Пифагор қолданған.
Философия терминін түсіндіріп, оны ерекше ғылымның түрі ретінде негіздеген Платон.
Көне дүниеде философия деп аталған білім ғылымдардың алғашқы негіздері, практикалық байқаумен, қорытындылармен қатар адамдардың әлем туралы адам тіршілігінің мәні мен мақсаты, өзі туралы мәліметтерді біріктірді.
Философияның қалыптасуы әлем туралы білімдер мен адамдардың өмірлік тәжірибесінің үйлесімділігін іздестіретін ерекше рухани ұстанымның пайда болуын паш етті.
Философия даналыққа апаратын жол, яғни даналық философиядан да жоғары, оған философияның көмегімен көтерілуге болады.
Даналық дегеніміз - әр нәрсенің шегін білу, байыбына бару, себебін түсіну, асықпай, аптықпай шешім қабылдау, яғни ол – адамның интеллектуалдық мүмкіндігінің шыңы, адам армандайтын рухани биіктік.
Алғашқы философиялық теориялар өзінің мағынасы жағынан синкретті, яғни жиынтық білім болды. Өйткені, оның құрамында әлем мен адам туралы барлық білімдер сонымен қатар, математиканың, тарихтың, астрономияның, механиканың, медицинаның, этиканың, эстетиканың бастаулары орын алды. Антикалық философияның кез келген өкілінің әмбебап ойшыл, энциклопедиялық ғалым болғандығы жай ғана кездейсоқтық болмаса керек.
2000-нан астам жыл тарихында философияның пәні ұдайы өзгеріп, дамып отырды. Бірақ оның болмысында жылдар, ғасырлар өтсе де өзгермейтін тұрақты, тек оған ғана тән ерекшеліктері болды. Философияның іргелі сұрақтары дүниетаным мәселелерімен тығыз байланысты.
Дүниетаным немесе дүниеге көзқарас, адамның сыртқы дүние қоршаған ортаға, өзіне - өзінің, басқаларға қарым – қатынасы туралы мәліметтердің жиынтығы. Сонымен қатар, ол адамның бағыт бағдарын, сенімі мен идеалдарын, принциптерін, ұмтылыстарын білдіреді.
Дүниетаным адамның өзі және қоршаған орта туралы білімдерімен ғана шектелмейді. Өйткені, ол дүниенің бейнесі ғана емес, ең алдымен, дүниеге деген қатынас. Адам дүниеге бейжай немқұрайдылықпен немесе қызығушылықпен қарайды, оны не ізгілік, не зұлымдық тұрғысынан бағалайды. Осы қатынастар төңірегінде сыртқы материалдық әлем мен ішкі рухани дүние туралы түсініктер жинақталып, тиянақталынады. Сөйтіп, әлем, табиғат, адам, олардың бірлігі мен адамның дүниедегі орны, болмыс пен болашақ туралы түсініктер қалыптаса бастайды. Дүниетаным - өзін өзі, айналадағы ортаны өзгертетін адамның практикалық іс - әрекетінің тірегі.
Кез келген пенде, жеке адам, ойшыл дүниетанымның субъектісі бола алады. Өйткені әр адамның өзіндік тәжірибесі мен білімдері бар, ол әр нәрсені өзінше қабылдайды, түйсінеді, түсінеді. Қоғамдағы үлкен топтардың да өзіне тән дүниетанымы бар. Ол осы тапқа, топқа тән ортақ белгілерді, бағалау мен идеалдарды біріктіреді. Біз оны тарихи, этнографиялық деректерден, көркем әдебиеттен айқын көреміз.
Дүниетаным – құрылымы жағынан күрделі жүйе. Оның бастапқы және өзекті элементі – білім. Ол қарапайым және ғылыми болып бөлінеді. Білім – керемет күш, оның көмегімен белгісіз құбылысты ашып, игеруге болады. Бұл процесс тереңдеген сайын дүниетаным да екшеленіп, жүйеленіп, тұрақтылық сипатқа ие болады. Білім адамның көкірегіне еніп, санасына ұялап, оның өмір тәжірибесінің елегінен өтіп барып, сенімге айналады. Сенім дегеніміз – дүниеге көзқарастың түп қазығы, бағыттаушысы, адамның өз позициясына, тоқыған ойына, істеген ісіне деген беріктігі. Сенімі берік адамның көзқарасы, дүниетанымы нақты, ісі қонымды, бағыты қашан да айқын.
Адам сенімсіз өмір сүре алмайды. Тек сенім арқылы адам өзінің кім екенін және жарық дүниеде не үшін өмір сүретінін біле алады. Адамның алдына қойған мақсатының айқын болуы, дүниетанымның өмірімен байланыстылығы берік сенімнен туады. Сенім мен дүниетаным қатарласып жүрсе ғана адам санасы нұрлана түседі. Сенімі күшті адамның өмірі де мықты, мәнді, мағыналы болады. Берік сенім жоқ жерде тыңғылықты дүниетаным да, тұрақты мінез-құлық та болмайды. Сенімі қалыптаспаған адамның шындықтың жай-жапсарын дұрыстап айыруға, өмірден өз орнын дұрыс табуға шамасы жете бермейді.
Сенім дегеніміз адамның білімдеріне, айналадағы қоршаған ортадағы іс - әрекеттерінің дұрыстығына деген батылдығын білдіреді. Адамда өзіне - өзінің терең сенімі болуы – оның әлеуметтік өсуінің дәрежесін көрсетеді. Наным – адамның қиялдағы шындықтың болатынына сенім білдіретін ерекше жағдайы психологиялық ұстанымы.
Адамның дүниетанымы оның білімі мен сенімнің бірлігі. Ол әйтеуір бір қуанышты оқиғаны немесе нәтижені білдіретін үмітсіз болмайды. Үміт – адамды болашаққа жетелейді, өмірге деген сенімді одан әрі арттырып, оған ғашық етеді. Үміт – белгілі бір істің, ойдың жүзеге асуына білдірілген сенім, дәме. Адам үмітпен өмір сүреді. Үміт бар жерде өмір де бар. Ол – адам
Қосымша әдебиеттер:
1. Ғабитов Т.
Философия [Электронный ресурс] / Т. Ғабитов. - Электрон. текстовые дан. ( 10,2 мб). - [б. м.] : [б. и.], 2003 эл. опт. диск (CD-ROM). (Шифр -572647)
2. Абдрасилова Г.З.
Ежелгі дүние философиясы [Электронный ресурс] : оқу-әдістемелік құрал / Г. З. Абдрасилова ; ОҚМУ. - Электрон. текстовые дан. (1,38 Мб). - Шымкент : ОҚМУ, 2007
3. Абдрасилова Г.З.
Философия [Электронный ресурс] : оқу-әдістемелік құрал / Г. З. Абдрасилова ; ОҚМУ. - Электрон. текстовые дан. (1,32 Мб). - Шымкент : ОҚМУ, 2007
4. Еркінбекова А.С.
Іскер қарым-қатынас этикасы пәнінен әдістемелік [Электронный ресурс] : оқу құралы / А. С. Еркінбекова, Ж. Нұржанбаева ; ОҚМУ. - Электрон. текстовые дан. (256 Кб). - Шымкент : ОҚМУ, 2007
5. Мақаш У.О.
Қысқаша орысша-қазақша философиялық терминологиялық сөздік [Электронный ресурс] / У.О. Мақаш ; У. О. Макаш. - Электрон. текстовые дан. (1,42 Мб). - [б. м.] : Карагандинский государственный университет им. Е.А. Букетова, 2006 эл. опт. диск (CD-ROM)
6. Құралұлы А.
Философия, педагогика және психологияға байланысты терминдер мен сөз тiркестерiнiң түсiндiрме сөздiгi [Мәтiн] / Құралұлы, А. - Шымкент, 2004. - 32
7. Қазақ даласының ойшылдары (ХIII-ХV ғғ.): Монография. - Алматы. - 2001
2-шi кiтап. - 196
8. Қазақ даласының ойшылдары (ХVI-ХVIII ғғ.): Монография. - Алматы. - 2001
3-шi кiтап. - 199
9. Қазақша-орысша, орысша-қазақша терминологиялық сөздік: 5000-нан астам термин. - Алматы : Рауан. - 2000
23-шi том: Философия және саясаттану. - 288 - (қаз.,орысша тiл)
Перевод заглавия: Казахско-русский, русско-казахский терминологический словарь
10. Қараұлов И.
Сырласу: Жастарға арналған докум.әңгiмелер / Қарақұлов И. - Алматы : Жалын, 1989. - 256
        
        1-лекция
Мәдениет контекстіндегі философиялық шығармашылықтың тарихи типтері
Философия мәнін түсіндірмелеудің негізгі типтері. Дүниеге қатынас және
дүниетаным ... ... және ... ... ... ... және фплософия. Философия пайда болуының тарихи-әлеуметтік
детерминанттары. Мәдениет дүниесіндегі философияның қатынасы ... ... адам ... әр ... төрт ... ... ... дін, логика - негіздемесі ретінде. Философия және
мифология. Философия және дін. ... және ... ... ... ... және ... ... көне грек тілінен ... ... ал көне үнді ... аударғанда ақиқатты көру деген
мағынаны береді.
«Философ» сөзін ең алғаш рет интеллектуалды білімге ұмтылып, дұрыс
өмір сүруге ... ... ... ... көне ... мен философы Пифагор қолданған.
Философия терминін түсіндіріп, оны ерекше ғылымның түрі ретінде
негіздеген Платон.
Көне дүниеде философия деп ... ... ... алғашқы
негіздері, практикалық байқаумен, қорытындылармен қатар адамдардың
әлем туралы адам ... мәні мен ... өзі ... ... ... әлем туралы білімдер мен ... ... ... ... ... рухани
ұстанымның пайда болуын паш етті.
Философия даналыққа апаратын жол, яғни даналық философиядан да
жоғары, оған ... ... ... ... ... - әр нәрсенің шегін білу, байыбына бару, себебін
түсіну, асықпай, аптықпай шешім ... яғни ол – ... ... ... адам армандайтын рухани биіктік.
Алғашқы философиялық теориялар өзінің мағынасы жағынан синкретті,
яғни жиынтық білім болды. Өйткені, оның ... әлем мен адам ... ... сонымен қатар, математиканың, тарихтың, астрономияның,
механиканың, медицинаның, этиканың, эстетиканың бастаулары орын алды.
Антикалық философияның кез ... ... ... ойшыл,
энциклопедиялық ғалым болғандығы жай ғана кездейсоқтық болмаса керек.
2000-нан астам жыл тарихында философияның пәні ... ... ... ... оның ... ... ... өтсе де
өзгермейтін тұрақты, тек оған ғана тән ... ... ... ... дүниетаным мәселелерімен ... ... ... ... ... сыртқы дүние қоршаған
ортаға, өзіне - өзінің, басқаларға қарым – ... ... ... ... ... ол ... ... бағдарын,
сенімі мен идеалдарын, принциптерін, ұмтылыстарын білдіреді.
Дүниетаным адамның өзі және қоршаған орта ... ... ... ... ол ... бейнесі ғана емес, ең алдымен,
дүниеге деген қатынас. Адам дүниеге бейжай немқұрайдылықпен ... ... оны не ... не ... ... Осы ... ... сыртқы материалдық әлем мен ішкі
рухани дүние туралы ... ... ... ... ... ... олардың бірлігі мен адамның дүниедегі орны,
болмыс пен ... ... ... ... бастайды. Дүниетаным -
өзін өзі, айналадағы ортаны өзгертетін ... ... іс ... ... ... ... жеке адам, ойшыл дүниетанымның субъектісі бола
алады. Өйткені әр адамның өзіндік ... мен ... бар, ол ... ... ... түйсінеді, түсінеді. Қоғамдағы үлкен
топтардың да өзіне тән дүниетанымы бар. Ол осы тапқа, топқа тән ... ... мен ... ... Біз оны тарихи,
этнографиялық деректерден, көркем әдебиеттен айқын көреміз.
Дүниетаным – құрылымы жағынан күрделі ... Оның ... ... элементі – білім. Ол қарапайым және ғылыми болып ...... күш, оның ... ... ... ... игеруге
болады. Бұл процесс тереңдеген сайын дүниетаным да екшеленіп,
жүйеленіп, ... ... ие ... Білім адамның көкірегіне
еніп, санасына ұялап, оның өмір тәжірибесінің елегінен өтіп барып,
сенімге айналады. ... ...... көзқарастың түп қазығы,
бағыттаушысы, адамның өз позициясына, тоқыған ойына, ... ... ... Сенімі берік адамның көзқарасы, дүниетанымы нақты,
ісі қонымды, бағыты қашан да айқын.
Адам сенімсіз өмір сүре ... Тек ... ... адам өзінің кім
екенін және жарық дүниеде не үшін өмір сүретінін біле алады. Адамның
алдына қойған ... ... ... ... ... ... сенімнен туады. Сенім мен дүниетаным қатарласып
жүрсе ғана адам санасы нұрлана түседі. Сенімі күшті адамның ... ... ... ... ... ... сенім жоқ жерде тыңғылықты
дүниетаным да, тұрақты мінез-құлық та болмайды. Сенімі қалыптаспаған
адамның шындықтың ... ... ... өмірден өз орнын
дұрыс табуға шамасы жете бермейді.
Сенім дегеніміз адамның білімдеріне, айналадағы қоршаған ортадағы
іс - әрекеттерінің ... ... ... ... ... - ... ... сенімі болуы – оның әлеуметтік өсуінің ... ...... қиялдағы шындықтың болатынына сенім
білдіретін ... ... ... ұстанымы.
Адамның дүниетанымы оның білімі мен сенімнің бірлігі. Ол әйтеуір
бір қуанышты оқиғаны немесе нәтижені білдіретін үмітсіз ... ... ... ... жетелейді, өмірге деген сенімді одан әрі арттырып,
оған ғашық етеді. Үміт – ... бір ... ... ... асуына
білдірілген сенім, дәме. Адам үмітпен өмір сүреді. Үміт бар ... ... бар. Ол – адам ... ең ... ... ... ... жүйесіне адамның негізгі принциптері мен
рухани құндылықтары да кіреді.
Дүниетаным дегеніміз – ... ... ... ... ... ... ... дүниеге қарым – қатынасын анықтаудың өзегі, күре
тамыры.
Дүниетаным ғылыми, ғылыми емес, прогрессивті немесе реакциялық,
оптимистік ... ... ... ... Сонымен қатар, әрбір
тарихи дәуірде осы заманның сарынына сәйкес дүниетанымның ерекше типі
болады. Мысалы, көне ... ... орта ... ... ал
Жаңа дәуірде адамдардың табиғи құқықтары туралы идеяға ... ... ... ... ... ... жағынан дүниетаным әр уақытта көп жақты. Сондықтан
оның бірнеше ... ... ... ерекше бөліп көрсетуге
болады. Ғылыми дүниетанымда табиғат, әлем, оның ... және ... ... ... мәліметтер ерекше роль ... ... қыры ... ... етуі мен техника,
сауда, ақша, яғни қоғамның экономикалық болмысының барлық қатынастарын
білдіреді. Әлеуметтік – саяси, аспект – бұл ... ... ... ... ... ... қарым – қатынасы туралы мәліметтерді
қамтиды. Бұдан басқа адамгершілік, эстетикалық, құқықтық, тарихи,
экологиялық, тағы да ... ... ... дүниетаным адамның тану функциясын орындайды. Бұл оның
мәнінен туындайтын негізгі ролі. Сөйтіп, ... әр ... ... типі ... ... ... – қиял, ойдан шығару. Г.Гегель
миф дегеніміз – адам ... әлем ... ... ... деп
жазған. Мифология ауқымды әрі жан – жақты құбылыс, ол әлем халықтарына
түгел қатысты адамзат санасының өте ерекше қабаты.
Миф - ... ... ... тән ... ... бөлінбеген
формасы. Азамзаттың мифтері әлемнің ... мен ... ... ... ... тағдыры, өмірі, өлімі, іс - әрекеті,
табыстары, адамгершілік, этикалық ... ... аса ... ... көне грек ... әлем ... пайда болды
делінген. Сонан соң жер, күн мен түн, әр түрлі құдайлар ... ... ... «балалық» дәуірінің дүниетанымы болып табылады,
ол сол кездегі адамдардың дүниеге ...... ... ... ... ... яғни ... сеніп, соған
табынуға құрылған. Діннің дүниетанымдық принципі негізінде адам мен
дүниенің жаратылуы туралы наным жатыр.
Ғылыми ... ... ... өзі және сыртқы әлем туралы
білімдерінің ... ... Ол үшін ... ... жоқ, тек ... құбылыстар бар. Алғашқы қарапайым ғылыми білімдер антикалық
дәуірде пайда болған, алайда ... ... XVII ... ... ... бастады, ол адамзаттың (ойлау) даму тарихына ... ... ең ... ... ... ... табылады. Қарапайым
дүниетаным адамдардың өзі және қоршаған дүние туралы ... іс ... ... ... ... ... білімдеріне негізделеді. Ол
әркімнің жеке ... ... ... табады. Қарапайым
дүниетаным халық даналығына сүйенеді.
Философия ерекше дүниетаным және ... ... іс - ... ... ... ... дүниетаным түрлерінің өзара қабысуының
нәтижесінде қалыптасты. Бірақ ол олардан жоғары дәрежеге көтерілді,
сонымен бірге, алғашқы ... ... көзі ... ... ... ... адамның дүниені тану тәжірибесін жинақтау, әлемнің
біртұтас теориялық үлгісін ... ... ...... ... ... ерекше феномен.
Дүниетаным мен философияның өзара қарым – қатынасы ... ... ... ... ... айналадағы қоршаған ортаға
танымдық қарым – қатынасының барлық тәжірибесі кіреді. Ал ... ... ... принциптері мен маңызды белгілерін зерттейді.
Ол танымдық маңызы бар ... ... ... ... ... ... тек жалпы дүниетанымдық маңызы бар ... ... ... ... ... қатарына «әлем дегеніміз не?»,
«адам дегеніміз не?» деген ... ... Ал ... жылдамдығы
қандай?», «судың құрылымы қандай?» деген жеке сұрақтарға физика, химия
сияқты ғылымдар жауап береді.
Екіншіден, философияның ... ... ... келіп,
жинақталу мен теориялықтың жоғары сатысына көтеріледі. Сонымен қатар,
ғылым тарихында болған ірі ... әлем ... ... ... ... ... Н.Коперниктің,
Ч.Дарвиннің, А.Эйнштейннің ғылыми жаңалықтары ... ... әсер ... жетістіктер болып табылады.
Үшіншіден, өзінің мағынасы жағынан терең, ауқымды дүниетаным
философиялық ... ... ... ... ... ... ... сипаты мен бағытын анықтайды.
Мысалы, Қайта өркендеу дәуірінің философиясы антропоцентристік болды,
өйткені бұл ғасырларда адам мәселесі алдыңғы ... ... ... мен философияны адам мәселесін әртүрлі
тұрғыдан шешу қажеттігі және оның табиғаты мен болмысы туралы ... ... олар ... ... ... ... ... және абстрактілі білім. Ол шындық қалай зерттеліп
жатқандығына ерекше мән береді, оны барлық ғылымдардың негізі немесе
ғылымның ... ... ... болады. Көптеген өмірлік мәні бар
сұрақтарға философия жауап береді.
2-лекция
Философия ... ... және ... ... және ... ... ... стратегиясьш қалыптастырудағы рухты көтеретін ақиқаттар мен
идеалдардың маңыздылығы. Философия қатаң рационалдықтың ... ой кешу ... ... ... мен ... ... ... мәдени-тарихи сипаты. Философия
формаларының этномәдени ерекшеліктері.
Гректің әмбебап ... ... ... ... ... сөз негізгі, іргелі ғылымның ... ... ... тарих көшінің өне бойында әлем мен адам туралы
ең күрделі сұрақтарға жауап іздейтін ғылым ретінде қарастырылды.
Әрине, бұл жай ғана ... ... ... ... ойлау
бастапқы кезінен бастап – ақ адамзаттың ... ... ... ... оның ... ... ... мәселелерге жауап
іздеуге тырысты.
Сондықтан, көптеген философтардың кең ... ... ... ... ... ... пайда болуының негізгі себебі – танымның ... ... ... тағы ... адам мен ... ...... жүйесін жасай алмауы. Оның шығуына ... дін мен ... ...... ... таным жүйесінің
қажеттігін түсіну де әсер етті.
Рационалдық таным аясында «Әлем дегеніміз не?», ... ... ... ... ... ме, ... бе?», «Адам дегеніміз ... ... не?» ... сұрақтар қалыптасты.
Философияның қалыптасуына антикалық қоғамда оны ... ... ... ... ... ... әлеуметтік топтың пісіп
– жетілуі де ықпал етті.
«Әлем дегеніміз не?» деген сауал – ... ... ... ... Ол ... өзі мен ... ортаға қарым – қатынасының
жалпы, тұрақты, біртұтас негіздерін ... ... ... ... ... ... ... сұрағы – шын
мәнінде әлемнің түпкі негіздері мен жүйелік құрылымы, ... ... ... ... ... табылады.
Бұл мәселе жалпы адам өмірінің бастауы, өйткені адам өзі ес жинап,
дамып, қатая ... бері ... ... ...... мәнін білуге талпыныс жасады.
Осы іргелі сұраққа жауап іздеу барысында екі философиялық ағым
қалыптасты. ... ... ... ... ... бағыты») мен философиялық идеализм («Платон бағыты»).
Олардың көптеген тарихи формалары болды.
Философия адамның әлем мен ... ... ... бастаған уақытта –
ақ қалыптаса ... ... да, ... әлемнің – жалпы
теориясы және ондағы адамды теорялық тұрғыдан пайымдау.
Философияны тек әлем ғана ... ... ... ... оның
мәні, өмір сүру заңдылықтары да оның назарынан тыс ... ... осы ... ... келеді, оның аясында қуанады, қайғырады, таным
процесінің дәмін татиды, өледі. Философия - өзінің мәні мен ... ... ... ие ... ... сала. Өйткені, ешбір басқа
әлем мен таным формасы «Әлем - Адам» ... ... ... мен ... жан – ... ашып ... алмайды.
Философия - әлем туралы және ондағы адамның орны ... ... Ол адам мен әлем ... ... ... әлемді танудың,
оны өзгертудің жалпы заңдылықтарын зерттейді.
Философияның пәні басқа ... ... ... ... - өте ... ... ... Оның құрамында онтология,
гносеология, даму теориясы, антропология, әлеуметтік философия ... ... ... ... даму ... одан ... ... психология,
саясаттану жеке пәндер болып бөлініп шықты.
Философия пәнінің ерекшелігінен философиялық білімдердің негізгі
белгілері ... ол ... ... сипаттағы білім;
- басқа ғылымға негіз бола алатын ... ... мен ... біріктіретін білім;
- жеке философтардың тұлғалық ... ... ... ... ... ... ... объективті білімдері мен ұстанымдарының
жиынтығы;
- танымның нысанын ғана емес, тану тетігін де қарастырады;
- ой тек нысанға ғана ... ... де ... ... рефлексивті
сипаты бар;
- бұрынғы философтардың ұстанымына сүйенеді.
Кез - ... пән ... ... бере отырып, әлемнің
салыстырмалы әмбебап үлгісін көрсетеді. Ал философия ... ... ... ... ... ... ... ол
қоршаған ортада нақты ішкі жағынан біртұтас, жалпы ...... ... Тарихта әлеуметтік өмірді,
дәстүрлі ... ... ... ... ... ... ... ірі идеялық қозғалыстар кең көлемдегі
діни – мистикалық, жаңарту ағымдары көп болған.
Қазіргі уақытта мұндай процестердің кең орын ... ... ... ... ... атап айтуға тура келеді. Бұл философияның
қоғамдық маңызын ... ... ... бір ... қоғамдық белсенділік өте қауіпті. Жеке адамның еркімен
дүниетанымның өзгертушілік күші іске ... ... ... ... ... оның еркіндігі мен көзқарасы қоғамдық дамудың қайнар көзі.
Әлем бүгін ... ... ... және ... ... тұр. ... ... тереңдеп, өмірдің барлық
саласына ... енуі ... ... әкелуде.
Философия адам өмірінің мәні мен адам белсенділігінің мақсатын
түсінуге көмектеседі.
Әр адам өзі үшін ... ... ... екенін өзі таңдайды.
Дегенмен, көптеген рухани абсолюттер барлық адамдарға ... ... ... тарихында әр түрлі жағдайларда және ... ... ... ... «еңбек», «әділеттілік»,
«өмір сүйгіштік» т.б. жалпы адамзаттың рухани құндылықтары қатарына
жатады.
Адам әр ... ... мен ... ... ... ... Әсіресе, бұл балаларға тән қасиет. Өйткені, олар мынау не,
неліктен деген сұрақты өте жиі ... ... неге ... ... қар
түседі?
Дүние күрделенген сайын философияның қоғамдағы маңызы арта береді,
оның бірнеше себептері бар:
- әлемнің ірі жетістіктері философиялық тұрғыдан түсіндіру мен ... ... ... ... орын алып ... діни өрлеу философияға, оның
дүниетанымдық мүмкіндігіне тағы да ... ... оны ... мүмкіндік ашуда. Өйткені, әр түрлі діни ... ... ... ... ... ... ... онша мән беріле
қоймаған тосын жағдайлар туғызып, философиялық талдауға кең өріс ... ... ... яғни адамды, оның мәні мен ... ... ... ... ... ... отырған маңызды
мәселе.
Философия қоғамда өте маңызды функцияларды орындайды. Олардыңғ
негізгілері ... ...... әлем ... жалпы білімдерін қалыптастыруы;
- онтологиялық – табиғи және ... ... ... ... ...... адамның, табиғаттың іргелі заңдылықтарын
тану процесін түсіндіруі;
- методологиялық – адамның танымдық және практикалық іс - ... ... мен ... өңдеуі;
- гуманистік – адамның азаматтығы мен қадір, қасиетін, ... ...... – адамгершілік құндылықтарды жасауы және
негіздеуі.
3-лекция
Мәдениет контекстіндегі философиялық ой кешудің тарихи типтері
Көне үнділік мәдениетіндегі діннің мәртебесі және оның ... мен ... ... ... философия қарсаңындағы (Ведалар
дәстүрі) негізгі дүниетанымдық идеялар. Упанишадалардағы ... ... ... ... формасы ретінде. Қайта
түрленудің мәңгілік циклынан құрылудың жолдарына деген ізденістер.
Шығыс ойының өзіндік ерекшелігі. ... ... ... ... және ... ... формасы ретінде.
Карма, реинкариация және касталар жүйесі туралы ілім ... ... ... және оның ... ... мен ритуалдық практикаға
қатынасы. Буддизм Упанишадаларды сыни қайта түсіну ретінде. Буддизмнің
іргелі идеялары. Күш қолданбаудың буддистік ... оның ... ... ... ... ... ... дүниеге қатынасының
қалыптасуына, рухани құндылықтарды таңдауына, өмір салты мен ... ... ... әсері. Күш қолданбаудың буддистік
стратегиясы, оның Шығыс адамының тарихи тағдырына әсері.
1.Ведалық дәуір біздің дәуірімізге дейінгі XV-VII ... ... ... төрт ... ... ... ...
гимндер жинағы; брахмандар – ведалық текстерге түсініктеме және
ритуалдарды баяндау; араньяктар ... ... ... ... өмір
сүретін дервиштерге арналған жинақ); ...... ... ... ... ... Біздің дәуірімізден бұрынғы VI ғасыр мен біздің
дәуірімізге дейінгі II ғасырлардың аралығын ... Осы ... ірі ... ... мен Махабхарата дүниеге келген. ... ... ... үш ... бөлуге болады:
А) Ведалардың беделін мойындамайтын мектептер – джайнизм, буддизм және
чарвака – ... ... ... ... VI ... ... мен кейінгі упанишадтарды теологиялық ... ... V – IV ... ... ... ... және оған сүйенетін мектептер –
санкхья, йога, миманса, веданта, ньяя, вайшешика, ... ... III және ... ... дейінгі II ғасыр аралығында
дамыған.
Бұл мектептерле классикалық үнді философиясының жүйелері ... ... және оған ... ... ... ... ... материалдарды қысқарту және жинақтау уақыты
болды.
Сутралар қысқа әрі нұсқа текстер ... ... ... ... ... ... дәстүрінде бәрі мойындайтын және пайдаланатын
іргелі ұғымдар бар. Ең алдымен, бұл ... ... ...... ... ... ... әрекетінің табиғатына қарай несібе
сыйлайды. Егер адам өзінің ... ... ... ... тек
жоғары құндылықтарға ұмтылып отырса, онда ол карманың ... ... ... сансара туралы іліммен тікелей байланысты.
Сансара дегеніміз – жанның жай таппай жиһан ... бір ... ... ... ... ... туралы ілім.
Қайтадан туу қатары үзіліп, сансарадан азат болуды мокша деп
атайды.
Ведалар – бұл магиялық ... мен ... ... ... мен ... шалу ... ... ең маңыздысы және ең алғашқысы – Ригведа. ... ... ... ... ... ... ... олардың
іс - әрекетін жариялау, туысқандық байланыстары мен ұлы потенциясын,
негізгі функциясын айқындау бар.
Екінші веда, Самаведа, негізінен ... ... ... – Яджурведа, әртүрлі мектептерге лайық самхиттердің бірнеше
варианттарын ұсынады.
Атхарваведа – төртінші және ... ... ... ұзақ ... және ... ... ... жағдайында пісіп – жетілген. Көшпенді, мал
бағатын арийлердің алғашқы тайпалары бірте – бірте өзгеріске ұшырап,
жіктелген таптарға айналып, ... жер ... ... қолөнері бар
қоғам қалыптасты. Мұнда негізгі сословие пайда болды.
Брахмандар – дінбасылары мен монахтар.
Кшатрийлер - ... мен ... ... ... ... жер
өңдеушілер, қолөнершілер және саудагерлер.
Шудралар – тікелей ... ... ... мен идеялардың бірыңғай жүйесі емес.
Ведалық дін – бұл ... ...... дамитын діни –
мифологиялық көзқарастар мен оған сәйкес рәсімдер мен ... ... ... ... жауларын жоятын найзағай
құдайы Митра маңызды орын алады. От құдайы – Агни, Күн құдайы – Сурья.
Кейбір ведалық гимндерде ... ... ... процестері
мен заттарын біріктіретін жалпы принциптерді іздестіруді көреміз. Бұл
– бәрін біріктіретін бәрінен жоғары ... ... ... ... ... негізі - өз міндеттерін бұлжытпай орындап отыруын
сұрап, құдайға жалбарынып, құрбан шалып отыру.
Брахманизм діни ... ... мен ...... ... ... әдебиеттің тікелей мұрагері болып табылады.
Онда әлемнің пайда болуы мен ... ... ... бар. Кейбір
жерлерінде әлемнің түпкі субстанциясы су деген пікір де кездеседі.
Брахмандар дегеніміз - ең алдымен, ... ... ... ... ...... төрт ... принципті есепке алуға міндетті:
шыққан тегі ... ... және ... ... өмір ... ... ... білімділігімен көзге түсуі бірден – бір ... ... ... ... үшін құрбан шалуы тиіс.
Мұның өзі брахмандардың қоғамдағы орнын ерекше дәрежеге көтерді,
оларға тиісе алмады, мүлкіне қол ... Абыз – ... ... ... ... нығайтуға тырысты.
Упанишадтар ведалық әдебиетті аяқтайды.
«Упа-ни шад» термині ұстаздың жанында отыру дегенді білдіреді,
ұстазға өте ... ... оның ... ... әрбір сөзге құлақ түріп,
оның мағынасын түсінуге тырысты.
Алғашқы упанишадтар ... баз ... ойға ... ... ... Брахман өзінің дамуында төрт кезеңнен өтеді: бала
кезінде ол ұстазының үйінде ведаларды оқып ... ... ... ... ... ... ... шағында
араньяктармен танысады, өмірінің соңында өмір қызықтарынан бас тартып
кезбеге айналған упанишада даналығына ... ... ... пен адамның іргелі сұрақтарына жауап іздестіреді.
Ең алдымен, өмір мен өлім, әлемнің құрылымы мен ... адам ... адам мен ... ... – қатынасы туралы ... ... ... иесі кім? Су ма, ... от па, жылу ... ұйқы ... қатты көңіл бөлінген.Өмірдің мәңгі
айналымы туралы идея бар. Адам өлгенде оның рухани және ... бір – ... ... Рухани бастау аса маңызды. Ол
қайтадан туындауы мүмкін. Сөйтіп, Индияда қайтадан туындаудың шексіз
қатары туралы ... ... ... мәнісі - өлім, бұл жайбырақаттанудың немесе
тынышталудың ақыры емес. Ол ... жай ғана ... ... ... өмір ... яғни бір ... тәннен ажыраған жаны жаңа түрге
енеді.
Қарма идеясы ... пен ... ... ... ... ... Бәрі өзіңе ... ... ... ... ... ... әрекеттерің
үшін міндетті түрде жауап бересің.
Упанишад идеалы – Брахманды тану, онымен бірігу, ... – бұл ... ... ... ... күш.
Брахман – жоғары рухани бірлік, яғни әлемнің рухани түп ... жеке жаны – ... ...... ... ... ұғым.
4-лекция
Шығыс мәдениетіндегі философия феномені
Қытайлық философия қарсаңының («Ши цзин», «Шу цзин», «И цзин»
шығармалары) ... ... ... философияның практикалық
бағыттылығы. Конфуцийшылдықтың әлеуметтік-этикалық максималарының
прагматикалық сипаты. Конфуцийшылдық философияның ... ... ... ... ... Конфуцийшылдық қытайлық қоғамның
идеологиясы ретінде.
Даостық философпя және дүние-әлемнің суреті. Дүние-әлемнің даостық
суретіндегі адамның орны. Өмірді сактау мен ... ... ... принципінің Космостық сипаты. Өлместікке ... ... ... ... ... доктрина
ретінде. Моизмнің іргелі идеялары: жалпы махаббат, табыстылық, ... ... ... ... ... ... ... қытайлық адам мәдени стратегиясының практикалық ... ... ... ... ... ... ... ретінде. Легизмнің іргелі құндылықтары
қоғамдағы тәртіп, заңдар және жарлықтар. ... ... ... мен ... моделін іздеу идеологиясы
хақында. Философиялық ілімдердің Қытай халқының мәдени өміріне әсері..
Қытай - ... ... ... ... орында, ал халқының
саны жағынан бірінші орында тұрған алып мемлекет.
Қытай өркениеті бұдан 5000 жыл ... ... ... Ол ... ... 221 жылдан бастап, 1911 жылға дейін бүтін империя
болып келді. Олар қағаз шығарған, кітап басқан, оқ, жібек ... ... ең ... ... ... ... халқының мәдени болмысының негізін қалайтын бес атақты
кітабы бар.
«Шу - ... - көне ... ... ... жүйелері мен
ақыл кеңестерін қарастырады.
«И - цзин» - Қытай жазуының негізі ... ... ... ... ... бұл кітап Қытай пайымдауларының да негізі.
Өйткені ол бірлік пен екі ... ... ... - ... - ... көне ... ... - цзин» - әртүрлі рәсімдер жинағы.
«Чунь - цю» - шежірелер жинағы.
Қытай мәдениетінің үлгі, эталон бола ... саф ... ... ... ... ... семьялық пиәтет тән, әрбір қытай азаматы
өзін тек қана жан ұяның ғана емес, сонымен қатар ... де ... ... «Шу - ... кітабында Қытай қоғамының түп – негізін
құрайтын, ерекше құрметтелетін және ұдайы тұрақты деп ... ...... немесе міндеттер жүйесі келтірілген: 1) елбасы мен
елдің өзара қарым – қатынасы; 2) әкесі мен баласының; 3) кіші ... ... 4) ері мен ... 5) достардың өзара қарым –
қатынасы.
Бұл ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік, адамгершілік негізінің тұрақты
болуын қамтамасыз еткен.
«Шу - цзин» кітабының «Ұлы жоспар» деген тарауында бес ... ... ... пен ... ойдың, сөздің бес бұлжымас
ережесінің ... ... ... ... - өзі бір ... ... лайықты сөйлей білу. Анық көру, нақты есту, терең ойлау».
«И - цзин», яғни «Өзгерістер кітабында» әлем мен адам ... ... ... философиялық ойлаудың негіздері
көрестілген.
«Өзгерістер кітабы» әруақытта қалыптасқан. Бастапқы текст XII –
XIII ғасырлар ... ... ... Оның ... 64 ... ... – 6 ... әртүрлі комбинациялары:
1. ________________ Шығармашылық (цянь)
________________
________________
________________
________________
________________
2. ______ ________ ... ... ... ... ... ________
______ ________
64. ________________ Әлі де біткен жоқ (Вай - цзы)
______ _________
________________
______ _________
________________
______ _________
Грексаграммадағы сызықтардың орнының ... өте ... ... ... ... деп ... да осы сызықтардың өзгеріп
отыруына байланысты.
Қасиетті ... ... ... сай, ... табиғи негізі
бар.
Кітапты түсіндірушілер гексаграммалардың орнына ... ... ... отырады, әртүрлі оқиғаларға түсініктеме береді.
Қытай философиясының негізін екі маңызды принцип құрайды: инь мен
ян. Инь – ... ... ... тануға жол ашатын бастау.
Инь мен янь қозғалысы бір тұтастықтағы диалектикалық өзгерістерді
білдіреді, инь мен янның ауысып отыруы дао деп ... ... даму ... инь мен ян ... ... ... ... – қарсылықтың: жарық пен қараңғылықтың, күн мен түннің,
күн мен айдың, аспан мен жердің, ыстық пен суықтың, жақсы мен ... ... ... мен ян күштерінің ... ... ілім – ... ... ... ... элементі.
Инь мен ян туралы түсініктер Қытай медицинасының, химиясының,
музыкасының теориясын ... ... ... ... ... және ... адалдық тән. Тәртіп
пен қоғамдағы реттіліктің негізін аға ... ... іс – ... және ... ... Өткен ұрпақ қол жеткізген ... ... ... ... ... ... және белгілі құрылымда ұзақ уақыт
өмір сүреді.
Көне Қытай философиясының негізгі ағымдары.
1. Даосизм философиясы.
2. Конфуции философиясы.
Біздің эрамыздан ... III ... ... бірнеше философиялық
ағымдар қалыптасты.
1. Даосизм
2. Конфуцишілдік
3. Инь – ян
4. Моизм
5. Легизм
6. Есімдер мектебі
Қытай ... ... ... ... ... ... ... орталығы деп есептеу;
- Жеке оқиғаны, жалпы тарихты циклдық процесс ретінде қарастыру;
- Аспан мен жер ... жер ... ... ... ... ... үшін ... жауапкершілігін түсінуі;
- Адамды, табиғатты, космосты біртұтастық ретінде қабылдау;
- Сананың бұрынғы күнге ұмтылысы, өзгерістерге қорқынышпен қарау;
- Ұжымнан жеке адамның бөлінбеуі;
- Жеке ... ... ... және ... ... бас ию;
- Қоғамда вертикальді байланыстың қанат ... ... ... ... ... ... ... бірліктіруші күш
ретінде қабылдау;
- Барлық қарым – қатынастарда конформистік ұстанымда ... О ... ... осы тіршіліктегі өмірді құрметтеу;
- Қарияларды, жасы үлкендерді құрметтеу.
Қытай философиясының өзекті мәселесі адам ... Ол ... ... ... ... үш ... біріктіреді:
- цзин
- ци
- шэнь
«Цзин» - тірі организмнің бастауы, яғни барлық, тіршілік иелерінің
бастауы.
«Ци» - ... ... ... ... ...... - адам ... өзегін білдіретін рухани қуат.
Қытай философиясының ең көрнекті ағымы даосизм, оның негізін Лао-
Цзы қалаған. Лао-Цзы «Кәрі ұстаз философ» деп ... яғни ... ... ... ... қосымша «бала» немесе «философ» мағынасын
береді.
Лао – цзы - Конфуцийдің үлкен замандасы. Ол «Дао дэ цзин» деген
еңбек жазған. Бұл ...... ... ... ... атын ... ... болады:
- Дао – жол (заттардың)
- Дэ – жанның ... ... Цзин – ... кітаптың атын «Жолдар мен оның көріністері туралы кітап» деп
алуға болады.
Көне Қытай ... ... мен ... ... ... қояды.
Ізгілік жолы оңай емес. Ізгілік өте нәзік, оны ... ... ... келе бермейді. Ол да үлкен адамшылықты қажет етеді.
Өзіңе сын ... ... өз ... өрісін білу өте маңызды.
Даосизм ілімнің негізін қалаған Лао – цзы осыған ... мән ... ... ... IV-III ... жасалған «Дао және дэ
туралы ілім» деген трактатта: «Білімі бар бола тұрып, білмеймін ... адам ... ... жоқ бола ... ... ... ... адам ақымақ. Шын дана өзін ешқашан да ұлымын ... ... да ол ұлы бола ... ... ... үлкен кесілін тигізетін кедергі өзі жөніндегі
көтеріңкі пікірі мен өзін - өзі ... ... ... Атақ
құмарлық, менмендік сияқты ұсақ, кемшіліктерді жеңе білу – ... ... ... ... қадам.
Даосизм ілімінің негізгі ұғымы – дао. Дао ... пен ... ... ... ... ... дәйектейді. Ғаламның
шексіздігін, мәңгілігін еске алсақ, адамдар әлжуаз, көзге ... ... қана ... ... ... ... ... қуатымен жарастықта бола ... өмір сүре ... ... ... алар ... ... ... шектелуді білмейтін алып құдіреті – Дао болып табылады.
Қытай мәдениетінің ... ... ... ... ... ... ... мән – мағынасын табиғаттан алады.
Сондықтан мемлекеттік аппарат оны табиғаттың сиы, ерекше дары ... ... мәні – оның ... жерге тартады, жер аспанға, аспан – даоға, ал дао - ... ... ... тән ... мәдениеті туралы К.Г.Юнг былай
жазады: «Біз кездейсоқтық деп анықтаған құбылыс, осы бір ... ... ... негізгі принцип дәрежесіне көтеріліп, ал біздер себеп
салдарлық байланыс деп ... ... ... олар ... ... жоқ ... ... салдарлы себеп туындататын гипотетикалық себептерден бұрын
бақылау сәтінде бірден көзге түсетін әртүрлі кездейсоқ оқиғалардың
өзара байланысы ... ... ... ... ... саралап, салыстырып, теріп алып,
жүйелеп, бөлектейді, ал ... бір ... көре ... бір
кішкентай бөлшекке, құбылысқа мән береді. Өйткені, оны осы ... ... ... ... өзі емес, осы бақылауда болып
тұрған сәт ... ... - ... ... ... ... Дэ – бұл күш пен ... даомен байланысқан, оның көрінісі.
Ци – бұл әмбебап ғарыштық субстанция (энергия). Ци тек тәнді ғана
емес, ойды да тудырады. Ци ... ... күші ... ... ... ... ал сонымен қатар, жолындағының бәрін
жаппай, құрта ... ... роль ... ... ... және ... құрдымға кетумен,
байланыстының бәрі ци ұғымының тікелей ... ... ... тағы да бір ... ...... ... – Конфуций қалаған.
Кунь-Цю (551-479 ж. б.э.д.) Еуропа тілдерінде Конфуций ... ... Кун» Лу ... Цюй фу ... ... дүниеге келген, әкесінен ерте айырылып, анасының тәрбиесінде
болды. Жеті жасында ... ... он жыл бойы аса ... ... Ол ... мен ... ... көп көңіл
аударған.
19 жасында үйленіп, астық амбарларының ... ... 66 ... ... ... жерлерін аралап көрген. Сонан соң өзінің туған
қаласына оралған. Оның ... тез ... ... көп ... ... ... ақырында оның 3 мыңға жуық оқушылары болған.
Конфуцийдің негізгі еңбектері «Көктем мен ... ... ... ... ... және ... орны, тәртібі, өмір
сүру канондары жөнінде көп ... ... ол ... ... ... пікірінше, аштан өлу – кішкентай оқиға, ал моральдан
айырылу - өте ... ... ... ... ... - Цзюн – цзы, яғни мәрт ... ... аспан аясындағы бес асыл қасиетті бойына
жинаған адам кісілікті деп танылмақ.
Нақты ... ... ?
- ... кеңдік, шыншылдық, зиялылық, мейірбандық
Сыпайылық – сыйынды арттырады.
Кеңдік – құрмет туғызады.
Шыншылдық – сенімге жеткізеді.
Зиялылық – ... ...... жол ... ... тұрақтылығы туралы мәселе алдыңғы шепке
шығып, қоғамдық маңызға ие болған ... ... ... өмір ... қоғамда баянды тұрақтылық немесе өмір сүру ... орын алуы үшін оны ... ... ... ... ... ... әруақытта тұрды. Ал адам Конфуцийді белгілі бір ... ... ... қызықтырады. Сондықтан да оның адам туралы ілімі
мемлекетті басқару ілімімен тығыз байланыста болады. Өйткені, Конфуций
әртүрлі жағдайларда адам өзін - өзі ... ... ... екендігін
көрсетуге тырысады. Оның ізденістерінде адам туралы теориялық
пайымдаулардан гөрі практикалық ақыл – ... ... ... ... ... ... халқының дүниеге көзқарасының
ерекшеліктеріне сүйенеді.
Ол ... ... оған ... ... құбылысы ретінде
қарастырады, сонымен қатар адамның ... өзін ... ... да ... ... өзі ... Аспан мен Жердің ортасында
тұрғандығымен түсіндіріледі. Бір жағынан, адам жер мен ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді.
Екіншіден, өзінің дүниедегі өзіндік орнына байланысты ол жермен де,
көкпен де ерекше қарым – қатынаста бола ... ... ... және ... көзқарас мәселесімен
айналасуды қаламаған, рухтар туралы да айтудан бас тартқан.
Барлық адамдардың өзін - өзі ұстауы туралы өте құнды ілім ... ... ... – тумыс, табиғат, алыстататын – болмыс,
ғадет.
Конфуций жүйесінде көне ... ... және ... ... ... бағаланды, дегенмен алдыңғы қатарға білімнің тек өзі емес,
дұрыс әдеп шығып отырады.
Білімнің құндылығы оның ... ... ... ... ... ... ... ілімдері этикет тәртібі бойынша
қолданылады. Оларды дұрыс қолдану әр адамның өзіне байланысты болады.
«Ритуал» нормаларына ... болу үшін өзін - өзі ... білу – ... ... ... іске ... адамның өзіне байланысты,
оған басқалардың қатысы бар ма? Сөйтіп, ... ... ... табылады. Ізгілікті адам болу үшін өзін - өзі
әруақытта жеңіп, ... ... ... ... ... ... толығымен еніп, оның міндеттерін керекті дәрежеде орындау
қажетті шарт ... ... ... ... адам табиғаты екі жақты:
бір жағынан оның туа біткен ... ... ... ... өзін -
өзі дамытып отыру қабілеттілігі бар. Өйткені адам өзінің ... ... ... ... қадағалап дұрыс пайдалануға
тырысады. Басқаша айтсақ, адам өзін - өзі ... ... ... ... осы қисынға бағытталған.
Ұлы ойшыл мұрасының тамаша бір ...... ... ... ... ... ... қағидалар қазіргі уақытта да өзінің
ғылыми – практикалық, дидактикалық маңызын жойған жоқ.
5-лекция
Антикалық мәдениеттегі философия
Көне грек ... ... мен ... ... Философия генезисі. Грек мифологиясының әсері Философияның
өзіндік анықталуы және мифтен ажыратылуы. ... ... ... Саяси-этикалық сұрақтардың қойылуы. Көне
Грек философиясының әрі ... ... ... мен Сократтың
ролі. Парменид: философиялық дәлелдеу қалыптасуының қайнарында.
Платонның ... және ... ... ... іргелілік
сипаты. Платон философиясы табнғат пен ... ... ... ... ... ... ... философиясы антикалық мәдениет энциклопедиясы хақында.
Зерделі өмірге қол жеткізу үшін білім мәселесінің ... ... ... алу жолдары мен құзырлылықтың мәселелену Этикалық
құзырлылықтың қалыптасуы және оның ... ... ... ... ... Логика салиқалы ойлаудың органон ретінде.
Өркениетті адам ... ... ... ... ретінде. Қоғамдағы
өмір Зерде мүмкіндіктерін шығармашылықпен іске асырудың шарты ретінде.
Қоғамдағы ... өмір ... ... - ... ... бас ... ... жайлы философиялық ізденістер.
Эпикуреизм - жеке ... ... ... ... ретінде.
Гедонизмге қол жеткізу жолдарының рационализациялануы. Стоицизм жеке
бас бақьггына қол жеткізудің ... ... ... ... ... ... іздестіру философиясы. Римдік стоицизм аскеза
мен саяси борыш аралығындағы қызу ізденістің ... жолы ... ... ... жалпы құқықтық тәртіп орнықтырудың негізі ретінде.
Рим мемлекеттік және ... ... ... ... ... әсері.
Антикалық философияның ... ... ... оның ... пен ... ... ... стратегиясының қалыптасуына ... ... ... ... ... мәдени
және саяси-әлеуметтік активнзмінің қалыптасуына әсері.
Антикалық философия – бүкіл дүние жүзілік философияның дамуындағы
керемет ... Ол Көне ... ... дәуірімізден бұрынғы VII
ғасырдың соңында ... ... ... VI ... ... ... Грекияда мың жылдан артық уақытта ... ... ... ... ... ... философиялық ойлаудың
дамуына негіз, бастау болды.
Антикалық философияның өзіндік келбеті, ерекшелігі бар, оның ең
бастапқысы табиғат ... ... ... ... ... ... «физиктер» деп сипаттау кездейсоқтық болмаса керек.
Көне грек философиясының тағы да бір ... ...... ... Грек ... ... ... әлемнің мәнін
білуге тырысты. Алғашқы бастаулар, түпнегіздер сияқты қарапайым
ізденістерден бастап, жалпы ... ... ... ... ... ... ... пайымдау тән.
Антикалық философ – ол дана, оның таным процесіндегі ... ... ... ал ... – байқау. Осыдан келіп оның ... ... ... ... ... философияның дамуында бірнеше кезеңді бөлуге болады. Бұл
мәселеде әртүрлі көзқарастар бар. Біз ... ... екі ... ... ... көне грек қоғамның өзіндік дамуы,
екіншіден философиялық мәселелердің өзгеріп отыруы.
1. натурфилософиялық кезең.
2. ... ... ... ... ... кезең.
5. римдік кезең.
Антикалық философияның натурфилософиялық дәуірі шамамен біздің
дәуірімізден бұрынғы VII ғасыр мен IV ... ... ... ... мектебінің өкілдерінің, Гераклиттің,
элеаттардың, атомистердің, пифагоршылдардың ... ... ... философиялық ілімдердің мәнін түсіну үшін мынадай
іргелі ұғымдарды игеру ... ...... заттардың негізі
2. апейрон – шексіз, мәңгі, белгісіз, ұдайы қозғалыста болады
3. «логос» - жалпы заң, ... ... ... сөз,
сонымен қатар, ақыл, заң дегенді білдіреді.
4. апория – шешім табудың қиындығы, тығырыққа тірелгендік деген ... атом – ... ... өте ... ... бөлшек.
Милет мектебі - антика философиясындағы ең алғашқы мектептердің
бірі. Оның ...... ... ... ... ... су деп есептеген. Бәрі судан пайда болады,
бәрі суға айналады. Фалестің ... ... ... ... ауа, ... от деп ... Анаксимандр барлық заттар мен құбылыстар
шексіз, ... ... ... ... деді.
Эмпедокл әлемнің негізі ретінде төрт затты, яғни отты, суды, ... ... ... философтардың бәрі дүниенің негізі материалдық субстанция
деп есептеді. Субстанция дегеніміз түпнегіз, ол өзінің басқа арқылы
түсіндірілуін қажет ... бәрі ... бәрі ... деп ... ... күші мен ... - ... – қарсылықтардың өзара күресі.
Элеаттар мектебінің өкілдері Парменид, Зенон, Ксенофан.
Субстанцияны ... ... олар ... бір зат ... гөрі ... өзі ... деген ұғымды қарастырады.
Парменид философиясының негізгі тезисі – болмыс бар, болмыс ... ... ... ... ... ол туралы айтуға да болмайды. Ол
мәңгілік, пайда болмайды, жойылмайды, ол біркелкі және үздіксіз.
Ксенофанның пікірінше, ... ... - ... Құдай әлемнің
субстанциясы.
Зенон шекті және шексіздік, жалғыздық пен көптік, ... ... ... ... бос ... ... қозғалыс мәселелерінің сезімдер үшін
бар екендігін мойындады, ал оларды ... ... ... ... ... түп ... ... болса керек.
Аристотель Зенонды диалектиканың негізін қалаушы деп бағалаған,
өйткені, ол ақиқатты, қарсыласының ойындағы ішкі ... оны ... ... ... ... ... ... аргументтер. Осы
уақытқа дейін оның «Дихотомия», ... ... ... ... ... ... ... ілімнің негізін Демокрит қалаған. Атом – дегеніміз
бүтін, бөлінбейтін кішкене бөлшек. Оның бірігуінен және бөлуінен ... ... мен ... құралады. Олар бос кеңістікте үнемі
қозғалады.
Адам да ... ... ... оның жаны бар. Жан ... ... ол ... ... яғни жеңіл және тез ... ... ... осы ... ... процесінде түсіндіреді. Таным
дегеніміз заттардың бетінде ағып жүретін атомдарды қабылдау. Олар –
заттармен құбылыстардың ... ... ... ... ... ... ... біздің дәуірімізге дейінгі кәсіпқой оқытушы, философ.
Маңызды мәселесі – адам мәселесі, оның әлемге қатынасын анықтау.
Адам ...... ... Олардың ілімі – субъективті
идеалистік ілім, олар адамды барлық заттардың өлшемі деп қарастырады.
Софистер – Протагор, ... ... ... Ликофрон, Алкидамант.
Софистер адамдардың барлық ұғымы мен этикалық қалыптары, ... ... деп ... Классикалық дәуірдегі антикалық философия.
1. Сократ философиясы.
2. Платон философиясы.
3. Аристотель ...... ... ең ... ... Көне ... – ақ ол ... дана адамның идеалы болып саналды. Сонымен
қатар, Сократ - ең ... ... ... ол ... ... ... жазба мұра қалдырмаған. Афина көшесін ұзаққа ... ... ... ... ... кім кездессе сонымен әңгіме дүкен
құра берген. Сократ философиясының ... ... мен ... ... ... ... ... терең, көркемдігі жағынан
тартымды шығармаларынан білеміз.
Сократ философияның негізгі ... адам деп ... ... ... ... ... көңіл бөлді. Адамның ішкі
жан ... ... ... ... жамандық, жақсылық,
әділеттілік, сүйіспеншілік сияқты құндылықтарды анықтауға кірісті.
Осыдан келіп өзін-өзі тану ... ... Стоя ... ... ... ... біздің заманымызға
дейінгі II – I ғасырлар. Кейінгі Стоя – Анней ... ... ...... ... ... V ... – біздің заманымыздың 65,
121, 180 жылдары.
Негізгі мәселе – мораль мәселесі. Философияның негізгі ... ... жою, ... ... ... мәселелері христиан философиясына ұқсас.
Рим стоиктері тұлға психологиясымен ... ... ... ... ал ... моральдық, әрекеттің тетігі ретінде
қарастырылды. Адамның күнәлы болуы ... ... ... ... өзі де кей уақытта кінәлы болады. Өйткені, Құдай ғана күнәсіз.
Сенека тағдыр алдындағы адамдардың бірлігі туралы идея ... ... ... ... ... ... тығыз
байланысты. Плотин өзінің көзқарасын «Эннеадтар» деген еңбегінде
жариялаған. Барлық тіршіліктің ... ... көзі – ... ... да, ... да жоғары. Бәрінен де жоғары ...... ... бәрін жаратқан. Құдай, ең алдымен ... ... соң ... ... ... құбылыстардың сезімдік әлемін
жаратты. Адам өмірінің мақсаты - өзін тән құрсауынан ... ... ... ... ... мен Ямвлих одан әрі дамытқан.
2. Платон философиясы
Платон (б.з.д. 427-347) – көне ... ... ... ... ... мектебінің, философиядағы идеалистік
бағыттың негізін қалаушы.
Платон ірге философиялық еңбектердің авторы: ... ... ... ... ... ... ... сұхбат түрінде жазылған.
Платон философиясының негізгі қағадалары мынадай:
- материалдық заттар өзгермелі, ... ... ... өткен сайын
құрдымға кетеді;
- айналадағы қоршаған орта да ... ... ... ... өмір сүре ... шын мәнінде тек таза идеялар ғана бар;
- таза ... ... және ... келген зат пен ... сол зат ... ... ... ... ... әлем идеялар әлемінің бейнесі болғандықтан, таным
процесіннің негізгі объектісі таза ... бола ... Таза ... ... ... болмайды, оларды тек ақылдың көмегімен тануға
болады.
Платон – бір тұтас, ... ... ілім ... алғашқы грек
философы. Оның құрамында әлем, адам, оның жаны және қоғам мен мемлекет
туралы көзқарастар бар.
Платонның пікірінше, әлем ... ... Ең ... ... қабат – идеялар әлемі, екіншісі – адамдар тұратын материалдық
әлем, ал ... ... яғни ... ... ... ... ... қатарына, этикалық сипаттағы
Ақиқат, Игілік, Әдемілік және Әділеттілік идеялары жатады.
Платон өз идеяларын екі ... одан көп ... ... ... ... Олардың біреуі әруақытта Сократ болған,
Сократ авторлық идеяны жеткізуші, түсіндіруші.
Сұхбат ерекше көтеріңкі, поэтикалық түрде ... ... ... ... ... мифтік шығармашылықты да ... ... ... ... ... ... материалдық әлемдегі
адам санасының кейпін бейнелейді. ... көз ... ... ... оның ... ғана көре алатындай етіп байланған тұтқын
отыр. Үңгірге кіре берісте қолына ... ... ... әрі ... жүр, ... ... көрінеді. Тұтқын үңгірдің қабырғасынан не
көре алады? Бұлыңғыр, ары бері қозғалып жүрген көлеңкені ғана көреді.
Үңгірдің ... не ... ... ол біле алмайды. Адам әлемде болып
жатқан оқиғаларды білетін сияқты, ол шын мәнінде ол ... ғана біле ... яғни ... ... түсіруін ғана сезе
алады.
Платон өз ... ... ... ... көңіл
бөледі. Мемлекеттің бірнеше түрлерін анықтайды:
Монархия – бір адамның ... ... – бір ... ... билігі.
Аристократия – азшылықтың әділетті билігі.
Олигархия – азшылықтың әділетсіз билігі.
Демократия – көпшіліктің әділетті билігі.
Тимократия – ... ... ... ... құрылымның өзіндік бағдарламасын ұсынады. Бұл
бағдарлама бойынша:
- мемлекеттің барлық халқы үш сословиеге – ... ...... ... ауыр қара жұмыспен айналысып, материалдық игіліктерді
жасайды, аз ... ... иесі бола ... ... ұдайы өзін - өзі шынықтырады, жетілдіреді, қоғамда тәртіп ... ... етіп ... ... әлемді таниды, мемлекетті басқаруды үйретеді, философиялық
теориялар жасайды.
Философтар мен ... жеке ... иесі бола ... ... ... бос ... ... өткізеді, бірге тамақ
ішеді, бірге демалады.
Платон философиясының тарихи маңызы мынада:
- бірінші рет философ іргелі ... ... ... келтіреді;
- идеализм бағытына негіз болды;
- бірінші рет тек табиғат қана емес, қоғам мен мемлекет мәселелері жан –
жақты ... ... ... негізі қаланды;
- философиялық мектеп – Академия пайда болды.
Платон Академиясы – Афина қаласының маңында 387 жылы құрылған ... ... ... ... Оның ең ... ... Аристотель
- Ксенокрит
- Кратет
- Аркесилай
Академия 529 жылы Византия императоры Юстинианның бұйрығымен
жабылған.
3. Аристотель (б.з.д. 384-322) – ... ... ... ... ... Александр Македанскийдің ұстазы.
Аристотельдің философиялық іс - әрекетінің дамуында үш ... ... ... ... б.з.д. 367-347 (30 жыл), 17 жасынан бастап Платон Академиясында жұмыс
істеді.
- б.з.д. 347-335 – ... ... ... ... ... ... ... Александр Македонскийді тәрбиеледі.
- б.з.д. 335-322 - өзінің мектебі – Ликейді құрды, өмірінің соңына дейін
сонда істеді.
Аристотельдің көрнекті еңбектері: «Органон», ... ... «Жан ... ... ... «Риторика», «Политика»,
«Поэтика».
Ойшыл философияны үш бөлімге жіктеген:
- теориялық, яғни алғашқы философия – ... оның ... ... ... ... зерттейді;
- практикалық – адамның іс - ... ... ... поэтикалық.
Сонымен қатар, Аристотель логиканы да дамытқан.
Болмыс мәселесін қарастыру ... ... ... идеялар
туралы білімін сынға алды. Платонның кемшілігі - идеяларды шындықтан
бөліп қарауға тырысуы. ... ... ... ... таза ... ... мүмкін емес. Нақты жеке құбылыстар мен
заттар бар. Мысалы, үйдің идеясы емес, белгілі сипаттары бар нақты үй
бар.
Болмыс таза идея ... ... ол ... ... болды. «Болмыс
дегеніміз не» - осы сұраққа жауап беру барысында ... ... ... болады деген ұйғарым туындайды.
Аристотель он ұғымды ... ... Олар мән, сан, ... ... ... ... ... қиналу. Яғни, болмыс дегеніміз -
сандық, сапалық, уақыттық, орындық, қатынастық, жағдайлық, әрекеттік,
қиналу сипаты бар мән.
Аристотель философиясынды материя ұғымы ... роль ... ... ... ...... ... потенция
(мысалы, мыс шар – бұл шардың формасымен шектелген мыс). Осы мәселе
төңірегінде ... ... ой ... ... ... болмыс материя мен формадан тұрады;
- материя мен форманың өзгерісі заттың мәнін өзгертеді;
- шындық материядан формаға және формадан материяға өту ... ... ... ... ал ... ... ... негізі - рух немесе жан. ... ... үш ... ... ... жануар жаны
- ақылды жан
Сананың негізгі иесі ретінде жан ағзаның ... ... жан ... ... ... ... ... береді.
Жануар жан да осыған қатысты, бірақ оған адамның түйсігі мен тілектері
де бағынышты. Ақылды жан аталған ... ... ой ... ... әрекеттерін де атқарады. Осы ... ... ... ерекше
бөлектейді.
Аристотельдің пікірінше, адам жоғары ұйымдастырылған жануардың
бірі болып табылады, бірақ басқалардың оның айырмашылығы ... ... ... ... өмір ... ... Осы қасиеті қоғамның
туындауына негіз болған. Қоғам дегеніміз белгілі территорияда ... ... ... ... оны өзара бөлісіп, бір –
бірімен белгілі әлеуметтік қатынаста болатын адамдардың жиынтығы.
Қоғамдағы ... ... ... ... философиясының тарихи маңызы мынада:
- Платонның идеялар теориясын сынау барысында оның ілімінің осал
жақтарын дәл ... ... Әлем мен ... ... ... тұрғыдан түсіндірді;
- Он философиялық категорияларды анықтады;
- Категориялар арқылы болмыстың анықтамасын берді;
- Материяның мәнін түсіндірді;
- Логиканың дамуына ... үлес ... ... әдістің мәнін ашып,
силлогизмдер жүйесін жасады.
6-лекция
Ортағасырлық мәдениеттегі философия феномені
Батысеуропалық ортағасырлық философия ... ... ... ... қайнар көздері. Ортағасырлық
мәдениеттегі ... дін ... ... көкжиегі. Христиандық діннің негізгі ... ... және ... ... ... ... және антикалық рвдионалды бағдарланған
философияның теоретикалық ... ... ... болуы. Жер бетіндеп өмір ... ... ... және әділсіздік үшін әділ марапатталу туралы
ілім. Екі мәдениет ... ... және ... ... ... дүниетанымға деген философиялық рефлексия стратегиясының
қалыптасуы. Неоплатонизм дүниетанымдық ізденістердің жапа ... ... ... ретінде. Теоцентризм, провиденциализм,
креационизм бүкіл ортағасырлық философияның ... ... ой ... жаңа ... ... ... мен ... интеллектуалдық қызметтің негізгі түрлері
ретінде. Дүниетанымдық ізденістердің орталық тақырыптары. Философия
мен ортағасырлық адамның ... ... ... саласына
христианшылдық енгізген жаңа қағидалар. Ортағасырлық адамның мәдени
таңдауының басты стратегияларын қалыптастырудағы А.Августиннің ... ... және ... ... ... Қоғамдағы адамның
құқықтық жағдайының ... ... ... сомдаудағы
ортағасырлық философияның ролі.
Батысеуропалық ортағасырлық философиялық ойға арабтық-мұсылмандық
философияның әсері. ... пен ... ... ... ... ... философия. Схоластикалық
ойлаудың өзіндік ерекшелігі. Томизм римдік католикалық ... ... ... іргелі идеялары. Философия және
теология. Сенім мен білімнің ... ... ... ... ... ... жоғары
формасы хақында. Рухани құндылықтардың, батыс ... ... ... ... ... діни
философияның әсері. Батыс адамының өмірлік таңдауы мен ... дін мен ... ... моделінің әсері арқасында
оның дүниетанымдық көкжиегінің өзгеруі.
Европада орта ғасырдағы батыс философиясы үлкен тарихи дәуірді
қамтиды. Оның ең ... ...... ... ... ... негізгі діни қағидаларды есепке ала отырып дамыған Бұл кезде
білім мен рухани мәдениеттің негізгі ... ... ... ... ... діни ... негіздейтін және түсіндіретін білім саласы
болған.
Философияның негізгі мәселелері де діни сипатқа ие болды. ... ... ... ма, әлде ол ... өзі өмір сүре ме? ... ... мен ... құдіреті өзара қалай байланысады?
Адамдар түсініп, ойланып қана қоймай, сенуі де керек. ... ... ... күре ... өзегіне айналған. Қалай және
не нәрсеге сүйене отырып, сену керек. Неге сену ... ... ... іздене отырып, философтар негізгі
қағидаларды, тұжырымдарды анықтаған, оны шіркеулер ... ... яғни ... ... ... ететін ережелер
дәрежесіне көтерген. Бұл дәуірдің көрнекті өкілдері: Тертуллиан (160-
220), мәртебелі ... ... ... ... Ұлы ... Фома Аквинский (1225-1274), Ансельм Кентерберийский (1033-
1109), Пьер ... ... ... ... (1285-1349). Орта
ғасырлардағы теологиялық философияның негізгі ерекшеліктері: космосқа,
табиғатқа, қоршаған орта құбылыстарына онша мән ... ... ... ... ... ... болды;
- материализм мен идеализм арасындағы қайшылықтар бәсеңдеді;
- құдай алдын ала белгілеп қойғандықтан адам ... ... ... ... ... ... болатындығы есепке алынды;
Орта ғасырлар философиясының негізгі принциптері жарату және ашылу
догматтары.
Жарату ... ... ... ... ... ... ... жаралуы құдай еркінің нәтижесі;
- әлем құдайдың күшімен жаратылған;
- әлемдегі жалғыз шығармашылық бастау – Құдай;
- Құдай мәңгі, ... ... ... ... тек Құдайды тану арқылы ғана тануға болады;
- ... ... ... ... ол өзін Библия арқылы танылтады;
құдайды және әлемді танудың жолы – Библияны оқу.
Орта ғасыр философиясының патристика және схоластика деп ... ... ... дәуірі I-VI ғасырларды қамтиды. Ұлы Василий, әулие
Августин, Григорий Нисский, Тертуллиан, Ориген және тағы ... ... ... ... ... негізгі мәселелері: Құдайдың мәні және ақылдың, грек
даналығы мен христиан әулиелігінің өзара қарым – қатынасы, ... бір ... ... деп ... және осы ... ... адамның ерік бостандығы және оның жанын құтқару, ... шығу ... оны ... ... себептері.
Шіркеу әкелерінің философиялық ілімдерінің қалыптасуына Платон
философиясы ықпал етті.
V-VIII ғасырдан кейін схоластика дәуірі басталады. Бұл ... ... Петр Ивер ... ... өмір ... ... ... схоластика дамиды. «Схоластика» сөзі
«мектеп», яғни «оқу» философиясын білдіреді. Патристика дәуіріндегі
негізгі мәселелер одан әрі ... ... ... өкілдері – Эриугена, ұлы Альберт, Фома Аквинский,
Росцелин, Абеляр, Ансельм Кентербийский.
Схоластикалық философия ... ... тек ... ... ... ... ... де игеру қажеттігін мойындайды. Философия
ғылыми дәрежеге көтеріледі. Антикалық философияға ... ... ... ... мен категориялары христиан философиясын дамытуда
кеңінен қолданылады.
Әулие Августин (354-430) - патристика дәуіріндегі ең ... ... ... ...... ... барлық
дүниені жаратқан тұлға.
Құдайдың әлемді жаратуын түсіндіре келіп, Августин ... ... ... ... ... барлық жаратылған заттардың қозғалысы
мен өзгерісінің өлшемі, сол себепті заттардан бұрын болмаған. ... ... ... ... ... ... ... жарата отырып, оның өзгерісінің
өлшемін де дүниеге әкелген.
Августин ... ... ... ... ... ... Ойшыл – теолог қасиетті жазуда көрсетілген құдайдың
беделіне, қасиетіне деген сенім адам ілімдерінің ... және ... көзі деп ... ... үшін сен» деп, ... түсінуге жол
ашатындығын айқындады.
Августин жалпы тарихтың христиандық тұғырнамасын дамытты, яғни
тарих құдайдың алдын ала ... ... ... ... ... жақтады.
Бүкіл адамзаттың тарихы құдай әлемі мен жер әлемінің арасындағы
тартыспен анықталады.
Құдай әлемі – шынайы өмір ... ал жер ...... ... Жер ... ...... құрдымға кетірген қанішер Каин,
оған Рим тарихында Ромул сәйкес. ... үшін Рим жер ... ... ... өмір немесе нағыз болмысты сыйлайтын Құдай
әлеміне ұмтылғандар Римді ысырып тастауы керек. Римнің өшуі ... ... ... халықтар арасында тарауына жағдай жасайды.
Августиннің тарих туралы ойлары эсхатология деп ... ... ақыр ... ... ... ... схоластика дамыды. Бұл тарихи дәуірде
антикалық философияның өкілдері ... мен ... ... ... ... ... ... негізгі мәселесі – универсаийлер,
яғни жалпы ұғымдар ... ... ... ... ... мәні - ... ... пайда болады деген сұраққа жауап ... ... ... әрекетінің туындысы, яғни екінші қатардағы реалдық
немесе ол бірінші, өздігінен пайда болған, жеке ... өмір ... Осы ... ... беру ... бір – ... қарама – қарсы
екі бағыт қалыптасты – реализм және номинализм.
Реализмнің өкілдері жалпы ұғымдар табиғаттың жеке ... ... және ... ... өмір ... деп ... ... сүйене отырып, жалпы ұғымдарға заттар мен адамдардан тыс
дербестік тән деген пікірді қолдаған.
Реализмнің көрнекті өкілдері - ... ... ... және ... ... ... Гийом.
Көрнекті итальян ойшылы Фома Аквинский жалпы ұғымдар, яғни
универсийлер үш ... ... өмір ... деп ... 1. «заттарға
дейін», құдайдың ақыл-ойында; 2. заттардың өз ... ... ... формасы ретінде және 3. заттардан кейін, яғни абстракциялық
ойлаудың нәтижесі ретінде адамның басында.
Неополитан корольдігіндегі ... ... ... ... көзқарастар жүйесі Аристотель ілімінің теологиялық
түсініктемесі ... ... ... ... ... тіршілік иелері иерархиялық тәртіппен өмір
сүреді. Құдайға ұқсас ... адам ... ... ... сүреді. Табиғатта барлығы оған бағытталған икемделген: Күн жарық
пен жылу береді, жаңбыр жерді ылғалдандырады. Бұл ... ... ... ... орын ... жер ... боран, күшті
желдер. Құдай бұларды адамның күнәкәрлік істері үшін жіберіп отырады.
Ойшылдың пікірінше, Құдайдың барлығын, оның ... адам ... ... ... ... ал ... ... алғашқы күнә,
Құдайдың үшжақтылығын ақыл арқылы емес, Құдайдың ашылуы нәтижесінде
ғана түсіне аласың.
Фома ... ... ... – томистік бағыттың негізін
қалады.
Номинализмнің өкілдері – жалпы ұғымдар жай ғана ... ... деп ... Шын ... ... ... бар жеке ... өмір сүреді. Жалпы ұғымдар заттарға тәуелді ғана емес, тіпті олар
заттардың сапалық қасиеттері мен ерекшеліктерін бейнелей де ... – орта ... ... ... ... олар ... ... мен құбылыстардың мәні мен мағынасын бейнелейтінін
түсіне ... ... ... – Иоан ... ... Дунс Скот,
ағылшын философы Уильям Оккам.
Пьер Абеляр реализм мен ... ... ... ... ... өзіндік ерекшелігі бар концептуализм
ілімін жасады. Абеляр Аристотельдің ... ... ... ойларын
қайтадан жаңғыртты. Ойшылдың пікірінше, жалпы нақты ... тыс ... Ол ... ... оның ... біте қайнасқан. Адам
ақылы оны ... ... сол ... ... ішкі мәні мен ... ... жалпы ұғымдарды тудырады. Жалпы ұғым адамның
ақылында концепт ретінде өмір ... ... ... - адам ... ... ... Оның
іргелі принципі - теоцентристік ... яғни ... ... әдеміліктің, философиялық және діни пайымдаудың күретамыры,
бастауы -дін деп қарастыру. Оған
монотеистік принцип – ... ... ... ... догматиты
мойындау:
креационистік принцип – Құдай әлемді ештеңеден жаратты ... ... – адам ... ... қозғалысының қайнар
көзі мен мақсаты, Құдайдың алдын ала ... ... ... ... алу ... ... діни ... маңызы мынада:
- ол антикалық және жаңа дәуір философиясының арасындағы дәнекер болды;
- философияның жаңа салаларға бөлінуіне жағдай жасады;
- тарихи процесті түсінуге ... ... ... ... контекстіндегі
арабтық-мұсылмандық философия
Арабтық-мұсылмандық философияның мәдени-әлеуметтік және рухани
контексті. ... ... және ... негізгі бағыттарының
қалыптасуы. Мәдениеттің исламдық дүниесіндегі ... ... ... ... мен ... Араб тілдес
перипатетизмнің энциклопедизмі, универсализмі: Әл-Кинди, Әл-Фараби Ибн
Сина, Ибн Рушд. Ең маңызды ... ... ... ... ... ... білім тұғырнамасы. «Құран» және рационалдық құдайлық
ілім. Дүниенің ... ... Адам орны және оның ... ... максималары.
Ислам мәдениетіндегі суфизмнің орны мен рөлі. Суфизмдегі дүние,
Құдай және адам туралы ілім. Рухани ... мен ... ... Суфизмнің негізгі рухани құндылықтары. Суфизм символизмі
мен мистикалық практикасы. Суфизм философиясын дамытудағы Ибн Араби
мен ... ... ... және Омар ... ... суфизмнің
символикасы мең мистицизмі.
Түрік тілдес ... ... ... ... Құттылықты білім. Этика, саясат мәселелері.
А.Иүгінекидің ... ... ... Қашғаридың философиялық
ізденістері. Қожа Ахмет Иассауидің суфийлік ілімінің ... ... мен ... Шығыс пен Батыс елдерінің рухани
мәдениетіне суфизмнің әсері.
Орта ғасырлардағы араб тілді философия мен мәдениеттің бүкіл дүние
жүзілік рухани даму ... ... орны ... ... ... араб ... біріктіруге тырысты.
Арабтардың рухани қуаты молая түсті. VII ғасырдың ортасына таман араб
хилифаты бұрынғы Рим ... да ... ... ... ... ... орталықтары болды.
Меккедегі Кааба храмы халифаттың діни орталығына, ... ... ... ... ... мен ... ошағына айналды.
VIII-XII ғасырлар аралығында араб әлемінде, алдымен Шығыста, сонан
соң батыс облыстарында, әсіресе Испанияда ғылымдардың дамуы басталады.
Алдымен тригонометрия, алгебра, ... соң ... мен ... ... ... зоология, медицина дамиды. Бірте – бірте
философиялық, діни сипаттағы ізденістер де пайда ...... ... ... ... көп және кең
болғанына қарамастан, оларды ерекше толғандырған бірнеше мәселелерді
арнайы атап ... жөн: ... мәні және оның ... өмірге
қатынасы, мән мен құбылыстың, жалпы мен жекенің, о дүниедегі өмірдің
құпиялары. Жан, ақыл, материя ... да ... ... араб ... екі түрлі ағым қалыптасты. Бірінші ағым
грек философиясының дәстүрлерімен тығыз байланысты.
Шығыс – араб перипатетитзмнің дамуында екі тарихи ... ... ... ... – IX-X ғасыр. Бұл Шығыстың атақты философтары әл ... әл – ... ибн – Сина ... ... ... X ... ... гүлденген кезеңі, не болмаса А. Мец ... ... ... ... XII-XIII ... ... ... араб
философиясының гүлденуі. Ибн Баджа, ибн Туфеиль, ибн Рушд сияқты
философтар осы дәуірде өмір ... ағым – ... ... ... ...... философиялық концепциялар, мүтәкәлімдер, мүтәзәлиттер (VIII-
IX ғасырлар), калам доктринасы (X-XII ғасырлар).
Орта ғасырлық араб мәдениеті ... ... ... ... дүниеге келді. Оның қалыптасуына арабтармен қатар парсылар,
сириялықтар, еврейлер, сонымен қатар, ... ... ... ... арғы ... атсалысты.
Көп жақты және әртүрлі мәдени дәстүрлердің өзара ұшырасып, тоғысуы
нәтижесінде жоғары шығармашылық сапаға көтерілді.
Араб орта ғасырлық ... ... ... – оның ... тыс, ... ... Сондықтан да жалпы орта ғасырларға
тән теологиялық сипаттағы ... және оған ... ... ... ... ибн Сина, Бируни, ибн Рушд еңбектерінде жалпы мен жекенің,
қоғам мен ... ... ... мен қабілеттерінің адамның ... ... ... ... ... - мұсылмандық қағидаларды ... ... Оның ... ... ... Өзінің ізденістерінің
негізгі нысаны ретінде Құранның қасиеттілігі, Алланың атрибуттары,
әлемнің жаратылуы және оның ... ... жаза ... мәселелері
алынған.
Каламдағы ең іргелі ұғым – Алланың жалғыздығы мен біртұтастығын
негіздеу.
Ислам VII ... ... ... пайда болып, Шығыс
мәдениетіне ... ... алып ... Оның ... қалаушы Мұхаммед
Алланың жалғыз екенін уағыздап, соған ғана құлшылық етуге шақырады.
Адамзат ... ... ... ... мойындап, оның елшісі
Мұхаммед» белгі бергеннен кейін ислам дінін қабылдады, яғни ... – деп ... Бұл ... ... – шартқа келді дегенді
білдіреді. ... ... араб ... ... ... ... дініне
сенушілер араб тілін үйренуге міндетті болды. Халифат ... тілі – ... тіл ... ... ... деп ... Калам деген араб ұғымы
қазақ тілінде – сөз деген мағына ... ... ... құрылымын қабылдайды. Заттар атомдардан
құралады. Бірақ оның ... ... ... ... ... ... ... атомдардан түзіледі, қаламаса түзілмейді.
Шексіздік Құдайдың қасиеті, өйткені заттар табиғатынан тұрақсыз.
Адамдардың себеп, салдар деп жүргені түк ... шын ... ... ... сондай дағдыны туғызады. Әлем заттармен бірге ұдайы
өзгеріп отырады, бірақ жеке заттардың өзінде жеке немесе жалпы ұдайы
байланыс болуы ... ... Ол ... ... ... ... ешуақытта еркін бола алмайды. Ол құдайдың әмірін орындап отырады.
3. Араб тілді ... ... әл - ... ... – Кинди Птоломей, Эвклидтің жаратылыстану саласындағы
еңбектерін жақсы білген. ... ... және ... ... ... ... ... ғылымдарымен тығыз байланыста
қарастырған.
Философиямен терең айналысу үшін ... білу ... ... әл – Кинди ғылымдардың жүйесін жасаған. Бұл жүйеге «сан туралы
ғылым» арифметика мен гармония, алаңды ... ...... ... ...... кірген. Төртінші орында алдыңғы
үш ғылымды біріктіретін гармония туралы ғылым тұрған. ... ... ... ... ... бар, яғни ... құрылымында, адамның жанында т.т. осы төрт ғылымның негізін
сан туралы ғылым қалайды, өйткені сан ... ... де ... ... ... ... ... көрсете отырып, әл –
Кинди философияның рационалдық табиғатына көңіл ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар, ол – материя, форма, орын,
қозғалыс және уақыт сияқты болмыстың жалпы анықтамалары туралы ілім.
Әл – Кинди идеяларын одан әрі ... әл – ... Оның ... тарап, көзінің тірі кезінде-ақ Аристотельден кейінгі екінші
ұзтаз атанған. ... орта ... ... ... түсініп,
шығармашылық деңгейге көтеруге көп еңбек еткен әл – ... ... ... ... көптеген философиялық ойларды дамытты.
Аристотельден негізгі айырмашылығы әл – Фараби, ең ... ... ... ... ... ... ... иерархиялық
болмыстағы адамның ролі мен орнын ... ... Әл – ... ... ... ... ... алды және оны
әрі қарай жалғастырды.
Аристотельдікі сияқты әл – Фараби космосында да жоғары құбылыс ... ... ал ... ... – жер ... Аспан
денелерінен төмен тұрған болмыс өмір сүру ... ... ... ... ... жоғарғы, төмен, оңды - солды
бөліктері өзара бір зат, ... ... ... күш ... ... ... пайда болатын орта бөлік осындай күш болып
табылады. Әлемді бір - бірін жалғап, басын қосып ... ... ... ... ... бірнеше топқа бөледі.
Әл – Фарабидің пікірі бойынша, бірінші болмыс – Құдай. Ол екінші
болмыс пен ... ... ... ... ... ... Екінші
болмыс аспан денелерінің пайда болуының себебі. Жеке ... ... ... ... ... Дәрежесі бойынша ең жоғарғы екінші
және ең төменгі сфераларда өмір сүретін екінші болмыстан жеке ... ... ... саны аспан денелерінің санына сәйкес
келеді. Екінші болмыс деп біз жаны бар ... мен ... ... басқаларды айтамыз.
Әлемнің шыққан тегі, негізі бір – ол әлемдік нұр. Әлемдік ... ұғым ... ... ... бірден еске түсіреді. Әлемдік
нұрдан бүкіл тіршілік дүниесін тудыратын әлемдік ақыл тарайды.
Фарабидің әлемдік ақылы өзін өзі бейнелеп қана ... ... ... Оның ... ... ... ... бірінші әрекеті,
екінші ақылды тудырады. Екінші ақыл материя мен форманың бірлігі ... ... ... ... ... ... одан әрі жалғасып, қозғалысқа
келтіріп, жан бітіретін өзіндік күштері бар Сатурн, Күн, Шолпан, тағы
басқа ... ... ... Ай ... ... ... ақылын әл
– Фараби әрекетшіл ақыл деп бағалайды. Өйткені, ол әлемдік ... ... ... ақылын да тудырады.
Сонымен қатар, ол аспан денелерінің көмегімен адамдар, жануарлар,
өсімдіктер, ... ... төрт жер ... қозғалысқа
келтіреді.
Бұл әлемдік үлгіде адамға ерекше көңіл бөлінген.
Әл – ... адам ... ... ... мәні бар ... ... бұл ... Шығыс елдерінде өте ықпалды болған ... ... Ол ... тәннен бұрын немесе кейін ... ... ... ... ... оған ... Аристотельдің әсері тисе керек, өйткені ол жан мен тәннің өзара
байланысын атап көрсетеді. Адамның өсімдіктен, жануардан ... ... ... ... яғни әдемілік пен жетілгендікті
қабылдауында.
Адамның таным функциялары сезімсіз іске аса алмайды. Қабылдау мен
қиял – сезімдік ... ... ... ... олар ... анықтамалары мәнді игере алмайды. Ол тек ақылға ғана ... ғана ... ... ... ... дами алады.
Өйткені ақыл болмыстың мәнін ... ......... ... ... көрнекті өкілі. «Сауықтыру кітабы» және «Құтқару
кітабы» деп ... екі ... ... ... ... ... осы дәуірдің көрнекті дәрігерінің этикалық ізденістері
көрініс ... Сина ... ... ... және ... деп екіге
бөлген. Этиканы жеке адамның тәртібі туралы ілім, экономиканы үй
жұмыстарын басқару ғылымы, ... ... ... ... және
ұйымдастыру туралы ілім деп анықтаған. Бұл ... ... ... ... олар ... іс - ... тығыз
байланыста.
Теориялық ғылымдарға метафизика, математика, физика жатқызылған.
Авиценаның ғылым теориясы әлемнің танылатына ... ... ... адам ... тани ... ... логиканы жоғары бағалаған. Аристотель сияқты ол да
логиканы теориялық ғылымдардың ... ... ... ... негізгі
философиялық еңбектерінде оны философияға кіріспе ретінде ...... ибн – Сина ... «ғылым - өлшемі» деп ... кез ... ... ... ... ... ... арқылы
белгілі болады.
Метафизика болмыс туралы жалпы ілім деп анықталады.
Метафизика зерттейтін төрт түрлі ... бар. ... ... ... жоқ, таза рухани құбылыстар, оның ішіндегі маңыздысы –
Құдай. Екіншіден, материямен тығыз байланысты ... ... ... ... ... тәнмен бірге, кейде одан тыс өмір сүретін
заттар, мысалы, субстанция, ... ... ... ... ... ... және олармен біте қайнасқан ұғымдарды
зерттейді.
Ибн Синаның пікірінше, әлем құдайдың эманациясы ... ... ... ... ... әлем материалды, құдай сияқты ол
да мәңгі. Табиғи заттар бір – бірімен себеп салдарлы байланысқан, ... ... ... ... ... шыңы – ибн Рушд ... Аверроэс, мұсылмандық
Испанияның орталығы Кордовада өмір сүрген. Аристотельдің ізімен ол да
барлық ... ... ... ... ақыл деп ... ... ... сипатта дамыды., ол алдыңғы қатарлы араб
ойшылдарының және ... ... ... ... мен ... ... бағытталған ілімді жасады.
Осыған сәйкес жеке адамның жанының мәңгілік тегін теріске шығарды,
бірақ бүкіл адамзат мәңгілік деп ... - Рушд «екі ... ... ... ... ... ... мен ғылымды діннің бақылауынан босатуға әрекет ... бұл ... ... ... ... оң ... етті.
4. Сопылық – исламдағы мистикалық бағыт. Оның тану ... ... Оны ... ... ... ... бар, өйткені Құдай сияқты
өте қасиетті объектіні тануға логикалық ойлау немесе парасаттың шамасы
келмейді. Ол үшін ерекше бір ... – адам ... ... ... бір ... күш ... Ондай күш бар ма? Бар болса, ол ... ... ... бірден көкейге оралады. Иә, адамды адам ететін,
оған ерекше рухани қуат беретін, оның ... ... де ... ... түкпірінде нәр алып, әрдайым жанып тұратын ерекше күш – ол
сүйіспеншілік ... ... ... ... ... ... сырласуды қажет етті.
Құдай тану – ерекше сүйіспеншілік сезімін бастан кешіру. Құдай, ең
алдымен, сүю ... ал оған шын ... ... сопылар шексіз
сүюшілер.
Сопылық жолына түсіп, құдай сұлулығын ... алғы ...... ... ... ... Махаббат бар жерде үлкен пәктік
те, терең жан тәрбиесі де, тұнық сезімталдық та бар.
Сопылық жол – Алла ... ... ... ... ... жолының төрт сатысын көрсетуге болады:
1) «шариат» - мұсылман дінінің заңдарын бұлжытпай орындау;
2) «тарикат» - ... ... ... айтқанын тыңдайтын, орындайтын
«мюрид» ролінде болу; дұға оқу және ... ... ... ... ... ... ... - ақылмен емес жүрекпен құдайдағы әлемнің бірлігін тану,
барлық діндердің ... ... пен ... ... - ... ... болғанның толық бірігуі.
Сопылар жалғыз беп көптің, құдай мен адамның қатынасын ... ... ... ... ... ... этикалық
ұғымдарға кезігеміз.
Сопылық өз бетінше ойланып, ... ... ... ... ол таяу Шығыста әруақытта бағаланатын бейтарап ой
– қиялмен емін – еркін айналысуға мүмкіндік ... ... ... отырып, сырт көзге исламның аясында қалып, бірақ іс жүзінде
одан шығып кетуге ... ... пен ... ... философия
Ортағасырлық мәдениет пен ... ... ... ... ... пен ... жаңаша түсінігі. Антикалық және эзотерикалық
ілімдердің (неоплатонизмнің, герметизмнің, каббаланың, ... ... және ... ... ... философиясына әсері. Қайта Өрлеу
философиясы және жаңа ренессанстық ойлаудың қалыптасуы. Дүниетанымдық
сауалдар және Қайта Өрлеу ... ... ... ... ... негізгі тақырыптары мен
мәселелері. Ренессанстық гуманизм. Ренессанстық неоплатонизм ... ... ... мен ... және ... секуляризациялануы. Ренессанс философиясы
және оның эксперименталдық жаратылыстанудың қалыптасуындағы маңызы.
Ренессанстық ойлау мен дүниеге қатынастың ерекшеліктері.
Реформация философиясы. Сенім ... ... ... ақтау
тәсілі ретінде. Зерде және сенім. Лютерлік теологияның ... ... ... антропологиясы.
Н.Макиавеллидің саяси философиясы және оның «күшті мемлекет»
моделінің қалыптасуындағы маңызы. Философия және ... ... ... ... ... ... ... адамының дүниетанымдық ... ... ... ... ... ... мен өмірлік ұстанымдарының ... ... ... ... ... ... ... Ренессанс пен Реформация философиясының
дүниетанымдық ... ... ... адам ... жаңа ... қалыптасуы.
Ренессанс немесе Қайта өркендеу – философия тарихындағы маңызды
дәуір. Ол ... ... ... XIV-XVI ... ... Оның
дамуының алғы шарттары:
- еңбек құралдары мен өндірістік қатынастардың жетілдіруі;
- қол өнер мен ... ... ... ... ... ірі ... ... саяси орталықтарға
айналуы;
- европалық мемлекеттердің орталықтануы;
- алғашқы парламенттердің пайда болуы;
- Европада жалпы білім деңгейінің өсуі;
- Ұлы ... ... ... (Колумб, Васко да Гама,
Магеллан).
Қайта өркендеу дәуірі философиясының негізгі бағыттары:
- гуманистік (XIV-XVғ.) – ... ... ... ... ... Лоренцо Валла, негізгі зерттеу нысаны – адам, оның қадір ... ... мен ... ... (XVғ. ... – XVIғ.) ... ... Пико делла
Мирандола, Парацелсс Платон иделарын дамытты; табиғатты, космосты,
адамды идеализм тұрғысынан зерттеуге тырысты;
- натурфилософиялық ... ғ. ... ... ... ... ... Галилей астрономиялық және ғылыми жаңалықтарға сүйене отырып,
шіркеу іліміне соққы берді;
- реформациялық (XVI-XVIIғ.) Мартин Лютер, Томас ... Жат ... ... шіркеу идеологиясын өзгертіп, шіркеу мен құдайға
сенушілердің арасында жаңа қарым – қатынас орнатуға тырысты;
- ... (XV-XVI) ... ... мемлекетті басқару мәселесін,
басқарушылардың тәртібін зерттеді;
- утопиялық – ... ... ... Мор, ... Кампанелла
қоғамның жаңа түрлерін іздестірді.
Ренессанс философияның негізгі ерекшелігі – антропологиялық
мәселенің алдыңғы ... ... ... ... ... Құдай
емес, Адам болды. Адамның әлемдегі орны, оның еркіндігі, тағдыры
Леонардо да ... ... ... ... ... ... Мор, Мишель де Монтень сияқты ойшылдарды қызықтырды.
Құндылықтардың жаңа жүйесі қалыптасты. Бірінші ... адам ... ... ... ... ал дін, оның мәселелері ... ... Адам – ... жан. Бұдан Қайта өркендеу дәуірінің
тағы да бір маңызды ерекшелігі туындайды, яғни мәдениет пен ... ... ... Мемлекет, мораль, ғылым мәселелері дін
тұрғысынан емес, ғылыми дүниетаным ... ... ... ... дербес сипат алып, зайырлы ғылымның негізгі нысанына
айналады. Құдай, жамандық пен жақсылық төңірегіндегі діни ізденістер
ұмытылмайды, бірақ олар ... ... ... бола алмайды. Бұл
уақытта табиғат туралы жан – ... ... ... ғылымдар
қалыптасады.
Бұл – Коперник, Кеплер, Галилей, Бруно сияқты ... ... ... ... ... ... ойшылдары схоластар сияқты ұғымдарды жан
– жақты талдауға тырыспайды. Олар табиғат пен қоғамның ... ... бет ... ... ... мен ... ... тәжірибе мен
ақылға иек артады.
Қайта өркендеу дәуіріндегі ... тағы да бір ...... ... ... Өнер ... ... те дамиды. Осы уақытта бейнелеу өнерінің өркендегені жай ғана
кездейсоқтық емес. Леонардо да ... ... ... ... ... ... ... осы дәуірдің жемісі.
Гуманизм – осы кезеңде қалыптасады. Ол – адамды оның барлық қадір
қасиетімен құрметтеу, сыйлау керек ... ... ... ... ... ... орта ғасырлық дәуірлерде де болды,
бірақ кең көлемдегі саяси, әлеуметтік, адамгершілік сипаттағы қоғамдық
қозғалыс ретінде Қайта ... ... ... Яғни ... ... ... және ... идея дүниеге келді.
Өмірден тым алыс ... ... ... ... ... ... ... – парламенттік басқару Италияда ... ... ... ... ... жолдары
қаастырылды.
Гуманистер адамдардың қарым – ... ... ... бірін – бірі сыйлау сияқты құндылықтар жатуы
қажет деп жариялады. ... ... ... ... ... ... ... Кузанский (1401-1464) – католик ... ... ... жаратылыстануды дамытуды, адамның іс - әрекетіне
теология араласпауын жақтады. Әлемді Құдай ... ... ол ... және ...... ... қозғалады.
Бұл ойшыл адамды өте қастерлейді. Құдай адамның өзінде, ... ... ... қатар, Құдай барлық жерде, ең ... ... ... – бұл ... ... және оның ... Ол ... ал Әлем оның бөлігі. Әлем Құдайда жинақталған, шоғырланған
Құдай әлем ... ... ... ... ... мәні ... береді.
Осы көзқарасты пантеизм деп атаймыз.
Джованни Пико делла Мирандола ... ... ... ... ... ілімдерді біріктіріп, «900 тезис» деп аталатын
эклектикалық шығарма ... Адам өзін өзі ... ... ... ... дамытады, ол өз бақытының қайнар көзі, өзін ... ... яғни өз ... өзі жасайды.
Парацельс (1493-1541) – дәрігер, ғалым. Ол туралы көптеген аңыздар
бар, доктор Фаустың прототипі болған. Оның ... әр ... ... бар. Оны ... ... күш деп атаймыз. Соған дұрыс
әсер ету арқылы затты танимыз. ... ... ... ... үшін ... ... ғылым - медицина, ол философияға,
теологияға, астрономияға және ал-химияға негізделген.
Николай ... (1473 - 1543) ... ... ... жүйені бұзып, гелиоцентрлік теорияны жасады.
Коперниктің ілімі ғылым тарихындағы нағыз төңкеріс еді. ... ... ... ... ... ... өрлеу дәуірі ғылымының бұл жаңалығы туралы Энгельс былай деп
жазған: «Н.Коперник табиғат мәселелерінде шіркеу беделіне соққы ... ... ... Бұл ... акт ... ... тәуелсіздігіне жол ашты. Осындан бастап жаратылыстанудың
теологиядан босап шығуының жыл санауы ... ... ... ... ... ... жаңалық
ашады. Телескоптың көмегімен Айдың, Күннің беті тегіс емес екендігін,
Юпитердің төрт серігін анықтайды.
Галилей философ емес, бірақ оның ... ... ... ... Оның ... идеясы мынада: табиғат біз үшін жабық, оны ... ... ... ... ... тілі – ... ... мен экспериментке негізделген жаңа методологияны дамытады.
Егер ... ... мен ... ... қасиеттеріне көңіл
бөлінсе, Галилейдің ... ... ... ... ... заттардың өлшемі бар, оларды дәл есептей отырып, ... жол ... ... ... ... динамикасын геометриялық,
алгебралық әдістермен көрсетуге болатынын дәлелдеді, индукция мен
дедукцияны біріктіре ... ... ... ... (1548-1600) осы дәуірдің көрнекті ... ... ... дамытты.
Пантеизм дегеніміз - әлем Құдаймен бара – бар, ... ...... өзі деп пайымдайтын ілім. Материяға берілетін форма Құдайды
сезім арқылы қабылдау үшін қажет.
Өзінің методологиясында қозғалыс пен материяны табиғат пен ... ... деп ... Оның ... әлем ... ... ... дербес, жеке әлемдерден тұрады. Ғарыш шексіз және ... ... ... ... ... тану үшін жеткіліксіз.
Ақыл мен сезімнің өзіндік синтезі ғана әлемді жан – ... ... ... ... ... процесс, өйткені оның нысаны да шексіз.
Қайта өркендеу дәуіріндегі натурфилософияның негізгі мәселесі –
табиғатты зерттеу.
«Адам Құдайдай құдіретті» деп есептеген ... ... ... оның ... ... ... ... теорияларды
дүниеге келтірген. Мемлекет пен құқық туралы тың ... ... ... және бір ... діни ... ... ... сипатына, оның күнделікті қажеттіліктері мен мұхтаждықтарына
көңіл аудару қажеттігі қызықтыра ... ... ... ...... ... өрлеу дәуірінде католиктік әмбебаптық жағдайында күшті, бір
орталыққа ... ... қана ... әртүрлі топтарды
біріктіріп, бір мақсатқа жұмылдыра алады деген ... ... Осы ... ... ... ... Макиавелли (1469-1527) өзінің еңбектерінде мемлекет және
саясат туралы идеяларын дамытты.
Биліктің ең ... ... – күш, ... ... ... – басшының
беделі, үшінші негізі – күшті бюрократиялық аппарат. ... ... ... мен оқиғалар есепке алынуы қажет. Бір өкініштісі,
қолда билік ... ... оны ... алу ... де көбейеді.
Абсолютті тиранды басқамен ауыстыра салу оңай. Ал парламентті ауыстыру
әлдеқайда ... ... ... ... ... ... бітімгершілікке
қол жеткізу әруақытта қиын, өйткені адамдардың қажеттіліктері әртүрлі.
Дін мен ... - ... ... Дін мен ... ... өмір сүре ... Саяси өмір мен саяси шешімдерді, ... өзін ... өте ... ... өз заңы бар, ... ... күш, қатыгездік әруақытта болып тұрады.
Қайта өркендеу дәуірінде әлеуметтік әділеттілікті ... ... да ... ... идеяларға негізделген утопиялық құрылымдарды Томас Мор
(1476 - 1555) және ... ... ... ... ... ... социализмнің аясындағы социализм
туралы маңызды ... ... ... Оның әлеуметтік ілімі
ғылыми танымның сол ... ... ... еді. Жаңа ... туралы өз
ойларын ол фантазия деп есептеген жоқ, бірақ іске асыруда ... ... деп ... «Күн қала» еңбегінде жаңа қоғамның мамыражай бейнесін
жасаған. Экономикалық мәселелерге көңіл аудармаған. Жеке меншіктік
қатынастарды ... ... ... принциптеріне сүйеніп, жоюға
болады деп ойлайды.
Күн қаланың мемлекеттік ... - ... абыз ... ... Күн нұрын бойына сіңірген абыздың көмекшілері –
Билік, ... және ... ... ... ... ... білімді болғанын
қалайды, әділеттлікке негізделген рационалды басқаруды ... ... ... дәуірінің маңызы өте зор. Өйткені ол қалыпты
дәстүрді бұзып, ... ... ... ... ... пен ... жаңа ... жер бетіндегі тіршілікке бағыттады.
Жаңа дәуір философиясына тарихи, мәдени, ... ... ... ... ... батысеуропалық философия
Жаңа Уакыт бас кезіндегі мәдени-әлеумеггік ... Жаңа ... ... ... ... ... пайда болуы. Эмпиризм ... ... ... пайда болуы. Эпистемологиялық
идеалдың ... Жаңа ... ... ... ... ... ретінде. Батыс ... ... ... ... ... Жаңа
Уақыт философиясы дүниетанымдық ұстанымдарының батыс адамының мәдени
іс-әрекеттегі ... ... ... ... ... ... 18 ғ. ... жартысы мен 19 ғ.
бірінші жартысындагы неміс мәдениетінің ерекшелігі. Философиядағы
«Коперникандық төңкеріс».
Метафизикалық ... ... ... ... философия таным теориясы ретінде. Канттың пайым мен
зерде туралы ілімі. Кант диалектика туралы. Моральдық еріктің Канттық
этикасы ... ... ... Категориялық императив шешім қабылдау
үшін идеалды стандарт және азаматтық қоғам негіздемесі ретінде.
Канттың ... ... ... әділ ... ... Адам ... туралы мәселе ... ... ... ... XVII-XVIII ғасырлар аралығын қамтиды. Бұл
-философиядан ... ... ... ... қалыптасу
және даму кезеңі. Физика, химия, астрономия, математика, механика
дербес ғылымдарға айналды. Сондықтан танымның ... ... ... ... мәліметтері мен табыстарын түсіндіру және
жалпылау мәселесі туындайды. Мұның өзі жаңа дәуір философиясына жаңа
міндеттер жүктейді.
Жаңа ... ... ... мәселесі – таным теориясы,
барлық ғылымдарға қажетті ғылыми таным әдістерін жасау.
Егер жеке ... ... ... заңдарын ашса, ал философия
барлық ғылымдарға ортақ ойлаудың заңдылықтарын анықтауы тиіс.
Осы мәселемен Ф.Бэкон, Р.Декарт, Дж.Локк, Г.В.Лейбниц ... ... ... ... заңдылықтарын іздестірген. Бірақ адам
ақылы нақты өмірде кейбір қате идеялармен, ... ... Осы ... ... ... босаған, тазартылған
таза ақыл ғана құбылыстың мәнін аша алады. Яғни, таза ... ... ... ... ыңғайлы, пәрменді таным әдістерін ойластыру да
өте қажет.
Жаңа дәуір философиясына тән бірнеше маңызды ұстанымдар бар:
1) Ғылымның ... ... ... ... ... ... дінмен
бірігуі мүмкін емес.
2) Ғылымның адамзаттың маңызды іс - әрекеті дәрежесіне көтерілуі. Тек
ғылым ғана ... ... ... мен ... ... ... жаңа ... көтереді, қоғамдық прогресті қамтамасыз етеді.
3) Ғылымның дамуы мен адамның табиғатты игеруі барлық ғылымдарға ... ... ... жағдайда ғана мүмкін болады.
Таным теориясы жаңа дәуірде өзекті мәселеге айналды.
Фрэнсис Бэкон (1561-1626) - ... ... ... ... ... Англиядағы жоғары мемлекеттік лауазым лорд-
канцлер болған. Философияда оның ғылым және оның әдісі туралы ... ... ... ... өзінің философиялық зерттеулерінің
мақсатын «ғылымдарды түбегейлі қалпына ... деп ... ... ... ... жан – жақты өзгертуге бет ... ... ... құрудың, қажеттілігін екі себеппен түсіндіреді.
Біріншіден, адам ... ... ... ... ... ... және ... көрсетеді. Ғылыми білімдердің
көмегімен адам өз өмірін жеңілдетуге мүмкіндік ... ... ... адамға пайда келтіруі қажет, өйткені оның ең ... ... ... ... кедейліктен, аурулардан азат ету.
Екіншіден, ғылым осы уақытқа дейін негізгі міндеттерін анда-санда,
аракідік, кездейсоқ орындап келді. Ғалымдар көп уақыттарын ... - ... тым ... ... ... таластарға жұмсады. Мұндай
жағдайдың бірнеше себептері бар. Ең бастысы, ғалымдар адамның танымдық
қабілеттерін зерттемеді. Сондықтан олар ... ... іс ... іске ... білмеді, бақыламады.
Танымдық іс - әрекеттің тетіктерін білмегендіктен, оны жақсартатын
оңтайлы құралдарды да таба алмады.
Үшінші себеп, ғалымдар өз ... ... ... ... өзі ... кемшіліктерді жеңудің жолын ұсынды. Оның
ойынша, таным процесі екі ... ... 1) ... ... ... ... Сезіммен табиғатты тануға болмайды, олар тіпті өтірік
ақпар беруі де мүмкін. Заттардың сапалары, ... түр, дәм, иіс, ... ... ... заттарды қабылдауларының түрі болып табылады.
Ал ақыл сезімнің мәліметтерінен тез ... және ... рең ... ... ... ... ... елес деп атаған.
Ф.Бэкон идол, яғни, пұттарды немесе елестерді өзгелердің пікіріне
сын көзбен қарамай, қабылдаудан, адамның табиғи мүмкіндіктерінен, жеке
адамның ... ... ... ... ... деп ... процесін осындай елестерден тазарту үшін арнайы ойлап
табылған және жақсы ұйымдастырылған ... ... ... ... – табиғи заттарды іс - әрекетте байқау, не нәрсенің себеп, не
нәрсенің салдар екенін ... ... ... және ... алудың жолдарын көрсету арқылы
Бэкон жаңа эмпиризмнің негізін қалады.
Жаңа дәуір философиясындағы эмпиризм – бұл ... ... ... шынайы ақиқат білім деп мойындау.
Бэкон ақылдың негізгі ... ... ... ... яғни
көптеген жеке құбылыстарды анықтап, жинақтап, қорытындылады. Танымның
негізгі әдісі ... дей ... ... ... іс - әрекеттің
нақты жолдарын анықтады. Бұлар – «өрмекшінің жолы», ... ... ... ... ... таза ... күшімен, рационалдық жолмен
алу. Бұл әдіс ... ... мен ... ... ролін
төмендетеді.
«Құмырсқа жолы» - білімді барлық мәліметтерді пайдалану арқылы
алу. Бұл ... ... ... ... ... ... жинақталады,
оның ішінде керектісі, керексізі де, маңыздысы, ... ... ... ... көптеген нақтылықтардың арғы жағында не жатқанын көрмей
қалуы да мүмкін.
Бэконның пікірінше, оңтайлы таным әдісі «араның ... ... ... ... ... ... ... жақтарын
қабылдап, кемшіліктерінен арылуға тырысады. Яғни нақтылы ... ... оның ... не ... да ... ... ... негізгі жолы құбылыс пен заттардың мәніне рационалдық
әдіспен үңілетін индукцияға ... ... ... ... ... жаратылыстануды ғылымның ғылымы ... ... ... ...... «Білім - күш» деген
тезисі.
Рене Декарт (1596-1650) – көрнекті француз ... ... жаңа ... ... ... қалаушы. Жастайынан
ақиқат білімді өтірік білімнен ажыратуға күш салды. ... ... ... ... бағытталған ережелерді ойлап тапты. Оның
өзінің сөзі бойынша, философияның жарты ... ... ... ... ... ... тек ақылды басшылыққа алу керек. Еш
қандай беделге, дәстүрге, кітапқа, сезімге сенуге болмайды.
2. ... ... ... ... мен ... ... ... жаңадан табылған немесе бұрынғы, бірақ ақылмен
ойластырылған, ... ... қою ... ... тек қана ... күшімен, оның дұрыс пайдаланумен ғана жетуге
болады.
Осы қағидалардан – ақ Декарттың таным туралы ілімінің ... ... ... ... ... ... білімнің
негізі, ақиқаттың қайнар көзі - адам ... деп ... ... ... ... ... әдіс ұсынған. Оның төрт маңызды ережесі
бар:
1) күмәндануға жол бермейтін анық нәрсені ақиқат ретінде қабылдау;
2) күрделі мәселелерді қарапайым, ұсақ ... ... ... ұсақ ... ... бірінен бірі туындайтын тізбек
құру;
4) осы бөлшектердің ешқайсысын қалдырмай толық есепке алу.
Білімнің ақиқаттығының өлшемі – ... ... ағаш ... жүйе деп есептеді. Бұл ағаштың
тамыры философия, діңі – физика, ал ...... ... ... ... сау ... жол ... механика
(тұрмысты оңтайлы ұйымдастыруға бағытталған ... ... ... өмір ... ... анықтайды).
Ағаштың діңі мен сабақтары тамырынсыз өсіп – өне алмайтыны ... ... ... дами ... жүйесі үшін философия өте маңызды, сондықтан оның алғашқы
бастаулары мен түп неігздерін әруақытта біліп отыру қажет.
Осы мақсатты орындау үшін Декарт арнайы ... ... ... ... ... деп атады. «Күмән келтіру» принципін Декарт
былай деп суреттеді. «Егер мен ... ... онда ... Егер мен ... ... онда менің өмір сүргенім».
Декарт осы принципі арқылы әлем мен ... ескі ... ... бой ... жол ... бойы ... деп келген қисынсыз қағидаларды талқандай
отырып, рационалдық методтың тууына себепкер болды. Декарт ақыл ... аса ... ... оны ... ... көзі деп ... ... өту арқылы логикалық тұжырым ... ... ... дедукциялық әдісті дамытты.
Р.Декарт дуалистік ілімнің өкілі ... ... ол ... түп ... ... екі ... яғни материалдық және
рухани бастамаларды мойындады.
Р.Декарттың іліміндегі материалдық субстанцияның негізгі сипаттары
созылмалық және бөлінгіштік. Ал рухани субстанцияларға ойлау ... ... олар ... ... туа ... ... туралы ілім
ұсынған, көптеген білімдер таным мен дедукция арқылы пайда ... ... ... ... етпейтін білімдер де бар. Олар бірден
тікелей белгілі, ұрпақтан ... ... ... Бұл ... ... болады: ұғымдар және пікірлер. Туа біткен ұғымның мысалы: Құдай
(бар), сан ... ... ... ... ... ... ... «Бүтін өзінің бөлшегінен үлкен»,
«ештеңеден ештеңе туындамайды».
3. Жаңа ... ... ... ... әдістері туралы
ізденістерде бір – біріне қарама – ... екі ... ... және ... ... ... ДжЛокк) танымның негізі, қайнар көзі
– тәжірибе. Тәжірибе сезімдік ... ... ... ... ... ... жаны ақ қағаздай тап – таза. Оған
белгі түсіріп, жазу ... ... ... ал ... ... ... ... бізге әсер етіп, білім ... ... ... ... ... ... ... пікірінше,
адамның сезіміне негізделген тәжірибе барлық ғылымдарға ортақ әдістің
негізі бола алмайды. Қабылдаулар мен ... ... ... ...... ақыл – ойы, парасаты.
Рационалистік бағыт адамның ақыл – ойын әдістің ... етіп ... мен ... ... ... ... таласы жалпы
таным теориясына оң әсер етті. Өйткені олардың әрқайсысы өз пікірін
дәлелдеу мақсатымен таным процесіне ... ... оның ... ... деңгейін жан – жақты талқылауға, талдауға ... ... ... ... ... қабілетінің бұрын онша
айтыла бермейтін жаңа қырлары мен қасиеттерін анықтауға жол ашты.
Эмпиризм де, рационализм де бір ... ... Шын ... ... сезімдік мүмкіндіктердің және ақыл – ой, парасаттың
өзіндік орны бар, оларды бір – біріне ...... ... ... қарастыру ақиқатқа әлдеқайда жақын еді.
Бұл дәуірдің бастапқы жетістігі – ... ... ... ... ... оны ... ... анықтау.
Жаңа дәуірдегі Голландия философиясының өкілі Бенедикт Спиноза
(1632-1677) ... ... ... Субстанция, таным
теориясы, этика, еркіндік пен қажеттілік мәселесін ... ... ... ... ... ... туралы идеяны
қабылдады. Оның - ... ... мен ... ... өзін - ... яғни субстанция өзінің сансыз көп модустары (түрлі күйлері,
қасиеттері) арқылы көрінеді. Осындай модустардың бірі - ... өз ... деп ... ... ... сол арқылы әлемді
жаратушы Құдайдың жоқ екенін негіздейді. ... ... ... ... ... өзі деп ... Спиноза еркіндік мәселесіне
ерекше көңіл бөлді. Оның пікірінше, еркіндік ұғымы қажеттілік ұғымына
қайшы емес.
Еркіндік дегеніміз – танылған ... яғни ... ... ... не ... ... ... түсіну деп ойлады.
Томас Гоббс (1588-1679) – таным және мемлекет ... ... ... ... ... ... бір – ... және бір – бірінен алу. Осыдан келіп, ол таным ... ... бір ... ... тек қосу мен ... ... ... әдіс
қана бола алады деген тұжырым жасады.
Т.Гоббс – мемлекеттің пайда болуында қоғамдық келісім жатыр деген
идеяны бірінші ұсынған философ. Оның ... ...... Локк ... – ағылшын материализмнің ірі өкілі, іштен
туатын иделарды (Декарт) ... ... ... біз ... ... ... ... аламыз, жаңа туған баланың миы
– таза ... өмір өз ... ... ... ... құралады деп
есептеді. Локктің басты тезисі: алдын ала түйсікте болмаған нәрсе ақыл
– ойды да болмайды. Түйсіктер сыртқы дүниедегі заттардың ... ... әсер ... ... ... ... негізін қалады.
Готфрид Лейбниц (1646-1716) – неміс ғалымы, математик, ... ... ... Негізгі ұғымы – монада туралы ілім.
Монада қарапайым, бөлінбейді, материалдық заттық құрылым емес.
Монада – бұл ... өз ... ... тұратын – іс - әрекет. Оған
тырысу, қызығу, қабылдау елес тән.
Дж. Беркли (1685-1753) – ... ... ... ... өмір сүру ...... Жеке заттар түйсіктердің
жиынтығы түрінде ғана адам сапасына ... өмір ... ... ... ... ... ... дамытты.
Оның пікірінше, адам өз түйсігінен тыс шыға алмайды, ... ... біле ... Ол ... себептілікті жоққа шығарды.
10-лекция
Жаңа Уақыт мәдениетіндегі батысеуропалық философия
Ағартушылық және ... ... ... ... ... ... Диалектикалық ... ... ... Диалектикалық ойлаудың
категориялық сипаты. Гегельдің диалектика туралы ілімі. ... ... ... ... Даму ... дамудың заңдары. Диалектика таным әдісі хақында. Құл мен
әміршінің диалектикасы өзіндік даму ... ... ... ... Гегельдің құқық философиясы. Гегельдің саясат философиясы.
Л.Фейербахтың антропологиялық ілімі. Діни ... ... ... дінін сынауы. Л.Фейербахтың махаббат
тұғырнамасы. Батыс адамының белсенді ... ... ... ... Мәдениет әлемін жасаудағы адам мүмкіндіктерін
іске асырудың потенциалын философиялық негіздеу. Мәдениет ... ... ... ... ретінде. Неміс
идеализмі философиясының неміс ... ... ... мен ұлттық топтасуының қалыптасуына, ... ... ... ... өзіндік санасының
қалыптасуына әсері.
Ағартушылық философия европаның классикалық философиясының
дамуының жаңа ... ... ... ... ... ... болды. XVII ғасырдың аяғында
прогрессивті ағылшын буржуазиясының нығаюы мен ... ... ... ... идеяларының кеңінен қанат жаюына негіз ... ... ... ... ... ... ... адамның еркіндігі мен ақыл ойының күшіне сенім артты.
Осы сарындағы философиялық идеялар Францияға тез жетіп, жан ... ... ... ... болды. Ағартушы – философтар қоғам
мен ... ... мен ... ... ... ... көкседі.
Білімді кең көлемде таратып, адамдарды тәрбиелеу қажеттілігіне көңіл
аударды. Адам табиғатынан ізгілікті, оның ... ... ... Сондықтан оны әрдайым тәрбиелеп, бағыттап
отыру қажет.
Ағартушылық таза философиялық ілім емес, оның ... ... ... буржуазияның идеялық және саяси өзіндік санасының
мұраттары да көрініс тапты.
Англияда, Францияда ағартушылық ... ақыл – ойлы ... ... ... ... ... ... алды, ғылыми
– философиялық ойлаудың, көркемөнер шығармашылықтың адамдардың ... ... ... ... ағартушылығының көрнекті өкілдері – Франсуа Вольтер (1694-
1778), Жан Жак Руссо (1712-1778), Дени Дидро (1713-1784), Жан ... ... ... ... (1709-1751), Клод Гельвеций
(1715-1771), Поль Гольбах (1712-1789).
Вольтердің ... ... бірі – ... трактат». Ол
ағылшын философтары Ф.Бэкон мен Т.Гоббстың шығармашылығын жоғары
бағалап, эмпиризмнің ықпалында ... Көп ... ... ... ... ... Вольтер тәжірибенің танымдық маңызын
анықтап, оның теорияға қатынасын түсіндіруге тырысады.
Ойшылдың философиясында субъектің белсенділігі туралы ... ... ... ... іс - ... ... мен
белсенділігін ерекше атап, зерттеді, жаңа дәуір философиясын едәуір
байытты.
Оның «қоғамдық ... ... ... сол кездегі әлеуметтік
сұраныстан туындаған. Вольтер басқа адамдар мен ... ... ... ... ... ... ... түсінген.
Вольтер философиялық еңбектерінде адамдардың теңдігі туралы да
мәселе қойылған. Ол саяси теңдік, заң мен ... ... ... ... ... ... құқықтық теңдігі экономикалық және әлеуметтік
теңдігімен анықталатынын түсіне алмаған.
Вольтердің замандасы және оған ... ... ... ... ... жақтады. Тарихты адамдар ... ... ... ... ... ... пен географиялық фактор
әсер ететіндігін мойындады.
Қоғамда заңның үстемдігі мен билікті болу идеялары Ш.Монтескьенің
болашағы мол өскелең ойлары болып ... Жак ... ... – кедей ортаның өкілі, оның әкесі сағат
жөндеуші және биді үйретуші болған. Руссоның шығармашылығы жан-жақты,
театр ... ... ол ... мен ... сынаумен,
экономикалық, әлеуметтік – саяси мәселелермен айналысқан. Оның «Эмиль
немесе тәрбие ... және ... ... ... жетілген, табиғи
моральдың жобалары болып табылады.
Руссоны қызықтырғанең маңызды мәселе – ... ... ... ... ... негізінен теңсіздік бірден пайда болмайды. Оның
туындауына себеп ... ... ... Яғни ... меншіктік
жіктелу болып, жеке меншік пайда болғаннан ... ... ... ... меншік - теңсіздіктің бірінші себебі. Ал жеке меншіктің ... ... ... бәсекелестік пен бақталастықтан
туындайды. Қоғамның табиғи жағдайы бір – бірімен ... ... ... ... – теңсіздіктің бірінші ... ... ... – мемлекеттің қалыптасуы, билік иелері мен оған
бағынушылар арасындағы теңсіздік.
Үшінші ... ... заңы ... деспотияға айналған
уақытында пайда болады. Соңғы жағдайда, Руссоның пікірінше, ... ... ... ... ... да, ... қарсы бас
көтеруге құқық алады. 1789 жылғы Франциядағы революциялық қозғалыстың
заңдылығын Руссо осындай ... ... ... ... ... арасындағы теңсіздіктің пайда болуы
мен себептері» деген еңбегінде баяндайды.
«Қоғамдық келісім туралы» атты ... ... ... ... «халықтың мемлекет» идеясын ұсынды. Бұл ... ... пен жеке ... ... арасындағы күрделі өзара қатынастар елді
билейді деп ой қорытады.
Ж.Ж.Руссо ... ... ... ... ... ... ... адамның орны оның ... ... ... ... әділетті. Ал қоғамда адам меншік байлық
арқасында орын алады, бұдан ... ... ... ... ... ... өнер және қолөнер энциклопедиясын
жасауды ұсынды.
11-лекция
ХІХ ғ. мәдениетіндегібатысеуропалық философия
XIX ғ. мәдениетіндегі батысеуропалық философия. XIX ғ. ... ... ... оқиғалар. Рационализм және оптимизм,
шексіз прогресске деген сенім. Индустриалдық коғам және оның негізгі
доминанттары. ... ... ... қоғамның басты
құндылықтары ретінде. XIX ғ. - ғылымның «Алтын ғасыры».
Адам туралы ... ... ... ... К. ... ... іс-әрекет туралы
ілімі. Адамның әлеуметтік тұғырнамасы. Жатсыну және оны жеңу туралы
ілім. Қосымша құн және қанау. ... ... ... форма ұғымы.
Маркс идеяларының батыстық қоғамның саяси-әлеуметтік тұғырнамаларының
әсері. Маркс теориясы идеяларының ... ... ... ... әлеуметтік оптимизмінің артуына,
әлеуметтікі әділдік пен ... ... ... ... ... дамуы. Әлеуметтік-гуманитарлық білімге деген
құштарлықтың артуы. Позитивизмнің туындауы. О.Кант позитивтікі
социологияның ... ... ... және ... мен ... ... ... ретінде.
Ғылыми зерттеу әдіснамасына деген құштарлық. Неокантианство және оның
ғылыми-зерттеу әдісі мәселесін жасақтауы. Адамның жаңа ... ... ... ... ... ... ... «Өмір»
философиясы. Ф.Ницше философиясы. Еуропалық нигилизмі Христианшылдық
пен метафизиканы сынау. Батысеуропалық философияның Батыс адамының
ғылыми-техникалық қызметте белсенді ... ... ... қалыптастыруға әсері. Батыстық адамның
ғылыми рационалдығының белсенділенуіне кедергі келтіретін потенциалдық
мүмкіндіктер мен себептерді анықтау.
Жаңа дәуірден бастау алған ... ... ... ... одан әрі ... ... классикалық философиясы, бір жағынан, романтикалық көңіл
– күйді философиялық жағынан негіздеді, екінші жағынан, жаңа европалық
классикада басталған ақыл – ойдың күшіне ... ... жаңа ... ... ... ... классикалық философиясының негізін қалаушы И.Кант өз іліміне
алғашқы романтизмнің ықпалының нәтижесінде пайда болған Ж.Ж.Руссоның
адамгершілік пен білімділіктің, ... пен ... ... туралы идеяяларын кіргізеді.
Тіршілік иелерінің гносеологиялық әртүрлілігі, сенімге жол ашу
үшін ақылды ... ... ... ... мен ... мәні туралы идеялары неміс романтизмнің ... ... ... ... ... ... ... шығармашылықты
жоғары бағалайтын концепциялар жасады.
Романтизм дегеніміз – XVIII – XIX ... ...... ... неміс философиясының бастапқы жетістігі – ... ... ... ... ... ... логикалық –
танымдық мүмкіндігін тереңдетуі, тарихтың біртұтастығын көрсете алуы.
Иммануил Кант (1724-1804) ... ... ... рет
антропологияға, яғни адам мәселесіне бет бұрыс жасады. Антропологияға
алғаш рет көңіл ... ... ... ... түрде адам туралы ілім жасауға кірісті.
Философ антропологияны физиологиялық және прагматикалық деп екіге
бөлді. Физиологиялық ... ... ... ... ... яғни табиғи алғышарттарын зерттейді. Ал прагматикалық
антропология, яғни адамтану адамды еркін әрекет ететін жан ... ... ... көмегімен адам кімге айналатынын жан –
жақты талдады.
Кант ... ... ... ... жаратылыстану мен
табиғат философиясына ерекше көңіл бөледі. «Менің ... ... ... ... заңы» деп жазған Кант өзінің ізденістерінің
екі бағыты мен өз философиясының екі тарихи бастауын көрсетеді.
«Менің ... ... ... деуі Канттың теориялық
философиясына негіз болған Ньютон механикасына меңзейді. Ал «жүрегімде
моральдық заң» дегені ... ... мән ... көрсетуі.
Осы екі бағыт Кант философиясының негізгі міндеттері - бір жағынан,
табиғи ... ... ... ... ... ... ... қадір – қасиеті мен өзара бірлігінің, теңдігінің
алғышарттарын дәлелдеу.
Кант өзінің төл еңбектерінде
1. не білуім керек?
2. не ... ... не ... ... ... ... адам ... не нәрсе? сияқты сұрақтарды қойып, ... ... ... көңіл бөледі. Яғни, Кант таным процесіне
біртұтастық жүйелеу тұрғысынан қарап, оның ... ... ... ... талдады.
Таным – процесс, оның әртүрлі сатылары, кезеңдері бар. ... ... ... ... ... оның ішкі мүмкіндіктері
тұрғысынан бағалау – Кант жасаған коперниктік төңкеріс еді. Кант таным
процесіндегі субъектінің белсенді ... ... ... ... ... мен ... ... отырып, таным процесіндегі адам қабілетін үшке ... ... ... ... ... ... ... пайымдауға, философия парасатқа
сүйенеді.
Таным қабілетін бұлай талдау оның біртұтас бола ... ... ... ... ... ... бұрын ең алдымен, білім қалай пайда
болатыны, ғылым қалай қалыптасатынын ... алу ... ... ... ... ... адам санасының керемет қабілеттері
сезімділік, пайымдаушылық, парасаттылықтың ... ... ... ... ... ... ... онымен аяқталмайды.
Өйткені кейбір білімдер адамның танымдық қабілетінен туындайды,
сондықтан олар ... яғни ... ... ... ... ... жеке, кездейсоқ, ал априорлы білім – ... ... Жаңа ... ... Кант теориялық танымның
күрделігімен, қайшылығымен ... ... ... ... ... танылатын құбылыстарға және танылуы қиын «өзіндік
затқа» бөлінуімен ... ... ... ... ойлаудың сезімнің көмегінсіз ... ... ... ... болуы философияға зиянын тигізбейді, бірақ
философия танымның ақиқаттығының сыны, оның шегін анықтаушы ретінде
дамуы керек.
Априори, ... ... ... ... ... Кант ... теориясын дамытқан.
Адамның дүниетанымдық мүмкіндігі шектеулі. Ол ... ... шыға ... шешуі табылмайтын күрделі ... ... жоқ ... қайшылықтарды Кант антиномия деп атады.
Бірінші антиномия – кеңістіктің шектеулігі.
Әлемнің уақыт пен ... ... ... ... бар жоқ, шексіз
Екінші ...... және ... ғана ... қарапайым элемент
элементтер бар. те, одан ... зат ... ...... пен себептілік.
Табиғи заңдарға бағынатын ... жоқ. ... ...... ... ... ... ... ... те бар ... – салдарлық
қатынасқа
бағынады.
Төртінші антиномия – Құдайдың ... ... жоқ. ... ... ... ...... ... ... ... ... бастау жоқ.
Кант «Таза ақылға сын» еңбегінде білімді танымдық – іс - ... деп, оны ... үш ... ... береді.
Апостериорлық білім – тәжірибе негізінде алынатын білім, оны
әруақытта пратикада тексеріп отыру ... ... ол ... білім,
кей уақытта шындықта ол болмауы да мүмкін.
Априорлық білім – ... ... ... о ... бар ... ... ... жоқ.
«Өзіндік зат» немесе «Өзімен өзі зат» - Кант ... ... Ол – зат пен ... ешуақытта ақылмен танылмайтын
ішкі мәнін білдіреді.
Адам ақылы көптеген құбылыстар мен заттардың тек ... ғана тани ... ал ... шын мәні ... ... этика мәселелерімен де ... ... ... жүйесін негіздеуде Кант адамгершіліктің мәні ретінде
игілікті ерік ... ... Ерік ... ... ... ... ... игілікті ерік пен моральдық заңнан
басқа тағы бір маңызды ұғым – борыш ... ... ... ... ұсынды, оның мәні «әрқашан адамды және адамзатты
мақсат деп тұтатын ... ... ... ... ретінде пайдаланба»
деген ережеде ашылған. Оған адалдықты, ақкөңілдікті, ... ... ... да ... үлес ... ... ұсынған адамзаттың тарихи дамуындағы прогресс ұғымын
жақтаған.
Канттың пікірінше, ... ... ...... ... жету.
Фихте философиясы онтологиялық алғашқы сипаттағы іс - ... ... ... ... ... ...... мен,
таза іс - әрекет. Іс - әрекеттің жоғары принципі – адамгершілік заңы.
Маңызды ...... ... ... ... - ... өз еркіңмен бағыну. Жалпы еркіндіктің негізі – барлық
адамдарды жеке меншікпен ... ету. ... ... ... ... ... шығармашылығында еркіндік философиясы мен ... ... орын ... Шеллинг үшін ең маңызды гносеологиялық
мәселе – теориялық сана мен практикалық сананың арасындағы ... ... ... ... түрі ... өз ... ... (1770-1831) – классикалық неміс философиясының шыңы. Оның
философиясының негізгі ұстанымы – болмыс пен ... тепе – ... ... - әлемді идеяда игеру. Гегельдің пікірінше,
идеялар үш деңгейде өмір ... өз ... ... ... рух философиясын,
тарих философиясын анықтауға мән берді.
Табиғат Гегельдің пікірінше, идеяның антитезисі, яғни идеяның ... ... Рух ... объективті, абсолютті болып үшке
бөлінеді. Субъективті рух – жан, жеке адамның рухы. Объективті рух –
бүкіл ... ... Оның ...... ... рух – рухтың ең
жоғарғы көрінісі. Оның ... - ... дін, ... ... ... да ... тән ... принципін
қолданады.
Өз - өзімен өмір сүретін идея – тіршілік ету, ... сан, ... ... ... ... идеялар – кеңістік, уақыт,
материя, қозғалыс, геологиялық, өсімдік, жануарлар табиғаты, тіршілік,
өлім идеялары, рухтағы ... – жан, ... рух, ... мораль,
адамгершілік, мемлекет, өнер, дін, философия идеялары.
Гегель идеялар жүйесін жасайды, бір ... ... ... тырысады. Оның пікірінше, философия идеялары ғылыми, әмбебап
логика, яғни ... ... ... диалектикалық логика.
Гегельдің пікірінше, адамзаттың рухани мәдениеті өзінің ... ... ... ... ... ... – бірте көріне
бастауы ретінде өркендейді. Жеке ... ... ... ... ... - өзі тануының кезеңдерін қайталайды.
Гегельдің таным теориясы абсолютті идеяның өзін - өзі тану ... ... ... ... – логика, таным теориясын, әлем туралы
ілімді, философия категорияларын біріктіріп, ... оны ... атты үш ... ... ... тағы да бір ... – даму ... жан – жақты,
біртұтас, тиянақты негіздеген диалектика теориясы. Гегель дамудың
тетіктерін, қайнар көзін, бағытын ... ... ... ... ... ... Сананың
идеалдылығын мойындамай оны химиялық процесс деп ... ... ... ... ... ... (1821-
1899), Я.Мопешотт (1822-1893), К.Фохт (1817-1895). Ойлау мен сана
физиологиялық – химиялық процесс деп ... «ми ойды ... ... ... ... ... деп ... қорытқан.
Неміс классикалық философиясының соңғы өкілі Л.Фейербах болды.
Оның ... ... ... ерекшелігі – ол материалист болды.
Фейербахтың пікірінше, табиғат – барлық білімдердің қайнар көзі. ... ... ... ... – физиологиялық табиғаты бар тірі жан.
Оның дамуында әлеуметтік ортаның маңызы орташа.
Фейербах діни сананы сынға алады. Бірақ ... ... ... ескі ... жаңа дінмен ... ... ... діні деп ... ... ... сүйіспеншіліктің
орнына адамға сүйіспеншілікті уағыздау тиіс.
Классикалық неміс философиясы жаңа дәуір кезеңін аяқтайды, ... мен ... ... ... Бұл ... өмір ... көбі ақыл – ойды культке айналдырады, прогреске және
адамның шексіз мүмкіндігіне сенім ... ... ... ... ... пен Ф.Энгельс
қалады. Сондықтан оны маркстік философия деп атайды.
Диалектикалық материализм XIX ғасырдың ... ... ... ... ... алғышарттары мыналар:
1. XVIII-XIX ғасырда Европада қол еңбегін машина еңбегі алмастырған.
өндірістік ... ... ... ... ... ... бар ... пісіп –
жетілуі;
3. Неміс классикалық философиясының жаңа ... ... ... ... Дарвиннің эволюция теориясы:
организмнің клеткалық құрылымы туралы ілім;
Маркстік философиясының ... ... ... әдіс материалистік принциппен ... ... ... ... ... тұрғысынан табиғи, заңды процес ретінде
түсіндіріледі.
3. Әлем тек түсіндіріліп қана ... оны ... ... ... ... ... ... жалаң
ұғымдардан гөрі адамдардың материалдық – практикалық іс - ... ...... көзқарастар пролетариаттың, барлық
еңбекшілердің мүддлері мен байланыстырылады.
К.Маркстің философия мен әлеуметтік ғылымға енгізген екі маңызды
жаңалығы бар, оның бірі – ... құн ... ... ... тұрғыдан түсіндіру. Маркстің пікірінше, адам табиғат
қойнауынан әмбебап табиғи жан болып ... Ол ... ... ... ... ... айналады. Адамды жануарлар әлемінен
бөліп тұратын, басқаша ... оны ... ... ... ... ... ақыл – ойы ... өзіне қажетті құрал –
жабдықтарды өндіру, жасау икемділігі. Осының арқасында адам табиғатты
игереді, оның кеңістігі мен уақытында өз ... мен ... ... ... екінші табиғаты жасайды. Осының барысында өндірісітік
қатынастар қалыптасады. Осы ... ... ... ... қоғамның басқа жүйелеріне базис, негіз болатын ... ... ... ... ... қатынастар қондырма
ролін атқарады. Базис пен қондырма бір – біріне әсер етеді. ... ... ... ... ... анықтау мақсатында
қоғамдық – экономикалық формация ұғымын ұсынды.
Маркс адамның дамып, қалыптасуында ... орта мен ... ... роль ... ... ... аударады.
К.Маркс, Ф.Энгельс идеяларын онан әрі В.И.Ленин, Г.В.Плеханов
дамытты.
3. Позитивизм XIX ғасырда қалыптасты. Оның ... ... ... ... Оның ... ... ... жоғары тұратын
философияны қажет етпейді, өйткені ол өз заңдылықтарына сүйене отырып
дамиды. Сондықтан Конттың пікірінше, жаңа ... ... ... ... жасау және олардың арасындағы байланысты
анықтау.
Конт өзара тығыз байланыстағы екі заңды тұжырымдады: ақыл – ойдың
дамуының үш ... және ... ... заңы. Бірінші
жанның талабы бойынша, адамның ақыл – ойы өзінің дамуында үш сатыдан
өтеді; біріншісінде адамдармен ... ... ... отырып,
құбылыстарды түсіндіреді, екіншісінде, абстрактілі ... ... ... ... ... ... арасында тұрақты
байланыс орнатады.
Классификация туралы заң ғылымдарды күрделігіне байланысты болу
қажеттігін ұсынады: неорганикалық ... жеке ... ... ғылымдары – физика, неорганикалық химия, жекелеген
заттарды бүтіндік тұрғысынан ... ... ... ... ... ... олар әлеуметтік заңдарды ашуы тиіс.
12-лекция
ХІХ ғ.-ХХ ғ. басындағы ресейлік мәдениет контекстіндегі ... ... ... ... мен ... алғы-
шарттары. «Мәскеу - үшінші әлем» ... және оның ... ... ... ... ... ... адам білімінің
шеткері шегі ретінде. Ерік, махаббат, сосорлық ұғымдары және олардың
Ресей діни философиясы ... ... ... идеялары және
олардың орыс тарихының, мәдениетінін, ұлттық өзіндік ... ... ... орыс ... ... ... әсері. П.Я.Данилевскийдің мәдени-тарихи ... Орыс ... ... С.Л.Франк, Н.Бердяев)
дәни-философиялық ізденістері. Күміс ғасырдағы орыс ... ... ... дін философиясының орыс адамының рухани бағдарларына ... ... орыс ... ... және әлеуметтік бірдейлікті
іздестіруіне және табуына ... ... ... мәдениетінің өзіндік ерекшеліктері мынада: біріншіден, ... ... пен ... өркениеттерінің қиылысу кеңістігінде орын
тепкен. Екіншіден, орыс мәдениеті көптеген Батыс және ... ... ... ал XIX ... ... өзі де ... ықпал ете бастаған.
Орыс мәдениеті өзі үшін ыңғайлы жағдайды, сонымен қатар, ... ... ... да ... ... ... қарамастан өзіндік реңі,
келбеті бар мәдениетті жасай алған, оны не ... не ... ... ... ... ... ... көп ұлтты, көп мәдениетті құрылым,
бірақ оларды ... бір – ... ... ... ететін негіз де
болған.
Төртіншіден, өзінің дамуында ұзақ уақыт артта қалушылық пен қуып
жетушілікті ... ... ... бөтен идеялар мен үрдісті
тез қабылдауға ғана емес, оны өз ... ... ... ... ... сирек қабілеттілікке ие болды.
Бесіншіден, орыс қоғамына әруақытта үлкен қиыншылық қақтығыс,
кенеттен жарылыс жағдайы тән. ... ... ... - ... ... ... дін мен ... идеологиясының диктаты,
тұрақты, епетейсіз мемлекеттік машинаның үстемдігі. ... ... үшін ... сала – ... сала ... философиясының дамуында мынадай ерекше тарихи ... ...... ... ... қалыптасуы мен дамуы – XI-
XVII ғасырлар.
2 ...... ... ... ... – XVIII-XIX
ғасырлардың басы.
3 кезең – XIX ... мен XX ... ... философия
4 кезең – кеңес дәуіріндегі орыс философиясы
Орыс философиясы батыста ... ... ... сияқты философиялық ағымдар ықпалынан тыс өзіндік жолмен
ерекше сипатта дамыған. Сондықтан оның ... ... ... түсініксіз кейбір мәселелер де кездесіп отырады.
Орыс философиясына мынадай ерекшеліктер тән:
- діни ... ... ... ... молдығы;
- философиялық ойлар мен ізденістердің көркем шығармашылық, әдеби ... өнер ... ... ... яғни орыс ... бәрлігі дерлік жеке проблемамен
емес, өзекті мәселелердің кешенді жүйесімен айналысқан;
- ... және ... ... үлкен маңызы;
- нақты;
- көп адамдарға таныстығы.
Орыс философиясының пәнінің негізін қалаған мәселелер:
- адам ... ... ... ... ... организм ретінде қабылдау);
- Шығыс пен Батыс арасындағы Ресейдің ... ... даму ... ... ... мәселесі;
- мемлекет мәселесі;
- әлеуметтік әділеттілік мәселесі;
- идеалды қоғам мәселесі;
- болашақ мәселесі.
Орыс ... ... ... IX – XIII ғасырларды қамтиды.
Оның ... ... ... және ... ... христиандық дінді түсіндіру, оны пұтқа табынушылықпен, байланыстыру;
- мемлекет, ... ... ... ... ... ... ... өкілдер – Иларион,
В.Мономах, Климент Смолятич, Филипп ... ... пен Заң ... сөз» деген еңбегінде христиандық
сенім, оның Ресейдің тарихындағы маңызын жан – ... ... ... дүние құдыретінің сәулесін ... және орыс ... - ... процеске қосылғандығының тарихи – құдайлық идеясын
дамытады.
Владимир ... ... пен ... ерлік, адалдық, тұрақтылық
сияқты моральдық сұрақтарды талдап, кейінгі ... өмір сүру ... – XVII ... орыс ... орыс ... ... мемлекет құрылымы, таным мәселелері зерттелді. Бұл
дәуірде Сергий Радонежский (XIV ғ.), ... (XVI ғ.), ... (1475 - 1556), ... ... ... Нил ... ... (XVII) сияқты ойшылдар өмір сүрді. Осы ... ... ... Рим» ... және ... жетілдіру, дін мен адамгершілік
ұстанымдардың өзара ...... ... ... ғасырда орыс философиясы екі негізгі бағытта дамыған:
- Петр реформаларының дәуіріндегі философтар;
- XVIII ... ... және ... ... ... ... Феофан Прокопович, В.Н.Гатищев, А.Д.Кантемир
дамытты. ... ... ...... сипатта өрбіді,
өйткені аталған ойшылдар монархия құрылысының сұрақтары, император
билігі, құқығы, соғыс пен ... ... ... – саяси
мәселелерге көңіл бөлді.
Материалистік философияны М.В. Ломоносов, А.Н.Радищев дамытты.
М.В.Ломоносов Ресейдегі материалистік дәстүрдің негізін қалады. ... ... ... ... ... ... Өзінің шығармаларында этикаға, ... ... көп ... аударды.
А.Н.Радищев болмысты материалистік тұрғыдан негіздеумен қатар
әлеуметтік – саяси сұрақтарды қамтыды. ... ... үшін ... ... ... ... ... түсіндіретін, ақтайтын
озық идеялар ұсынды.
XIX ғасырда декабристер, анархистер, ... ... ... ... ... ... өріс ... философиялық көзқарастары П.Пестель, Н.Муравьев,
И.Якушкин, М.Лунин, И.Киреевский шығармашылығында көрініс тапты.
Декабристер философиясы ... ... ... көңіл бөлді.
Оның өзекті идеялары мыналар:
- табиғи құқық приоритеті;
- Ресей үшін құқықтық құрылымның ... ... ... ... ... оның шын иесіне берілуі;
- адамның жеке бостандығы.
П.Я Чаадаев ... ... ... ... Оны адам ... ... қызықтырды.
Чаадаевтың пікірінше, адам - материалдық және рухани субстанцияның
бірлігі. Адам өзін тек ... ғана адам ... ... ... ... соңына дейін ұжымда өмір сүретін болғандықтан, адам
онда тұлға ретінде өсіп жетіледі. Ұжымдық өмір - ... ... ... ең ... ... Чаадаев менмен жекешіл
эгоизмнің барлық түріне қарсы ... ... ... ... ... көріп келдігіне
сүйенеді. Құдай еркінің шынайы көрінісі – христиандық ... дін – ... ... ... күші.
«Философиялық хаттар» деген еңбегінде П.Я.Чаадаев Ресейдің тағдыры
туралы сөз ... Оның ... ... әлемдік тарихи процестен
қол үзіп, сыртта ... Бұл, ... ... ... емес. Батыс
мәдениетінің құндылықтарына көңіл аудара отырып, сонымен қатар,
өзіндік ... ... мен ... ... арқылы Ресей бүкіл
адамзаттық өркениеттен мәртебелі орын алуы тиіс.
Географиялық фактор халық пен мемлекеттің тағдыры мен ... ... ... ... ... биліктің диктатын, крепостнойлық
құқықтың болуын, патша өкіметінің шектен тыс деспоттық сипатын ұшы ... жоқ ... ... ... ... болады деп
ойлады.
Ресейдің тарихи жолын ... ... ... ... ... ...... Н.П.Огарев, К.Д.Кавелин,
В.Г.Белинский. Олардың пікірінше, басқа өркениеттен тыс Ресейдің
өзіндік жолы жоқ. ... ... ... даму ... ... ... ... үшін батыс құндылықтарын игеріп, қалыпты ... ... өте ... сол ... батыс философиясындағы материализм,
эмпиризм дәстүрлерін меңгеріп, оны орыс ... ... 1848 жылы ... ... революцияның ықпалымен
батысшылдар екі топқа бөлініп кетеді: орта либералдар – Л.В.Анненков,
В.Л.Боткин, ... ... және ... ... ... А.И.Герцен, Н.П.Огарев.
Батысшылдардың қарсыластары славяншылдар болды. Олардың қатарына
А.С.Хомяков, И.В.Киреевский, Ю.Ф. Самарин, ... К.С. ... ... ... ... тарихи болмысының негізін
православие мен қауымдық өмір салты құрайды. Орыс ... ... ... ... адамдарына мүлдем ұқсамайды. Орыстар әулиелікті,
соборлылықты, діншілдік, ұжымшылдықты ... ... ... мен бәсекешілдік мүлдем жат.
XIX ғасырдың ортасында Ресейде ортодоксалді – ... ... ... Оның ... мақсаты – сол кездегі қоғамдық саяси
және адамгершілік ахуалды сақтап қалу және оған ... ... ... ...... ... өкіметі және халықтық. Осы
құндылықтарды ... және ... – Н.Ф. ... ... ... ... болған.
Федоровтың пікірінше, әлем біртұтас. Табиғат, Құдай, Адам бір –
бірімен ерік және ... ... ... ... біртұтастық. Олар
бір – біріне әсер етеді, энергия алмасады.
Адам өмірі қысқа, өлім – үлкен қасірет. Адам баласы осы ... яғни ... жеңу үшін ... қажет. Федоров осындай
болашаққа сенді. Оның ойынша, ғылым мен техниканың ... ... өз ... ... ... ... ... тіріле алады. Қайтадан
тірілуге үмітті құдайдың өзі ... ... ... арасындағы
дөрекілікке, жауласушылыққа қарсы шықты. Адамгершіліктің ... ... ... Барлық адамдардың адамгершілік
нормаларын бұлжытпай орындауы, олардың бәрін бақытты етеді деп ... ... ... өз ... ... қарамайды, өте жұпыны
қарапайым өмір сүрді, кез келген меншікті күнә деп ... мен ... да ... ... ... ... оның шәкірттері еңбектерінің
таңдамалы бөліктерін «Жалпы іс ... ... ... ... ... діни ... тағы да бір көрнекті өкілі –
К.Н.Леонтьев. Философ орыс өмірінің жағымсыз жақтарын өткір ... дами ... ... ... ... ... православиелік – христиандық орталық болуы қажет деп
есептеген.
К.Н.Леонтьев тарихи процесті адам өмірімен салыстырған. Адам өмірі
сияқты оның да туу, ... және ... кету ... ... ... ... – ішкі деспотиялық бірлігі. Мемлекетті
сақтаудың мақсаты - күш пен әділетсіздіктің, құлдықтың болуы.
Леонтьевтің пікірінше, адамдар арасындағы ... ... ... ол ... және ... атақты жазушылары Ф.М.Достоевский мен Л.Н.Толстой діни
философияны дамытты.
Ф.М.Достоевский (1821-1881) Ресейдің ... ... ... байланыстырған жоқ, Ресей өзінің дамуында ұлттық негізге,
яғни дәстүр мен салтқа сүйенуі қажет. Адамның да, ... ... дін ... роль атқарады. Адамның рухани дамуы дінге
негізделген. Ф.М.Достоевский адам ... екі ... ... – адам абсолютті еркіндікте, ешқандай беделді, тіпті Құдайды
да мойындамайды. ... ... не ... соны ... өзін Құдайдай
сезінеді. Ойшылдың пікірінше, бұл өте қауіпті жол. Ол адамның өзіне
де, айналасындағыларға қатер төндіреді.
Екіншісі – ... іс - ... ... ... ... ... Бұл адамға қажетті жол, дұрыс жол, оны қорғайтын жол.
Л.Н.Толстой (1828-1910) өзіндік ерекшелігі бар діни – философиялық
ілімде жасады.
Толстойшылдықтың мәнісі ... ... діни ... ... ұшырап, жойылуы қажет.
- дін қарапайым, әлі әркімге ... ... ... ... дін – бұл игілік, махаббат, ақыл және ұждан;
- өмірдің мәні - өзін өзі жетілдіру;
- жер ... ... ... - өлім және күш ... кез келген мәселені шешудің негізгі құралы ретінде күш қолдануда бас
тарту;
- адамның тәртібінің негізі – зұлымдыққа қарсы ... ... – күш ... ... оны құрту қажет.
Өзінің осындай философиялық – діни ... үшін ... яғни ... ... ... философиясының революциялық – демократизм бағытының негізгі
өкілдері – ... ...... ... Л.И.Ткачев, анархист П.Кропоткин, марксист
Г.В.Плеханов.
Бұлардың бәрінің ортақ ... - ... ...... ... бәрі сол уақытта қоғамдық – саяси тәртіпке ... ... ... ... ... әр ... ұстанымдар ұсынды.
Н.Г. Чернышевский аграрлы Ресейге қайта оралуды ұсынды, яғни жеке
еркіндік пен қауымдық өмірді ... ... деп ... ... ... ... ... социализмге өтуді
ұсынды. Бұл үшін барлық ... ... ... да ... ... мемлекетті сақтау қажет емес деген пікірді айтты.
Марксистер Ресейдің болашағын қоғамдық меншікке негізделген
социализммен байланыстырды.
XIX ... ... ... ... ... ... ... өкілі В.С.Соловьев (1853-1900).
Оның негізгі философиялық идеялары:
- бүкіл бірлік идеясы – материалдық және ... ... ... ... адам өмірінің бастапқы қыры адамгершілік, оның төменгі деңгейі –
құқық, жоғарғы деңгейі – ... ... ... ... ... ... ... идеясы;
- игіліктің көрінісі болатын Құдай идеясы;
- өмір жолы құдай, адамгерішілік, ... ... ... адам ... ... ... даналығы – София идеясы;
- «Қасиетті Русь» ...... Рим), «Ұлы ... (1 ... және ... ... (Пушкин мен декабристер рухы)
идеяларынан құралған біртұтас орыс идеясы.
Ресейде XIX ғасырдың ... және XX ... ... діни,
ғарыштық, жаратылыстану – ғылыми, кеңестік және шетелдік орыс
философиясы сияқты көрнекті ... ... ... 90 ... мен XX ... 10 ... ... орыс
мәдениетінің «алтын ғасыр» деп бағалайды. Бұл уақытта орыс әдебиеті,
өнері, философиясы жақсы ... ... Осы ... ... ...... ... Трубецкийлар,
П.А.Флоренский, С.Л.Франк.
С.Н.Булгаков (1871-1944) барлық христиан шіркеулерін ... ... ... ұсынды. Марксизм идеяларымен танысып, оны
аграрлы Ресейге жарамайтынын ... ... ... пен
әлеуметтік идеал мәселелерін діни – метафизикалық жолмен табуға болады
деп есептеп, В.С.Соловьевтің бүкіл бірлік философиясына бет ... ... ... ... софиология ілімін
жасады. София – ғарыш болмысының үйлесуі мен бүтіндігі. Ғарышты ... деп ... ... ... бірі – ... өмір
сүреді деп пікір қорытқан.
Жаратылыстану – ғылыми ... ... ... Х.А.Тимирязев шығармашылығында өрбіді.
Материалистік бағыттың өкілдері – ... ... ... биология, химия, физика, медицина тұрғысынан зерттейді.
Мечников және ... ... ... географиялық,
климаттық, экономикалық факторлардың рөлін анықтауға көңіл бөлді.
XX ғасырдың 20 жылдарынан бастап 90 ... ... ... орыс ... ... Оның ... үш ... атап
өтуге болады.
- 1917 – 30 жылдары ресми марксистік лениндік ... мен ... ... ... пікір – талас дәуірі;
- 30 – 50 жылдары – философия қоғамның ресми идеологиясына айналды;
- 50 – 80 жылдары – ... ... ... дами ... ... ... ... кеңес орыс философтары құндылықтар, гносеология,
сана, идеалдық, мәдениет, ... ... ... ... ... сана ... ... «тектология»,
яғни жүйелер теориясымен, А.Ф.Лосев адам, тарих, ... ... ... ... ... Б.Лотман қоғам,
философия, тарих мәселелерімен айналысты.
Шетелдерде орыс ... ... ... ... ... (1874-1938), П.Сорокин (1889-1968)
дамытты.
Н.А.Бердяев экзистенциалдық – діни ... ... ... ... мәселелерімен айналысты. ... ... ... ... ... көңіл бөліп, орыс идеясын
ұсынды. ... ... да, ... да ... ... ерекшелігі бар
қоғам құрып, осы екеуінің ... ... ... ... тиіс деп ... Сорокин – АҚШ-та өмір сүрген орыс философы. Адам мен ... жан – ... ... ... ... ... үшін аса маңызды
болып есептелінген стратификация және әлеуметтік мобилділік теориясын
жасады.
Стратификация – кірісі, кәсібі, ұлты, ықпалына ... ... ... ... ... ... ... – халықтың
әлеуметтік мобилділігі, яғни бір ... ... ... ... мәдениетіндегі философия феномені
Қазақтардың дәстүрлі дүниетанымы. Номадтық ... ... ... ... ... ... ... философиялық сарындар.
Сопылық дәстүр, оның қазақ философиясы қалыптасуына әсері.
ХҮІІ-ХҮІІІ ғ.ғ. ... ... ... ... ... ... «Жеті Жарғының»
философиялық контексті. Космолотиялық және антропософиялық ілімдер
(Доспамбет, ... ... ... ... ... ... идеяларының антропоцентризмі ... ... адам мен ... сенім мен білімнің арақатынасы,
адам өмір сүруінің мағынасы туралы. Дін философиясы. Таңдау еркіндігі
мәселесі. Абайдың адамгершілік философиясы.
Шәкәрім Құдайбердиевтің философиялық ... XIX ғ. ... XXғ. ... жартысындағы қазақ ұлттық зиялы қауымының
(Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, ... ... және т.б.) ... ... ... XX ғ.
Қазақ зиялы қауымы ... ... ... ... ... ойшылдары философиялық идеялары мен ілімдерінің ... ... ... ... ... ... ... сана елегінен өткізуге әсері. Қазақ халқының патриоттық
белсенділікке деген дүниетанымдық ... ... ... ... ... деген ұғым ғылым тіліне 90 жылдардың басында
енді. Ол – қазақ халқының өзіндік төл мәдениеті мен ерекше ... ... ... ... деген атпен XIV-XV ғасырда енгенімен, оның
одан да әрі ... ... ... ... Ғ.Есімов сияқты ғалымдардың
айтуынша, қазақ халқының ойлау ... шығу тегі көне ... ... V-VI ... ... әліппе болған. Соның
негізінде түріктер жазба мәдениетін тудырды. Оны мәдениет тарихында
көне ... ... деп ... Ол ... ... ... ... өзендері бойынан табылғандықтан «Орхон - Енисей» руна жазулары
деп аталады.
Қазақ ... ... ... мәдени дәстүрлердің, яғни
сақтардың, көне түркілердің, қытайдың, арабтың, парсының, ... ... ... ... ... мәдениетінің пайда болуы мен діннің қалыптасуын зерттеушілер
түркі – ... және ... ... ... ... ... діні – тәңірлі дүниетанымы болды. Тәңірлік
өзіндік онтологиясы, космологиясы ... мен ... ... дүниетаным болды»1.
Бұдан басқа бақсылық, буддизм, манихейшілік, христиан діні де орын
алған. Мұндай көпжақтылық пен олардың арасындағы өзара кірігу, ... ... ... ... қалыптасуына және оның
плюралистік сипат алуына негіз болды.
Қазақтың ұлттық менталитетінің архетиптері ... ... ... ... ... ... ... байқағыштығы, табиғатқа жақындығы,
философиялық ойларға бейімділігі, дүние, өмір, заман туралы ойлары,
ақын – ... ... ... – аптықбауы, тәубәшілдігі, сәтті
күнді күтуі, туысшылдығы2 сияқты сипаттарының ... ... ата, әл – ... ... ... ... сынды
әртүрлі бағыттағы философиялық дәстүрлердің әсерінен болды.
Философия ... ... ... ... өкілі болған,
өзінің шығармашылығында батыс пен шығыс дүниетанымдық жүйелерін ... ... ... ... ... ... ... жүйені жасаған әл – Фараби қазақ философиясының негізгі
бастауының бірі болып есептелінеді.
Ж.Баласағұнның «Құтты білік» еңбегіндегі ... ... ... ... ... ... туралы ойлары мен
этикалық, танымдық көзқарастары да елеусіз, тарих қойнауында қалмаған.
Қазақ философиясы мен дүниетанымының тағы да бір ... ... ... ... ... қалыптаса отырып, көне Үнді, Қытай, Грек, Рим, Сирия
ойшылдарының ... ... ... сіңірген сопылық философиясының
Қазақстан мен Орта Азия халықтарының «арасында ... және ... мына ... да әсер ... Ол өз ... ... және ... әсем сопылық идеяларды жергілікті салт-жырлармен үйлестіре
дәріптеді Ахмет Яссауидің Орта Азия мен ... ... ... ... зор ... ие ... Яссауидің ислам заңдарын Шығыс
сопылық ілімін пантеизммен және бақсылық жыры ... ... ... ... ... ... Шығыс поэзиясы, яғни Фирдоуси,
Навои, Рудаки, Омар Хайям, ... ... ... ... ... шығармалары арқылы тараған.
Сөйтіп, қазақ философиясының дамуына негіз, бастау, тарихи тамыр
болған объективті алғышарттардың қатарына қазақ халқының өзінің ... және өмір сүру салт – ... ... ... мен ... араб – парсы әдебиеті мен философиясы, сопылық ... Олар ... және ... ... ... біріктіреді.
Соның өне бойында мүлгіген көптеген маңызды және өміршең белгілер мен
қасиеттерді ... ... ... ... ... ... ... оптимистік философиялық көзқарастарды дүниеге келтірді.
Қазақ кең де, ашық дала перзенті. Дала ұшы – ... жоқ, ... Сан ... бойы сол өзін ... ... өмір ... ... алуан құпия сырларына көңіл бөлді.
Табиғаттың қатаң жағдайына, ... ... сай ...... өз шаруашылығын табиғатпен үйлесімді жүргізіп отырды. Табиғатқа
аялы алақан, жылы жүрек сезімі, көздің ... ... ... ерте ... үй көне ... әлем, бүкіл дүниенің құрылымы туралы
көзқарасын білдіреді. Киіз үй ғарыштың кішкене моделі.
Киіз үйдің дәл ... ... ... ошақ ... ... орналасуы ыңғайлы және қауіпсіз. От қажетті құбылыс,
оған көне ... ... ... ... ... ... ... күннің символы.
Күн батып, кеш түскен соң ай мен жұлдыздар жер бетін жарық қылады.
Қазақ «аспанға европалықтың қалтасындағы ... ... ... бұл өмір ... ... ... бірден – бір
қажеттілігі еді. Аспан денелерінің қозғалысы бойынша жыл, ай ... ... ... ... ... ... Аспан шырақтарына
«Жеті қарақшы», «Темір қазық», ... ... ... ... ... олардың қозғалыстарын бақылаған, календарь жасаған. Мысалы,
Сүмбіле,Үркер жұлдыздарына сүйеніп, жыл мезгілдерін былайша ... ... бәрі ... ... туса су ... яғни күз түседі.
«Үркер жерге түспей, жер қызбайды». Түнгі уақытта жол жүруге тура
келгенде «Темір ... ... ... ... анықтаған.
Киіз үйдің шаңырағы – оның негізі. Оны ең мықты ағаштан жасаған.
Ұрпақтан ұрпаққа беріп отырған. ... мен ... ... ... ал шаңырақты ауыстыруға, ... ... Ол ... символы.
Аспан сырларын табиғи тербеліске, ішкі толғанысқа бейімдей отырып,
көшпенділердің қиял сезімін байытуға ықпал етті, яғни мүлгіген табиғат
пен адам арасындағы ерекше ... ... дами ... ... ... ... үн – сыр аулауға икемділігі мен шеберлігі
артады, көзі көркемдікті танығыш, ... ... ... үн ... ... қырағылық, зердесіндегі зеректік, санасындағы
саңлақтық шындық үрдісімен, тұрмыс – ... ... ... ... ... ... қарай көшпенділер айға, күнге
жұлдызға ибадат етті, бұларды қасиет тұтты.
Табиғат пен ... ... ... ... оны ою ... ... арқылы шебер өзінің дүниеге деген көзқарасын,
философиялық ойын, эстетикалық сезімін білдіре алған.
Қазақ ... ою - ... ... оның ... ... және бояу ... қолдануда өте бай және ерекше мұраға
ие. Әрбір ою - ... ... бір ... ... Ол көшпені
қазақтың табиғатпен қауышуның тереңдігін және көпжақтылығын ... - ... жан – ... көк ... ... аспан, жер –
дүние сыры ... ... адам ... алатын орны
ерекшеленген. Сондықтан ай, күн, жұлдыздардың адамзат ... ... ... атын білу, туған жер табиғатының
ерекшеліктерін ескеру, бояуларды табиғи үйлесімділікте беру ... ... ... ... ... ... ақ
түс ерекше құрметтеледі. «Ананың ақ сүті», «Ақ отау», «Көңілі ағарсын»
сияқты ... ұғым ... ... керек, көк түс аспанды, сары ... ... ... түс – от, ... ... – жастық пен
көктемді, қара түс – жерді, береке нышанын ... ... ... ... ... негізгі үш бағытта
дамыған.
Бірінші, көрнекті бағыт жыраулар философиясы, екінші – ... ... – зар ... философиясы.
Жыраулар философиясы Асан Қайғы, Қазтуған (XV ғ.), Доспамбет,
Шалкиіз (XVI), ... ... (XVIII), ... ... ... кім? Белгілі хандардың ақылшысы, ... ... ... ... ... ... табиғи дарынының арқасында
суырып салма ақын да болған ... ... ... ... толғауларды дүниеге келтірген.
Олардың шығуына себеп болған ... ... – ұлт – ... ... ... қоғамның даму жолдары, өмір туралы ізденістер.
Толғаулардың тақырыптары - ... ел, ... ... жер, азаттық,
адамгершілік мәселелері.
Жыраулар – жаратылыс философиясының сырын ұғып, өмір тұтқасына дер
кезінде жармасып, озбырлармен арбасып, тарихпен сырласып, өз ... ... ... Олар өз ... ... ... даралап, болашақты болжаған. Сондықтан да олардың суырып
салма шешендігі ... ... ... ... ... мән берілген мәселе – бар нәрсеге
ризашылық қанағат сезімі.
Асан Қайғы заманыңды, арғымағыңды, ... иіс ... ... өз ... ... ... ... ұрыспа, бұрынғыны қуыспа, тәуір көретін кісіңмен жалған айтып
суыспа, ешкімді өзіңнен кем сана ма, достарыңмен ... ... ... деп ... ... ... деп, асқынып жауап айтпаңыз. Алғаным асыл ... күн ... ... Атаның малы көпті деп атты босқа
тартпаңыз»1, дей ... Асан ... әр ... ... ... есебі бар
екендігін еске салады. Әруақытта осындай объективті жағдайларды есепке
алып отыру, шектен шықпау - әдептіліктің белгісі.
Қазтуған жырау (XV ғ.) – ... ... ... ... ... ... жорық жырауы. Ол өмір, атамекен, туған ел жайлы және
әскери тақырыптардағы сан алуан мол мұра қалдырған. Оның ... ... ... ... ... көне поэзияның таңдаулы нұсқасы
бола отырып, қазақ халқының өмірге ... ой ... ... ... дұшпан ел болмас
Көңілінде кір баты бар ...
Ежелгі дұшпан ел болмас
Көңілінің тұтқар кірі бар»2
дей отырып, көңілдің тазалығына ерекше мән берді.
Жыраулардың ... ... ... ... ... ... бас ... қажет деген мәселе қойылған.
Бұқар жырау адам қаншалықты қиыншылықты көріп, жаны қиыншылыққа
ілініп, шаршап, қалжырап, көңілі – ... көзі ... ... ... ... деп ой ... өз заманының мән – мағынасын түсінді, оның аумалы төкпелі
болмысын заңды объективті процесс деп ... Ол ... ... ... өз ... ... ... қалтқысыз қабылдап, соған
сәйкес өмір сүрді.
Бұқар жырау қасыңа қыдыр ... ... ... құсы ... ... ... сен кім едің деп Абылай ханға тура бағыштап:
«... Сен қай жерде жүріп жетіктің?
Үйсін Төле билердің түйесін ... құл ... ... ... ... ... ... қарияның, азаматтың еркіндігінің белгісі еді.
Сонымен қатар, қазақ қоғамындағы жалпы ... жасы ... ... ... ... ... ... халықтың тірлігі, заманның тыныштық берекесі сияқты
аса маңызды қоғамдық мұраттардың сақтаушысы, жақтаушысы, ұйытқысы ... ...... ... ... өміріндегі және табиғаттағы сан түрлі
сапалық қасиеттерді мінез – ... ... ... ... ... ... өз ... жету үшін қандай нәрсені болса да
дәлелдей отырып, дұрыс өмір ... ... ... ... ... ақыл – кеңестердің авторы болып табылады.
Ақын – жыраулар өмір, тіршілік, тұрмыс, ... ... ... ... ... ... қайырымсыз, алдамшы,
айгнымалы, жалған дүние туралы ой толғаған. Осы ... ... ... ... ... ... ... жақсылықтың шырағы бар нұрлы
өмір, жарық дүние, адамзаттың арман мұраты жолындағы отын сөндірмей,
болашаққа, ... ... ... ... ... күмістей
жарқыраған сенім туралы да оптимизмгі толы ой ... ... ... XIX-XX ғасырдағы қазақ философиясы.
1. Ш.Уәлихановтың философиялық көзқарастары.
2. Абайдың философиялық көзқарастары.
3. Ш.Құдайбердиевтің ... ... - XIX ... ... ... көрнекті
өкілі. Тарихшы, саяхатшы, аз болса да өте ... өмір ... ... тарихында ерекше із қалдырды. Оның негізгі еңбектерінің
ішінде ... ... «Сот ... ... ... ... ... дүниетанымдық, қоғамдық мәселелерді
зерттейтін еңбектері бар.
Уәлиханов саяси және құқықтық ... ... ... Оның
пікірінше, саясат – бұл билік және оны ... ... ... ... функциясы, оның құрылымы және іс - әрекетінің
мағынасы үстемдік ететін күштерге байланысты.
Шоқанның ... ... ... ... ... Оның ... мен
ғылыми табыстары бүкіл Европа жұршылығының жоғары бағасына ие болған.
Шоқанның ғылыми зерттеулерінің негізгі тақыптары халқының ... және ... ... орыс ... мен ... ... халқының тағдырында
маңызды роль атқарғандығына көңіл бөледі. ... ... ... ... мен ... ... рухани өркендеуіне, өсуіне өз
үлесін қосты. Біз оны ... ... ... ... іс ... ... көреміз.
Ш.Уәлиханов ағартушы – ғалым ретінде халықтың білімді және еркін
болғандығын армандады. «Тек ... ... ... үйретеді, адам
өміріне жайлы тұрмыс құруға жағдай жасайды. ... ... өсіп ... үшін ... пен білім өте қажет» деп жазды Ш.Уәлиханов.
Экономикалық және ... ... ... ... ... сүйенуі керек.
Қоғамды саяси реформалардың көмегімен өзгертуге болады деп ойлады.
Бірақ XIX ғасырдың 60 жылдарында патша ... іске ... ... ... ... ... идеалына сай келмеді.
«Сот реформалары туралы хат» деген ... ... ... ... ... ... ашып көрсетті, қазақ даласында тарихи тамыры
терең, халықтың ... ие ... ... ... ... ... бөлініп, оны басқарудың жаңа ... ... ... ... ... олардың өмірін
жеңілдетеді деп ойлады.
2. Абай Құнанбаевтың философиялық ойлары терең және жан-жақты.
Оның ... ... ... ... мен
табиғаттың, құдай мен адамның, жан мен тәннің, өлім мен өмірдің
арасындағы қатынастар ... ... ... ... пікірінше,
құдай - әлемнің алғашқы себебі немесе ... ... ... ... соң ол оның ... ... яғни әлем өзіндік заңдарына
сүйеніп дамиды.
Құдай адамды да жаратты. Бірақ ол ... ... ... ... көрсете отырып, Абай құдай адамды ақылды немесе
ақымақ, мейірімді немесе қатал, бай немесе кедей еткен жоқ. ... ... оның ... және қоршаған ортасына байланысты.
Абай дүниетанымының өзегі, күре тамыры – адам. Адам Абай үшін оның
организмін, іс - әрекетінің мақсатын және ... ... ... мен қызығушылығын зерттегенде физиологиялық – ... ал ... ... ... түсіндіргенде – философиялық нысан,
жақсылық пен жамандықтың мағынасын ... ... бол» ... принципін
негіздеген уақытта этикалық нысан болып табылады.
Таным, Абайдың пікірінше, - адам ... ... ... ... ... – бір ... пен қоғам ұдайы өзгерісте, дамуда. Қоғам дегеніміз ... ... ... ... бол» деген Абай принципінің мәні адамды, оның ролін жоғары
бағалауында. Ойшылдың пікірінше, әр адам еңбекқор, ... ... ... мейірімді болуы керек.
«Әсемпаз болма әрнеге
Өнерпаз болсаң, арқалаң.
Сен де бір кірпіш дүниеге
Кетігін тап та, бар қалан», - деп жазды ... ... ... ... ... – Шәкәрім Құдайбердиев. Ол
арнайы философиялық трактат «Үш анықты» жазған. ... ... ... ... Ыбырайға қарағанда грек, европа философиясының
тарихын тереңірек ... оған баға ... ... ой ... Шәкәрім
өте білімді адам. Ол Батыс пен Шығыстың мәдениетін жетік білген.
«Үш ... ... ... ... ғалымдардың аттары
келтірілген. Бұл ғалымның іздену аясының кеңдігін дәлелдейді.
Шәкәрім философия тарихында маңызды екі ... екі ... ... бар ... ... түсінген. Мұның өзі үлкен
жетістік.
«Тіршілік туралы адам арасында ... бері ... келе ... ... жол бар. ... дене өлсе де жан ... ... соң да бұл
тіршілікке тіпті, ұқсаматын бір түрлі өмір бар. Сондықтан жалғыз ... ... ... ... сол ... өмірде жақсы болудың қамын
қылу керек дейді. Мұны ақырет - өлгеннен соңғы өмір жолы дейді. Енді
бірі, бұл ... ... ... бәрі ... ... ... оны
былай қылайын деп жаратқан иесі жоқ, һәм өлген соң тірілетін жан ... – деп ... ... «Үш ... идеализм, материализм демесе де соларды анықтап отырғаны
түсінікті. Осы екі ... ... ... ақыр ... Шәкәрім
өзінідік концепция ұсынады.
Оның пікірінше, бірінші ақиқатты жаратушы мен ... ... ... яғни діни ... құрайды.
Екінші ақиқат – сезімдік қабылдаулар мен ... ... ... ақиқат.
Үшінші ақиқат – бұл жан ақиқаты, оның субстанциалдық негізі ... Адам ... өмір сүру үшін таза ... ... ... ... сүйенуі тиіс.
14-лекция.
«XX ғ. кеңестік мәдениет контекстіндегі маркстік ... ... ... ... ... ... марксизмнің қалыптасуы.
3.ХХ ғасырдың 60-80 жылдарындағы кеңес философиясының ... құру ... ... ... ... материализмнің негізін К.Маркс пен Ф.Энгельс қалады.
Сондықтан оны маркстік философия деп атайды.
Диалектикалық материализм XIX ғасырдың ортасында ... ... ... ... ... ... XVIII-XIX ғасырда Европада қол еңбегін машина еңбегі алмастырған.
өндірістік ... ... ... ... ... ... бар ... пісіп –
жетілуі;
3. Неміс классикалық философиясының жаңа идеялары;
4. Жаратылыстану ... ... ... ... ... ... ... туралы ілім;
Маркстік философиясының негізгі сипаттары:
1. Диалектикалық әдіс ... ... ... ... Тарихи процесс материализм тұрғысынан табиғи, заңды процес ... Әлем тек ... қана ... оны өзгертудің жалпы
методологиялық негіздері зерттеледі. Философиялық ... ... гөрі ... ... – практикалық іс - әрекеттеріне
бағытталады.
4. Диалектикалық – материалистік көзқарастар ... ... ... мен ... ... мен ... ... енгізген екі маңызды
жаңалығы бар, оның бірі – ... құн ... ... ... ... ... ... пікірінше, адам табиғат
қойнауынан әмбебап табиғи жан болып шықпайды. Ол ... ... ... ... ... ... ... жануарлар әлемінен
бөліп тұратын, басқаша ... оны ... ... ... ... санасы, ақыл – ойы емес, өзіне қажетті ... ... ... ... ... Осының арқасында адам табиғатты
игереді, оның кеңістігі мен уақытында өз мүддесі мен ... ... ... ... табиғаты жасайды. Осының барысында өндірісітік
қатынастар қалыптасады. Осы өндірістік қатынастар, өндіргіш күштердің
деңгейін қоғамның басқа ... ... ... ... ... ... Мемлекеттік, қоғамдық институттар, қатынастар қондырма
ролін атқарады. Базис пен қондырма бір – біріне әсер етеді. К.Маркс
тарихи процестегі қайталанып ... ... ... мақсатында
қоғамдық – экономикалық формация ұғымын ұсынды.
Маркс адамның дамып, ... ... орта мен ... ... роль атқаратындығына ерекше назар аударады.
К.Маркс, Ф.Энгельс идеяларын онан әрі В.И.Ленин, Г.В.Плеханов
дамытты.
Л.Н.Толстой (1828-1910) өзіндік ерекшелігі бар діни – ... ... ... ... ... діни ... ... ұшырап, жойылуы қажет.
- дін қарапайым, әлі әркімге түсінікті болуы керек;
- ... дін – бұл ... ... ақыл және ... ... мәні - өзін өзі ... жер ... негізгі зұлымдық - өлім және күш қолдану;
- кез келген мәселені шешудің негізгі құралы ретінде күш ... ... ... ... негізі – зұлымдыққа қарсы болмау;
- мемлекет – күш ... ... оны ... ... ... ... – діни көзқарастары үшін Л.Н.Толстой
анафемаға, яғни ... ... ... философиясының революциялық – демократизм бағытының негізгі
өкілдері – ... ...... ... ... анархист П.Кропоткин, марксист
Г.В.Плеханов.
Бұлардың бәрінің ортақ сипаты - ... ...... ... бәрі сол ... ... – саяси тәртіпке қарсы
болды, бірақ ... ... ... әр ... ұстанымдар ұсынды.
Н.Г. Чернышевский аграрлы Ресейге қайта оралуды ... яғни ... пен ... ... ... ... деп ... капитализмді басып өтіп, тікелей социализмге өтуді
ұсынды. Бұл үшін барлық ... ... ... да ... ... ... сақтау қажет емес деген пікірді айтты.
Марксистер Ресейдің ... ... ... ... ... ... 20 жылдарынан бастап 90 ... ... ... орыс ... ... Оның ... үш кезеңін атап
өтуге болады.
- 1917 – 30 ... ... ... ... ... мен ... ... арасындағы пікір – талас дәуірі;
- 30 – 50 жылдары – философия қоғамның ресми идеологиясына айналды;
- 50 – 80 ...... ... ... дами бастау уақыты.
Осы тарихи дәуірде кеңес орыс философтары құндылықтар, ... ... ... философиялық әдістер мәселесімен айналысты.
Н.И.Бухарин психика, сана мәселесімен, А.Богданов «тектология»,
яғни жүйелер ... ... ... ... ... ... ... мораль, адамгершілік, Б.Лотман қоғам,
философия, ... ... ... орыс ... П.С.Мережковский (1864-1941),
Л.Шестов (1866-1938), А.Н.Бердеяв (1874-1938), П.Сорокин (1889-1968)
дамытты.
Н.А.Бердяев экзистенциалдық – діни ... ... ... шығармашылық мәселелерімен айналысты. ОЙшыл ... ... ... ... ... ... орыс ... Ресей батысқа да, шығысқа да ұқсамайтын өзіндік ерекшелігі бар
қоғам құрып, осы екеуінің ... ... ... ... тиіс деп есептеді.
Питирим Сорокин – АҚШ-та өмір ... орыс ... Адам мен ... жан – жақты айналыса отырып, батыс әлемі үшін аса маңызды
болып есептелінген стратификация және ... ... ...... кәсібі, ұлты, ықпалына байланысты қоғамның
жікке бөлінуі. Қоғамның тұрақтылығының бастапқы кепілі – ... ... яғни бір ... ... стратқа өту
мүмкіндігі.
15-лекция
ХХ ғ.-ХХІ ғ. қарсаңы мәдениеті контекстіндегі батыстық философия
XX ғ Батыс Еуропа елдері мен АҚШ-тағы модени ... ... ... ... ... ... өркениеттік
табыстар мен кемшіліктерді сыни ... ... ... мәдени және философиялық мұрасын, XX батыстық мәдениетінің
құндылықтары мен ... ... сыни ... ... ... өркениеттік даму мен мәдени трансформациялардың
жолдарын философиялық іздестіру.
Э.Гуссерль еуропалық ғылымның, философияның және ... ... ... және ... ... адам ... трагизмі мен драматизмін қайта ойластырудың сыни тәжірибесі.
М.Хайдеггер және ... ... ... ... ... ... ... және
әлеуметтік жатсыну жағдайындағы адамның сандырақ өмір сүруі тақырыбы.
Бүліктің сандырақтығы және ... ... ... ... ... шығармашылығындағы әлеуметтік бірдейліктің ... ... ... ... адам өмір ... ... ... (К.Ясперс ).
Персонализм философиясының діни-философиялық ізденістері. Құдайға
оралу» және «Құдайға деген махаббат» батыстық діңи ... ... ... ... ... ... ... қайта оралуының жолы есебінде.
Мәдени талықсытпа және адамның одан шығу ... ... пен адам ... ... Адам өмір сүруінің қақтығыстары
мен драматизмі, «бақытсыз сананың» қалыптасуы (психоанализ).
«Өзді-өзділікті жоғалту» және бұқаралық мәдениет пен ... ... бір ... ие болу. Бұқаралық қоғам және
мәдени индустрия жағдайларындағы «бір өлшемділік» күйін философиялық
талдау ... ... ... ... жатсыну
феноменін философиялық талдау. Ғылым мен ... ... ... ... ... ... түсінігі.
Философия мен ғылым мәртебесінін сыни қайта ойланылуы. Философия
және ғылым ... ... ... ... ... философиялық ізденістеріндегі ғылымның логикалық-
ряодологиялық моселелері. Аналитикалық философия. Сыни ... ... мен ... ... мәселелері.
Батысеуропалық мәдениеттегі «адамның өлуі» феномені және адамның
Қайта оралуының себептері мен жолдарын философиялық қайта ойластыру.
Структурализм ... ... ... Батыстық қоғамның генеалогиясы, социум мен адам өмірінің
барлық салаларына биліктік ... еніп ... ... Билік пен білім контаминациясы мәселесі М. Фуко.
Постмодернизм рухани күй, өмір ... және ... ... ... ... ... ойлаудың
өзіндік ерекшелігі. Постмодернизм философиясы және батыстық мәдениет
негздемелерін сыии талдау. Постмодернистік философияның ... ... XIX ... ... ... Ол өз бастауын
Ф.Ницше (1844 - 1900) шығармашылығынан алады. Оның негізгі идеяларын
В.Дильтей, Г.Зиммель, А.Бергсон, ... ... ... ғалымдар
одан әрі дамытады. XX ғасырдың 20-30 жылдары Европада кеңінен таныла
бастаған.
Ағымның өзінің аты ондағы ... ... ұғым ... шүбә ...... болмысында ұдайы, шексіз шығармашылықпен қалыптаса
беретін, біртұтас алғашқы реалдық, неорганикалыққа, дамымайтын, қатып
– семгендікке, өшіп – сөнгендікке қарсы тұрады.
Өмір ұғымының ... ... та, ...... ... ... Өмір әруақытта, тынымсыз, үздіксіз ... ... әлем оны ... ... жолы бола ... ... және
оның бастауы болатын пайымдау өмір құбылыстарын жеке бөліктерге
айыратын талдау ... ... ... ол ... мен ... байланысты анықтайды, шындықты адамның қажетіне қарай
бейімдейді.
Бірақ, ғылым, жалпы адамның парасаты ... ... ... ... адамның парасаты белгілі бір мақсатқа бағытталған.
Ал өмір кез ... ... ... ... жоғары.
Сондықтан өмір философиясы танымның рационалдық ... ... ... ... көңіл аударады. Яғни, интуиция, түсіну,
миф, символдық ... өнер ... ... түсіну, кірігу сияқты күрделі таным формалары тұлғаға
ғана тән, кез келген қарапайым адам мұнан тым ... ... ... ... келіп шығады. Бірақ ақиқатты оқып үйрену процесінде оны
тану әркімнің қолынан келеді.
Адам өзін тұлға ретінде тарихта, ... ... ... ... өмір ... ... Ол ... сонымен қатар,
биологиялық және әлеуметтік дамудың нәтижесі.
Адам тарихта өмір сүреді, ал онда объективті заңдар жоқ. ... да адам ... ... ... ... ... – бұл фикция, түк емес. Мәдениет пен өркениеттің белгілі шегі,
тағдыры бар. Олар ... ... ... ... ... ... өзіндік, таптырмайтын ерекшеліктері бар құбылыстар, оларды
түгел түсінуге болмайды, ... ... бір – ... ... ... өте ... ... мәдениет пен өркениеттің өзіндік, дара,
қайталанбайтын ерекшеліктері, яғни ... ... ... ... да бар, олар дамиды, өзгеріп отырады.
Мәдениет пен өркениеттің өзіндік ерекшелігіне қатысы жоқ жолы
басқа ... да бар. ... ... ... ... құлдардың моралі, бұқаралық наным – сенімдер осының
мысалы.
Ф.Ницше өмірді мәңгі ... ... ... ағу деп ... және ... ... барлық процестерін билікке ырықтың
әртүрлі ... деп ... ... оның ... ... ... ... мәдениет құралдарының ұзақ уақыт ... өмір ... яғни ... ... ... Оның пікірінше, ғылым мен өнер тұрақты мәдени қалып пен
қағида. ... ... ... ... ... әрқайсы үстемдік
етіп отырған.
Адамның дамуының алғашқы кезеңінде өнер ... ... ... ... ... Соның салдарынан адам өз тіршілігінің бастауы
өмірден ажырап қалды. Өнердің ғылымға жол ... ... ... ... ... ... өзін - өзі ... отыратын
екі бастау алыптың, өмірлік күштің, энергияның еркін ойыны, аполлондық
және жайбарақаттық. Бұл ... ... ... ... ... ... ... дионисийлік бастауды тұншықтырып тастаған.
Сондықтан онда белгілі тәртіп жүйесіне ... ... ... ... өмір басталған.
Ницшенің пікірінше, өмірдің негізгі үрдістері өсу, өркендеу,
күштің нығаюы. Оның ... ... ... ... ... ... көзі
мен құралы – билікке ырық. Өмірдің барлық қырларының негізінде жататын
билікке ырық ... ... ... ... ... ... екі тақырыбы осыдан туындайды: мәнгі қайта оралу және ... ... ... жек ... қарайды, туа
біткен рухы ақсүйек адамдарды көтермелейді. Қарапайым ... ... түк ... ... ... ... етуге қабілетсіз. Олар
табиғатынан құлдар, бағыну үшін жаралғандар.
Ф. Ницше тобыр адамына ешқандай нәсілге жатпайтын, қоғам элитасы
өсіріп, өндірген асқақ ... ... ... ... моральдық ұстанымнан, жақсылық пен жамандықтан тыс
тұрған асқақ адам жер әлеміндегі жаппай өтірікті ... ... ... ... ... ... сәйкес құндылықтарды
қайта қарауға, христиандық – гуманистік құлдар моралін ақсүйектер ... ... ... ... ... шыдамдылықты, төзімділікті, момындықты,
күш көрсетпеуді, ал екіншісі ырықтың кеңдігін, ... ... ... ... ... пен ... ... дәріптейді.
Ф.Ницше жаңа европалық рационалдыққа, билікке ырықты ... ... мен ... ... ... Ақыл – ой түк ... ... өйткені олар өмірдің динамикасына сай келмейтін қатып – сенген
формаларды түсіндіреді.
Танымның негізгі мақсаты ... ... ... ... игеру.
Ақиқат өтірікпен барабар. Өтірік пен адасу ... олар ... ... ... өз ... нығайтуға жағдай жасайды.
Ф.Ницше философиясының негізгі идеялары адам мәселесіне көңіл
бөлетін прагматизм, ... ... ... ... ... одан әрі дамыды.
«Өмір философиясының» тағы да бір өкілі Вильгельм Дильтей (1833-
1911) барлық дүние мен адам ... мол ... тек ... мен
абсолютті идеяға бағындырған Гегель ... ... ... ... ... ... етіп алды.
Өмір - әлемдегі адам болмысының тәсілі. Оған бүтіндік, көпжақты
рухани бастау тән. Философия материя және сана ... ... ... ... ... оның ... қыры мен сыры жағынан терең
зерттеуі қажет.
Өмір философиясына жақын идеяларды ... ... ... Ол - иррационалдық бағыттың өкілі. Иррационализм дегеніміз
дүниені, әлемді тануда аффектіге, ерікке сүйену қажет, өйткені, жан ... ... мен ... жиынтығы, онда қисын да байланыс
та жоқ есептейтін ілім.
А.Шопенгауэрдің негізгі ұғымы – ... Ерік - ... ... ... күш, әлем ... бастауы болатын космостық
принцип.
Ерік сананың негізінде жатыр, барлық заттар мен ... мәні ... ... ерік мәселесімен қатар, адам тағдыры, ... ... ... ... аса ... сұрақтарды да
ойластырып, оларға тартымды жауап таба алмады. Оның ... кең ... ... ... ... ... болды.
3. Психикалық талдау философиясы XX ғасырдың 20 жылдарында алдымен
Венада, сонан соң Европа мен ... ... ... ...... ауруларын емдеуге бағытталған
әдіс. З.Фрейд осы әдісті қояншық ауруын емдеуге қолданған. ... ішкі жан ... ... ... мен ... ... психологиялық ілімге айналады.
З.Фрейдтың ілімін А.Адлер, К.Юнг одан әрі ... ... ... жүріп, З.Фрейд адамның ... ... ... ... ... ... деген сұрақтарға жауап
іздеді. Адам өмірі оңай емес, онда ... ... ... ... да болып тұрады.
Адам әруақытта өзін белгілі бір қалыпта ұстайды, өзі үшін ... да, қиын ... адам өзін - өзі ... ішкі жан
дүниесіндегі жан айқайын айналадағыларға білдірмеуге тырысады.
Жағымсыз түйсіктер өз ... ... ... ... ... ... ... оның санасынан ығыстырылады. Бірақ олар қайда кетеді,
сыртқа шыға ма, жоқ әлде жүрек ... ... қоя ... ... ... ... адамның ішкі жан дүниесінің
бір бұрышында біртіндеп жинала беретіндігін анықтады. Олар ... ... ... ... құрғақ шөп сияқты бірден лап етіп,
сыртқа шығып, ... ... ... ... тудыруы мүмкін.
Адамның ішкі жан дүниесіндегі осындай ... ... ... ... ... ... ... бейсаналық деп атады.
Бейсаналық дегеніміз – санадан тәуелсіз адам жанының құрамдас
бөлігі, тұлға құрылымының ... ...... деңгейде жинақталған нәрселер ерте ме, кеш пе, әйтеуір
бір сыртқа шығады.
Фрейд өзі негізін қалаған ... ... ... ... ... ... ұғымын енгізді. Либидо арқылы ол негізінде
сексуалді қажеттілікті қанағаттандыратын ... ... ... ... ... ашық айта ... осы ... онша мән берілмеген көптеген маңызды мәселелерді анықтады.
Өзі жасаған құштарлық, құмарлық теориясына сүйене отырып, ... ... ... мен ... ... мәселелеріне көпшіліктің
назарын аударды.
З.Фрейд адам тәртібінің ... ... ... яғни ... жек ... ... болу тетігін түсіндірді.
Адам өз қажетіліктерін қанағаттандырып, рахаттануға ұмтылады. Осы
ұмтылыстың іске асуы ... ... ... тағы да ... ... байланысты. Адамдар өзінің айналасына көңілі жақын
адамдарды ... яғни кіші ... топ ... Осы ... ... тұрған адамға әруақытта жағымсыз көзқарас, жек көрушілік
бағытталуы ... ... ... ... үш ... ... ... ол
(бейсаналық), «Мен» (сананың бастауы) және әсіресе – мен ... ... ... ... талдауды қолдану аясын кеңейте отырып, Фрейд оны адам
арасындағы ... ... ... ... ... ... пайдаланды. Фрейд шешуге
тырысқан ең маңызды мәселе – бұл қоғам мен адам арасындағы қақтығыс.
Әр адам ... ... мен ... ... ал қоғам оған шек қояды. Мәдениет тек бір ғана тұлғаның
жетістігі болмағандықтан, ол адамға сыртқы жау күш ... әсер ... ... ... ... ... бір ... іске
асырады. Яғни ұжым, онда қалыптасқан жағдай оған билік етеді. ... ... бір – ... әсер ... бір – ... ... Жеке адам ондай шекті мойындамайды.
3. Экзистенциализм – адам, оның өмір ... ... ... ... ... ... етіп ... философиялық бағыт. Ол
XIX ортасында қалыптасып, XX ғасырдың 20 – 70 ... ... ... ... Европадағы атышулы ағымдардың бірі болып отыр.
Экзистенциализмнің дамуына және ... ... ... ... бірінші және екінші дүниежүзілік соғыстардың қарсаңындағы және олардың
аралығындағы адамгершілік, экономикалық және саяси дағдарыстар;
- ғылым мен техниканың қарқынды дамуы және оның ... ... ... ... қолданылуы;
- бүкіл адамзаттың құрып кету қауіпі;
- адамға аса қатыгездікпен күш көрсетудің ... ... ... адам ... мысын басып тастайтын тоталитарлық, ... ... ... ... ... ... мынадай философиялық
мәселелерге көңіл бөлді:
- адам тұлғасының ерекшелігі, оның ... мен ... ... ... ... ... ішкі жан ... мен қоршаған ортаның айырмашылығының
қайшылықтары;
- ... ... мен ... ... ... мәні ... ... ішкі таңдау мәселесі;
- адамның өзінің ішкі жан ... мен ... ... өзін - ... ... ... ... – дат философы С.Кьеркегор
(1813-1855).
Дат ойшылының пікірінше, философияның маңызды мәселесі – ... ... ... маңызды, маңызсыз мәселелері.
Философ «жалған тіршілік» және «шынайы тіршілік» ... ... ... ... - ... қоғамға толық бағынуы, яғни
басқалар сияқты өмір сүруі, өзінің мүмкіндігіне, ерекшелігіне ... ... ... ...... ... босап, саналы
таңдау жасау, өз қабілеттерін жан – жақты ашу, дамыту.
Шынайы тіршілік – бұл экзистенция. Оған жету үшін адам үш ... ... ... ... діни
Эстетикалық деңгейде адам өмірі сыртқы факторлармен анықталады.
Ойланбай айналадағы өмір ағынымен кете береді.
Этикалық деңгейде адам ... ... ... саналы түрде мақсат
қояды, өмірі парыз қисынымен басқарылады.
Діни деңгейде адам өз өмірінің ... ... ... ... сыртқы
орта әсері оған ешқандай ықпал ете алмайды.
Экзистенциализмнің көрнекті өкілдері - Ясперс (1883-1969), ... Камю ... ... ... неміс философы. «Дүниетаным психологиясы» деген еңбегінде
экзистенциалдық мәселелерді көтерген. Оның пікірінше, адам ... өмір сүре ... ... өзінің кім екенін шын мәнінде білмеуі
де хак. Бірақ ... ... ... оның шын ... анықталуы
мүмкін. Бұл – адам болмысы сынға түсетін, өмір мен өлім бетпе – бет
кездесетін шекаралық жағдайлар. Осы ... адам шын ... ... ... ... ... өзін де, ... да бағалай бастайды.
Ж.П.Сартрдың негізгі мәселесі – ... ... ... ұғым - ... ... Ол адам үшін ... ... шын мәнін басқалармен қарым – қатынас процесінде түсінесің. Өмір
сүрудің маңызды шарты – ... ... өмір - ... ... ... ... өйткені адам өз өмірінің жекелеген кезеңдерінде
өзі үшін аса маңызды таңдау жасайды. ... ... ... ... жұмыс орынын таңдау, күреске қатысу, соғысқа аттану т.б.
Адам еркіндігі ... ... ... ... ... туындайды.
Альбер Камю - өмір мәнін іздестіруді негізгі мақсат еткен.
Философтың негізгі тұжырымы – адам ... шын ... ... адам ... тырысса да, қиналса да, жүгірсе де, бәрі бір
өледі. Яғни, адам өмірі – абсурд.
Альбер Камю «Сизиф туралы миф. ... ... ... ... ... қиын жағдайларға назар аударды. Эсседе өзін - өзі өлтіру
проблемасы, ... пен ... үміт ... ... ... өзін - өзі ... бел буады. Өмірдің мағынасыз сипат алып,
үміттің алдамшы сағымға айналғанында. Өмірдің ... ... ... бар, оның бірі – одан күдерін үзу, бас тарту, ... ... ... Осы екі ...... ... ... сана – сезімінде
ұшырасады. Сөйтіп ол шекаралық ситуацияға тап ... ... ... адам ... көптеген
тылсым, түсініксіз жағдайлары зерттеледі.
4. Феноменология – XX ғасырдағы ... бір ... ... ... ...... немесе құбылысты зерттеу. Заттар мен
құбылыстардың адамның санасындағы сұлбасын баяндау ... ... ... ... ... қалаған. Оның пікірінше, әлемге,
оның тылсым табиғатына кілт әлемді ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктері арқылы тану. әлемнің
құбылысы, оның санадағы ...... бұл ... өзі. ... ... оның ... ... осыларды адамға танытатын,
оған жақын ететін сананың ішкі құбылыстарына аударылуы қажет.
Феноменология әлем ... сана мен оның ... ... ... ... ... басталады. Осыдан адамның әлемге
қатынасының заттық мағынасын емес, оның санасының құбылыстарына ерекше
көңіл бөлетін зерттеудің жаңа типі қалыптасады.
Болмыс ... ... яғни оның ... ... ... Осы ... танымның нағыз нысаны. Сананың негізгі қасиеті –
оның затқа ... ... ... Сананың құбылыстарында субъект
пен объектің арақатынасын белгілеу қажет.
Адамға сыртқы құбылыс түйсігі, қабылдауы елесінде беріледі. Бірақ
мұнымен ... ... тек ... Бұдан соң сананың арнайы жұмысы
жасалады.
Яғни, сана өзіне түскен ақпаратты ішкі ... ... ... сана ... ... бағытталған. Яғни сана әр қашан
да интенциальды. Интенциялдық дегеніміз – сананың ... ... ... ... ... шынайы, шынайы емес екендігіне көз
жеткізеді, яғни заттың ... ... ... есте ... отырып,
оған түрлі қатынас жасап, сонан соң затқа қайта оралу.
5. Герменевтика дегеніміз – ... ... ... Бұл
бағытты дамытқан Г.Гадамер мен П.Рикер. Гадамердің пікірінше, тарихи
құрылымдар мен мәдени деректерді түсіндіру тіл ... ... ... ... ... ... оның ішіне ену
керек. Сонымен қоса, ... ... үшін ... ... ... деген М.Бахтин пікірі герменевтиканың мәнін өте дәл түсіндіреді.
Дүниені тануда, игеруде әлеммен, техникамен ... өнер ... да, ... та көп үлес ... Олардың әрқайсының өзіндік
жолы бар.
Гадамер ... ... ... ... ... ... ... жетудің ғылыми әдістеме бақылауындағы
шектен асып түсетін тәжірибесін, онымен кездесетін ... де ... ... ... ... мәселе қоюында. Сонымен рух туралы
ғылымдар танып – білудің ғылымнан тыс ... ... ... ... өнер ... ... өзінің
тәжірибесімен – жақындастырылады» - деп жазды.
Герменевтика дегеніміз – белгілі ... ... ... ... ... Ал түсіндіру, талқылау белгілі бір
дәстүрге, әлеуметтік – ... ... ... ... ... ... өзара қарым – қатынас әлемін
шынайы құнды және әркімге жақын әлем деп анықтайды. Оның өзінің жан
дүниесінде ... ... ... ... ... Оның ... ... Міне, осыны түсіндіру - герменевтиканың басты мақсаты.
Қазіргі заман ... ... ... ... ... бағыттар.
1. Неопозитивизм және постпозитивизм философиясы.
2. Қазіргі батыс философиясындағы технократиялық концепциялар.
3. ... ... ... ... ... ... – позитивизмнің XX ғасырдағы түрі. XX ғасырдың 20
жылдарында қалыптасқан. Алғашында ол «логикалық атомизм», ... ... ... ... деп аталады.
Аты әртүрлі болғанымен, олардың мәні бір – ... ... ... ...... жағы ... ағымның көрнекті өкілдері – Р.Карнап, ... ... тағы ... ... ... білімді жаңартудың
бағдарламасын ұсынды. Оларды ... ... ... ... және теориялық деңгейлері, бұл тұжырымдардың ғылыми мәнін
анықтайтын өлшемдер, ғылыми білімнің ... ... ... ... ... емес ... бөлетін негізгі өлшем –
тұжырымдарды тәжірибеде сынау, осы ... ... ... ... ... ... дегеніміз – ғылыми ақиқат пен деректерді эмпириялық
тексеру арқылы айқындауға болады деп есептейтін әдістемелік концепция.
Верификацияның ... ... сыни ... ... ... позитивистер тілді тазалау жұмысын жүргізіп, жетілген тілді
жасауға тырысты. Осындай тілді құрастыру идеясын австриялық ... ... ... - философиялық» еңбегінде дамытты. Бұл
еңбегінде ғалым ... таза ... ... ... ... ... ... логикалық тіл деп есептелінген.
Философия – тек тілдің талдауы немесе ғылымның тілі түрінде өмір
сүреді ... ... ... мен тіл ... қатарға шықты. Мұның
бірнеше себептері бар.
Біріншіден, XX ғасырдың басында ... ... ... ... пен дәлдіктің образы болып келген.
Күтпеген жерден математиктердің өзі ... мен ... Бұл ... ... ... ... ... Логика мен жасанды тілдер математиканың негізін құрайды, яғни
оны талдап құру керек. Б.Рассел мен Г.Фреге осымен айналысты.
Екіншіден, аналитикалық ... ... ... ... ... ... қарсылық ретінде қалыптасты.
Философияның негізінде абстрактілі ойлар мен әсерлер ... ... - ... ... ... ... керек. Философия адам үшін
сыртқы фактілерді ... ... ... ... ... ... философиялық сипаттағы
сұқартарды алып тастап, оны ғылыми ... ... ... екендігін көрсетті. ... ... ... ... социологиялық мәселелерге
қызығушылық күшейе түсті.
Талдау философиясының өз ішіндегі дағдарыс ... ... ... ... ... шығармашылығында ғылым философиясының
маңызды мәселелері қойылды.
И.Лакатос ғылыми – зерттеулер бағдарламасының методологиясын
ұсынды. Ғылымның ... – бір – ... ... ... ауысу
процесі. Ол зерттеудің нормативті қағидаларын түсіндіреді, оған
болашақты болжау мен ... ... Бұл ... ...... өзек және қорғаушы тетік. Мықты өзек дегеніміз –
ғылымның салыстырмалы ... ... ... ... ... тетік дегеніміз - өзекті қорғайтын қосалқы болжамдар жүйесі.
Т.Кун белгілі ғылыми қауымдастықтың ғылыми іс - әрекетінің моделін
жасады. Оған ... ... ... мен дүниетанымдық
ұстанымдар, теориялық стандарттар кіреді. Бұл модельді Т.Кун парадигма
деп атады.
Парадигма дегеніміз – ғылыми қауымдастық қабылдаған және ... өмір ... ... ... ... ... және
техникалық дәстүрлердің жиынтығы.
К.Поппер білімнің эмпириялық және теориялық деңгейлері бір – бірі
мен тығыз байланысты болады деп есептеді. Ол ... ... ... ... - кез келген тұжырымды теріске
шығару. Ғылыми білімнің дамуы батыл гипотезаларды ұсынып, оларды жоққа
шығаруды жүзеге асырудан ... сол ... ... ... ... есептеді.
3. Техниканың ролі мен маңызын түсіндіретін әр түрлі ағымдар бар.
Технократизм техниканы қоғам тағдырын анықтаушы күш деп ...... ... және ... – қоғамдық ой бағыты.
Дартмунд университетінің профессоры Ф.Рапп техника философиясының
мынадай бағыттарын атап көрсеті: ...... ... ... ... ... ... – қазіргі техника мен еңбектің
жалпы сипатын социологиялық тұрғыдан зерттеу, үшінші – ... ... ... ... түсіндіруге экзистенциалдық
мәселелер тұрғысынан келу; төртінші – эпистемология ... және ... ... ... ... ... ... постиндустриялық қоғамда басқару мәселелері және техника ... ... ... ... ... ... техника философиясы дербес бағытқа ... ... ... – и ... ... талдай отырып адамның екі
жақтылығына көңіл аударды – ол ... ... ... ... ... ... – и – ... пен К.Ясперс техникаға мағынаны адам береді
деп есептейді. Техниканың көмегімен адам өз ... ... ... ... өзі көр ... да ... адам техникаға негативті мағына ... Адам ... ... ... ... ... ... ұғымдарға
айналдырады, соған сүйеніп техниканы жасайды. Ақыр аяғында, адамның
өмірлік әлемі ұмытылады. Бірте – бірте адам, оның ... мен ... ... ... ... ұшырамас үшін техниканың өзін
мағыналы ету қажет. Хайдеггер техниканың ... жан – ... ... оны ... ... деп ... Өйткені техника да ... ... ... ... ... ... тиіс.
4. Франктфурт мектебі - XX ғасырдың 30 жылдары ... ... мен ... ... ... ... – Майндағы Франкфрут қаласындағы әлеуметтік зерттеулер
институты.
Бұл бағыттың ... ... ... ... орын ... және ...... көзқарастардың біржақтылығын
жеңіп, ерекше әлеуметтік – философиялық теория жасауға тырысты. Әр
түрлі сарындағы сыншыл қоғамдық ... ... ... ... ... мен Фрейд, М.Вебер ілімдері тұрғысынан
қайта қарауға ұмтылады.
Жоғары дамыған индустриалды қоғамды сынай отырып, бұл ... ... ... ... ... ... құндылықтарын тұншықтырып, адамдарды рухани жұтаңдыққа,
бейшаралыққа ... атап ... ... ... жолы ... яғни қоғамдағы аралық топтарға сүйене отырып, қарсылық
білдіру, күресу деген пікірге келеді. Маргиналдар ... ... ... ... ... табына жақын бөлігі. Мұндай
идеялар солшыл радикалдар қозғалысын теориялық негіздейді. Хоркхаймер
және Адорно олардың мүмкіндігіне сенімсіздік білдірді.
5. Постмодерн ... XX ... бас ... ... жаңа
дәуірден кейінгі мәдени өзгерістерді айқындау үшін қолданылды.
Философияда постмодерн деп философиядағы жаңа ... ... ... ерекшелігі осы уақытқа дейін көп нәрсені түсіндіріп
келген адамның ақыл – ... ... ... ... ... ... бас ... Құдай, Ақиқат, Игілік мәселелеріне
көңіл бөлмеуді ұсынды. Өмірдің мағынасын, мәнін діннен, философиядан,
ғылымнан емес, өнер мен ... ... ... деп ... ... ... ... ақиқатты өтірік құндылық деп есептейді. ... ... ол ... Ол - ... құралатын
сөйлемдердің қасиеті. Сондықтан дүниенің мәнін ашып ... ... әуре ... ... ... ... Р.Рорти болмыс, оның бір тұтастығы, бірлігі,
объект, субъект, ақиқат сияқты мәселелерді ... ... ... ... негізгі міндеті жазу мәдениетінің әртүрлі
облыстарының мәнін түсіндіру, яғни философия әдеби шығармалардың ... ... ... - ... ... болмыс құрамындағы іргелі қатынас ретінде.
Онтология болмыс туралы ілім ретінде. Онтология мәселелері. Айқын және
бейайқын онтология. ... ... ... ... және ... ... Оны шешудің негізгі тесілдері және ол сілтеген адам
болмысының негізгі страгегиялары.
Болмыс адам болмысы хақында Адам ... ... ... ... ... ... ... болмысы. Адам
болмысының заттар дүниесіне жинақталғандығы ... ... өмір ... ... Адам өмір ... ... Адам өмір ... экзистенциалдық дихотомиясы. Адамның
шынайы емес, жемісті емес бағдарлануының формалары. «Ие ... ... адам ... ... ... ... ... шынайы болмысы. Адамның жемістігі
бағдарлануы. Адам болмысының бірегейлігі. Адам ... ... ... және ... ... – адамнан тыс өмір сүретін табиғи ортаны бейнелейді. Табиғи
процестер мен құбылыстар жеке – жеке ... бір – ... ... ... Әлем – ... ... ондағы жеке элементтер бір –
бірімен гравитация күшімен ... ... ең ... ... мол, ... бай ... болып саналады. Ол «бол, «болу» сияқты түсініктердің баламасы.
Бұл ұғым адамды қоршаған ортаны ... ... деп ... туындаған. Оның көмегімен дүниетанымдық «әлем деген не?»
сұраққа жауап ... ... ... ... көне философияда қалыптасты. Мысалы,
Парменид болмыс дегеніміз – бұл тірлік, одан ... еш ... емес – ... Болмыс жақсы, жаман жақтары бар толтырылған, қозғалмайтын шар
іспеттес.
Гераклит болмыс қарама – қарсылықтардың өзара күресі, олардың ... ... ... ... деп ... Онда от пен су, ... пен
суықтық бар. Дүниедегі барлық нәрсенің негізі күрес, өйткені одан
әлемдегі ... ... ... Болмыс үнемі дамуда, ұдайы
қозғалыста. Демокрит болмыстың алғашқы негізі атом деп көрсетті.
Атомдардың бір – ... ... ... бір – ... ... көптігі пайда болады. Болмыстан басқа, бос
кеңістіктегі ... бар. ... өз ... ... ... болмыс идея, ал өтпелі де өткінші болмыс зат әлемі деген ойды
қорытты. Бұл идея ... ... онда ... ... жоқ, ... сағым сияқты, өтеді де кетеді.
Діни дүниетаным үстемдік еткен орта ғасырлар дәуірінде, болмыс –
құдай жаратқан әлем деп ... ... ... тіршіліктің шыңы,
мәні, жетілдірілген реалдылық деп көрсетілген (Әулие Августин, Фома
Аквинский). Қайта өркендеу, әсіресе Жаңа ... ... ... ... ... ... үлкен қарқынмен дами бастайды.
Болмыс – жаратылыстану мен адамның практикалық іс – әрекетінің
негізгі объектісі болып табылатын табиғат. Ол ... ... ... ... ... ... Адам әр уақытта табиғаттың
жоғарғы күрделі жеңісі, ... ... деп ... ... ... ... ... тоғытылған. Бұл уақытта
Дж. Бруно әлемнің көптігі идеясын ұсынды. Философияда, өнерде адамның
керемет күштілігі, ұлылығы туралы идеялар ... ... ... ... Н.Коперник, И.Ньютон үлкен үлес қосқан.
Неміс классикалық философиясы болмыс туралы ... екі ... ... ... ... болмыс – деп абсолюттік идеяны, ал
Л.Фейербах болмысты – табиғат деп қарастырған.
Маркстік философия ... ... ... ... ... дәстүрін жалғастырады. Болмыс мәселесін ... ... ... айналысқан – Ф.Энгельс
үлкен үлес қосты. Ол өзінің «Табиғат диалектикасы», «Дюрингке қарсы»
еңбектерінде материя, оның қасиеттері мен ... ... ... ... адамның қалыптасуы туралы едәуір жұмыс тындырды.
Орыстың діни философиясы болмыс мәселесін зерттеуде христиан
дінінің, Платон, Гегель, ... ... ... ...... ... Онда ... қатар гармония да, зұлымдылық
пен қатар ізгіліке ... ... «сұм ... «опасыз дүние», «жалған дүние» деген
байырғы ұғымдарында да ... ... ... ... Келтірілген
түсініктерді жинақтап, болмыс дегеніміз дүниеде бар ... ... ... ... ұғым деп ... ... көп ... пен рухани әлемдегі барлық құбылыстарды
білдіреді.
Қысқаша айтсақ, барлық бар нәрсе – ... яғни ол ... ... ... ... мен ... Философиядағы бұл ұғым өте кең
мағынада қолданылады, ол пайда болған, әлі де ... ... ... ... табиғат болмысы – оның күллі заттары, құбылыстары,
процестері. Ғылыми көзқарас бойынша, табиғат адамнан тыс, ... өмір ... Ол ... ... ... ... өзінде де бар.
Табиғатты өзгерту нәтижесінде адам күрделі де жан – жақты екінші
табиғатты, яғни ... ... ... ... ... ... ... – адам іс - әрекетінің жиынтығы, оның өмірінің жаңа
әлемі.
Екіншіден, бұл тәні бар ... тірі жан – адам ... ... ... мен жеңісі бола отырып, адам - өзіндік ... ... ... ... ... «әр адам бұл фәниден аттанғанда,
онымен бірге бүкіл адамзат тарихы да өледі» ... мәні ... бұл – ... ... іс - ... өзара қарым –
қатынасының әлемі болып табылатын қоғамдық ... ... ... ойы
мен еркі әрекет ететін сфера, мұның өзі оған ерекше тыныс береді.
Әрине, қоғам ең ... өз ... өмір ... ... т.б.). ... қатар, ол табиғатпен де етене байланыста.
Төртіншіден, бұл – руханилық әлемі. Руханилық - өзіндік ерекшілігі
бар реалдылық. Ол көзге түспейді, ... ... ... адам іс -
әрекетінің бәрінде көрініс табады. Бұл – адамдардың практикалық іс ... орын ... ... мен ... эмоция мен образдардың,
ұғымдар мен түсініктердің әлемі. Руханилық ... жеке сана ... ... З.Фрейд адам психикасының қара күштері – деп бағалаған
бейсаналық та орын тепкен.
Руханилық – бұл дін, ... ... ... ... ... ... қоғамдық сана. Болмыстың барлық түрі ... ... ... ... ... ... зерттеу
объектілері бола отырып, бір – бірімен тығыз байланыста болады.
Болмыс – адам өмір сүретін әлем. Оның тылсым сыры танымның ... ... тыс ... ... ... береді.
17-лекция
Философияның негізгі мәселелері
Болмыс философиясы
Болмыс философиясы. Болмыс-емес феномені. Адам болмысының әрдайым
болмыс-емеске қарайлылығы. Адам өмір сүруінің ... ... алу адам ... ... Өлім феномені. Мәдениет пен
философиялығы өлімге ... ... ... ... ... өлім алдыңдағы ... ... ... ... ... ... ... Өлімнің бейнелері мен
архетиптерінің кешені. ... ... ... өлім жөнінде.
Трансперсоналдық психология өлім феномені жөнінде. Өлімнің ... ... пен ... өлім ... ... ... ... қорықпайды? Буддистік тантризм және өлімді
қабылдаудың ... ... ... ... ... деген қатынас. ... ... ... және ... ... Йога мен даосизмнің
тәжірибесі. Суфизм ... ... ... ... феномені.
Экзистенциализм қорқыныш туралы. Қорқыныш пен қалшыл. Қорқыныш
құмарлық ... ... шегу ... Өмір ... шегу ... ... түсінігі. Қасірет шегу мен адам өмір сүруінің
азаптылығы. Бақытсыздық өмір ережесі ретінде (А. ... ... ... ... ...... философиялық материализмнің негізгі іргетасы. Ол
әлем мен адамды ... ... ... отырып зерттеудің ұзақ
тәжірибесінен туындаған.
Материя жөніндегі алғашқы пікірлер дүниенің ... ... ... көне ... философтарының балаң ізденістерінде
кездесіп отырды. Мәселен, Фалес дүниенің негізін – су, ...... – атом деп ... Ал ... ... түп ...... – судан, жерден, ауадан және оттан тұрады деген.
Аристотельдің пайымдауынша, материя – бұл мүмкіндіктегі болмыс.
Нақты ... осы ... ... әсер етуі ... ... ... басқа жағдайға көшуін Аристотель – қозғалыс, процесс
(«кинесис») деп атаған.
Платон материяны ... ... ... ... Ол ... ... құрылыс материалдары іспеттес. Орта ғасырлар
философиясы бойынша материалды әлем ... ... бір ... ...... ... ... Онда жан да, еркіндік те
жоқ. Жеке ... ... ... ... ... байланысты.
Заттардың құдайдың ақыл – ... ... ... ... ... ... ... ғана сипатта болады.
Қайта өркендеу дәуірінде материя физикалық денелердің ... ... онда ... әртүрі жекелендірілді.
XIX ғасырдың аяғында XX ғасырдың басында жаратылыстануда ірі
жетістіктерге қол жеткізілді.
XIX ғасырдың ... адам мен ... тірі ... ... ... эволюциялық теориясы пайда болды, 1986 ж.
Д.И.Менделеев ... ... ... ... ... ... ... электрон (У.Томсон), табиғи радиоактивтілік
(А.Беккерель) ашылды. 1916 жылы ... ... ... ... ... ... жалпы салыстырмалық теорияны ұсынды.
Ғылымның осындай ірі жетістіктері әлемнің механикалық ... ... ... ... ... аясы одан да кеңи ... ... осы бағытты қорытындылай отырып, В.И.Ленин 1908
жылы материя ұғымының ... ... ... ...... оның түйсіктері арқылы мәлім болатын, ... бола ... сол ... ... көшірмесі
алынатын, суреті ... ... ... ... ... үшін ... ... категория».
Яғни, материя дегеніміз – біздің сана – сезімізден тыс өмір
суретін реалдылық. Ол адамнан, ... тыс өмір ... ... ... жоқ, ол ... және бола ... Әлем шексіз, шетсіз, ол
көпжақты, көп қырлы, оның әр ... ... ... бар.
Әлемнің шексіздігі – ондағы процестер мен ... ... ... ... ... ... соңы жоқ, ол ұдайы
даму, ұдайы өзгеру, ұдайы қалыптасу үстінде.
Адам, оның өмірі – басы мен аяғы жоқ, ... де ... ... бір ғана сәт немесе өте кішкене әлем.
Материяға – біртұтастық, яғни ... және ... тән. ... ... ... мен ... - ... тікелей
немесе бір – бірі арқылы байланысқан – табиғат пен қоғам, тұлға ... ... өмір сүру ... – қозғалыс. Қозғалыс дегеніміз кез
келген өзгеріс. Қозғалыс объективті, абсолютті, салыстырмалы, мәңгі.
Қозғалыс көп ... ... ... ... ... бес ... жүйелеген. Олар: механикалық, физикалық, химиялық,
биологиялық, әлеуметтік деп аталған. ... ең ... ... ... ол ... мен ... кеңістікте орын
алмастыруын білдіреді. Ал, әлеуметтік қозғалыс қоғам өміріндегі шым ... ... мен ... ... қозғалыс туралы ілімі XIX ғасырда ... ол XX ... ... ... жаңа ... ... Қазіргі ғылым қозғалыстың жаңа түрлерін анықтап, ... ... ... геологиялық, географиялық, космологиялық
түрі зерттелуде. Ғылымның соңғы табыстарына сүйене отырып, қозғалыстың
жаңа жүйесін ұсынуға болады, мысалы:
- ядро әлемі, ... ... ... ... ... ол зарядталған бөлшектердің атом
ішіндегі, молекулалық процестерін ... ... ... ... ... бұл ... ... гравитациялық түрі; өмір әлемі –
биогенетикалық, популяциялық өзгерістерді ... Адам ...... пен руханилықтың тығыз байланысы, адам іс -
әрекетінің және оның қатынастарының жүйесі.
Материя ... пен ... өмір ... ...... ... ... өмір сүруінің ұзындығын, олардың әр түрлі жағдайының
ауысуын ... Ол ... ... ... ... айтсақ
«Мәңгіліктің қозғалу бейнесі». Әртүрлі материалдық нысанның өз уақыты
бар. Сондықтан да ... ... ... ... ... үш
өлшемі бар: қазіргі, кешегі және болашақ. Уақыт ұдайы алға ұмтылады,
ешнәрсе, ешкім оның объективті ... ... ... Оны ... ... ... ағысы жылдам және күрделі. Ол адамның іс -
әрекетімен ... ... ... – тіршіліктің мықты да ... ... ... оны ... да. Уақытша деген ұғым
өткіншілікті, жоғалып кетуді білдіреді. ... ... ... ... ... ... ... Адам өмірі биологиялық
тұрғыдан өткінші. Сондықтан да ойлы адам ... ... ... ... ... ... Ол оның бұл дүниедегі өткінші
жағдайын жақсы түсініп, өз өмірінің мән мағынасы, ... ... ... әлеуметтік уақыт адамдардың өз іс - ... ... ... ... ... ... мен ... бір тарихи дәуірдегі тынысын білдіреді. Әлеуметтік ... ... бұл – ... іс - әрекетінің бүкіл дүниежүзілік тарихы.
Философия мен мәдениет тарихында, ауыз әдебиетінде уақыт ... ... ... ... есебін жүргізбей өмір сүре алмайды. Мұндай есеп
жүргізудің әдістері тым ерте ойлап табылды.
Алғашында бұл ... ... ... ... етпеген білім мен
технологиялық әдістердің ... ... ... ... еді.
Алғашқы адам күннің шығуымен батуын жіті бағдарлап күнелтуге тиіс
болды.
Мысалы, табиғат ... өте ... ... көшпенді халық
уақыт өлшемдерін де дәл тауып, дөп басып, анықтаған. Мерзім, мезет,
сәске, таң, кеш, ... ... түн ... осыған меңзейді.
Көшпенді халықтың ... ... де ... ... ... бие ... сүт ... ет салым т.б.
Кеңістік – заттар мен құбылыстардың бір – ... ... ... ... ... ... философиялық ұғым. Дүниедегі
заттардың барлығы да кеңістікте орналасқан.
Кеңістік негізі – нүкте, ұзындық, қашықтық. Кеңістік ... ол – ... ... ... ... үш ... ... ұзындығы, ені және биіктігі. Сонымен қатар, бұл өлшем тек заттық
формаға ғана тән ... әр ... ... де тән. ... пен ... – бірімен тығыз байланысты болғандықтан, уақыт оның төртінші
өлшемі болып есептелеінеді.
Кеңістік пен ... ... ұғым ... ... ... негізгі түпқазығы болып табылады. Дәстүрлі ... ... ... ... ... мысалдары кездеседі.
Уақытты тоқтату талпынысы дәстүрлі салтты ... ... іске ... уақыт пен кеңістікте байланысын ... бір ... ...... екі ұстаным қалыптасқан.
Біріншісі субстанциалды (Демокрит, Эпикур) – ... пен ... жеке ... деп ... – реляциялық (Аристотель, Лейбниц, Гегель) уақыт ... ... ... ... ... ... ... теориясы айқын дәлелдеп отыр.
Уақыт бірін бірі ауыстырып ... ... ... ... процесс – бір бағытта өткен болашаққа қарай дамиды.
Қозғалыс уақыттың мәні, бірақ уақытты кеңістіктен бөліп алып қарауға
болмайды.
18-лекция
Философиялық ... ... ... ... ... ... ... жене макрокосм. Антропоцентризм феномені.
Тәнилік пен руханилықтың гармониясы. Тән мен рухтың антиномиясы. ... рух ... ... формалары. Адам өмірінің бірегейлігі. Өмір
құндылық және аса қымбат тарту есебінде. Өмір алдыңдағы игі ... ... ... бату ... адам ... ... ретінде. Өмірдің адамгершіліктік мағынасы: дін ... ... ... ... ...... және ... «ілім» сөзінен құралған,
антропология дегеніміз – адам туралы ғылым.
Антропология адамның ... ... оның ... мен
дағдысын, тілін, өнерін, діні мен ... ... үш ... бағыты бар. Біріншісі, адамның
табиғаттағы орнын қарастырып, басқа тіршілік иелерінен айырмашылығын
анықтайды. Осы ... ... ... қасиеттері мен дамуының,
өркениетінің өзара байланысына назар аударады.
Екіншісі, ... ... ... ... ... байланысты.
Ол этнология деп аталады. Алғашқы адамдардың қаңқасы мен бассүйектерін
қазіргі адамдармен салыстыра отырып, әртүрлі халықтар мен нәсілдердің
дәстүрлері мен дінін ... ... әр ... ... ... ерекшеліктерін анықтайды.
Үшінші бағыт антропометрия деп аталады. Бұл ғылым ... ... ... салмағын, әртүрлі нәсілдің өкілдерінің сүйектерінің
көлемін зерттейді.
Адам - философияның өзекті, байырғы және өте маңызды ... адам ... ... ... бөлігі антропология деп
аталады. Оның негізгі сұрағы – «Адам дегеніміз не» ... ... ... ... ... ... ... көптеген ғылымдардың
көмегімен жинақтауға болады. Сондықтан да соңғы жылдары адамтану
ғылыми танымның ... ... және оқу пәні ... ... ... ... ... бүтін, біртұтас жүйе деп
анықтап, барлық мәндік қасиеттері мен ... ... ...
практикалық іс - әрекетінің жүйесі ретінде, көпжақты, әмбебап жан етіп
көрсетеді.
Адамның табиғаты мен мәні ... ... ... ... ... бар. Адам ... философиялық зерттеудің негізгі
өзегі етіп қарастыратын экзистенциализм, персонализм және ... ... ... психоанализ, герменевтика,
структурализм, аналитикалық ... ... адам ... орын алып ... ... өзі тек жай ғана ... ... емес. Қазіргі уақытта Адам төңірегіндегі мәселелердің алдыңғы
қатарға шығып, әлемнің барлық түпкірінде өзекті мәселеге ... ... ... ... ... өмір ... кездесіп отырған
жағдайдан туындап отыр. Ядролық қару – жарақтың ...... ... ... ... ... ... өте бір қиын сын сағатына
әкеліп, апырау, осы адамзаттың ертеңгі күні не ... ... ... жиі – жиі туғыза түсуде.
Генетикалық ... даму ... ... ... ... мүмкіндіктері адамның биологиялық табиғаты туралы
үйреншікті көзқарастарды өзгерте ... ... ... ... біз білмейтін қаншама терең сырлары бар екендігінде де
күмән жоқ. Адамның өзін - өзі ... яғни ... ... бой ... ... басқа ғылымдардан айырмашылығы, ол
адамды жалпы дүниетанымдық тұрғыдан зерттейді.
Жалпы, біртұтас, іргелі антропологиялық мәселелерді ... ... ... ... ... түсіндіреді.
2. Адамның қалыптасуы туралы әртүрлі концепциялар.
Философия адамды таңғажайып тірі Жан деп қарастырады. ... мен ... оның өмір ... ... мен ... аса ... мәселелер болып табылады.
Адам феноменінің мәні мен ... ... ... ... орын ... ... адамды жер бетіндегі ... ... ... ... салдары деп түсіндіреді. ... ... алғы ... - еңбек ету мен сөйлеп үйрену.
Еңбек ету дағдысы, яғни табиғатты арнайы құралдармен өңдеу мүмкіндігі,
адамның жер бетіндегі тірі ... бірі ... ... дамуына
жағдай жасады.
Адам игілікті дүние құбылыстарын ... ... ... ең
басты тұлға ретінде көрінеді. Рухани өмір ағымына ол табиғаттың ең
биік сатысынан қарайды.
Адам қандай қиыншылықтарды ... ... де, ... өз ...... ... ... тіршілік көркіне үстеме мән дарытып,
сонымен бірге еңбек құдіретімен өзі де ... ... ... бір ... өмір ... ... ... еңбек адам баласының
табиғатқа қатынасын ... ... ... ... ... ... теориясы Адам бұдан 30-40 мың жылдар бұрын
қалыптасты деп есептейді. Жалпы Адам ... 3 млн. ... ... ... ... Африкада пайда болып, кейіннен жер шарының барлық
түкпіріне тарады.
Н.Н.Моисеев ... ... ... жасады. Оның
идеяларының бастауын В.И.Вернадский мен Н.Ф:Федоров еңбектерінен
табуға болады. Моисеев адамды жер мен ... ... ... ... нәтижесі деп қарастырады. Адамның қалыптасуымен
материя өзін - өзі түсініп, даму ... ... ... ... алды. Тіршілік пен адамның қалыптасуы - әлем тарихындағы ең
үлкен төңкеріс.
Ақыл – ой пайда болғаннан бастап, ... ... ... ... ... ... ойлау қабілетінің негізгі ошағы – ми дамып, жетіле
түсті. Әр түрлі іс - әрекеттердің іске асу ... емін ... ... ... ... алатын ерік пайда болды. Ақпарат пен тәжірибені
сақтап, оны ... ... ... ... ... ... ... табиғат шындығына бойлай отырып, оның «адамға ... ... ... ... білу ... көтерілді.
Сөйтіп, әлеуметтік организмнің ең нәзік бөлшегі, жаңа Адам әлемі –
мәдениет әлемнің ... ... ... әлемі қалыптасты. Адамның
даму эволюциясында екі қарама – қарсы бағыт ... ... ... ... ... ... өсе түсуіне негізделген оның өзіндік
еркіндігі, ...... мен ... дамуы. Екіншісі – адамның
өз қолымен дамып ... ... ... күрделене түсуіне
байланысты оған оның бағыныштылығының арта түсуі.
Әлем халықтарының фольклорында Адам мен әлемнің қалыптасуы туралы
әртүрлі тұжырым бар. ... ... ... Адам ... ... көмегімен бүкіл дүниеге тараған. Кейбір ... Адам ... ... ақ, ... ... ... пайда
болған. Осы көзқарастардың бәріне ортақ идея – ол әлемді жарататын
сыртқы күштің ... де ... ... мәре» теориясын ұсынды. Ол Адам мен
әлемнің пайда болуын түсіндіру үшін ғылым мен дінді, ақыл – ой ... ... ... ... ... ... әлемнің тарихы –
оның ұдайы күрделене түсуінің және саналылыққа ұмтыла ... ... ... процесте әлем дамуының белгісіз бір бағыты, косомстық
діңгек қалыптасты. ... ... ... пен ... ... болатын
Жер рухы пайда болады.
Осының нәтижесінде туындаған Адам ... даму ... ... ... яғни «Омега нүктесіне» жетуге ұмтылады. ... ... ... ... аяқталып, сүйіспеншілік негізінде
бір – біріне ұмтылатын жалпы бірігу мен әлемдік ... ... ... Бұл әлем ... бірін – бірі іздестіріп, өзара
гармонияда бірігуі. Омега нүктесі - Әлем мен Адамзаттың ... ең ... ... Онда барлық индивидтер мен халықтардың
өзара келісуі болады. Барлығы сүйіспеншілік арқылы ... ... ... ... ... ... әлемдегі орны туралы тейярдизм ілімін», «оптимистік мәре» деп
атауға болады. Омега ... – бұл ... ... ... ... ... ... суретші
Н.К.Рерих шығармашылығында көрініс тапқан. Адам – Жер мен ... ... ... түратын ерекше нүкте. Әлемдік құбылыс ретінде
адамның өзі де ... ... ... ... ... энергияның иесі
болып табылады.
Адамның жаралуы туралы аңыздар көп, оны жерде ... ... ... ... ... ... болады. Қытайдың ерте
замандағы «Әдет – ғұрып естеліктері» деген көне жазбасында осы жайлы
былай жазылған: «Дүние жаралған шақта Адам ... әлі ... Hola ... ... ... сары ... жасаған. Ол жалғыз
өзі ештеңе тындыра алмайтын болған соң тұрған арқанды балшыққа ... ... соң ... ... сол ... Жан бітеді де, адамға
айналады».
Біз атап өткен ілімдердің барлығы Адам мен табиғаттың бірлігін
мойындайды. Адам ... өз ... оның даму ... ... ... ... адамның табиғаты және
мәні.
1. Адамның табиғи, биологиялық, ... ... ... ... ... ... рухани мәні.
Адам – ғылымда ақылды Адам деп бағаланатын биологиялық тіршілік
иесінің бірі. Оның ... ... ... ... бар: ... биіктігі – 160-180 см., өмір сүруінің орташа
ұзақтығы 65-85 жас.
С.Э.Крапивенскийдің «Әлеуметтік философия» оқулығында А.Роза ... ... ... ... ... Адам организмінің
бірнеше маңызды ерекшеліктері көрсетілген:
А) тік тұру адамның негізгі анатомиялық ерекшелігі ретінде оған
қоршаған ортаны ... ... ... ... өз ... ... ... алып келді;
Б) күрделі де нәзік қимылдарды орындай алатын ... ... ... ... бағыт беретін және үш өлшемді де көре алатын
алдына бағытталған көзқарас;
Г) психикалық өмір мен ... ... ... жағдай жасайтын
үлкен ми мен күрделі жүйке жүйесі;
Д) ерін, көмекей ... ... ... сөйлеу қабілетінің
қалыптасуы;
Е) балалардың ата – аналардан ұзақ уақыт бойында бағыныштылықта
болуы, өсу мен жетілудің ұзақ уақытқа ... туа ... ... мен қажеттіліктердің икемделуі;
З) сексуалдық құмарлықтың тұрақтылығы, тағы да басқа ерекшеліктер.
Адамда туа біткен және жүре пайда болған ... ... зор мән ... ... бұл рефлекстерді ұғыну адамдық әрекеттің
филогенездік негізін ... және ... өзін ... танып, жете
меңгеру қабілеттерін жетілдіреді.
Организмнің туа біткен іс - әрекеті ... және ... ... екі үлкен топқа бөлінеді.
Сақталыс рефлекстер қатарына организмге тағам немесе оттегі
келуімен байланысты тыныстық іс - ... ... ... ... зәр), тұқым жалғастыру және сақтау (жыныстың, ұрпаққа қамқорлық)
әсерленістері жатады.
Қорғаныс ... ... ... ... ... алыстатады, зиянды заттарды
шығарады.
Туа біткен рефлекстер организмнің даралық қасиетін және ... ... ... ... есту және иіс сезу ... ... ... аталады.
Инстикт – ырықсыз сезім – адамның жағдай – күйіне қарай немесе осы
жағдайда сәйкес жүзеге асырылатын қозғалыс ... және ...... ... ... туа бітеді.
Мінез – құлықтың табиғи ... түр ... және ... ... ... ... сақталады.
Мінезді жете тексеретін, оның шығу тетіктерін ... ... деп ... ... ... нәтижесінде мінез –
құлықтың ішкі қажеттілік арқасында пайда болатындығы дәлелденеді,
инстинкт әсерленуді іске ... ... күш – ... түрткілер.
Әрбір қозғағыш түрткі өзіне лайықты стереотиптік ... ... ... жүйесі іштегі үстемді талапқа сәйкес мінездің тиісті
әрекеттерін жүзеге ... ... ... ... іс - ... даярлық
және атқарушы болып бөлінеді. Даярлық іс - әрекет ... ... ... ... ... және ... ... мидың әртүрлі құрылымдары
қатысады. Танымдық жүйе орталық жүйке жүйесінің арнайы ... ... жүйе ... торлық құрылымы, мимбия жүйесі арқылы қызмет
атқарады.
Ашығу, шөлдеу, ... ... ... ... ата- ... ... организмнің жетекші мұқтаждықтары биологиялық мотивация
деп аталады. Бұлардың барлығы да туа пайда болады және ... ... ... алу, мамандықты игеру, көркемөнер, әдебиетке әуестік т.б.
биологиялық мотивациядан ерекше, қоғамдық тәрбие арқылы қалыптасады.
Ми іс - ... ең ... ... бірі – ... ... ... және еске ... яғни зерделік қабілеті.
Зерде дегеніміз – жүйкенің ақпаратты код ретінде сақтап, нақтылы бір
жағдайда оның қасиеттері мен ... ... ... ... ақпаратты сақтау ұзақтығына қарай, қысқа мерзімді және ұзақ
мерзімді болып бөлінеді.
Адам зердесінің барлық түрі қисынды – ... және ... ... екіге бөлінеді. Бұлардың біріншісі ұғымдарға, екіншісі
елестетуге ... Адам үшін ... ... ... типі ... түрі ... есептеледі.
Анализ және синтез үлкен ми сыңары қыртысының өте маңызды қызметі.
Организм өзінің ... іс - ... ... және ішкі ... ... ...... жасап отырады.
Анализ - әркелкі сигналдарды ... ... ... ... ... ... Синтез – біріктіру, талдау, қорыту, ми
қыртысының ... ... ... ... ... ... мен мінез құлқының ерекше кескінін олардың
табиғи темпераменті мен бойындағы мінезі ... ... ... ... ... (салмақты), холерик
(ұстамсыз), меланхолик (әлсіз) деп бөлінеді.
Темперамент ... ... ... ... алмайды, өйткені
оның мінез – құлығын санасы басқарып отырады.
Барлық кісілерді экстроверт, интроверт және ... ... ... ... ... әр алуан сыртқы
әсерлерге ашық, Интроверт, керісінше, тұйық мінезді. Ал невротиктерде
көптеген ... ... ... ... күйі ... ... ... ерекшелігі бар құбылыс. Оның кереметтігі - әлеуметтік
мәні мен биологиялық қасиеттерінің ерекше бірігуінде. Сонымен ... мен ... ... ... ... ... басқаратын
заттық – практикалық іс - әрекеті бар.
Адам – бір жағынан, биологиялық негіздері бар, екінші ... ... ... ... ... ... жоғары тіршілік
иесі.
Ол қоғамдық өмірдің жоғары деңгейіне, мәдени жетістіктерді
меңгеруге, табысты білім ... ... ... ... ... ... моральдың, нормалардың ықпалы мол болғандықтан,
ондағы биологиялық негіздерді әлеуметтік бастау толық бақылауға алған.
Сондықтан да адамда мәндік, мағыналық қасиет жоғары дамыған.
Философия ... ... ... ... ... ... ... Әр философ өзінің мүмкіндігінше тәжірибесіне,
қызығушылық нысанына байланысты адамды ... ... ... ... ... кітабында мынадай
анықтамаларды жүйелеп ұсынған.
- Адам ғарыштың бөлігі, кішкене ... ... ... Қытай, Грек
философиясы)
- Адам – бұл мәңгі, абсолютті рух (атман). (Көне Үнді философиясы –
йога, веданта)
- Адам – ... ... ... ... Грек софистері – Протагор)
- Адам – саяси жануар ... Адам – ... ... (орта ғасырлардағы христиандық теология)
- Адам – ойшыл жан (Р.Декарт)
- Адам адамға қасқыр (Т.Гоббс)
- Адам – жанды машина ... Адам – екі ... ... жан. ... ... әлеміне және
адамгершілік еркіндік әлеміне (Им.Кант)
- Адам адамға – Құдай (Л.Фейербах)
- Адам – ... ... ... Адам – ... жасай алатын жан (С.Кьеркегор)
- Адам – уәде беруге қабілетті жан (Ф.Ницше)
Осы көрсетілген анықтамаларды жүйелеп, жинақтап ой ... адам ... үш ... қыры ашылады.
- табиғи – биологиялық (материалды) қасиеттері;
- психологиялық, әлеуметтік қасиеттері;
- рухани мәні мен қасиеттері.
Жер ... ... ... екі ... іске ... астральді –
психикалық және белокты - нуклейнді. Миллиондаған жыл бұрын ... осы екі жол бір ... иесі ... ... адам ... ... ... ақылдың көмегімен сондағы
психикалық бастау дами берді, сөйтіп онда ақылдың бастаулары пайда
болды.
Алдыңғы адамдағы ақылдың ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде іске асып, адамның
санасының дамуына негіз болған.
С.Р.Аблеевтің пікірінше, адамның санасы үш ... ... одан әрі ... ... ... рухани фактор (ғарыштың энергетикалық ықпалы)
- биологиялық (тұқым қуалаушылық, өзгергіштік, табиғи сұрыптау)
- әлеуметтік (қоғамдық қатынастар, еңбек, оқыту, тәжірибе ...... ... материя – мидың жемісі. Ол эволюция
процесінде қалыптасқан адамның ... ... ... қабілеті.
Көне заман философиясында сана деп – адамның өмірінде аса маңызды
роль атқаратын ішкі әлем – жан ... Тән ... ал ... ... ... ... ... атомдардың жиынтығы деп
ойлады.
Орта ғасырларда сана мен ақыл ... ... ... ал Қайта өркендеу ... ... ... ... ... ... материализмі сананы – адам миының ерекше
функциясы деп анықтап, оның көмегімен адам сыртқы ... ... ... ... сана мен ... ... ... И.П.Павлов үлкен үлес қосты. Олар адамның психикалық іс
- әрекетінің физиологиялық негіздерін зерттеді. Кейіннен осы ... ... ... ... ... ... ... адамның іс - әрекетінде қоғамдық қатынастарды айқын бейнелейтін
әлеуметтік феномен деп анықтады.
Сана дегеніміз – тек адамға ғана тән ... ... ... формасы.
Сана – объективті әлемнің субъективті образы. Сана, ең алдымен,
адамның табиғатқа, ... ... ... ... ... өз - ... ... Сана – болмысты түсіну, ұғыну, бейнелеу. Ол болмыстан
келіп шығады.
Сана – ол ... ... ... яғни ... өзін басқа әлемнен
бөлуі, өз өмірінің мағынасын түсіну, ... іс - ... ... ... ... ... сыртқы дүние туралы ғылыми емес
мәліметтерді жинақтайтын білімдер болып табылады.
Ғылым мен философия сананы туынды, екінші қатардағы ... ... ... мәні ... Біріншден, сана - табиғаттың ... мен ... ... ... ... ... ... (сезімдер мен ойлар, образдар мен идеялар) дүниені
тек бейнелеп қана қоймайды, онымен шектелмейді. ... ... ... ... дүниенің көшірмесі ғана емес, ол ... ... даму ... соның негізінің бірі. Адам өз еңбегі
арқылы дүниені өзгертеді, оны жандандырып оған мән ... ... ... іс - әрекеті арқылы дүниенің негізгі мән ашылады.
Сана тек қоғамда ғана ... ... ... шын ... болуы, оның қоғамдық қатынастарды толық ... ... Сана – ... ... ... ... ... сананы,
психиканың дамуының арасында өте тығыз байланыс бар. Адам ... мен ... ... ... ... ... көлемі
400 куб см., ал қазіргі адамның миының көлемі 1400 куб см. ... ... адам ... ... өсуі оның санасының қалыптасуында өте
үлкен роль атқарды. Мидың дұрыс қызмет етуі маңызды ... ... ... болмауы адамға кері әсерін тигізеді.
Ми – сыртқы әлемді бейнелейтін және ... ... ... ... ... өте ... ... Сондықтан да оның
қызметінің кейбір бөліктерінің, әсіресе бас ми ... ... ... ... ... ... функцияларында
күрделі ауытқушылықтар болып тұрады.
Ми қызметі – адам санасының физиологиялық негізі.
Бірақ ми ... оның ... адам ... Ми ... құралы
ғана. Ойлау үшін қоғамдық тәжірибені, білімді, икемділікті меңгеру
қажет. «Ойлаудың шын ... жан – ... ... ...... ... және адам ... қатысты жалпыға
бірдей заңдар туралы білімде ашылады ... ... ...... ... емес. Ол адамдардың өмір сүру қызметінің әртүрлі
салалары үшін аса ... бар ...... ... ... ... тарихи тәжірибесінің жемісі».
Осы әлеуметтік тәжірибені қалай меңгеруге болды. Үйрену әруақытта
белгілі бір ... ... ... Сәби ... бірден дұрыс ұстай
алмайды. Қасықты пайдалана бастаған ... ... ... ... ... – бірте дұрысталып, нақты әрекетке айналады. Жүзіп
үйрену үшін суға түсіп, жүзуге ... ... ... үйрену дегеніміз – қоғамда жасалған және
адамдар қолданып жүрген ... ... ... ... құралдары арқылы
еңбек ету операциясын меңгеру де осылай іске асып ... ... ... бала ... ... орны ерекше.
Бала үшін оның дамуының алғашқы кезеңдерінде ойыншықтар нақты құралдар
мен заттарды ... ал ... ... ... іс - ... ... мен ... байланыстардың, қатынастардың көбісі
жаңғыртылады, яғни қайталанады. Өйткені балалар ұшқыш, ... ... ... Ойын ... тек ... ... сыйлауымен
ғана емес, ойнау кезінде ересектердің тәжірибесін ... ... ...... неміс философы Гегельдің ойлары
қызықты. Ол бала ... шаша ... ... ... ... ол ... заттарды ойша талдау икемділігіне ұласады.
Заттарды жинастыруды үйрену – балаға ойды ... ... ... ... ... – бұл ... ... мен қоғамда
жинақталған тәжірибені меңгерудің белгілі еңбек дағдыларын ... ... ... дағдылардың жетілу жолында адамдар ойлау
операциясын өндіру бейімділігін дамытады. Ойлау қабілеті дегеніміз –
адамның сыртқы дүниеге ... ... ... ... ... ... игеруінің маңызды құралы – сөйлеу.
Алғашқы адамдар ымдау, ишара арқылы бір – ... ... ... отырды.
Бірте – бірте адамдар сөздерді ... ... ... ... ... ... ... сигналды жүйе» (И.П.Павлов) –
тіл қалыптасты. Тіл – адам ойлауын білдіру тәсілі, ... ... ... ... Тіл ... адам ... сезімдік қабылдау
процесінен шығып, объективті дүниені түсінуге, оның ... ... Тіл ... ұғынысу, араласудың маңызды құралы болды, сонымен
қатар, басқаның да ойын ... өз ... ... ... ... ... ғылыми – техникалық есептегіш машиналар пайда болды,
олар біраз күрделі операцияларды іске асыра ... ... ... ма?» ... ... туындап, машинаның ойлау мүмкіндігі, оның адамды
ауыстыруының өрісі туралы мәселелер қойыла бастады.
Электронды есептегіш машиналар көптеген ... ... ... ... ... ... машина адамды ешуақытта толық алмастыра
алмайды. Біріншіден, машина әруақытта адам оған ... ... ғана ... ... ... – нақты белгілі – үлгі, онда
шығармашылық жоқ, ол өздегінен жаңа ... де ... ... ... онда әлемге деген сезімдік эмоциялық қатынас ... ... - өте ... де ... ... Оған қуану, қорқу, күлу,
аффект т.б. кіреді. Сезім адамның болмысына, қарым – қатынас ... ... ... ... ... ... ... сезім, эстетикалық сезімдер т.б.
Сезім байлығы – адамның рухани өмірінің ... әрі жан – ... ... ... ... жұтаңдығы мен кедейлігі ұсақ, сүреңсіз,
отбасы – ошақ қасындағы адамдарға тән. ... ... ... ... ... ... атап өткен жөн. Өзіндік сана адамның
өзін - өзі түсінуін, дамытуын, сонымен қатар, айнала қоршаған дүниеге
деген ... ... ... ... өзінің дүниедегі,
қоғамдағы орнын бағалауды негіздейді.
Өзіндік сана арқылы адам ... ... ... ... ... іс - ... ... алады. Өзіндік сана дегеніміз –
адамның өзін - өзі танып білу деңгейі. Сана, өзіндік сана ... ... ... сана ... да ... қажет. Өйткені, қоғамда
олар бір – бірімен біте қайнасқан. Өзіндік сананың қалыпатасып, дамып
жетілуінде қоғамдық ... да ... өте ... ... аса күрделі объектісі адамды зерттеу ... ... ... ... кеңінен пайдаланады.
Ең алдымен, әрине, адам ұғымы. Оның көмегімен тірі ... ... түрі ... ... «Homo - Sapiens» анықталады. Адам ... ... ... пен ... тарих пен мәдениеттің
субъектісі. Ақыл – ой оның ең ... ... сол ... ғана ол
басқа тіршілік иелерінен жеке бөлініп шыққан. Еңбек ете білу де оның
аса ... ... ... тіршілік етуінде құрал – сайман
қаншалықты ... ... ... әр ... ... ымдау да ойды
дамытуға соншалықты үлес қосады.
Бұдан бұрынғы дәстүрге сүйенсек, ... ... ... көрсететін «личность», «индивид», «индивидуальность»
ұғымдарын қазақ ... ... ... ... ... жүр еді. Осы ... ... ғылымдарының кандидаты Сапар
Оспановтың «Қазақ тілі мен әдебиеті» журналының 1997 жылғы 9 – 10, 11-
12 сандарында жарық ... ... ... ... және оны өзінің
ғылыми тұғырына көтеру» тақырыбындағы мақаласындағы ұсыныс ... ... ... ... ... логикалық зерттеулер жүргізіп, орыс
тіліндегі қажетті ... ... ... ... ... «бодан» ұғымдарын ұсынады. С.Оспанов «личность» ұғымының
қазақша баламасын «азамат» деп қарастырады. ... ... ... ... ең алдымен, қазақ халқының ұлттық дүниетанымында
азамат туралы ескіден қалған, құлаққа сіңген, ойға ... ... ... ... ... бас ... азаматы», «Қылшылдаған
азамат», «Әй, азаматсың!», «Азаматпын десең атқа қон!», ... ... ... шықтың», «Сені азамат екен десем ...», «Өсіп
азамат болыпсың» деген сияқты тұрақты сөз тіркестерін еске ... ... атап ... сөз ... ... ... ... ұғымының үлкен жүгі мен мақсаты анықталған.
Азамат сөзінің мәнін Ш.Уәлиханов та ашып ... ... ... ... ... ... туыстарнан тәуелсіз, үйлі баранды адам»
дегенді білдіреді.
Байырғы қазақ дүниетанымында осы мағынада ... ... ... ... ғана жап – жас бала еді, өмір ... сол ғой ... азамат болыпты» деген тіркесте ауыз екі әңгіме «азамат» сөзін
жиі естуге болады.
«Азамат» деп ... ... бар, өз ... өзі ұйымдастыра
отырып, өз іс - әрекетіне толық жауап бере алатын, сонымен қатар,
отбасы мен қоғам алдындағы ... мен ... ... ... ... ... мол, саналы, құрметті адамды
айтамыз.
С.Оспанов ... ... ... жылдары тереңдетіп
дәлелдеген «личность» туралы ең басты тұжырымдарына тоқталады.
«Личность» болудың басты ... бірі – ол ... ... ... мүдделерінің, имандылықтың шарттары
негізінде өлшенуі, солармен салыстырылуы. Бұл «личность» - тың ... және жеке ... ... ... ... ашады. Бірақ
бұнда нақтылап бір айта кететін нәрсе: бұл адамның айтылған қасиеттері
тек қана ... ... ғана ... ... Көп ... тек
«әдеттегідей қатардағыдай» адамдар ғана, ал кейде тіпті нашар,
имансыздық, ... ... ... ... ... бар. Оған
өмірдің өзі дәлел. Бірақ бұдан олар ... ... ... ... ... ... кез ... адамда, егер оның ақыл –
есі ауысып кетпеген болса, әрқашан имандылықтың, әдептіліктің белгілі
бір ... ... ... ... бір ... келбетсіз» адам
болмайды. Тек ол біреуде жоғары, біреуде төмен, бір адамның өзінде ... бір ... ... ... бір кезеңде нашар, ал үшінші бір
жағдайда, «имансыздың» шегінде де ... ... ... «кісі» деген сөз бар. Ол әлі ... ... ... лайық орнын таба қойған жоқ. Оған ... ... ... ... ... ... ол» деген Абай сөздеріне
талдау жасай отырып, байқайсыз ба, Абай «біреудің кісісі» деп ... ... ... оның ... байланысты айтылған ұғым. «Кісі» деген
әлі индивидуализацияға түсе ... ... ... ... ... - деп ... ... «кісілік» ұғымын туындайды. Философиялық әдебиетте
«кісілік» ұғымына бірінші анықтама берген де Ғ.Есім. Ол ... ... ... ... яғни ... ... ... «кісілікті
ойламай» - деген тіркесіне назар аударайық.
«Адамның айласын» табамын деп жүріп, кісілікті ұмытып кетуге әбден
болады. «Адамның айласы ......... ... ... ... күні адаммен» деген принципті жақсы
ұғынып алған адамдар қалайда «адамның айласын» тауып, оның көңіліне,
назарына ілінуге ... ... ... тіршіліктің күйбені әр адамды
осындай бейшара күй кешуге ... ... ... те ... ... кете ... ... өткен сорақылық бар ма? Күнделікте
өмірде, бұл әркімнің басында болатын қайшылық. «Кісілік» деген адамның
намысы, өзіне - өзі жасайтын ... өзін - өзі ... ... деңгейі, кісіліксіз адам – тағдыр тәлкегіне түскен – мүсәпір.
Кісіліктен бір арылып қалған ... ... ... өз - өзіне келіп,
толысуы екі талай іс. Абайдың айтып отырғаны осы мәселе. Керек адамның
көңілін табамын деп ... ... ... ... болмайды,
өйткені, «кісілік» адамның өзегі, оны жетілген адам дәрежесіне ... ... жеке ... білдіреді деп жүрміз. Бұл жерде ... ... ... ... ... «жеке адамды» орысшаға
аударсақ «отдельный человек» деген мағына береді ... ...... ... сай келеді. Пенде қатардағы тірі
жан, көптің бірі болып «жарық дүниеде өмір сүруші». Пенде, пендешілік
біздің сана – ... ... ... ұсақтылықтың синонимі болып
қалыптасып кеткендіктен, оған бірден үйреніп кету оңай емес. Бірақ
бұдан былай «пенде» ұғымы ... ... ... ... ... ... сөзді І.Кеңесбаев қазақ ... ... ... ... сүйеніші, таянышы болғанды белгілейтін ұғым ... ... болу кез ... адамның қолынан келе бермейді. Оның
ерекше ... бар, ол ... ... дараланып тұрады.
С.Оспановтың сөзімен ... ... әр ... ... ... – қасиеттерін білдіретін болса, пенде болу көптің бірі болу ғана
болса, тұлға болу дегеніміз елден ... ... ... алға ... қажет етеді».
Тұлға орыс тіліндегі «индивидуальность» ұғымына сәйкес келеді деп
анықтауға толық негіз бар.
«Азамат» ұғымын ... ... ... ... тәрбие,
өзіндік тәрбие, рухани – практикалық іс - ... ... ... ... ... болу ... әр ... өзін дәріптеуден емес, қайта
басқалар әлеміне көңіл қою мен ... ... және ... ... жеке индивидуалдық болмысына қарамай, шындық
қисынына сәйкес ... ету ... ... ... адам өзін - ... ... ие бола ... өзін ерікті, шығармашылық
сипатта қайта құра алады, қалыптастырады, жетілдіреді.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... тән. ... адам – бұл демократиялық және
жалпы адамзаттық құндылықтар мен идеалдарды бойына сіңірген адам. Ол
өз тағдырын ... ... ... ... бөлек қарамайды. Дарын
және данышпандық ұғымы – адамның ... ... мен ... ... Данышпандық – бұл адамның шығармашылық
творчестволық ... ең ... ... ... еңбегі – тың, ... ... ... үшін аса маңыздылығымен ерекшеленеді.
Данышпан – бұл бүкіл адамзаттық мәселені шешуге қабілеттілік және
бүкіл бір дәуірге, тарих заңдылығына ерекше із ... ... ... халықтар мен елдердің байланысы ... ... Ол – ... біртұтас мәдениеті мен жалпы
тарихтың жемісі. Біртұтас адамзаттың ... ұлы ... ... ... ... осы ... ...
техникалық революция қарқынымен одан әрі жалғаса түсуде.
Адам – бұл, ең алдымен, тірі жүйе. Ол ... пен ... ... ... ... Бұл жүйеде адамның биологиялық түр
ретінде өмір сүруін қамтамасыз ететін организмдің – құрылымдық ... оған ... ... ... кіреді. Психикалық деңгей - бұл
адамның орталық жүйке жүйесінің іс - әрекеті. Оның сана – ... ... ... ... ... түрінде көрініс табады.
Адам табиғатынан белсенді, іс - әрекетке бейім. Ол ... ... ... өзі ... ... іс - әрекетке ... ... ... ... ... адамның жаңа әлемді тудырушы ретіндегі
тіршілігінің негізгі тәсілі болып ... ... ... ол ... ... бар ... осы ... иесі екенін
басқаларға білдіруді мақсат етеді. Адамның ... өте мол. ... ... ... ... ... пен көркем өнердің, саясат пен
ғылымның алуан түрлерімен айналысады. ... адам ... ... ... іске асыруға басқаларға ұқсамайтын өзіндік
қолтаңбасымен ерекшеленуге тырысып бағады. Адам ... де бір – ... ... мінез – құлық еркекшелігімен дараланса, өнерде де
өз ... ... ... өзі де, ... ... ... да ... отырады, үздіксіз
өзгеріп, дамып, құбылып тұратын жаратылыс әлемін жүйелейді, тәртіпке
келтіреді, тұрақты, ... ... ... ... отырып, сыр – сипатына үңіледі, таниды. Осы толғау, таңдау
ерекшелігімен – ақ адам ... ... ... ... «өзіндік
қатынасы» (Л.Толстой) көрінеді.
Іс - әрекет адамдардың негізгі тәрбиешісі, жол бастаушысы. Іс ... ... ғана адам өзін - өзі ... тіршілік иесі бола алады.
Ол мәңгі бітпейтін, аяқталмайтын ... ... әр ... үстінде, ұдайы тынымсыз іс - ... ... суық ... әрі ... заңдылықтары адамның рухани энергиясымен жылына
бастады, ... ... ... өз мүмкіндігін қоғамдық ортада басқалармен қарым – қатынас
жасау арқылы іске ... ...... алғашқыда «мен» және «сен»
деп бөлінуден басталады да, әр адам ... ... ... қарым
– қатынаста танытуға тырысады.
Әр адамның өмірдегі қабілеті мен іскерлігі адам арасындағы қарым –
қатынаста ашылып, белгілі бола ... ... ... қатар әлеуметтік ақпаратты да
иеленеді. Адам болмысының толыққандығының ... ... ... және ... байланысуды тек сезіну – түсіну ғана емес,
бұл рухани қарым – ... ... ... ... жан ... ... ... өзінің тарих көшінде алғашқы іс - ... ... ... өзін ... ... мен нәрселерді бағалаудан бастаған. Ол
эволюцияның бір деңгейінде «құндылықтар әлемін түзей бастады және ... ... ... ... ... іс – ... екшей түсті».
Заман өзгеріп, заң түрленіп, көптеген бұрын – ... ... ... отырғанына қарамастан адам болмысының негізін
құрайтын тіректер болып рухани құндылықтар қала ... ... ... біз ... рухани дамуы туралы көп айтып,
жазып жүрміз.
Жалпы руханилық дегеніміз рухқа жақын болу ... ... ... ... болмыстың жоғары деңгейін немесе өмір мен ақыл –
ойдың жетілген, ... ... ...... күйін сипаттайды.
Адамның рухани дамуы – ақылды, ғарыштық жан ретіндегі мәнінің жан
– жақты жетілуі. Оның ең ... ... ... этикалық принциптерінің нығаюы және дамуы;
- эгоизмнің барлық түрі мен ... ... ... ... ... сезімдерді тежеп, оны рухтың бақылауына бағындыру;
- табиғи мүмкіндіктері мен ... ... ... ... ақыл – ойын ... адамның ғарыштық мүмкін күштерін ашу және оны дамыту;
- психикалық энергияны дамыту;
яғни, адамның рухани дамуында шек ... ... ... предметі. Қоғам феномені. Қоғам пайда болуы
(генезисі). Антропосоциогенез. Қоғам ... ... ... ... келісім идеясы. Азаматтық қоғам.
Биліктерді бөлісу идеясы. ... пен ... ... ... ... ... динамикасы. Қоғамның
экономикалық негіздемелері. Әлеуметтік модернизм. Еңбек қажеттілік
ретінде. Адам ... ... телу ... ... ... ... және ... еңбек. Әйел еңбегі. ... ... ... ... ... ... жатсыну феномені. Ашық
қоғам. Жабық қоғам. Бұқаралық ... ... ... қоғам. Ақпараттық қоғам феномені. Қазақстандық қоғам
дамуының жолдары перспективалары.
Қоғам - дегеніміз басқа да ... ... ... ... ... ... потенциалдық, ақпараттық және
басқадай ... ... ... ... – ақ ... ... қалыптың, әсіресе көрші елдердің әсерімен дамиды.
Қоғам көпжақты, әртүрлі қатынастар жүйесі. Олар бір – ... ... ... – бірі ... отырады. Дегенмен, қоғамдық
қатынастар өзінің маңызына, атқаратын рөлінен қарай бірдей ... ... бола ... ... әр адам ... ... ... жағдайы мен басқа да мүмкіндіктерін есепке ала отырып, ең
алдымен, қандай қажеттілікті ... ... ... ... қамтамасыз ететін тамақ, тұратын баспана, киетін киім
болмаса, басқа құндылықтар туралы ойлау қиын болатыны сөзсіз.
«Материалистік түсінік бойынша, ... ... ... ... тіршіліктің өзін өндіру және ұдайы өндіріп отыруы болады, -
дейдіФ.Энгельс – Ал оның өзі тағы да екі ... ... бір ... ... ... ... киім – кешектерді, пәтер – үйлерді және ... ... ... ... ...... өзін өндіру тұқым
жая беру түрінде болады».
Материалдық өндіріс – тарихи ... ... ... ... ... үшін белгілі бір өндірістік қатынастарды тудырады.
Адам баласы басынан әртүрлі қоғамдық өндіріс ... ... даму ... ... бір ... көрсеткіш бар. Ол еңбек
құралы. Еңбек – күрделі процесс, қозғалыс, даму. Құрал бола алатын ... зат ... ... бола ... Ол ең алдымен, адамның
қажеттілігін өтеуге жарамды болып, оның ... ... ... ... айналуы керек. Ертедегі тас дәуірі – жабайы адамдар
тастан жасаған ... ... ... ... құралдарды қару еткен заман
болған еді.
Еңбек құралы мен адам бір уақытта пайда болып, бірге жасап келеді.
Олар бір – ... біте ... ... ... бірқалыпты бола бермейді, күрделеніп
отырады. Адам еңбек ... ... ... Бұл ... ... табиғатпен байланысы ұлғайып, тереңдеген сайын оның керексінуі
артады, еңбек қарулары өзгереді, ... де ... ... береді.
Адамның от жаға біліп, ... ... ... ... Ол ... ... өзегіне айналды. Тас, қола, темір
«ғасырлары» деп аталған әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... не өндіретіндігінде
емес, қалай және қандай еңбек ... ... ... ... ... ... ... құралы қоғамның өсу
дәрежесін белгілейді және бейнелейді. Ұзақ мерзімді қамтыған қоғам
дамуының тарихы ... ... даму ... десе де ... ... балаң дәуірінде өндіргіш күштердің дамуының
деңгейі мейлінше төмен болды, ... ... ... де ... ... ... ... жан – жақты дамып, күрделене
түсті. Адамдар ешқашан қол жеткенге қанағаттанып, тоқырап ... ... ... ... ... ... білімін, ашқан
жаңалығын, тәжірибеде пайдаланумен келеді. ... ... ... ... адамнан білім мен тәжірибені, қабілетті талап етеді.
Күнделікті тұрмысқа, ... ... ... ... ... дайындықты керек етеді.
Еңбек құралдарының дамуы нәтижесінде техника пайда болды. Техника-
жасанды органдар жүйесі, оған адам өзінің көптеген функцияларын ... ... ... ...... таусылмас энергия мен
шексіз мүмкіндік беретін ерекше әлем.
Еңбек құралдары мен ... ... ... ... ... ... ... заттық бөлшегі деп қарастыруға болады.
Өндіріс тәсілінің құрылымында адам ерекше орынға ие. Адамның жан
қиярлық ... ... ... ... ... ... кез – ... материалдық өндірістің дамуындағы аса маңызды
фактор. Адам - өндіріс тәсілінің тұлғалық бөлшегі.
XX ғасырда ... ... ... ... ... ... тікелей
өндіргіш күшіне айналды. Материалдық өндірістің өсу қарқыны, денсаулық
сақтаудың келелі мәселелері, адам өмірін ... ... ... ... ... ... – адам мен өндіріс құралдарының ... ... ... адам жаңа ... және ... да ... қатынастарды игеріп және жете меңгеріп отырады.
Өндіріс тәсілінің маңызды элементі - өндірістік қатынастар. Олар
материалдық өндіріс ... ... ... қалыптасатын әртүрлі
байланыстар мен қатынастарды білдіреді.
Өндірістік қатынастардың ... ... ... оған ... ... ... Меншіктік қатынастар, құралдар мен
еңбектің нәтижелері кімнің қолында ... ... ... ... ... ... топ немесе мемлекет болуы мүмкін.
Өндіру процесінде оған тікелей қатынастын адамдар ... ... ... деп ... ... ... бөлу мен иемдену, айырбастау, сату мақсатында
әртүрлі әлеуметтік топтар арасындағы қатынастар аса маңызды ... өзін ... және ... ... ... ... ... үшін игіліктерді шығарғанда бір – бірімен экономикалық ... ... ... ... – экономикалық формациялардың
өндірісіне енеді, іс - әрекет жасайды, өндірісті дамытады, қоғамдық
қатынастарды ... ... ...... ... ... іске ... үлгісін жасаушы, таратушы.
Әрбір тарихи дәуірде адамдар әртүрлі өндіріс тәсілін дамытты.
Балаң дәуірдегі жинақтау өркениетінде ... ... түрі ... ... аң ... ... ... еңбек
құралдарын дайындады, ал әйелдер үй шаруашылығын басқарды.
Аграрлы өркениеттің материалдық өндірісінің негізі жер өңдеу ... ... ... Жер ... қатар қолөнер де ілгеріледі. Қосымша
өнім пайда болып, сауда – саттық дамыды, ... ... ... ғасырдың ортасынан бастап өндірістік өркениет қалыптасты.
Осы дәуірде ағылшын ғалымы Дж.Уатт ... бу ... ... тапты.
Табиғатты игеруге мүмкіндік беретін көптеген машиналар пайда болды.
Темір жолдар салынып, елдің өндірістік қатынасы нығая түсті. ... ... ... ... және рухани кеңістіктің қалыптасуына
ықпал етті. Өндірісті ... ... ...... ... Бұл өркениет саяси партиялар, профсоюз, парламентарий
сияқты қоғамды өмірдің маңызды институттарын ... ... 60 – 70 ... ... ... жаңа
бағыттары дами бастады. Олар адамзаттың өркениеттің, жаңа сатысына,
яғни постиндустриялық өркениетке ... ... ... ... ... дамыды. Көрнекті батыс ғалымы Р.Арон өзінің
«Тарих философиясы» деген еңбегінде ... ... ... атап ... ... ғылыми түрде ұйымдастыру;
2) материалдық молшылықтарға жету;
3) ұлттық өнімде өндірістің үлесінің көбеюі және соған сәйкес ... ... ... баюдың көзі ретінде соғысты жою;
5) «индустриалдық қоғамда» өндіріс құралдарына ... ... еш ... ... атап ... индустриалдық қоғамның маңызды белгілері
одан әрі тереңдеп, постиндустриялық, яғни ... ... ... ... ... ... қоғам» теориясын
жасаушылардың бірі болған Д.Белл (1919 ж.) қызмет көрсету ... ... және ... сияқты қоғамның жобаларын
ұсынды.
М.С.Горбачев «Основы философии» деген кітабында ... ... және ... ... атап ... ... жатады:
- адам өзінің көптеген функцияларын техникалық тетіктерге тапсырады;
- адамзаттың керемет энергетикалық қоры, қазіргі уақытта планетада 250-
ге жуық ... ... ... мен жылу – энегетикалық цехтары
жұмыс істейді;
- халық шаруашылығында жаңа және ... ... ... ... ... ... ... космостың байланыс
құралдарының көмегімен құралған ақпарат жүйелерін қосуға болады;
- адамның шаруашылық іс - әрекеттерінің ... ... ... ... түрлерінің өзара мидай араласып кетуі, әлеуметтік
бағытталған нарықтық экономиканың құрылуы;
- біртұтас әлемдік ... ... ... ... ... ... ... байланыстардың нығаюы.
Сонымен қатар, қоғамда рухани өндірістің, яғни ғылыми ... ... ... ... де ... дами ... техникалық прогресс және ғылыми – техникалық революция
ұғымдары адамның еңбек ету ... ... ... ... ... ... – техникалық прогресс деп өндіріс тәсілінің барлық заттық
элементінің ұдайы жетілдіруі мен ... ... ... ... ... әрі дами ... бағытын айтамыз. Адам нақты бір міндетті шешу үшін
жаңа технологияны, еңбек құралдарын жасайды және ... ...... ... дегеніміз – қазіргі ғылым мен
техника жүйесінде болып жатқан, осы жүйенің барлық ... ... ... ... ... түбірлі сапалық
өзгеріс.
Техника өз дамуының жаңа кезеңіне, яғни ... ... ... өндірісте қолданудың сара бағыты ... ... ... аяқ ... Адам ... ... ... оны басқарады, ал ол орындайтын еңбек
процестерін технологиялық ... өзі ... ... ... ... ... табыстар техникалық даму
дәрежесіне өте ... әсер ... атом ... ... ... ... ... машиналарын,
нәзік регистратор аппаратурасын, космос байланыс жүйелерін жасауға жол
ашты.
Қоғамның әлеуметтік құрылымы күрделеніп, одан ... ... Онда жаңа ... ... ... бола ... Мысалы,
менеджерлер, программистер, космонавтар т.б. Қала халқының саны өсіп,
ал ауылдағылардың саны күрт ... ... ... ... ... мен табиғаттың өзара қарым –
қатынасы күрт өзгерістерге ұшырады. ... ... әсер ... ... ... ... ие ... Бұл экологиялық
мәселелерді тудырады.
Ғылыми – техникалық ... ... ... іс ... ... кеңейте түсуде. Ал оның аясына космостың жерге таяу
кеңістігі де ене ... ... ... ... ... мәселе қарастырылуда.
Ғылым мен техниканың күрт өсуіне байланысты ... ... мен ... ... де арта ... Енді өз ісінің шын
мамандары мен шеберлерінің қолы жүрер сәті туды. Себебі, ... ... Бұл ... XXI ғасырда одан әрі кеңейе береді. XXI ғасырдың
жалпы ...... ... жаңа ... ... ... Осы жалпы бағыттан Қазақстанды тыс қалды деуге
болмайды. Сондықтан да:
- электроника және физиканың оны қамтамасыз ететін ... ... ... ... мен математиканың оны қамтамасыз ететін салалары;
- машина ... және оның ... XXI ... ... жаңа ... ... мұндай түбегейлі өзгерістер дәуірінде адам да ... ... ... қажет. Демек, ендігі жерде күнделікті күйбең
тіршілікке алданып, уақыт ... ең ... бір ... ... ... ... ... меңгеріп қана қоймай, оның ұңғыл –
шұңғылын ... ... өз ... ... болған адам ғана заман талабына
сай еңбек ете алады.
Ғылыми техникалық революция қоғамға кері де әсер ете ... ол адам ... ... ... мен ... ... ... бұзады.
Ғылыми – техникалық революцияның салдары тіл, дәстүр, мораль,
адамгершілік сияқты дәстүрлі мәдениет үлгілеріне әсер ... ... ... ... ... сала ... өмірдің күрделеніп, ондағы әлеуметтік
жіктелудің тереңдеп, әлеуметтік теңсіздіктің қалыптасуы нәтижесінде
пайда болды. Ол ... ... ...... ... ... оның негізгі элементі билік орталығы ... ... ... – билікті өз пайдасына шешу, өзінің талап –
тілегін жүргізіп отыруға мүмкіндік алу үшін индивидтер мен ... ... ... іс - ... ... Бұл іс - ... ... мен ... ... мен ақыл – ... ... ... – бұл биліктің қатынастар жүйесі. Саясаттың
философиялық анықтамасының мәні ... ... мен ... ... ... ... ... олардың меншіктік, құқықтық, адамгершілік, тағы да
басқа мүдделері өзара бәсекеге түседі.
Саясат ... да ... және ... іс - ... одан не ... керек екенін айту қиын. Саясат – мемлекетті және қоғамды
басқарудың ... ... ол ... іс - ... ... ... іс - әрекет етіп, көрнекті табыстарға жету үшін көптеген
қасиеттер қажет.
Саяси билік – деп ... ... топ пен ... әр ... мен ... ... қатынастардың күшіне сүйене отырып
саясатта өз еркін жүргізу қабілетін айтамыз. Билік ету дегеніміз –
басқа адамдардың іс - ... ... әсер ете ... ... іске ... Саяси биліктің күре тамыры – мемлекеттік билік
болып табылады. Бұл күш ... ... пен ... ... өмір ... ... бір – біріне қарама – қарсы
әлеуметтік топтарының қалыптасуы нәтижесінде өрбіп ... ... ... ... ... ... ... келтіру
мақсатында саясат пайда болды. Халық басқарушыларға, элитаға және
бағынушыларға, бұқараға ... ... ... ... ... ... топ пен таптың мүддесін қорғау үшін
бүкіл ... ... ... сала – ... ... ... туындап, дамып отыратын
процестердегі салдары мен бейнесі.
Саяси қажеттіліктер мен мүдделер - ... ... ... ... ... ... ... олардың идеалы мен
абыройы, адамгершілік жөніндегі ойлары жатады.
Саяси сана қоғамның саяси өмірінің ... ... ... ... пен ... туралы қарапайым көзқарастар мен ілімдер,
теориялар жатады. ... сана жоқ ... ... қанды саяси өмір де болуы
мүмкін емес. Саясат туралы білім мен ... ... ... оған ... ... ат ... ... фактілер мен құбылыстарға
баға беруге мүмкіндік алады.
Қоғамның саяси өмірін зерттей ... ... ... ... ... ... мен бұқараның өзара қарым –
қатынасына, саясатқа қатысушылардың рухани деңгейіне ерекше ... ... ... ... субъективті бастаманың жоғары
деңгейін атап ... Ол, ... ... ... ... ... яғни саясатқа қатысушылардың ... ме, ... емес пе ... мәселелерге көңіл қояды. Саяси
өмірідің институттарына әртүрлі партиялар, ... ... ... ... Дегенмен, саясаттың негізгі құралы мемлекет болып
табылады.
Саясат билікті ... ... ... ... қана ... ... қоғамда азаматтық келісім, ... ... ... ... іс - ... өркениетті формалары
констуктивті диалог, компромисс, партнерлік кеңінен қолданылады.
Саясатта айлакерлік те, екіжүзділік те, таза емес ойын ... та, ... та ... ... ... ... мен индивидтер арасында билік
үшін күрес жолында ... ... мен ... іс - ... ... ... мен ... сүйенеді.
Ең алдымен, заңның үстемділігін барлық жерде қамтамасыз ете алатын
нақты құқықтық мемлекет құру бірден – бір ... Мұны ... үшін ... құрылымдардың өздері заңда белгіленген ережелер
бойынша қимыл жасауы керек. Саяси процестің басқа субъектілеріне
қойылатын талап та ... ... ... ... ... ... сәйкес өмір сүріп үйренуге тиіс. Бұл ... ... сара ... ... жаюы ... өмір ... мен ... ететін басқа да іргелі құқықтардың іс асырылуымен тығыз
байланысты.
Орталық Азияда ... ... ... ... ... еске ала ... халықтың аса күрделі ұлттық және мәдени
құрамын ұдайы назарда ұстап, ... ... ... ... ... ... ... сот жүйесін жетілдіру, құқықтық
реформа, өкімет органдарының өкілеттілігін кеңейту, сайлау процесін,
азаматтық ... ... ... ... ... ... іске
асырылады.
Қоғам өте күрделі жүйе. Ол өзінің сан ғасырлық даму ... ... - ... ...... рухани –
адамгершілік салаларына енгеннен кейін сан түрлі қажеттілік тудыратын
орасан мол ... және ... ... туғызды. Бір адамдар әсем
бұйымға әуес болса, келесі біреулер театр алдында, кітап дүкенінде
көбірек болғанды ... ... ... ... ... асқақ рухани сұранысқа дейін жетеді.
Қоғамда белгілі бір әлеуметтік құрылым болады. Әлеуметтік құрылым
ұғымы қоғамдық ... ... ... ... және ... ... байланысты қалыптасқан қауымдардың тұтастығы
мен олардың өзара тұрақты қатынастарын білдіреді. Әлеуметтік құрылым
қатарына адамдардың жас шамасына, жынысына, ... ... ... тағы ... да ... ... шоғырланған топтары
жатады. Бұл осы топтардың қажеттеліктері мен қызығушылықтарының іс -
әрекеті мен белсенділігінің себептерінің әлемі. ... өзі ... тән ... ... ... ... қалыптастырады.
Бұл жүйенің өзіндік құрылымы бар, яғни әр элементтің әлеуметтік
кеңістікте өз орны, өзіне тән сипаттары бар.
Әлеуметтік ...... ... және бірқалыптағы
топтарының жиынтығы мен олардың арасындағы өзара іс – қимыл жасаудың,
байланысудың белгілі бір реті.
Әлеуметтік кеңістікте жіктелудің мынандай ... ... ... ...... қауымдастығы (таптар, топтар)
- әлеуметтік демографиялық топтар (жастар, әйелдер, қариялар)
- адамдардың ... ... ... ... ... ... ... – жалпы қызығу объектілері мен іс
- әрекеттері, психологиялық ерекшеліктері мен өмір салты бір – ... ... ... ...... ... өткерген дүние жүзі халықтарының бәріне
ортақ алғашқы қауымдық құрылыстың негізгі ... ... ... ... – жабдықтарына қоғамдық меншік болған. Еңбек ерлер мен
әйелдер, ... мен ... ... ... ... бөлінді.
Өндірілген өнімді бірлесе отырып, бөліп, ... ... ...... ... ... ... еңбек түрлерінің
күрделеніп, көбейе түсуімен және осы түрлердің өзара байланысының
күшеюімен сипатталады.
Қоғамдық еңбек ... ... ... ... әлеуметтік жүйесі
де біркелкі болмайды, ол да өзгеріске ұшырап отырады.
Қоғамның ... ... ... ... ... ... философтары айтып кеткен. Мәселен, Аристотель «Әрбір мемлекетте
үш бөлік бар: өте ... ең ... және ... яғни
солардың тұрғандар».
Қоғамдағы таптар туралы ілімді жан – жақты дамытқан К.Маркс ... ... табы мен ... ... ...... қоғамның ішкі
қасиетінен туындайтындығын, яғни капитал дүниесінің өзінен ... ... ... ... ілімі кеңес одағында ерекше маңызға ие
болып, оның бастапқы қағидалары көп жылдар бойы қоғамның ... ... ... ... ... ... ерекше көңіл аударған меншіктік ... пен ... ... ... ... ... табы мен колхозшы, шаруа табы
ғана бар деп есептедік. Ал интеллигенцияны аралық топ деп қарадық.
Бір жақтылыққа кеңес ... ... ... ... ... социолог Р.В.Рывкина болды. Ол 1989 жылы «талдау құралдарының
әдістемелік және теориялық құрамында ... ... ... алар орны ... Біз үшін ... олардың меншікті иелену жүйесінде, билік, табыс және ... іс - ... ... ... өте ... деп ... атап көрсеткен әлеуметтік стратификация теориясының
авторы 1922 жылы шетелге кеткен әйгілі орыс ғалымы П.Сорокин еді. ... ... ... ... 25 жыл бойы ... ... ... ... ... ... әсіресе әлеуметтік жіктеуге тап
болмаған қоғамның болмағандығын, олай болмады деп ойлау миф екендігін
айқын ... Оның ... кез – ... ... ... үші түрі ... – кәсіптік, яғни адамдар ... ... ...... ... ... олардың тұрмыс деңгейі,
кіріс – табыс мөлшері әртүрлі. Үшінші жіктелу – ... ... ... ... кез ... ... оны басқаратын элита және оған
бағынышты бұқара өмір сүреді.
Әлеуметтік жіктелу Конституциясында барлық адамдардың ... ... ... да орын ... Жіктелу отбасында,
шіркеуде де, тіпті кез ... ... топ та ... ... ... ... табиғи және заңды құбылыс. Бұл тұрғыдан
алғанда әлеуметтік біркелкілікті орнатуға бағытталған коммунистік идея
ешуақытта тәжірибеде орындалмас еді.
П.Сорокин кез ... ... ... ... ... мен қоғамдағы
топтарды бір – бірімен жақындастыруға тырысқан күштердің арасында
әрдайым күрес жүріп отырады деп ... ... күш – ... ... ... істейді, ал екіншілері - өз ... ... ... бір ... ... ... ... кеңес өкіметі кезінде
қоғамдық меншіктік қалыптастыру жолдары белгілі бір күш ... ... ... не ... ... қаланың деңгейіне көтеру ... ... өмір сүру ... ... ... жою ... стратификация – қоғамдағы халықтың табиғи, қалыпты
жіктерге (топтарға) бөлінуі. Әртүрлі ... ... ... ... ... ... мен ... әртүрлі
бағытта, сарында бөлініп отырады. Л.Сорокиннің ілімінің үлкен танымдық
мүмкіндігі бар, ... ол ... оның ішкі ... ... ... ... Бұл идеяның методологиялық маңызы
өте жоғары, өйткені, ол қоғамды ... ... ... ... ... ... күрделі біртұтастық ретінде түсінуге
жол ашады.
Қоғамдық өмірдің әлеуметтік саласын зерттеуде маркстік көзқарас та
маңызды роль ... ... ... ... ... қоғамның
материалдық өмірі болып табылады.
А.Айталиев «Ұлттану» тақырыбындағы көрнекті еңбегінде адамдар
өздерінің жүріп өткен тарихи жолында басынан ... ... ... бірқатар терминдерді анықтап көрсетеді. Ол өз талдауын
«нәсіл», «нәсілдік топ» ұғымын саралаудан ... ... ... белгілері бойынша топтасқан
бірлестігі – нәсіл деп аталады. Нәсіл – шығу ... және ... ... ... ... ... – адамдар тобы.
Ру – алғашқы қауымның экономикалық қатынасының барысында туыстық
байланыстармен топтасқан ... ... ... ... негізі жерге деген қоғамдық меншіктік қатынас.
Алғашқы қауымдық құрылыстың маңызды қауымдастың түрі – тайпа
болды. Ол – ... бір ... ... ... ... ... әдет –
ғұрпы бар рулар мен рулық ... ... ... ... оқшаулану мен ақсүйектердің жіктелуі, қолбасылар рөлінің
артуы себеп ... ... ... ... ... ... тайпалар халықтарға біріге бастады.
А.Айталиев халық ұғымының әдебиетте үш мағынасы бар екендігін
көрсетеді. Біріншіден, ... бір елде ... ... өмір сүретін
адамдар тобы – халық деп ... ... ... Ресей халқы. «Халық» осы мағынада
территориялық, мемлекеттік ұғымды ... ... ... ... ... ... ... еврейлер т.б. Құрамы біркелкі елдерде ... ... ... мазмұны біртектес.
Үшіншіден, халық деп – көп ұлтты мемлекеттің сан жағынан аз
халықтың тобын атайды.
Ұлт деп жер, тіл, ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан адамдардың тарихи -
әлеуметтік этникалық бірлестігін айтады.
Ұлттың ... ... ... бар. ... территорияның
ортақтығы. Бірақ тек қана белгілі территория емес, сол ... ... ... ... ... ... ... қазақ
халқының өмір салты, еңбек тәжірибесі, талғамы, мінез – ... әдет ... ... мал ... адам өмірі мен психологиясына
тигізген әсерінен туындайды.
Екіншіден, ортақ территорияға тілдің де ... ... ... - әдебиетте, бекіген осы ұлттың барлық өкілдеріне тән сөйлеу.
Үшіншіден, экономикалық өмірдің ... Ол ... ... белгілі бір кәсіпке бейімделуі мен олардың арасындағы сауда
– саттық қатынасының нығаюымен тығыз байланыста болады.
Әр ұлттың өзіне тән ... ... ...... ... ... барабар. Менталитет дегеніміз – ұлттың ... ... бір ... ... ... ... ... және іс -
әрекеттер жасау мақсатында қордаланған табиғи – тарихи дайындықтары
мен ыңғайларының жүйесі» деп жазды С.Е.Нұрмұратов.
А.Айталиев философия және ... ... ... ... болмысын
белгілі бір бастаулармен байланыстыру орын алғандығын атап көрсетеді.
Оған биологиялық, географиялық, діни, ... ... тіл, ... ... ... Осы ... барлық теориялардың жинақтап,
сұрыптап, саяси - ... және ...... тұжырымдамалар
деп екіге бөле отырып, ғалым Л.И.Гумилевтің пассионарлық теориясын
ерекше атап өтеді.
Гумилев ұлттың пайда болып, ... ... ... ... роль атқарғандығына ерекше назар аударған.
«Этностардың бір – бірінен айырмашылығы олардың ... ... ... ... ... ... Әр ... өз этносын
өмірге әкеледі. Ал өз ландшанфтынан айрылған этнос (жер аударғанда,
көп ... ... ... тағы басқа жағдайларда) басқа бір этносқа
жанды қауымдастыққа айнала бастайды.
Этнос қалыптасуын, ... және ...... ... ... бес кезеңге бөледі.
Бірінші кезең – этностың материалдық және рухани күш жинау ... ... ... деп ... ... – «пассеизм», ұлттың тарихи сахнаға шығуы, оны
құрайтын аталастар өздерін ата – ... ... ... ... ... ... ... Тағы да бір табыс – жеңіс, тағы да ... тағы да бір ... ... ... тағы да бір ... ... құндылықтар осылай тырнақтап жиналады. Бұл кезеңді
Л.Гумилев қуатты құлшыныс (пассионарность) деп атайды.
Үшінші кезең – ... ... ... ... ... Бұл ... ... өткенін ұмыта бастайды, ұлттың болашағын
ойламайды, оны білгісі де келмейді. Олар өздері үшін ғана өмір сүріп,
жеке қара бастары үшін ғана ... ... ... – бірте тоғышарлық
психология күш алып, бұрынғы ұлттық мұра ...... ... Оны ... ... алдамшы молшылық, гүлдену сияқты жалған
ойлар тудырады.
Төртінші кезең футуризмге – этностың бұрынғы тарихын өткен ... ... ... ұлттық мүддені тиімсіз деп ... ... ғана ... ... – ұлттың ыдырауына, күйзеліске ұшырауына байланысты.
Пассеизм, актуализм, футуризм және күйзеліс, ... ... ... ... ... ... үйлесімді кезеңдері. Ол
шамамен 1200 – 1500 жылға ... Даму ... ұлт ... ... ұшырайды, бүлдіргіш процестер мен жасампаз процестер де
жаңа этникалық қауымдастықтар ... алғы ... ... ... ... ... ... шығу тегі жағынан алшақ
тұрған этностар өмір ... ... екі ... ұлт – екі ... ... және ... өкілдері. Бұдан басқа ... ... ... ... ... Бұл ... жағдайлары біркелкі емес. әлеуметтік кәсіптік құрылымдары,
әлеуметтік дәрежелері, аймақтық, қоныстық жағдайлары да әртүрлі.
Мұндай жағдайда қоғамдағы жарастық, үйлесімдік, бір ... ... ... ... ... өзара сыйластықпен қатынас
жасауы қоғамдық әл –ахуалдың оңдылығын, өркениетті даму жолында екенін
көрсетеді.
Бүгінгі таңда әртүрлі этникалық топ ... ... ... кеңістігін орнатып, әлеуметтік және экономикалық қайта
құруды ілгері апару үшін әркімнің бойында жеке ... ... ... ... ... ... және
интернационалдық тәрбиенің маңызы зор.
Патриотизм дегеніміз - өз елін, өз отанын, өз ... сүю, ... Ол ашық ... нарық, демократия сияқты құндылықтарға қайшы
келмейді. Керісінше, ол демократиялық дамуды мақсат еткен қоғамның ең
жоғарғы құндылығы ... ... өз ... өз ... өз Отанын қадірлей бағалай білетін адам
ғана басқа ұлттар ... ... ... ... ... алады.
Әрбір ұлттың тарихына, дәстүріне, өмір сүру салтына, мәдениетіне,
ұлттың құндылықтарына ... ... ... оны ... жетелейді.
Интернационализм әлеуметтік реалдылықта бүкіл әлемнің, табиғаттың
объективті біртұтастығын айқындайды. Интернационализм термині
«халықаралық» ... ... ... ... бүгінгі таңдағы
журналистік, дипломатиялық лексикада жиі ... Ол ... ... ... процесінің ауқымды бола түсуін меңзейді.
Маргиналдар – белгілі бір себептерге байланысты қоғамның ... ... ... кірмей қалған аралық жағдайдағы адамдар.
Маргиналдар мәдениет аралық өзара байланыстың нәтижесінен туындаған.
«Бұл құбылыспен адамдардың шынайы ... ... ... ... этностың мәдениетіне бойлап ене алмай, екі ортадағы шекаралық
жағдайда өмір кешіп жатқан азаматтардың сана ... ... ... ... - деп жазды С.Е.Нұрмуратов.
«Маргинал» (кейінгі латын тілінде – шетте тұрған, «шекарада
орналасқан»дегенді, ал ... ...... ... ... ... жазылған дегенді білдіреді).
Бұл терминді Р.Парк 1928 жылы жарияланған «Адамдар миграциясы және
маргинал адам» деген еңбегінде алғаш рет ... ... 20 – шы ... ... ... ... ... және
Оңтүстік Африкаға саяхат жасайды. Қазақстандық мәдениеттанушы ғалым
А.Құлсариева Гавай аралдарында, бір ... ... ... ... ... ... мәдениеттердің, дәстүрлердің, діндердің, ал
екінші жағынан, жергілікті полинезиялық ... ... ... ... ... ... бұдан (гибрид) мәдениет
қалыптасқандығын айтады. Яғни Батыс және Шығыс ... ... ... жаңа ... тип ... ... осындай өзгерістерден алған әсерінен Р.Э.Парк
жаңа өркениетті дамытатын, өрістетін жана ... ... да ... ... қорытынды жасап, осы жаңа тұлғаларды «маргиналдар» деп
атады. Оның пікірінше, ... ... - екі ... бір – бірімен жиі
қақтығысатын мәдениеттер шекарасында орналасқан индивид. Ол ... ... ... ... ... ... ... өзінің бұрынғы әлеуметтік байланыстарын жоғалтып, өмірдің
жаңа ... ... ... адам - екі ... ... ... ... мен
дәстүрлерінде өмір сүруші, әрі оларға саналы түрде қатысушы адам. Ол
ешқандай өз өткенінен және ... ... кете ... да ... ... жаңа ... таппақ болып жатқан бөтен қоғамда толығымен
қабылданбайды да.
Тұрғын халық – қоғам дамуының аса қажетті табиғи жағдайы. Белгілі
бір ... ... ... ... ... ... ... де,
ілгерілеп даму да мүмкін емес, тіпті өндіріс те болмайды. Өйткені кез
келген өндіріс белгілі бір мөлшерде ... ... ... ... ... ... ... туу, өсу, қоныс аудару
процесінің барысы туралы мәселелерді демография ... ... - ... ... ... ... ... көңіл аудара отырып, миграция, табыс көзі мен ... ... де ... жас, ... ... белгілеріне сүйене отырып,
халықтың жастық, жыныстық динамикасын да анықтайды.
Осы белгілер тұрғысынан ... ... екі қыры ... ... бір ... ... мен ер адамдардың, екіншісі,
әр түрлі жастағы адамдардың қарым – қатынасы.
Этностық және демографиялық факторлармен ... ... ... ... бар. ... жер, қоныстануды әлеуметтік жүйеге
енгізіп, оны арнайы қарастырған С.Э.Крапивенский.
«Қоныстану ...... ... ... ... ұғым ... өзі тіршілік етіп отырған территорияға қарым –
қатынасын білдіреді» - деп жазады С.Э.Крапивенский. Адамдар ... мен ... ... ... өмір ... ... ошағы, онда ... ... ... шоғырланған. Тіпті қаланың өзінің пайда болуы да аса
маңызды мәдени – рухани шығармашылық болып табылады. ... ... ... ... ... ... ойының мүмкіндігі, өзінің
кеңістікті, кескінді, мөлшерді игерудегі бар өнерін қала құрылысына
жұмсайды.
Қала халқының рухани ... мен ... ... ... ... кәсіптік іс - ... ... ... белгіленген
мөлшерде айналысады. Оның жұмыстан бос уақыты мол, өзін - өзі ... бар. Бос ... өзі ... ... ... ... ... білімін тереңдете алады.
Ауыл немесе селоның өзіндік ерекшеліктері бар. Ауыл адамдары ашық
... ...... ... Ауыл ... ... ... жігерді қажет етеді. Күні – түні еңбек ... ... ... білім, өнер көздерінен тікелей нәр ала алмайды.
Сондықтан олардың рухани деңгейі жалпы қалаға ... ... ... ... мұны біржақты түсінуге болмайды. Ауыл өмірінің ... ... ... ... ... әсер етеді.
XX ғасырда қала мен ауыл айырмашылығы бірте – ... ... Бұл ... қала ... поселкалардың пайда болуымен кең өріс
алды. Қала мен село тұрғындары бірыңғай технологиялық әдіс арқылы
өндірісті игере бастады.
Жалпы ... өмір ... өріс алуы – ... ... адамдардың қалада шоғырлануы өсе түсуде. Мысалы,
Алматыда 1939 жылы 220 мың халық тұрса, бұл ... ол 1,5 ... бар ... ... ... отыр. Ақтөбе, Жамбыл, Қарағанды,
Қостанай, Павлодар, Ақмола, ... ... ... 2 – 3 ... ... ... немесе ауылда күнелтсін, бәрібір ол белгілі бір
топтың немесе таптың өкілі.
Таптар дегеніміз – ... ... ... ... ... ... ... өндіріс құрал – жабдықтарының қатынасына,
еңбекті қоғамдық жолмен ұйымдастырудағы рөліне қарай, яғни ... алып ... ... ... және ол ... бөлу
әдістеріне қарай жіктелетін үлкен топтары. Бұл ... ... алып ... сөзі ... топ, жік, ... ... білдіреді. Қоғам
дамуының алғашқы кезеңінен бастап – ақ, онда әртүрлі топ өмір сүрген.
Класс, тап ... ... ілім ... ... ... ... ... негізі – капиталистік қоғам. Өйткені, капитализмде
қоғамдық қарым – қатынастар жүйесі кәдімгідей ... ... ... тән ... дараланып, көріне бастады. Қазіргі
замандағы тап теориясында оның көрнекті екі бағыты ... ... және ...... теорияда таптың негізгі белгісі ретінде адамдардың
өндіріс құрал – жабдықтарына ... ...... ... ... ... оның басқа да – саяси, құқықтық,
идеологиялық, ... ... ... ... анықтайды.
Батыстың өркениетті елдерінде кең ... ... ... ілім ... да ... ... ... – экономикалық
болып табылады. Бірақ оның марксизмнен айырмашылығы, ол негізгі ... ... ... болып табылады. Бұл жерде, ең алдымен, кіріс
көлемі есепке алынады. Кірісінің ... ... ... ... ... деп бөлінеді.
Жоғарғы тапқа, яғни байлар табына миллионерлер мен миллиардерлер
жатады. Бұлар – ... ... - ... ... ... ... ... өте аз. Әртүрлі елдерде олардың саны 0,25 ... ... ... ... тап саны ... өте көп. Оған ... меншік иелеріне,
яғни мемлекетке, буржуазияға, әртүрлі ... ... ... ... ... ... табыстары күн көру ... ... ... жатады. Бұлар мүгедектер, пенсионерлер, бомждар, тентіреп
жүргендер. Батыс елдердің ... ... ... ... тап ... ... тапқа сәйкес келеді.
Мемлекет салық саясаты мен ... бар ... да ... ... ... ... ... сондықтан да таптар
арасындағы айырмашылық ашық антагонизм дәрежесіне көтерілмейді.
Қазақстан әлеуметтік жүйесінде күрделі өзгерістер пайда ... 3-4 ... ... Қазақстанда бұрын болмаған таптар пайда
бола бастады. ...... ... ... жеке ... ... ... мен қонақ үйлердің иелері т.б.
Кеңес өкіметінен қалған таптар мен әлеуметтік топтардың жағдайы ... ... ... ... ... өте ... қарқынмен
жүріп жатыр. Қазақстанда меншік иелері табы ... ... ... ... ... өзі ... сипатының
өзгергенін көрсетеді.
Нарықтық экономика әлеуметтік жүйені түбірлі өзгертеді. Меншіктің
жаңа түрлері – жеке, корпоративті, акционерлік, коллективтік, жартылай
жеке, ... ... ... ... Оның ... – кішігірім,
орта кәсіпорындардың, сауда үйлерінің, ... ... ... ... ... да жұмыс істей
бастады. Сөйтіп Қазақстанда меншік иелері табы ... ... ... әлі аз, ... ... емес.
Олардан басқа мемлекеттік және мемлекеттік емес кәсіпорындардың,
ұйымдардың, банкілердің, ... ... бар. Олар ... ... ... ... тек қарапайым ғана ... ... ... ... ... ... ... мәжбүр
болды.
Қазақстанның қазіргі жағдайында әлеуметтік мобильдік жиі орын алып
отыр. Жұмысшы немесе қызметкер кәсібінің өсіп, жаңа мамандық ... ... тап ... ... өтеді. Өндірістің тоқтап тұруына
байланысты көптеген адамдар өзінің байырғы мамандығымен ... ... ... ол екінші мамандық алуға ... ... ... ... ... қызмет ету жағына ауысуда.
Қызмет көрсету саласының көлемі көбейе түсуде. Мұның себебі, қонақ
үйлер, дүкен, мода ... дене ... ... ... ... адамдарға әртүрлі қызмет көрсететін объектілердің
қатары өсе түсуде.
Қоғамның нарықтық қатынастарға бет тұра бастауы әлеуметтік ... ... ... ... ... тиімсіз кәсіпорындардың
жабылып қалуы жұмыссыздардың санын көбейте түсті. ... ... ... жоқ. ... – саттық жасап, қажет жерінде өзінің еңбегін сатып
күн көріс жағдайын жасауда. Ауылды ... ... ... өзінің
жекеменшік шаруашылығына еңбек етіп, малын бағып, өзін - өзі ... ... ... орта тап ... ... деп ... тап – деген ұғым қоғамдық ғылымдарға XX ғасырдың басында ... ... ... бастады. Бұл топқа алғашқы кезде
дәрігерлер, адвокаттар, ... ... ... ... ... ... бұл таптың шекарасы кеңейтіліп, бұған
10 мың мен 100 мың доллар ... ... бар ... ... ... ... белгісі – экономикалық көрсеткіш. Қазір орта тапқа
қоғамның барлық стратының ... кіре ... ... тап» ... ... ... ... табысты және ықпалды деген
пікірді ... ... ... ... ... Англия
өздерін орта тап қоғамымыз деп жариялады.
Қоғам өміріндегі қазіргі қиындықтарға қарамастан Қазақстан ... ел. Оның ... ... ... ... бай шикізат
қоры, көптеген елдермен жан – жақты ... бар. ... да орта тап ... ... ... ... әлеуметтік жүйесінде білім беру, білім алу да маңызды
роль атқарады. Білім – қазіргі өрлеудің, тұрақты ... ... ... әлеуметтік функциясы терең және қомақты. Өйткені ол -
әлеуметтік ауысулардың негізгі құралы. ... ... ... ... ... ал ... дайындықтан өткен инженер
басқарушылар тобына өтеді. Сонымен ... ... - ... ... ... қайтадан пайда болуының негізгі ... ... ... ... ... инженердің орнын
басуға болмайды. Білім арқылы адамдар белгілі бір ... ... ... ... ... ... мүмкіндік беретін
дағдылар мен бейімделулерді үйренуге болады.
Білімнің мәдени функциясы ұлттық ... ... ... көрінеді. Білімсіз мәдениет болмайды, ол оның негізін
құрайды.
21-лекция
Мәдениет философиясы
Мәдениет ұғымы. Мәдениет философиясының ... ... ... және табиғат. Медениет және адам. Мәдениеттің
негізгі салалары. Мәдениетті типологиялау ... ... ... ... және тіл. ... ... субмәдеииеті.
Бұқаралық мәдениет феномендері.
Инвективаның мәні. «Көргенділік-көргенсіздік» оппозициясының шығу
тегі. Көргенсіздіктің формалары. Бейнормативті ... ... ... ... ... өнер және ... және шығармашылығы.
Мәдениет және өркениет. Жаһандану ... ... ... ... ... ... дамуының
күйі мен перспективалары: мәдени=философиялық аспектілер.
Әрбір адам ұлттық ... ... ... ... ... ... мәдениеттің өкілі. В.М.Межуев: «Мәдениет дегеніміз – адамның іс
- әрекеті, оның даму формасы» - деп ... ... Адам ... мен ... ... ... талап – тілегіне сай
өзгертіп отырады. Мәдениет адам мен ... ... ... ... – қатынасының тарихи дамып өзгеруінің өлшемі. Адам табиғаттың
бел баласы, бірақ оның өмір сүру ... ... Ол ... тыс ... ... яғни өзінің болмысына имманентті қоғамды жасауы керек. О
баста мәдениет деген сөз өзіндік лексикалық ұғым мағынасында «натура»
/табиғат/ деген ... ... ілім ... ... Табиғаттан тыс,
адам қолынан шыққанның бәрі де мәдениет айғағы бола ... ...... өз әлемі, өйткені ол адамның творчестволық,
жасампаздық қабілеттерінің жемісі. Адамзат тарихы – ... ... ... өмір ... ... табиғи және әлеуметтік ортаны
өзгертеді, ол тарихи ... ... ... ... ... өзі де
өзгеріп, дамып отырады. Осы даму процесінің нақты мағынасы мәдениет
болып ... ... ... ... дамуымен барабар процесс.
Философия мәдениетті қоғам дамуына тән жалпы заңдылықтарға сүйеніп
зерттейді.
Философиялық әдебиеттерде ... ... ... ... еске ала ... олардың бәрін бір жүйеге
келтіруді мақсат ететін болсақ, онда екі ... ... ... ... ... ... ... өзгеше, одан тыс адам
қолымен жасалған құбылыстар.
Екіншіден, мәдениет дегеніміз - өндірісте, ғылымда, ... ... ... ... Мысалы, осы мағынада ... ... өнер ... ... ... деп ... Бұл ... нормативтік сипаты. Әрине, бұл екі үрдіс те
біржақтылықты көрсетеді, ұғымның мәні ашылмайды.
Мәдениеттің өзіндік концептуалдық мәні оның ... өзін ... ... ... тырысқан саналы рухының, ізденістерінің
көрсеткіші екендігін еске алсақ, жоғарыда ... ... ... ... қоғамдық прогресс жолындағы әрбір қадамы оның мәдениет
жолындағы қадамы болып табылады.
Адамның рухани мәдениеті оның айналасындағы ... ... ... ... ... ... – қасиетінде, адамшылығында,
ұяттылығында, тәрбиелілігінде, интеллигенттігінде, қарапайымдылығында.
Осы моральдік сана ... осы ... ... ... ... құрайды. Ал басқа - өнер, әдебиет, ғылым, білім
дегендер тәрбиелеу және ... ... ұғып ... ... болып табылады.
Адам нағыз гуманды бастаулардан нәр алатын қоғамда ғана қалыптасуы
мүмкін. Рухани мәдениет және өркениет бір – біріне ... сай ... де ... ...... жетістіктердің адамға ізгілік әкелуімен қатар,
бақытсыздық әкелуі де өмірде орын алып отырған жағдай. Хиросима және
Нагасаки, Семейдегі ... ... ... ... ... оны ... қарсы қолданған адамгершіліктен ада адамның іс -
әрекеті. ... ... ... ... тыс ... ... мүмкін емес. Адамды өнерге, рухани байлыққа баулып отыру адамды
гуманизм рухында, гуманистік мақсат жолындағы кесапаттарды ... ... ... ... ... ...... білім беру. Мәдениет пен
өнердің жоғарғы мақсаты – тұлғаның жан жақты дамуы.
Біздің өтпелі қоғамымызда ... және өмір ... ... ... ең маңызды өзекті мәселе – мәдениет және өркениет мәселесі,
олардың ... ...... және ... ... әр уақытта болашақ тағдыр ойландырады. Сондықтан да осы
мәселе өзінің өміршеңдігімен ... ... ... отыр.
Тарих өткедерінде, дағдарыстар мен күйреу дәуірінде халықтар ... ... ... ... да ... тура ... ... уақытта осындай ой толғақтары біздің қоғамымызға керекті
бірден – бір ... пен ... бір – ... өте ... ... ... ғылымның алтын қорына алғашқы рет цивилизация - өркениет деген
ұғымды енгізген шотланд философы Адам Фергюссон ... ... ... ... болмыстың өзіндік диалектикасының қыры мен сырын
терең зерттеу мәселесіне кеңінен қолданып, оны ... ... ... ... пен ... болып табылады. Өркениет
туралы мәселе философия тарихында әр ... ... ... өркениет дегеніміз – адамзаттың даму ... ... ... ... ... ... ... Бұл кезеңнің
негізгі ерекшеліктері – еңбек бөлісуі арқасында пайда болған ... ...... онан әрі кеңейіп, товар өндірісінің
пайда болуы, ... ... ... дами ...... ... ... тарихи процестің белгілі бір
тиянақты даму сатысы. Археологтар мен ежелгі ... ... ... дәл осы ... пайдаланып жүр.
Өркениетті тарихи дамудың нақты кезеңі деп қарастыруды ең алғашқы
рет Ш.Фурье ұсынған еді, осы ... ... ... ... одан әрі дамытылды.
Екіншіден, өркениет деп салыстырмалы ... ... бар ... ... Бұл ... ... қалыптасқан. Кейінен осы ... ... ... өркениет адам баласының өмір сүру мүмкіндіктерін
кеңейіп, табиғаттың дайын ... ... қана ... ... ... ... арқылы өзгерту ... ... ... қалай іске асатыны, адамның
табиғатқа әсер ету тәсілдері ... ... және ... ... ... жүзеге асыру мәселесі өте маңызды болды. Өркениет жалпы
әлеуметтік прогрестің даму процестерімен ... ... ... ... ... өркениеттің төменгі сатысы, өркениеттің жалпы деңгейі,
өркениеттің аралық сатылары сияқты терминдер арқылы сипаттауға болады.
Өркениетті жалпы ... ... ... ... деп
қарастыруға болады, оған өзара диалектикалық қарым – ... ... ... өмірдің объективті және субъективті заңдылықтары
кіреді.
Мәдениеттің алғашқы нышандары еңбек, іс - ... ... ... Ал ... кейінірек пайда болады. Оның
қалыптасуының алғышарттары қоғам дамуының әлеуметтік сипат алуы болып
табылады.
Табиғатқа ... ... ... ... шын ... ... әлеуметтік қарым – қатынастар пайда бола бастады және адам
өмірі күрделене түсті. Өркениет дамуына ... жол ... ...... ... ...... кеңейіп, нығаюы.
Мәдениет ұғымы адамзат дамуының барлық тарихи кезеңдерін қамтиды,
оның аясына өркениетті даму да, одан ... даму да ... ... ұғымы қоғамдық прогресстің кейінгі кезеңдерінде пайда болған
дамуын түсіндіреді.
Өркениеттің дамуы адамның табиғи шектілігін және бастауымен ... ... Бір ... адам ... ... ... оған ... бойлау арқылы оны өзіне бағындырды, оның
тікелей әсерінен бірте – ... ... ... өзіндік заңдылығы,
уақыттың және әлеуметтік тарихи кеңістігі бар қоғамдық болмысты жасай
алды. Екінші жағынан, адамның ... ... ... адамның өзін -
өзі басқарумен, ... ... ... ... ... ... ... биологиялық - әлеуметтік қасиеттерін ұдайы тежеп, өзін - өзі
ұйымдастыру дәрежесіне көтерілді.
Мәдениет және өркениетті зерттеу үшін олардың ... ... ... ... ... тарихи өлшемді табуымыз қажет. Сол
өлшем арқылы қоғамдық процестің осы екі ... ... қана ... ... тән ерекше сипатты табуға да болады.
Осындай ерекше ... ... пен ... өзара біріктіру және
ажыратудың тарихи өлшемі болу – адам ... тән ... ... ... те, ... те адам өзі ... келтірген, өзі солар
арқылы өмір сүріп отырған қоғамдық құбылыстар.
Қоғамдық – экономикалық ... ... және ... ... ... мен ... ... болсақ,
мәдениет және өркениет ұғымы қоғамдық дамудың іс - ... ... ... ... ... ... біз көрсеткендей
– М.Н.) өзара иерархиялық корреляциялық байланысы бар.
Формация және өркениет ұғымдарының ... ... ... ... саралаудың дербес екі түрлі ... ... ... ... – бірі ... ... ұғымы арқылы қоғамдық дамудың әлеуметтік – экономикалық
тынысы сарапталса, ал өркениет ... ... ... ... зерттеуге мүмкіндік береді.
Жалпы социологияда өркениет ұғымын пайдалану қоғамдық дамудың көп
жақтылығын, тарихи процестің субъектісі адамға біртұтас бағытталуының
жүйелілігін анықтайды, ... ол ... ... ... ... ... даму деңгейінің тереңдігі мен гуманистік сипатын ... ... ... ... ... кездейсоқтық емес. Оның
өзі осы ... даму ... ... ... мен ... әр
алуандылығы, басқа да жақын ұғымдар мен байланысының, сонымен қатар,
осы түсінікке сай ... ... ... ... ұғымы арқылы әртүрлі ұлттардың, халықаралық дамудың өзіне
тән сапалық ерекшеліктері ... ... ... ... ... т.б. ... ... даму заңдылықтарын зерттей
отырып, өркениеттің тарихи формаларын да түсіндіруге болады. Мәселен,
«антикалық өркениет», «феодалдық өркениет», «капиталистік ... ... - ... ... ... оған ... бар тарихи нақты қоғамды білдіретін философиялық ... ... пен ... өзара қабыса бермеуі де мүмкін. «Европаның
күйреуі» деген әйгілі кітабында О.Шпенглер өркениеттің кез ... ... ... ... ... еді. Оның ... қанат жайған сайын мәдениет күйреуге ұшырайды. Орыс ойшылдары
Достоевский, ... ... ... типтері мен өркениеттер
типтерінің ... ... бұл ... ... және ... ... – қатынасымен байланыстырды.
Ницше де осы мәселені көтерген еді. ... ... ... бәрі де ... өркениет әлемінде рухани мәдениеттің
дағдарысқа ұшырайтынын айтып ескертіп отырған.
Өркениетте кез келген идеология, рухани мәдениет тек қана қондырма
рөлін ... ... ... ... ... оның ... бейтарап, абстрактілі ақыл емес, практикалық,
прагматикалық, негізгі бағыты айқындалған ақыл құрайды, онда діни
факторлар жоқтың қасы; ... ... ... таза, ол
әруақытта реалды, бейтарап және қарапайым.
Өркениетте бірлескен ұжымдық еңбек ... ... ... ... ... ... Әрине, бұл тұлғалық ерекшеліктің дамуына өте
қауіпті.
Өркениеттің дамуы үшін адамның жұмыс күші ... ... ... ... ... ... тиімдірек. Сондықтан,
адамның тұлға ретінде дамуы емес, керісінше, жұмыс ... ... соны ... ... ... ... Бұл тұрғыдан келсек,
өркениеттілік – бұл жоғары кәсіпкерлік, ... ... ... ... ... қоғамдық қарым – қатынастарды жетілдіру.
Мәдениеттілік – адамның рухани жетілуі. ... ... ... ұят, ... ... өзін - өзі ... сияқты жоғары адами
қасиеттерді қалыптастырады. Тұлғалық, сонымен қатар, тың бастаулар тек
қана мәдениетте ... ... адам ... ... ене ... бері ... бері оның ... реті мен байланысы бұзылды. Өркениеттің негізін
машина құрайды, сондықтан онда ... ... ... жоқ, онда
арнайы мамандыру басым. Сөйтіп, мәдениет өзінің руханилығын жоғалтып,
өркениетке айнала бастайды. Қасиетті рух ... ... ... сапа ... ... жылдамдығы соншалық, онда өткен де, бүгін де жоқ, онда
тек қана ... бар. ... ... ... әр ... толы.
Өркениет – адамдарды бір – бірінен алыстатын ... ... ... ол адамдарға зат, заттық қатынастар
әлемін ұсынады. Материалдық құндылықтар жоғары саналатын ... ...... ... ... ... ... - өркениеттің негізі. Құндылық қарым – қатынас мәдениет
пен өркениетті байланыстырады. Мәдениет ... ... ... ... рухани бостандық сферасына енгізеді. Рухани мұраттар
өмірге мағына береді, болашаққа жол ашады. ... ... ... ... ... ... ... ғасырдың аяқ шенінде қанат ... ... ... ... – саяси интеграция процестері сан алуан
мәдени дәстүрлердің бір – бірімен ... ... ... ... ... өмір ... отырған заттық, болмыстық ортасы,
оған тән әлеуметтік қарым – қатынастар жүйесі, коммуникация тәсілдері
өзгерді. ...... ... ... ... ... жұмыс істейтін, қуатты демократиялық ... ... ... ... ... ... ... аясына
сыймайтын тың, ауқымды оқиғаларды туғызуда. Өскелең заман қоғам
танудағы ... ... сын ... ... ... ... ... философиясы
Махаббат феномені. Махаббат терең экзистенциалдық ... ... ... ... ... ... Эрос адам
құмарлығы хақында. Әртүрлі мәдени дәуірлердегі махаббат бейнесі. ... ... ... Көне өркениеттер тылсымшықтары (мистериялары).
Күнә және өкініс. Агапэ. Романтикалық және тени ... ... ... Діни ... және ... сезім.
Құдайға деген махаббат. суфизмдегі Құдайға деген махаббат.
Махаббат ... Ана ... Әке ... ... ... пен әйел ... ... философиясы предметінің шекаралары. Дін ... ... Дін ... және ... ... діни ... Діннің пайда болуының мәдени-әлеуметтік алғышарттары. Дін
пайда болуының тұғырнамалары. Теистік және теистік-емес ... ... ... адамгершіліктік мазмұны. Сенім және
білім. Сенім және ырымшылдық. Атеизм мен дінге қарсы болушылық.
Діни сезім. ... ... ... ... Киелі кітаптар.
Киелі адамдар. Киелі орындар. Киелі кеңістіктер мен ... ... ... ... ... феномені. Жұмақ және тозақ.
Діншілдіктің конфессионалдық формасы. Конфессиялар диалогы мәселелері
және діни шыдамдылық. Діни фанатизм, фундаментализм және, экстремизм.
Дін мен ... ... ... және ... заман. Діни саяси
терроризм. Халықаралық діни-саяси терроризмнің қаупі: оны тойтарудың
дүниетанымдық негіздемелерін іздестірулер.
Ғылым мен ... ... ... ... ашылуына толыққанды жағдай жасаған ХХ ғасыр да тарих
қойнауына енді. Өте ерте заманда-ақ пайда болған дін әлі ... ... ... санасының басқа түрлерінің алдында бермей келеді.
ХХІ ғасырда түрлі конфессиялар мен діни ... ... ... ретінде өркениеттің бір саласы болып өмір сүре бермек.
Діннің тұрақты ... келе ... факт ... ... әлемдік деңгейдегі адамзатқа тән ойлау жүйесінен шет
қалмайтындығын қазіргі заман болмысы айқын ... ... ... қоғам болмайды. Қоғамда діни сана үнемі болып келді. Дін ... ... ... ... ... деп ... елдерінде де, бізде де дін мемлекеттен бөлінген, бірақ, ... ... Дін ... ... ал қоғам мемлекеттің
субстанциясы. Әлемнің діни жетекшілері 2006 жылы жиылып, ... ... ... ... ... ... ортақ қандай мәселелр
бар және де діндердегі қандай мәселелер өркениеттік жолмен қоғамдарды,
елдерді, мемлекеттерді ... ... ... ... ... сөз ... Адамзат баласына ортақ дүниелер
көп. Біздің ойлау жүйемізде, діни жүйеде не ортақ ... Ол ... ... ... ... ... етеді екен? Осы
мәселелер ... ... ... ... ... ... Өйткені,
осы кезге дейін біз бүкіл дүние жүзінің ... ... ... ... ... ... тарихтарға көз жүгіртсек, дін
үшін қырғын соғыстардан миллиондаған адамдар опат болды, қасірет
кешті. ... ... ... не мүлдем жоюда діндер бір ортақ
келісімге келе ала ма? ... ... ... ... ... ... әркім өзінің діни сеніміне берік бола отырып, ортақ ... келу ... ... қажет етпек. Өркениеттік сана
дегеніміз әрбір адамның өз болмысымен, дінімен, елдік санасымен бірге
адамзатқа ортақ ... ... ... ... айта ... Халықтар,
елдер арасында, діндер арасында ұрыс-керіс, жанжал емес, бүгінгі бұрқ-
сарқ етіп қайнап тұрған ХХI ... ... ... ... саясаттандыру төңірегіндегі әрекеттер исламның қазіргі
қоғамдағы орнын даулы проблемаға айландыруға себепші болып ... дін мен ... екі ... ... Дін адамның ұятында,
арында, яғни оның иманында. Саясат болса, ол ... ... ... болып, мемлекет құрып өмір сүрудегі тәсілі. Дін ... ... өз ... ... ... Сондықтан асылы Дін мен
Саясат бөлек-бөлек болғаны абзал.
Дінде дүниеге көзқарастық тұстар басым. Дін ... ... ... ... әдіс ... ... айқындап бере алады, осы
байланыстардың күрделі бейнесін түзе алды. Бұл суреттемеде адам ... ... ... ... ... шешу тапты. Діннің
қоғамнан алатын күрделі орынын түсіну үшін оны шындық дүниенің ... ... ... ... ... жалпы методологиялық
принципке сүйене отырып айқындау керек. Дін – бұл дүниені рухани ... ... ... компонент, қоғамның әлеуметтік ой-
санасының, жәдігерінің бір ... ... ... ... ... ... ... деген сұрақтар ойландырады. Өткен ғасырда алып мемлекеттер
“дүниенің жаңа ... ... ... ... ... десек те,
жер бетінде зұлымдық, адамгершілікке жат құбылыстар азайған жоқ. Адам
мәніне дұрыс көзқарас, дегенімен, толық ... жоқ. ... ... “коммунизм де, капитализм де – бұл екеуі ... ... ... ... ... ... табдылады”[1]. Бұл
сөздің астарында болашақ жаңа әлемдік қауымдастық туралы ой қозғамақ
әрекеті ... ...... ... үш мың ... ... ... өткен тарихы біздің санамызда қасиетті бір ғажап
тілекті оятады, ол тілек – жаңа адам , жаңа ... құру ... ... конфуцийшілдік, синтоизм, зороастризм және
басқалар ақиқатты іздеушілерден рухтың соңынан еру және ... ... ... ... ... ... іздеуді ұсынады. Ислам
интеллектуалды пайымдауды жетілдіруді жалғастырып, адамның өзін-өзі
мейлінше жетілдірумен айналысуын ұсынады. Иудей – ... ... ... ... іздеп, ақиқатты, Құдайды іздеп, кәдімгі күресудің
орнына: “Құдай өзі адамды табады” деген ақиқатты ұран етіп тастады.
Әлемдік өркениеттегі “Қасиетті жазулар” ... ... , ... ... “Мұса парадигмасы” (Батыс) және “Вьяса
парадигмасы” (Шығыс). Мұса – Құранның да, ... да, ... ... ... ... – Махаббхарата текстін құдайларға жеткізген
данышпан. О.Шпенглердің топтастыруы ... , ... ... ... ... ... және жартылай грек-рим, ... ... ... ... ... ... ... негізін қалаған. Буддизм әдебиеті “Трипитаканың”
көмегімен монғол, жапон, корей және де басқа Азия ... ... ... ... нышандары жүрек, құрсақ, тыныс
алу, оларға сәйкес келетін күйлер – күйзелу, үрей, үміт.
Дін – бұл “жүрек” туралы ... Үнді ... ... қатынас
“бахти” (құдайшылдық) деп ... ...... ...... ... деген махаббат) деп аталады. Мұндай
құдайшылдық ғылыми ... ... ары ... ... зерттеу (теология, эгзегетика түрінде), қасиетті ... ... ... этнография тұрғысынан) – бұл кәдімгі
ақылға сыйымды, мүддеге сай қарапайым объектілерден асып түсетін
құбылыстарды рационалды түсінуге ... Егер ... өз ... ... ... соң бастаса, онда оның ғылым және құдаймен
сұхбаттасу арасындағы шекараны аттап өте ... ... ... жанды құбылысы ретінде қарау қажет.
Әл-Фарабидің “Қарапайым қала тұрғындары көзқарастары” ... ... ... ... ойлар айтылады: “Адамның негізгі
қабілеттері: қоректену, сезімдік, елестету, ойлау, ұмтылу – бәрі ... ... ... ... ең ... ... және ол ... жүрек туа біткен жылулықтың қайнар көзі”[2]. Жүрек жылуы
басқа қабілеттердің жүзеге асуына мүмкіндік туғызады.
Жүректің қызметімен үрей және үміт ... ...... үшін ... Аяушылық көз жасын тудырады. Сондықтан Библияда
Христос жылаған ... ... ол ... ... ... ... жағы үміт.
Үміт – “жанған жүректің” кернеулі, кризисті күйі. Әл-Фараби де
“жүрек жылуының ” ... ... ... деп атаған. “Мұса
парадигмасында” жүректің ... ... ... және бір ... ... ... ... мүдде, арманды білдіреді. Мұсаның өзі де, одан
кейін апостол Павел де мұны “үміттердің жоғарғы үміті” деп ... ... ... құдайдың өзі Яхве, Христос және
Алла деген атты иемденіп, сенушілер үшін үміт ... ... ... үміт ... парадигмасында” абсолютті құндылыққа ұмтылудың басты
модусы болып табылады.
Абсолюттің қалыптасуы процесіндегі діннің маңызын Гегель талай
рет қарастырған болатын. Оның ... ... ... ... ... өнер ... барабар, қабылдап алынған (снятая) дін абсолютті
біліммен барабар”.
Діннің мәдениеттегі орнын аша түсу үшін Гегельдің “тарих - бұл
еркіндікті ұғыну ... деп ... ... ... ... Шығыс тек бір ғана еркін адамды білген, ол - ... ... ... ... ... және ... қоғамның біршама бөлігі еркін
деп есептеліне бастаған. Христиан діні (жаңа дүниеге өту) жаңа ... ... ... ... ... ... еркіндігі мен
теңдігі принципі. Бұл принцип алдымен тек дінде ғана қабылданса,
кейіннен бүкіл қоғамдық ... ... ... үшін ... ... сана ... ... де , таным
процесінің сатысы ретінде де маңызы бар. Оның ... ...... ... ... ... дін – бұл ... рухтың
жемісі”[3]. Бұл пікір болмыс пен шектік, шүбәсіз кемелдік ... бар ... ой ... ... ... (V ... (V ғ.), Ф.Аквинский (ХІІІ ғ.) де ... ... ... ... ... “Сущее и благое суть понятия взаимозаменимые”.
Дін біздің бір бөлшегіміз болып қала ... ... оның ... көзі ... (ғылымның айтуынша), сондай-ақ діннің қайнар көзі – мәңгілік
(теологияның айтуынша).
“Сындарлы он ... ... ... діни ... қауіп-қатеріне, оның алдын алу шараларына, көпұлтты және
көпконфессиялы ... бұл ... ... ... керектігіне
айрықша мән берілген. Қазақстанда үш ... жуық діни ... ... ... ... 40-қа ... ... барын
ескерсек, конфессиялық тұрақсыздықтың да болуы мүмкін екендігін
ұмытпауымыздың қажеттігіне назар ... ... ... ... ... ... ... мектеп пен сопылық ағым негізінде орныққанына,
мұның өзі ислам ... ... ... тез жерсінуіне себепші
болғанына айрықша мән ... Бұл ... де. Қай ... де ... пен діни ... ... қайшылық, ең алдымен халық
өмірінің қасіретіне ұласып отырған. Шүкір деуге болады, бір жағынан,
қандай да болсын ... ... ... ... ... ... ... салт-санасы көшпелі өмір жағдайында
қалыптасқан қазақтардың діни наным-сенімге деген ... ... ... қоғамды реттегіш тамаша қасиеттеріне жол ашқан. Осы
мәселеге айрықша мән ... ... ... ... ... қабылдаған
қазақтар Құран ережелерінің негізінде де, исламға ... ... да ... ... және бір ... мінәжат ете алатын
болған. ... ... ... үшін жаңа араб ... өз ... – түркінің көшпелі тайпаларының рухани
мұрасынан да көз жазған ... - деп ... ... ақиқат-шындықты
айта келіп: “Исламның жан-жақты жорылуы ұдайы болып отыратын ... ... рұхы мен ... де, ... да ... ... ... келуі мүмкін ештеңесі жоқ. Бұл ... ... ... ... ... ... ... дін таным
үлгісін одан әрі идеологиялық тұрғыда ... ... ... ... ... ... ... еліміздің мұсылман
қауымының қазіргі жағдайына жаратуға жол бермеуге болмайды”, - деп
қорытады[4]. ... ... сөз етіп ... мәселе қазақ халқының
ХХI ғасырдың басындағы және алдағы ғұмыр жолындағы ... ... ... ... ... А.Дж. ... ... М., 1991. 349 б.
2. Әл-Фараби. Философиялық трактаттар. А-ты, 1970. 271б.
3. Гегель Г.В.Ф. Философия религии. В 2-х томах, Т.1. - М., 1976. ... ... ... он ... Алматы, “Атамұра”, 2003 ж. 142б.
24-лекция
Тарих философиясы
Тарих философиясы: оның мәні. ... ... ... ... процесс мәселесі. Тарихты
кезеңдеу мәселесі. Тарихтың объективтік ... ... ... ... жалпы теориясы. Партикуляризм және универсализм.
Тарихта прогресс мүмкін бе!? ... ... ... Белдеулік уақыт
түғырнамасы. «Тарих толқындары». ... және ... ... ... ... ... ... ұлттық
жолдың өзіндік болмысы мәселесі. Қазақстан тарихи ... ... мен ... ... ... ... шындық пен елес.
Адамның барлық объективті мүмкіндіктері (дүниені тану, ... т.б.) және одан ... ... ... жасампаздық іс
- әрекеттері нақты тарихи дәуірде, қолайлы ... ғана ... ... басқа адамсыз күні жоқ, о бастан – ақ ол өз
болмысын басқаларсыз ... ... ...... ... ашу – ... ... табылатын философия қоғамды жан – жақты зерттеп, оның түпкі
заңдылықтарына ерекше ... ... ... қоғамды ерекше құбылыс ретінде қарастырып, оның мәнін
ашатын бөлімі - әлеуметтік философия деп аталады. Ол қоғамды біртұтас
динамикалық жүйе ... ала ... оның ... және қозғаушы
күштерін анықтап, өмір ... мен ... ... ... ... қисынын түсіндіреді.
Әлеуметтік философия дегеніміз – қоғамдық ... ... ... ... Ол ... тығыз байланысты.
Социология қоғамдағы жеке жүйелердің өмір сүріп, даму заңдылықтарын
зерттейді. Мысалы, отбасы ... ... беру ... ... философия мен социология бірін – бірі ... ... ... археология, этнография, саясаттану сияқты
салаларымен біріге отырып, қоғамның толық сипатын бере ... ... ... ... ... ... ... тарихты санасы бар адам жасайды. Сондықтан қоғамдық ... ... өте бай. Оның ... қабаттарына бойлай отырып,
заңдылықтарын анықтау оңай жұмыс емес. Қоғамдық болмысты ... ... ... база ... ... Бұл ... көптеген
фактілерді жинақтап, талдап, түсіндіретін ақыл – ойдың ғаламат күші
мен біліктілігі қажет. ... ... ... ... ... ақиқаттығын бірден тікелей дәлелдеу қиын, олардың дұрыс –
бұрыстығына көз жеткізу үшін уақыт қажет.
«Өмірдегі ең дана ... - ... - ... ... халқы түйіндеген
пікір кездейсоқтық емес. Мұны қоғамның күрделі, қат – қабат болмысы
айқын дәлелдейді. ... ... ... ... XIX – ... алып ойшылдары Гегель, К.Маркс, П.Сорокин шығармашылығында
ашылған.
Қоғам – материя қозғалысының жоғарғы деңгейі. Оның қалыптасуының
негізгі факторы ... ... ... ... ете ... адам ... ... қоғам деп аталады.
Адам тарихта екі түрлі «ипостась» немесе қырда өмір сүрді. Ол ... ... ... алғы ... ... ... оның нәтижесі.
Өйткені алғашқы тарихи іс - әрекеттің иесі – пенде. Оны іс - әрекетке
итермелейтін ... күш – ... ... өз ... ... ... тағы басқа қажеттіліктер, оның терең тамыры өмір сүру мен
дамуға ... ... ... ... ... Жер ... пайда болуынан кейінгі маңызды секіріс адамның қоршаған
дүниені ... ... ... ... ... оған ... ... қалыптасуы десек артық айтқандық болмас еді.
Адам жетілген сайын оның қажеттілктері де көбейеді, тереңдейді.
Адамдардың бір – ... ... ... ... ... ақиқатқа, мейірімділікке, сұлулыққа ұмтылуының ... аса зор ... ... таң ... ... ... ... тығыз байланыста. Мысалы,
барынша қара дүрсін шаруашылық шеңберінен шыға ... орта ... ... ... – техникалық прогресс ... мен ... ... ... ... ... ақпарат тасқыны дүниесінде өмір сүретін осы замандағы
адамдар тіршілігінен сапалық айырмашылығы бар.
Әлеуметтік философиядан көрнекті еңбек ... ... ... іс - ... ... ... ... топқа бөлген. Ең алдымен, материалдық және рухани қажеттіліктер.
Материалдық қажеттіліктер рухани қажеттіліктерден бұрын пайда ... адам ... ... бостандық, еңбек пен бақыт,
қайғы мен қуаныш сезімдерінен рухани ләззат алу үшін өзіне ... ... ... өзін ... ... ... қаруландыруы қажет еді.
Екіншіден, қоғамдық және жеке адам қажеттіліктері. Бұл ... бір ... тең ... ... олардың арасында қайшылықтар жиі туындап
отырады. Тарихи процестің әрбір субъектісі өз ... ... ... ... ... өз іс - ... ... деу тарихи
аңқаулық, тіпті ақиқаттан алшақ кету болар еді.
Үшіншіден, түпкі стратегиялық, ұзақ уақытқа ... ... ... ... ... Адам да, қоғамда өз өмірін
жоспарлап тіршілік етеді. Жоспарлау дегеніміз – ... және ... және ... ... анықтау деген сөз. Мысалы, ауқымды
қажеттеліктерге қоғамның болашағын ғылыми түрде бағдарлай отырып, оның
өркениет жолында ... ... ... ... ... ... ... қатар, қоғамда кезек күттермейтін бүгінгі таңда шешуді
керек ететін мүдделер де ... адам мен ... ... тікелей туындамайтын,
бірақ оған қажет кейбір қызығу объектілері. Адамдарда бұлар ... ... ... оның өмір ... кері әсер етуі
мүмкін. Мұндай жағдайдың мысалы ретінде маскүнемдік, ... ... ... ... ... өзін ... ортадағы табиғат күштері мен заттарын ғана
өзгертіп отырмайды, олар өздерінің бір – ... ... ... ... жасайды.
Маркстың ілімі бойынша, қоғамдық өмір – практикалық өмір. Өйткені,
адамдардың тіршілігінің кез ... ... ... ... - ... ... бастапқы түрі – материалдық өндірістік іс ... Бұл іс - ... әлі де ... ... іс - ... ... келеді. Бірақ, оның мүмкіндігі бұрынғыдан әлдеқайда
жоғары. Байырғы еңбек ... ... ... ... ... отырып, адам өз талабына сай жасанды ортаны дүниеге келтірді,
оны өзінің эстетикалық, ... ... ... ... ... құндылықтарды өндіруші ретінде адамның өзі
де өсіп, нығайып отырды, оның кәсіптік шеберлігі артып, жалпы білімдік
деңгейіне қойылатын талаптар да кеңейе ... ... ... ... бастады. Материалдық өндірістік қатынастарды нығайту, ... ... ... ... дамыды.
Қоғам идеясы адамның өзіне о бастан – ақ орын тепкен. Өйткені, ... ... жан. Егер ... ... ... ... мәні де айқын
болады. адам тарихының алғашқы шарттары тірі пенделердің тіршілік етуі
деп – К.Марск пен ... ... ... ... ... – жалпы қажеттіліктері, қызығушылықтары мен
мақсаты бір адамдардың мәдени ... мен іс - ... ... бір
заңдылықтарға негізделіп ұйымдастырылған формасы. Адам қоғамының
негізгі сипаттары:
- ...... мен ... бір ... ... ... ұйымдастырушылық – ішкі күштердің дамуы мен өмір сүруіне ықпал
етуі;
- динамизм - әлеуметтік құрылымдар мен формалардың қозғалып, ... ...... ... белгілі заңдылыққа бағынуы.
Әлеуметтік философияда қоғам материяның бізге белгілі қозғалысының
ең жоғарғы түрі ... ... ... ... оны ... ... бөлуге болады.
Біріншіден, бұл – экономикалық сфера немесе материалдық ... ... ... ... ... ... мен арнайы еңбек
құралдары – техниканың көмегімен жасау. Экономика қоғамдық прорестің
қозғаушы күші, ... ... ... ... бұл ... ... ... әлеуметтік топтар әлемі. Ол
нақты тарихи – экономикалық негізде қалыптасып дамиды.
Үшіншіден, бұл саяси немесе ... ... Бұл ... ... да әлеуметтік институтты басқару жолындағы іс -
әрекеттері.
Төртіншіден, қоғамда ... ... яғни ... мен ... ... Ол ... ... саналы факторына ықпал ете отырып, қоғамда
аса ... роль ... ... ...... ... ... объективті өмір
сүреді. Өйткені, олар адамдардың сана – сезімінен тыс қалыптасады,
дамиды, өрістейді және өз ... ... ... ... көшінен өтіп
отырады немесе ығысады.
Қандай заңдылықтардың қай уақытта ... ... ... ... ... Кезінде құл иеленушілерге, сонан кейін
феодалдарға өз ыңғайына сай келетін қоғамдық қатынастарды сақтап қалу
мүмкіндігі болмады. Өзі ...... ... кез ... ... ... - өзі ... басқа қоғамдық қарым – қатынастарға
орын ... ... Бұл – ... бұлжымас заңдылығы. Табиғат ... ... ... бір ... бар. Бұл - ... ... ... Өйткені, олардың заңдылықтары адамнан, оның
іс - әрекетінен, еркінен тыс өмір сүреді. ... өз ... зат пен ... ... ... немесе Архимед заңын алып
тастай алмаймыз, сол сияқты біз ... ... ... ... ролі ... құн ... заңды өзіміз біліп алып,
сонан соң жойып жібере алмаймыз.
Материалдық игіліктер өндіру адамзат ... өмір ... ... негізін құрайды. Бірақ, табиғат пен ... ... өте ... бір ... бар: ол – ... іске
асу механизмінде көрініс табады. Табиғат заңдары адамның іс ... тыс іске ... ... Ал ... ... ... бар. ... біз жоғарыда атап өткеніміздей, қоғамдық
дамудың ... тек қана ... іс - ... ... іске асады.
Егер адам немесе адамдар арасындағы қарым – қатынастар болмаса,
ешқандай да ... ... іске ... ... ... ... пен социологияның заңдарының осы бір ұқсастығын еске
ала ... ... ... ... ...... процесс деп анықтады.
Қоғамның дамуы, бір жағынан, табиғи процесс, өйткені ол табиғат сияқты
қажетті және ... ... ... ... ... ... процесс,
өйткені, ол – адамдардың іс - әрекетінің жемісі.
Социологиялық заңдардың ерекшелігін қарастыру мәселесі біздерді
олан әрі тереңдей түсуге мәжбүр ... ... ... ... ... ... ... жағдайлары және оларды іске асырудың
субъективті факторлары бар.
Тарихтың объективті және субъектвті факторлары – қоғамдық дамудың
екі ... ... ... ... және ... ... бағыты
иен ауқымын көрсететін шарттар объективті фактор болып табылады.
Мысалы, табиғат жағдайлары, өндірістің дәрежесі, ... ... осы ... ... Субъективтік факторға бұқараның,
топтардың, партиялардың, мемлекеттің, жеке адамдардың белгілі бір
мақсатқа бағытталған іс – ... ... ... ... іс ... ... ... Объективті факторлар әруақытта негізгі
болып табылады, бірақ ... ... ... ... ... ғана көрінеді. Субъективті факторлар ... ... ... ... ... роль ... ... Өзінің бағыты
бойынша субъективті фактор прогрессивтік, консервативтік ... ... ... ... ... мен ... өзара қарым – қатынасы, тарихты адамдардың өздері
жасайтындығын айқын көрсетеді, бірақ ... ... ... өз ... ... ... ... дамудың объективті заңдылығына иек
артып ... ... ... ... ... ... ... болады. Адамдар өз іс - әрекеттерін терең
және жан – ... ... ... олар өз ... ... ... ... алады. Мұның өзі оларға қажетті практикалық
іс - әрекеттерді дәл тауып, дұрыс пайдалануына жол ашады. ...... жан – ... ... Тарихи процестің осы
маңызды екі жағын әруақытта еске алып ... ... оңай ... да ... ... отыру жиі кездесіп отырады. Сондай
біржақтылықтың бір көрініс – волюнтаризм болып табылады. Волюнтаризм –
ақиқат атаулының бастапқы ... ерік деп ... ... ... заңдарды мүлдем жоққа шығаратын субъективті идеалистік
бағыт. Адамның еркін абсолютке ... оның іс - ... ... ... ... шығарады. Революциялық
қозғалыстар тарихындағы Ресейдегі ... ... ... батыстағы кейбір анархистер волюнтаристерге ... ... ... ... ... көп ... ... Волюнтаристік қимылдардың айқын көріністері Шыңғыс Айтматовтың
«Жан пида» романында бейнеленген. Тарихқа волюнтаристік көзқарастардың
терең тамырларын антикалық, орта ғасырлық ... ... ... ... де жан – ... дамып отыр. XIX ғасырдың екінші
жартысында позитивизмнің ықпалы ... ... ... теріске шығаратын бірқатар мектептер қалыптасты.
Германияда бұл ... ... ... ... ... ... Америкада – Д.Дьюи, Э.Богардус, Г.Беккер – Чейз.
Мысалы: Арнольд Тойнби тарихи заңдар – осы ... ... ... ... деп ... ... Юмның себеп – салдарлық
қатынастардың объективті табиғатын теріске ... ... ... ... ... мойындамайтын ойшылдар өте
сирек. Олардың көбісі тарихтың өткен жолындағы ... ... ... ... ... ... ... пайдалануға көңіл
бөледі. Тарихи заңдылықты теріске шығару, ... ... ... ... ...... ... – деп аталады. Фатализм – адам іс - ... ... ... ... болатын барлық процестер бостандыққа,
шығармашылыққа орын ... ... ... ... ...... оқиғалар мен адам
өмірінің құдайдың құдіретімен анықталатынын ... ... ... ... көп ... ... оны ... тарихынан, әдебиеттен жиі
кездестіруге болады. Мысалы, атақты ойшыл – ... ... ... ... және ... философияда, тарихтағы кездейсоқтықты
рөлі туралы әртүрлі пікірлер қалыптасқан. Мысалы, Демокрит, Спиноза,
Гоббс, XVIII ғасырдың материалистері оны ... ... ... ... ... ағартушысы, тарихты кездейсоқтықтың ойыны – ... ... ... ... ... ... ... кездейсоқтық өзара диалектикалық тарихи қажеттілікте өмір сұріп
отырады. Кездейсоқтық тарихи қажеттіліктің формасы болып табылады.
В.Г.Белинский ... ... ... бар. ... ... одан әрі дамуы қажеттілігінен тікелей туындаған. Ал I –
Петрдің Балтық теңізінің Нева ... бас ... ... ... табылады. Егер ол Балтық теңізінің басқа жағынан шыға алса, онда
басқа қала салынуы мүлдем ықтимал еді. ... ... ... дейін социумның негізгі элементін анықтау мәселесімен жан ... ... ... ... салыстырумен болды. Мысалы,
социумның негізгі элементі, индивид немесе отбасы деп ... жеке ... ... те, ... да әлеуметтік құбылыс бола
алмайды. XIX ғасырдың ... және XX ... ... ... ... қалыптасты. Ол Карл Маркс және Питирим Сорокин мектептері еді.
Оның бірнішісі қоғамдық байланыс пен соның нәтижесінде ... ... ... ерекше көңіл бөлді. ... ... ... – ақ, тоқ ... ... ... да осындай пікірге келеді. «Индивид тек физикалық, биологиялық
немесе психологиялық феномен, ал әлеуметтік қасиет адамның маңызды
қарым – ... ... ... - деп ... Питирим Сорокин. Екі
ғалымның ізденістері бір ғана ойды ... ... ... ... ... ... ... – қатынастар. Адам өзі
қалыптасып, тарихи дамудың негізгі ... ... ... ... және ... ...... түсе бастады.
Адамдардың кез – келген өзара қарым – ... ... ... ие болып
отырады. Қоғамдық қатынастар – адамдардың бірлескен практикалық және
рухани қызметі процесінде олардың арасында қалыптасқан ... өз ... ... ... қатынастарды басынан кешіріп
отыратын болғандықтан, ол әмбебап субъект болып табылады. Адамның іс -
әрекеті оның қоғамдық ...... ... ... ...
қатынастарды үлкен екі топқа бөлуге болады: материалдық және ...... ... ...... ... ... да объективті. Объективтілік дегеніміз – заттық түрде өмір
сүру ғана емес, мәселен көптеген материалдық ...... ... жоқ. ... кез келген зат, құбылыс адам санасында
бейнелене отырып, одан тыс өмір ... ... ... ... дәуірге лайық өмір сүретін рухани қарым – қатынастар біздің сана
сезіміміз үшін ... ... ... өйткені олар бізден,
біздің қоғамдық санамыздан тыс өмір ... ... ...... сана және оның ... құрылымы, одан қоғамда
моральдік, саяси құқықтық, көркем өнер, философиялық, діни ... ... ... ... қарым – қатынастар саяси іс - әрекеттің
субъектісі таптың, ұлттық қозғалыстардың, партияның, ... мен ... ... ... олар ... ... ... болып табылады, сонымен бірге олар саяси практикалық іс ... ... ... ... ... бір ... – қатынастың
өзі екі түрде көрінеді рухани әрі материалдық.
Қоғамдағы адамдар арасындағы өзара қарым – ... ... ... – қатынастардан өзгеше. Ол – жеке адамдардың өздерінің ... ... Олар ... өлшемдерге негізделеді, өйткені
адам өзінің жеке өмірі қарым – қатынастарын ... ... ... ... ... жақын адамдардың ұлтына, кәсібіне,
әлеуметтік статусына онша мән бермейді. ... ... мен ... ... өткізу мүмкіндігі қызықтырады. Бұл
жағдайда адамдардың рухани – ... ... ... роль ... ... бір – ... әрекеттесетін пенделердің саны әр
түрлі, көпжақты болады. Мысалы, П.Сорокин осы ... ... ... адам ... ...... болады деп
пайымдаған: а) екі пенде арасында (ері мен әйелі, оқытушы мен оқушы,
екі дос); б) үш ... ... (әке, шеше және ... ері, ... ... бес және одан да көп ... ... (әртіспен немесе
шешенмен оның тыңдаушылары арасында; көппен көптің ... ... ... ... екі ... – жастар мен зейнеткерлер арасындағы
қалыптасатын қарым – қатынастар аса үлкен роль атқарады. ... ... ... ... ... ... өткеріп, оның ыстығы мен
суығын жеке өмірінде көрген, тәжірибесі мол, азаматтық дүниетанымы
берік адамдар, ал ... мен ... әлі ...... ... әлеуметтік тәжірибесі әлі қалыптаспаған топ. Жастардың
зейнеткерлерден артықшылығы – олардың ... ... ... ... ... ... сенімі, өмірден күтетін дәмесі мен оларды алға
жетелейтін ... екі ... ... ... маңызды фактор – олардың
қоғамдағы ... ... мен ... ...... тысқары,
алшақ өмір сүру жағдайы. Жастар әлі ... ... ... ... араласа қоймаған, ал қариялар қоғамдық өмір
қатынастарынан ығыстырылу жағдайында ... ... ... ... ... жеке адам ... қатынас кеңінен орын алады. Түптеп
келгенде, қоғамдық қатынастардан адамаралық ... ... ... ... ... кез – ... ... қатынас
қоғамдық қатынас болып табылады.
25-лекция
Саясат философиясы
Саясат философиясының предметі. ... ... ... Билік
феномені. Саяси билік. Биліктің метаморфозалары. Билік және моралі.
Мақсат пен құрал мәселесі. Саясат пен экономиканың байланысы. ... ... ... ... ... ... легалдық,
харизматикалық типтер.
Саясат және әлеуметтік мифология. Миф саясат инструменті ретінде
Бұқаралық ақпарат құралдары ... ... және ... ... ... Бұқараның құбыжық болып көрінуі. Тарихтың
әумесерлердің, геройлардың бейнелері. Бұқараның стреотиптік ... бағу ... ... мен ... ... ... ... демократия. Демократияны
парадокстары. Демократия және ... ... ... Тоталитаризм мәдени-өркениеттік феномен ретінде.
Соғыс феномені. Этатизм және энархизм. Саяси революция феномені.
Саяси экстремизм. ... ... ... феномені. Геосаяси
қауіпсіздік. Ұлттық қауіпсіздік.
XX ғасырдың екінші жартысында қоғам мен табиғаттың өзара ... ... күрт ... ... ... ... әсер етуі
бұрынғыдан терең көлемді сипатқа ие ... Бұл ... ...... ... ... биосферадағы іс ... ... ... ... Ал оның ... космостың жерге таяу
кеңістігі де ене бастаған, басқа планеталардың ресурстарын пайдалану
туралы ... ... мен ... күрт ... ... адамдардың білім
деңгейі мен кәсіптік шеберлігі де арта ... Енді өз ... ... мен шеберлерінің қолы жүрер сәті туды. Себебі, нарықтың заңы
солай. Бұл ... XXI ... одан әрі ... ... XXI ғасырдың
жалпы белгілері – жоғары ... жаңа ... ... ... Осы ... ... Қазақстанды тыс қалды деуге
болмайды. Сондықтан да:
- электроника және физиканың оны қамтамасыз ... ... ... ... техника мен математиканың оны қамтамасыз ететін салалары;
- машина жасау және оның ... XXI ... ... жаңа ... жатады.
Әрине, мұндай түбегейлі өзгерістер ... адам да ... ... болуы қажет. Демек, ендігі жерде күнделікті ... ... ... ... ең ... бір ... ... қамына кірісу керек, меңгеріп қана қоймай, оның ұңғыл –
шұңғылын жетік ... өз ... ... ... адам ғана ... талабына
сай еңбек ете алады.
Ғылыми техникалық революция қоғамға кері де әсер ете ... ол адам ... ... ... мен ... ортаның
әдемілігін, үйлесімділігін бұзады.
Ғылыми – техникалық революцияның ... тіл, ... ... ... дәстүрлі мәдениет үлгілеріне әсер етіп, әлеуметтік
психологияны, отбасылық қатынастарды өзгертуде.
Саяси сала қоғамдық өмірдің ... ... ... ... ... ... қалыптасуы нәтижесінде
пайда болды. Ол үлкен топтардың қарым – қатынасының ... ... оның ... ... ... ... ... табылатын
мемлекет.
Саясат дегеніміз – билікті өз пайдасына шешу, өзінің талап –
тілегін жүргізіп отыруға мүмкіндік алу үшін ... мен ... ... ... іс - ... формасы. Бұл іс - әрекет
адамдардың мүлдесі мен еркінің, эмоциясы мен ақыл – ... ... ... – бұл ... ... ... Саясаттың
философиялық анықтамасының мәні осында.
Саясат индивидтер мен әлеуметтік топтардың өзара әрекеттесуінің
сферасы. Өйткені олардың меншіктік, құқықтық, ... тағы ... ... ... ... ... ... да күрделі және шатасқан іс - әрекет, одан не нәрсе
күту ... ... айту ... Саясат – мемлекетті және қоғамды
басқарудың өнері, сондықтан ол саналы іс - әрекеттер ... ... іс - ... ... ... ... жету үшін көптеген
қасиеттер қажет.
Саяси билік – деп ... ... топ пен ... әр ... мен заңдардың, идеялардың, қатынастардың күшіне сүйене отырып
саясатта өз еркін ... ... ... ... ету дегеніміз –
басқа адамдардың іс - ... ... әсер ете ... ... іске ... ... биліктің күре тамыры – мемлекеттік билік
болып табылады. Бұл күш қоғамда тұрақтылық пен ... ... өмір ... ... бір – ... қарама – қарсы
әлеуметтік топтарының қалыптасуы ... ... ... ... ... әлеуметтік мүдделерді өзара мәмілеге келтіру
мақсатында саясат пайда ... ... ... ... және
бағынушыларға, бұқараға бөлінді. Саясаттың негізгі ... ... ... топ пен таптың мүддесін қорғау үшін
бүкіл қоғамды басқару болды.
Саяси сала – ... ... ... ... ... ... ... мен бейнесі.
Саяси қажеттіліктер мен мүдделер - адамдардың саяси қызметінің
қозғаушы ... ... ... ... ... идеалы мен
абыройы, адамгершілік жөніндегі ойлары жатады.
Саяси сана қоғамның саяси өмірінің рухани ... ... ... пен ... туралы қарапайым көзқарастар мен ілімдер,
теориялар ... ... сана жоқ ... ... ... саяси өмір де болуы
мүмкін емес. Саясат туралы ... мен ... ... ... оған саналы түрде ат салысуға, саяси фактілер мен құбылыстарға
баға беруге мүмкіндік алады.
Қоғамның ... ... ... ... философия саясат
субъектілерінң саяси мәдениетіне, лидерлер мен ... ... ... ... ... қатысушылардың рухани деңгейіне ерекше көңіл
аударады. Философия саяси өмірдегі ... ... ... атап ... Ол, ... қатар, қоғамның қаншалықты
деңгейде демократиялық, яғни саясатқа қатысушылардың мүмкіндіктері
бірдей ме, бірдей емес пе ... ... ... қояды. Саяси
өмірідің институттарына әртүрлі партиялар, қоғамдық ұйымдар ... ... ... ... ... ... ... болып
табылады.
Саясат билікті сақтау, тұрақтау, функциясын орындап қана қоймай
сонымен қатар қоғамда ... ... ... орнатуға да
атсалысады.осы мақсатта іс - ... ... ... ... ... ... ... қолданылады.
Саясатта айлакерлік те, екіжүзділік те, таза емес ойын да,
жауыздық та, қаталдық та ... ... ... ... мен индивидтер арасында билік
үшін күрес жолында қалыптасатын байланыстар мен бағынушылақтар.
Саяси іс - ... ... ... мен ... ... ... заңның үстемділігін барлық жерде қамтамасыз ете алатын
нақты құқықтық мемлекет құру бірден – бір қажеттілік. Мұны ... үшін ... ... ... заңда белгіленген ережелер
бойынша қимыл жасауы керек. Саяси ... ... ... талап та осындай. Сонымен қатар, қоғамдағы барлық азаматтар
заңға сәйкес өмір сүріп үйренуге ... Бұл ... ... сара ... ... жаюы ... өмір шарты мен қауіпсіздікті
қамтамасыз ететін басқа да іргелі құқықтардың іс асырылуымен тығыз
байланысты.
Орталық Азияда халықаралық ... ... ... келе
жатқанын еске ала отырып, халықтың аса күрделі ұлттық және мәдени
құрамын ұдайы ... ... ... ... ... ... ... жүйені демократияландыру сот жүйесін жетілдіру, құқықтық
реформа, өкімет органдарының ... ... ... ... ... ... ... бағыттарын дамыту арқылы іске
асырылады.
Қоғам өте күрделі жүйе. Ол өзінің сан ... даму ... ... - ... ...... ...
адамгершілік салаларына енгеннен кейін сан түрлі қажеттілік тудыратын
орасан мол материалдық және рухани қазыналар туғызды. Бір адамдар әсем
бұйымға әуес ... ... ... ... ... кітап дүкенінде
көбірек болғанды ұнатады. Адамның қажеттілігі қарапайым материалдық
мұқтаждықтан асқақ рухани сұранысқа дейін жетеді.
Қоғамда белгілі бір ... ... ... ... ... ... еңбек бөлінісіне, өндіріс күштерінің және өндірістік
қатынастардың деңгейіне байланысты қалыптасқан қауымдардың тұтастығы
мен олардың ... ... ... ... Әлеуметтік құрылым
қатарына адамдардың жас шамасына, жынысына, ұлтына, кәсібіне, туған
жеріне, тағы ... да ... ... ... топтары
жатады. Бұл осы топтардың қажеттеліктері мен қызығушылықтарының іс -
әрекеті мен белсенділігінің себептерінің әлемі. ... өзі ... тән ... ... әлеуметтік кеңістікті қалыптастырады.
Бұл жүйенің өзіндік құрылымы бар, яғни әр элементтің ... өз ... ... тән ... ... ... – салыстырмалы, тұрақты және бірқалыптағы
топтарының жиынтығы мен олардың арасындағы өзара іс – ... ... ... бір ... кеңістікте жіктелудің мынандай түрлері бар:
- адамдардың әлеуметтік – таптық қауымдастығы (таптар, топтар)
- әлеуметтік демографиялық топтар (жастар, әйелдер, қариялар)
- адамдардың шағын ... ... ... ұжымы)
Әлеуметтік қауымдастық дегеніміз – жалпы қызығу объектілері мен іс
- әрекеттері, психологиялық ерекшеліктері мен өмір салты бір – бірімен
ұқсас адамдардың ... ...... ... ... дүние жүзі халықтарының бәріне
ортақ алғашқы қауымдық құрылыстың негізгі экономикалық ұясы. ... ...... ... меншік болған. Еңбек ерлер мен
әйелдер, еркектер мен балалар арасында ... ... ... өнімді бірлесе отырып, бөліп, тұтынып отырды.
Қауымның дамуы – қауым мүшелері тұрақты атқаратын еңбек түрлерінің
күрделеніп, көбейе түсуімен және осы ... ... ... ... ... күрделене түскен сайын қоғамның әлеуметтік жүйесі
де біркелкі болмайды, ол да өзгеріске ұшырап ... ... ... ... ... ... ... философтары айтып кеткен. Мәселен, Аристотель «Әрбір мемлекетте
үш бөлік бар: өте дәулеттілер, ең ... және ... ... ... ... ... ілімді жан – жақты дамытқан К.Маркс еді.
Ол жұмысшы табы мен ... ... ...... ... ішкі
қасиетінен туындайтындығын, яғни капитал дүниесінің өзінен ... ... ... ... ілімі кеңес одағында ерекше маңызға ... оның ... ... көп жылдар бойы қоғамның ... ... ... негізі болып келді.
К.Маркс ерекше көңіл аударған меншіктік қатынас пен ... ... ... ... ... табы мен колхозшы, шаруа табы
ғана бар деп есептедік. Ал интеллигенцияны аралық топ деп қарадық.
Бір жақтылыққа кеңес ... ... ... ... аударған
белгілі социолог Р.В.Рывкина болды. Ол 1989 жылы «талдау құралдарының
әдістемелік және теориялық ... ... ... ... алар орны ... Біз үшін ... олардың меншікті иелену жүйесінде, билік, табыс және бедел
мәселесінде іс - әрекет методикасын анықтау өте қажет» деп ... атап ... ... ... ... 1922 жылы ... кеткен әйгілі орыс ғалымы П.Сорокин еді. Ол
АҚШ-та ... ... ... 25 жыл бойы ... ... кафедрасын басқарды.
П.Сорокин тарихта жіктелуге, әсіресе әлеуметтік жіктеуге ... ... ... олай болмады деп ойлау миф екендігін
айқын дәлелдейді. Оның ойынша, кез – ... ... ... үші түрі ...... яғни ... ... белгі бойынша
бөлінеді.
Екінші – адамдардың экономикалық жіктелуі, олардың тұрмыс деңгейі,
кіріс – табыс мөлшері әртүрлі. Үшінші жіктелу – ... ... ... ... кез келген қоғамда оны басқаратын элита және оған
бағынышты бұқара өмір сүреді.
Әлеуметтік жіктелу Конституциясында барлық адамдардың ... ... ... да орын ... ... отбасында,
шіркеуде де, тіпті кез келген әлеуметтік топ та ... ... ... бөлінуі табиғи және заңды құбылыс. Бұл ... ... ... ... ... коммунистік идея
ешуақытта тәжірибеде орындалмас еді.
П.Сорокин кез келген ... ... ... күштері мен қоғамдағы
топтарды бір – бірімен жақындастыруға тырысқан күштердің арасында
әрдайым күрес жүріп отырады деп ... ... күш – ... ... ... ... ал ... - өз жұмысын келеңсіз, тіпті
кейде бір ... ... ... Мысалы, кеңес өкіметі кезінде
қоғамдық меншіктік қалыптастыру жолдары белгілі бір күш ... ... ... не болмаса селоны қаланың деңгейіне көтеру ... ... өмір сүру ... ... ... жою ... философиясы
Оқу-білім философиясының пәні. Оқу-білім философиясы және
педагогикалық теория. Оқу-білім мен ... ... ... ... ... ... процестің құрылымы. Оқу-
білімдегі жатсыну. Жатсынған білімнің адамға сіңісуі мәселесі.
Оқу-білім ... ... ... Даму және ... ... ... пен бейсаналылық. Тұлғаның өзін-өзі іске асыруы.
Тұлға және оқу-білім. ... және ... ... және ... Оқу-
білімдегі түсінік. Оқу-білімдегі шығармашылық.
Педагогиканың үш типі: қалыптасу педагогикасы, даму педагогикасы,
бірге шығармашылық педагогикасы. Постмодернизмнің сыни ... және ... ... пән және оқу пәні ... ... ... ... ретінде. Оқу-білімнің дәстүрлі
жүйесі. Альтернативтік оқу-білім жүйелері. Оқу-білімнің ... ... пен ... қол ... ... ... (Платон).
Оқу-білімнің аксиологиялық аспектілері. Оқу-білімдегі
консерватизмнің ... ... ... ... ... ... Оқу-білімдегі аналитикалық ... және ... ... ... ... ... үшін оқу-білім. Өмірге бейімделу үшін оқу-
білім.
Білім – адам ... ... ... Сол ... ол ... ішкі
табиғи мүмкіндіктерін ашып, өзіндік «менін» сезініп, сыртқы ... ... бола ...... терең және үйлесімді дамуын бекітетін
құралдардың бірі, прогрестің, әлеуметтік ... пен ... ... факторы.
Білім – тұлғаның қалыптасуы мен дамуында үлкен рөл атқарады.
В.И.Дальдің сөздігінде «білім», «білдіру», «үйрету» деген мағынада
қолданылған. Яғни, үйрету мен ... ... өте ... ... ... адамның рухани келбеті деп
қарастырады.
А.А.Асмолов білімді тұлғаның ... ... мен ... жолын
дұрыс таңдау мүмкіндіктерін кеңейтуге бағытталған үрдіс деп анықтаса,
А.А.Петровский білімді мақсатпен, жоспарлы ұйымдастыра отырып, адамды
әлеуметтендіруге болатындығын көрсетеді.
Білімнің көмегімен ... ... ... Осы ... ... ... ... жетілдірудегі маңызын көрсетеді.
Білім философиясы білім ұғымын ... ... ... деп ... беру ... келе ... адам үшін ... шарттарды кепілдік
етеді, жаңа ой-өрісті, өмір мәнінің жаңа көрінісін қалыптастырады.
Адам үшін ... ... оның ... ... ... ... ... беру қоғамының өмір барысын қайта құрады ... ... беру – ... ... ... ... және ол кез-
келген қоғамның қозғаушы күші ретінде мемлекеттің барлық ... ... даму ... ... мүмкіндік беруі тиіс.
Білім – адам өмірінің стратегиялық маңызды саласы.
Қазіргі жүрдек және ақпараттық ... ... ... ... өзінің әлсіздігін айқын көрсетті.
Білім беру кеңістігіндегі үш аса маңызды ... ... ... ... парадигмасының өзгеруіндегі әлемдік үрдістер
білім берудің классикалық моделінің заңдары, ... ... ... жаңа ... идеяларды іздестіру, гуманитарлық
ғылымдардағы тың методикалық өлшемдерді қарастыру, ... ... ... ... ... және ... беру ... ену,
үздіксіз білім беру жүйесін, білімді ірілендіру мен ... ... ... ... ... ... ... мектептер
мен басқа оқу орындарының дербес дамуына негізделген оқушылар мен
оқытушылар қоғамдастығын ... ... беру ... ... ... ... үлгілерін әр уақытта есепке алу қажеттіігін ұмытпау. Осы
тұста дамыған ... ... ... аудару орынды.
Білімді тұрақты дамыту стратегиясын басшылыққа алған жоғары
дамыған елдер, әсіресе, Жапония, ... ... ... ... Азия ... ... ... ақпараттық-коммуникациялық
революцияны, инновациялық технологиялардың ендірілуін басқа елдермен
белсенді және тиімді экономикалық қарым-қатынас орната отырып, ... ... ... ... ... ... өздерінің ұлттық
рухани және экономикалық тәуелсіздігін, қауіпсіздігін сақтаудың,
ұлттық өркендеудегі ... ... ... ... ... ... аса ... мән беріп, оны мемлекеттің басым саясатына
айналдырып отыр.
Қазіргі ғасырды ... ... ... ... ... ғасыры деп бағалап жүр. Бұған «білім ғасыры» ... да ... ... ... білімді болудың аса үлкен
қажеттілік екендігін адам ... осы ... өте ... ... ... ... ... беру кеңістігіне үш
сипат тән: ізгілендіру, біріктіру, кірігу процесінің жоғарылығы және
инновациялылық.
Білімнің ... ... ... ... ... ең жоғарғы құндылығы – адами дамуды, оның негізгі ... ету, яғни өмір ... ... ... ... алу, ... ... кеңейтуде көрініс береді.
Біріктіру сипаты жеке ... пен ... ... ... таба ... ... ... болдырмау
немесе оның алдын алу, кері әсер ... ... ... ... ығыстыру, ықпалын әлсірету сияқты үрдістерде айқындалады.
Білімнің инновациялық сипаты ... ... ... ... – тұлғаның ішкі қуанышы мен сапасының, шығармашылығының дамуына
жағдай жасауында ... ... ... ... ... жыныстық, нәсілдік белгілерден
әлдеқайда кең. Оның әлемге қатынасы жан-жақты және ... ... кез ... нәрсенің мәнін, мағынасын белгілі бір
дәрежеде ... ... Көп ... ... ... сезіліп
тұрғандықтан оның мәні де тезірек байқалады. Алайда, ... ... ... ... ағып бара ... өмір ... абстрактілі
ұғымның мағынасын немесе анықтап дәл айтуға болады.
Тұлғалық дамудың жоғары деңгейіне жеткен адам: мен ... ... ... не болмаса күллі ғаламның кіндігі емеспін. Сондықтан
менен де маңызды, менен де қадірлі бірдеңе ... ... ... ... өте шығатын шолақ ғұмырым ұшы-қиыры жоқ мәңгіге созылып жатқан
бітпес бір ғұмырдың титімдей бөлшегі деп ... Осы бір өте ... ... ... өз ... дұрыс анықтап, қоғамдағы кетігін тауып
қаланғанда ғана мәні ашылады. Ал ол адам өмірде өз ... табу ... ... өз ... ... ... ... керек. Міне
осылайша, гармония, сыйластық, барлық адамға деген игі тілек, жақсы
ниет дүниеге ... ... ... үшін, әрине, білім керек.
Білім – ... ... ... және оның ... ... кеңейтетін рухани фактор. Қазіргі ... ... ... сәт сайын өзгеріске ұшырап
тұратын іс-әрекетті рухы ... ... ... ғана ... ... айтылған факторлардың басты көпшілігі соңғы 20-30 жылдарда
дамып келе жатқан ... ... ... ... болады.
Білім философиясы – жалпы философияның бір бөлігі немесе саласы.
Ол философияның өзегін ... ... ... ... ... ... басқаша айтсақ, білімдеу тұрғысынан ... ... ... ... ... ... мен ... білім
мен адамгершілік, білім мен ... ... ... ... ... ... ... сала ретінде бөлініп шығуына
себеп болған ... ...... ... технологияларының
өзгеруі, көлемінің өсуі және ... мен ... ... ... философиясында білімділік идеясы, білім берудің мақсаты,
білім беретін жүйелердің тарихы, философияның білімге ықпалы сияқты
аса ... ... ... ... ... ... және ... құрылымдық талдау
идеяларымен педагогиканың методологиялық негізі рөлін жоғалтпайды.
Өйткені, қазіргі уақытта көптеген ... кең ... ... ... ... ... ... педагогика ғылымы үшін аса
маңызды. Педагогиканың барлық бөлімі осы принципке ... ... ... етіп, тәрбиелеу барысында тарихи дәстүр мен
қазіргі инновациялық ... әр ... ... ... ... ... қажет.
Жалпы теориялық және қолданбалы деңгейі бар ... ... ... ... ... ... сияқты төрт
маңызды бөліктерден тұрады. Олардың әрқайсысының ... орны ... ... ... ... ... ... бірақ оған
қатысы бар маңызды дүниетанымдық мәселелерді зерттейді.
Мысалы, білімді адам идеалы.
Қазіргі уақытта білімді адам идеалы туралы ... ... ... жасау жеткіліксіз. Өйткені, ондай идеалды шығару үшін
адам туралы ... жаңа ... ... ... Яғни ... ... ... ұшырады.
Қазіргі білімді адам - әлемді игеріп, ондағы ... ... ... заман сұранысына сай өзегін өзгерте алатын, іскер адам. ... тек ... үшін ғана ... ... ... тез жол ... ішкі қуатты мобильді, білікті тұлға пісіп-жетілуіне бағыттау
қажет.
Яғни білімнің адам ... ... ... ... анықтау – білім философиясының негізгі міндеті.
Білім философиясы жақында ғана қалыптасқан жас ғылым болғанына
қарамастан, оның ... ... ... ... ...... деген не сұрағына жауап беріп, ... ... ... ... аксиологиясы – білімдегі құндылықтардың табиғатын және
білімнің өзіндік құндылықтың ... ... ...... ... болу ... ... білімнің
туындау заңдылықтарын зерттейді.
Білім әдістемесі – білімді үйрету жолдары мен оған әсер ... ... ...... мен адамгершіліктің өзара қарым-қатынасын
қарастырып, адамды ірілендірудегі ... ... ... ... – жан мен адам ... ... пен
ұсқынсыздық, әдемілік пен сүреңсіздіктің табиғатын анықтаудағы
білімнің маңызын зерттейді.
Білім аумағындағы ... ... бір ... ... ... мен ... беру ісін ... әрекеттерінің
сипатымен анықтайды.
Білімнің басты мақсаты – жан-жақты дамыған, өзін-өзі анықтауға,
өзін-өзі ... ... ... ... ... қабілетті адамдарды қалыптастыруға негіз болу.
Бүгінгі күнгі білім берудің өзекті парадигмасы ... ... ... ... ... ... теориясының мәселелері
Диалектика теориясының мәселелері
Диалектиканың тарихи типтері. Көне Үнді және Көне ... ... Көне Грек ... диалектиканың
формалары. Классикалық неміс философиясы мен марксизмдегі диалектика.
XX ғ. диалектиканың негізгі варианттары. Диалектика ... ... ... ... ... механикалық және органикалық
модельдерін сынау. Гармоникалық диалектиканың моделі (Г.Батищев).
Диалектика және диалогика В.С.Библер).
Осы уақытқа ... біз ... әлем мен адам ... ... ... қырында даму құбылысымен жеткілікті түрде таныстық.
Әлем де, адам да, ... та, ... да ... ... ... Даму
дегеніміз – мәңгі, қажетті қозғалыс, өзгеріс.
Философияның бір бөлігі ... ... ... - ... ... ... анықтайды. Диалектика дегеніміз – болмыс
пен бүкіл әлем дамуының жалпы байланыстары туралы ... Онда ... ... Диалектика – дамудың философиялық теориясы.
Сонымен қатар, ол - әлемді ... және ... ... ... ... тәсілі.
Диалектика әлем үлгісін өзгертіп тұратын түрлер, жағдайлар және
дәуірлердің бір – ... ... ... ... деп ... ... бойынша, диалектика дегеніміз - әлемдегі
байланыстар, табиғаттың, қоғам мен ойлаудың қозғалысы мен дамуының
жалпы заңдары туралы ... ... ... және ... ... қолданады. Ойлау және таным процестері үшін бұл
өте маңызды ұғымдар.
Объективті диалектика ... - ... ... объективті
дүниенің дамуы, өзгеруі. Ал оның адам ... ... ... туындайды. әлем, дүниенің дамуымен, өзгеруімен
қатар оны бейнелейтін, түсіндіретін ұғымдар да дамып, өзгеріп отырады.
Диалектика зерттейтін маңызды ... ... ... не?», «Ол ... ... ... қалай іске асып отырады»,
«Даму қайда бағытталған» сияқты ... ... ... ... ізденістер мен ойлар иірімдері материалдық әлемнің терең
қабаттарын ашып, оның даму ... ... ... ... да грек ... Ол ... даму теориясына айналмаған.
Грек мәдениеті аясында диалектика сұрақ – жауап арқылы пікір таластыру
қабілетін, ұғымдарды саралау түрі мен ... ... ... ажырату
өнерін білдірген. Сонымен қатар, оның қайшылықтар туралы ілім деген
анықтамасы да болған. Көрнекті грек философы ... ... ... ... ... деп есептеген.
Бірте – бірте диалектика даму туралы ... ... ... ... философияда қалыптасты. Ол көне
гректердің табиғатты қарапайым пайымдауынан туындайды. Диалектикалық
дәстүрлің бастауы – ... ... ... деп есептелінеді. Табиғатты
бөлінбейтін біртұтастық дей отырып, Гераклит «от» , ... ... ... ... ... ... ... тұратын өзгерістерді
түсіндіруге тырысты. Әлемдегі барлық нәрсе өзгермелі, қатып, семіп
қалған еш нәрсе жоқ. Барлығы бір – ... ...... жақтардан
тұрады. Олар бір – бірімен әрекеттеседі. Қарама – қарсылықтардың өзара
күресі әлем дамуының қозғаушы күші және ... ... ... және ... ... және ... өмір ... сабан және алтын сияқты қарама – қарсылықтарды атап көрсеткен.
Орта ғасырларды кейбір ойшылдардың шығармашылығында ... орын ... ... П.Абеляр диалектиканы әртүрлі пікірлер
сайысында ақиқатқа жетудің тәсілі деп қарастырған А.Августин ... ... ... ілім ... онда балалық, бозбалалық, өрлеу,
қартаю және өлу кезеңдері атап көрсетілген.
Қайта өркендеу мен жаңа ... ... ... ... ... ... ... шығармашылығында дамыған.
Неміс философиясы дамытқан идеалистік диалектиканың маңызы аса зор
болды. Неміс философы И.Гердер әлемдік мәдениеттің қозғалу логикасын
анықтады.
Диалектиканың ... ... ... үлес ... философ -
Г.Гегель. ол тұңғыш рет ... ... ... және ... дүниені
процесс түріндегі нәрсе деп: яғни үнемі қозғалуда, өзгеруде, қайта
құрылуда және ... деп ... ... осы ... мен ... ... ... тырысты.
Гегель қайшылықты – дамудың негізгі қайнар көзі және қозғаушы күші
ретінде ерекше бөліп, ол ... жан – ... ... ... ... ... ... мен категорияларын анықтап, олардың
тиянақты жүйесін жасады.
К.Маркс пен Ф.Энгельс материалистік диалектиканы ... ... ... ... ... яғни ... ... жеке меншіктің, мемлекеттің, қоғамның басқа да маңызды
институттарының қалыптасуының заңдылықтарын ... ... ... ...... Даму ... – қозғалыстың,
өзгерістің бір көрінісі. Ол көп ... ... ... ... ... ... күрделіден қарапайымға, төменгіден жоғарыға,
жоғарыдан төменге өзгеру болады. Даму ... ... ... ... ... ... ауысып отырады. Тарихтың дамуында
бір – біріне ұқсамайтын әртүрлі дәуірлер, адамның дамуында балалық,
жастық, толысу, қартаю кезеңдері ... Даму - өте ... ... кері ... ... ... ... болып тұрады.
Диалектиканың маңызды принциптеріне дүниенің объективтілігін, оның
негізгі бөліктері мен қасиеттерінің, құбылыстарының бір – бірімен
байланыста, ... ... ... ... ... – даму мен қозғалыстың ішкі қозғаушы күшін көрсетеді.
Қайшылық дегеніміз – ...... ... ... ... тірі, өлі табиғатта да, ... ... ... жүйесіне оның негізгі заңдары кіреді. Заң ... екі ... бар. ... заң ...... ... арасындағы жалпы, тұрақты және қажетті байланыстарды
білдіретін ұғым. Мысалы, әлемнің тартылу заңы, ... ... ... бәрі ... материалдық әлемнің заңдары. Екіншіден, заң
дегеніміз - әлемнің байланыстарын түсіндіретін білім жүйесі. Бұл ... ... үш заңы бар. Олар даму ... маңызды
заңдылықтарын түсіндіреді. Қарама – қарсылықтардың бірлігі мен күресі
туралы заң – материалдық әлемнің дамуының негізін түсіндіреді. ... ішкі де, ... да ... – қарсылықтардың қақтығысы арқылы
іске асады. Диалектика ... ...... ... ... ... түптеп келгенде ішкі қарама – қарсылықтар
туындысы деп ... Бұл ... ... ... және тәрбиелік
мәні бар, өйткені ол ... ... бір ... тарихтың ешбір
жетістігін, адам қол жеткізген биікті ең ... деп ... және ... ... ... ... ... қайшылықтар өте күрделі және жан – жақты. Сандық
және сапалық өзгерістердің ... өту заңы – ... ... ... ... кез ... затты саны және сапасы жағынан
сипаттайды. Сапа – бұл қасиеттердің бірлігі. ... ... ... ... ... ... бір – ... ажыратып, дүниенің шексіз
сана алуандылығын айқындайды. Сапа дегеніміз – заттың ... Сан ... ... бөліктерге бөлінуін айқындайтын ұғым.
Бір – біріне ұқсамайтын нәрселердің арасында сапалық, ... Кез ... ... ... бір ... бар. ... стакан – ең
алдымен ішуге арналған құрал. Әрбір зат - сапалық, ... ... ... қасиеттердің қайшылықты бірлігі. Бұл бірлік белгілі
бір интервалға ... ... Оны шама ... ... Шама ... ... құбылыстың сапалық және сандық айқындылығының табиғи
бірлігін ... ... ... пен ... өз ... белгілі бір деңгейінде жаңа сапаға
көтеріледі. Сан өзгерістерінің ... ескі ... ... ... ... ... ... сапалы өзгеруі – секіріс
деп аталады. Кез келген сапалы өзгерістің тек ... ... ... бетбұрыс. Өйткені секіріс кезінде зат өзінің сапалық қасиетін
жоғалтып, басқа қасиеттердің жиынтығына айналады.
Сан мен ... ... ... ... ... ... Мысалы, кәдімгі ауаның молекуласына ауаның бір ғана атомы
қосылса, онда озон пайда ... озон – ... ... ... да ... ... химияны мөлшерлік, сандық өзгерістердің
нәтижесінде заттардың сапалық қасиеттері өзгеріп отыратындығы ... – деп ... ... заңы – даму процесінің түрі мен жалпы бағытын
көрсетеді. Мұнда ерекше танымдық рольді терістеу ұғымы атқарады.
Терістеу дегеніміз – бір нәрсенің, ... даму ... ... қасиетке ие болуы кезінде нәрсе мен ... ... ... ... ... Ол әрі қарай дамуға жол ашады және
өткен сатылардың жағымды жақтарының бәрін сақтай алады және ... ... ... ... теориясының мәселелері. Диалектика жүйе хақында.
Диалектиканың негізгі принциптері. Обьективтік және ... ... ... ... ... ... аппараты. Диалектика адмның ғылыми-танымдық және
практикалық түрлендірулік іс-әрекетінің ... және ... ... ... ішкі ... ... ... ол өзін - өзі терістеу ... ... ... сипатта, оның көмегінсіз ешқандай даму да, ... ... ... ... ... жалаң жоққа шығару емес, оған жан –
жақты баға ... ... ... ... ... ... ... жақтарын анықтап, оны ұстап қалуға әрекет жасау болып
табылады.
Терістеуді – терістеу заңының аясында аса ... ... ... түсіндіруге болады. терістеу, сабақтастық – ... ... ... ... ... дамудың да ... ... жоқ ... ... ... даму ... Адамзат
баласы тарихи дамудың әр сатысында әдебиет пен ... ... ... ... өткен заманда істелген жұмыспен, пайда
болған әдеби туындымен таныс болмасақ, онда біз дүниені ... ... ... ... ... қарастырып, уақыт өткізер едік.
Сабақтастықтың арқасында мұндай жағдайды бастан кешірмейміз.
Кейінгі ұрпақ өзіне дейін істелген істі, ... ... мен ой – ... өзінің тың көзқарасымен, жаңа мүмкіндігімен
ілгері дамытып жетілдіреді, оны ... ... ... ... ... екі түрі болады. оларды шартты түрде «уақыт
пен кеңістік» деп атаймыз. «Уақыт» және «кеңістік» сабақтастығы – бір
дәуірден екінші ... өту ... ... ... ... ... біздің эрамыздан әлде қайда бұрын өмір сүрген ... ... ... ... қол ... ... ойларымен
бізді рухани байытуда.
Көркемөнердің, әдебиеттің алғашқы қарапайым нұсқалары бүгінгі
әдебиеттің қалыптасуына ... ... ... ... не ... ұлт ... өзара әсер – ықпалымен
байланысты. Әрине, сабақтастықтың бұл түрі де уақыт, тарихи ... өте ... ... ... әсер – ... ... дамудың
жоғарғы сатыларында жан – жақты дамиды.
Диалектиканың негізгі принциптері:
- Жалпы байланыс принципі
- Жүйелік принципі
- ...... ... ... ... ... байланыс қоршаған әлемнің біртұтастығын, оның ішкі бірлігі
мен заттардың, құбылыстардың, ... ... бір – ... ... ... ... және ... тікелей және жанама, генетикалық
және функционалдық, кеңістік және уақыттық, кездейсоқ және қажетті
болуы ... көп ... ...... және ішкі ... Мысалы,
адамның ішкі байланыстары биологиялық түр ретіндегі ішкі ... ... ... ... ... ... ... байланыстары.
Жүйелілік айналадағы көп байланыстардың арасында реттілік, өзара
бір – ... ... бар ... ... Осындай ретті өзара
бағынгушылықтың арқасында дүние ішкі мақсатты бүтіндікте өмір сүреді.
Себеп – ... ... ... ... ... ... мен ... өзінен - өзі пайда болмайды, олардың
әрқайсысының не ішкі не ... ... ... ... ... ал ... өзі басқа бір жағдайда себепке
айналады. Себеп – салдар байланысы осындай жағдайдың жалпылық сипатын
дәлелдейді.
Тарихилық қоршаған ортаның ... ... ... және ... ... ... ... заттар мен құбылыстардың арасындағы жалпы байланыстарды
қарастырады.
Диалектиканың негізгі ... мен ... мен ... пен салдар
Мүмкіндік пен шындық
Қажеттілік пен кездейсоқтық
Жоғарыда біз атап ... ... ... принциптері мен
заңдары оның негізгі идеяларын қорытындылауға мүмкіндік береді.
Біріншіден, құбылыстардың бір – ... ... ... ... мен ... тарихы толық дәлелдейді. Екіншіден, әлемнің
өмір ... мен ... ... ... – оның ішкі ... идеясы.
Үшіншіден, әлемдегі құбылыстардың ұдайы өзгеріп отыратындығы туралы
идея.
Диалектика байланыстар мен даму ... ... ... бола ... функцияны орындайды. Ең алдымен, әрине, диалектика
дүниетанымдық функцияны ... ... ол ... ... ... бір – ... байланыса отырып, ұдайы өзгерісте, дамуда
болатындығын теориялық түрде дәлелдейді.
Сонымен қатар, диалектика методологиялық функцияны орындайды. ... ... ... негізгі құралы болып табылады. Оның негізгі
ұғымдары, идеяларын, заңдарын дұрыс меңгерген адам өз іс - әрекетінде
тез ... ... ... ... танымдық қатынасының ерекшелігі. ... ... ... және ... ... және сенім. Білімнің құрылымы.
Сезімдік және рационалдық таным. Ұғым рационалдық танымның ... ... және ... ... және ... және түсіну. Ақиқат. Ақиқат және адасу. Акиқат теориясы.
Ғылыми танымның спецификасы. Ғылыми білімнің ... ... ... ... ... мен ... мәселесі.
Әдіс мәселесі. Танымның негізгі әдістері. Логика және әдіснама
ғылыми танымның әдістері. Философиялық әдістер. Рационалдылық
феномені. Ғылым және ғылымның институттандану феномені. ... ... Ең жаңа ... жетістіктер мен көне ғылымнан тысқары
білімдердің параллелизмі туралы дискуссия.
Таным – бұл адамның бейнелеу әрекетінің ерекше түрі. Философия
тарихында ... деп ... ... ... алу үшін ... ... мақсатты түрде бейнелеу аталған. Таным дегеніміз – білім алу үшін
шығармашылық ізденіс.
Таным адамның практикалық іс - ... ... жағы ... Ол ... құралдары – табиғат жүйесінің аясында іске асады,
өйткені, адам ... ... ... ... ... ... тұратын сыртқы қабығын алып тастауға тырысады. Оны ашып,
әлемнің құпиясына үңіледі.
Таным – адам ... ... ... мен ... ... ... қол жеткізетін ақпараттың жоғарғы деңгейі.
Таным – адамның нақты мақсатына ... және ... іс ... ... ... Оның ... сыртқы әлемнің идеалды
образдары қалыптасып, олар туралы білім пайда болады.
Таным теориясы немесе гносеология – таным ... мен ... шегі ... ... ... зерттейтін философия
ғылымының бір бөлігі.
Таным теориясы туралы термин философия ғылымына 1854 жылы ... Дз. ... ... ... енді. Өйткені танымнан тыс
білім де, ... да ... ... ... ... ... теориясына ерекше мән ... ... ... ... ... теориясы этика, эстетика, адам туралы ... ... ... ... ол ... ... ... бөлімінің ретінде өзінің мағынасын сақтайды.
Философиялық таным теориясының ерекшеліктері оны басқа ғылымдармен
салыстырғанда көзге түседі. Таным мәселесін зерттейтін ... ... ... ... ... іс - ... ... жоғары нерв
қызметінің физиологиясында, кибернетикада, формальді логикада, тіл
туралы ілімде, семиотикада, структуралық ... ... ... ... зерттеледі.
Соңғы жылдары психологияда когнитивтік немесе танымдық психология
деген бағыт пайда болды. Ол үшін ең ... ... ... ... ... ...... бір жүйедегі ақпарат
ағынының қозғалысын бақылау.
Танымдық психология білімді игеріп, ... ... ... заңдылықтарын зерттейді. Ойлау психологиясында
жасанды интеллект мәселесін зерттейтін ... ... ... деп адам ... ... ... ... электрондық есептегіш
машиналар арқылы қайталау үшін ... ... ... ... ... ... дидактикасы пайда болуда.
Жасанды интеллект ғылыми, техникалық, көркемдік салаларға де ... ... ... туралы еңбектер психикалық және ... ... ...... ... және одан ... бөлектеу, бейорганикалық тасымалдау жүйелерінде жасанды
психиканы дүниеге келтірудің ... ... ... ... психология танымдық формалар мен процестерді, түйсіктерді
қабылдауды, ес, ... ... ... ... ... ...... мәселелерін жеке адамдар мен коллектив арасындағы қарым –
қатынас тұрғысынан зерттейді.
Философия да осы аталған ... ... ... ... ... ... яғни таным процестерінің объективті болмысқа, ақиқатқа
қарым – қатынасы тұрғысынан қарастырады.
Гносеологияның ең негізгі категориясы ... ... ... ... ... ... үшін ... өмірлік іс -
әрекетінің немесе оның ... ... ... ... ол ... таным теориясында олар ақиқатқа апаратын
құрал ... ... ... ...... ... адам санасында объективті көрініс табуы.
Философия таным мәселелерін зерттеуде ... ... ... ... ... оған ... отырады. Таным
теориясы философия тарихына, жеке ғылымдардың тарихында баланың ақылы
қалыптасуы тарихына, тіл тарихына ... ... – бұл тек ... ... ол, ... ... білімнің одан әрі дамуы. Таным процесс
ретінде субъект пен объектінің өзара ...... ... субъектісі – пенде, әлеуметтік топ, жалпы қоғам – ... - ... іске ... кез ... ... ... және оны ... танымдық белсенділігі танымның объектісіне – жеке ... ... бір ... немесе бүкіл әлемге – бағытталған.
Таным өте күрделі процесс, ол ұдайы даму ... ... ... ... зат пен ... сыртқы, көзге түсер қасиеттері мен
қатынастарынан бастап, оның тереңде жатқан ішкі ... ... ... ... ... ... яғни заттың мәнін,
ішкі құпиясын меңгеруге жағдай жасайды.
Таным процесі екі сатыдан тұрады: сезімдік және ... ... екі саты ... кейін бірі болатын жекеленген деңгейлер емес,
олар біртұтас таным процесінің екі ...... ... бір – ... ... ... ... Әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері де
бар. Оны көрнекті етіп көрсету үшін мынадай кестені жасауға болады:
Сезімдік ... ... ... ... ... 1. ... бейнелеу
2. Сыртқыны бейнелеу 2. ... ... ... ... 3. ... ... ... сезімдік танымды сипаттайтын әрбір ережеге қарама –
қарсы рационалдық ... тән ... ... ... ... бір – біріне қарама – қарсы екі процесс өзара әрекеттеседі,
оның біреуі шындықты ... ... ... образды
бейнелеумен, ал екіншісі абстракты ойлаумен тығыз байланысты.
Сезімдік таным – танымның төменгі деңгейі. Адамдар өзінің өмірлік
іс - әрекетінде ... ... ... ... ... Олар ... ... және адами қатынастар ... өмір ... ... ... еркін сезіну үшін осы ортаның қисынын түсінуі қажет.
Практикалық іс - әрекет процесінде ... ... ... ... ... ... ... аясы тар. Қоршаған
ортаны өзгерте отырып, субъект заттың тұңғиығына үңіледі. Оның іс -
әрекеті ... ... үшін ... ... ерекшеліктерін білуі
жеткіліксіз, оған оның ішкі қатынастарын, қасиеттерін, заңдылықтарын
да тануы қажет. Сөйтіп, ... ... ... ... оны ... ... ... абстрактілі ұғымдарды, ғылыми көзқарастарды
тудырады.
Сезімдік таным мен абстрактілі ойлау бір – ... ... ... ... Сезім мен ақылдың өзара байланысы тіпті терең.
Олар бірінсіз бірі бола алмайды. ... ... ... ... ... болады, олар тілмен тікелей байланысты, ал мұның өзі
сезімдік образдарда әлеуметтік бағалаудың болуына ... ... ... ... ... ... сезімдік тәжірибемен
тығыз байланыста қолданылады.
Сезімдік және рационалдық танымның бейнелеу түрі ... да бір ... ... бар. ... етіп ... үшін төмендегі
кестені ұсынамыз:
Сезімдік таным мен рационалдық танымның бейнелеу түрлері:
1. Түйсік 1. ... ... 2. ... Елес 3. Ой ... ... ... тікелей өзара әрекеттесуі
кезінде туындаған сезімдік әсерлері түйсік пен ... деп ... ... жеке ... ...... ... т.б.; ал қабылдау – затты, құбылысты толық бейнелеу. Біз ... ... ғана ... пішінін, көлемін көреміз, иісін сеземіз,
дәмін татамыз, яғни ... ... ... ... ... ... ес ... да қайталануы мүмкін. Мысалы, ойша
Евразия университетін елестетуге болады, немесе ... бара ... ... ... ... Бірақ, бұл образ адамның бұрынғы
тәжірибесімен тығыз байланыста туындайды. Мұндай образдарды елес ... Елес ... – дәл осы ... ... ... ... уақытында пайда болып отыратын сезімдік бейне.
Шындықтан алған әсерлерінің ... адам жаңа ... ... ... ... яғни онда қиялдау қабілеті қалыптасады. Сезім
органдарының көмегімен біз заттардың сапалары мен ... ... ... қабылдау тек нақты затты бейнелейді, ал ... ... ... ... ... ... ... құлағанын көруге
болады, ал жалпы тартылыс заңын білу үшін ... күші ... ... тіл ... пайдаланып, адам сезімдік –
көрнекті белгілерден бас тарта отырып, абстракциялар құра ... ... - ... ... ... ... ... сөз.
Ойлаудың қарапайым түрі ұғым деп аталады. Ұғым дегеніміз –
шындықтағы ... ... ... ... ... ... ой. ... объективті шындықтың өзіндік
табиғатын игеру, бейнелеу ұғымдар түрінде іске асады. «Ұғым» сезімнен
толық арылған ой ... ... ... ... болу ... ... және сондай құбылыстардың бәріне де міндетті түрде тән
жалпылығында идеалдық түрде қайта жасайды.
Ұғымның бастапқы белгісі – танылатын саладағы барлық ... ... ... ... ... ... ұғымдарын алайық. Бұл ұғымдардың
айырмашылығы жинақтаудың, жалпылаудың дәрежесінде тұр. ... ... кең, ал ... ... ... ұғымынан кең. Ұғымның
жинақтау, жалпылау мүмкіндігінің үдей беруі бір ... ... ... ... ... ... ұғымында барлық өсімдіктерге тән жалпы ... ... ... ... ... ... ... деп
атайды, олардың көмегімен заттар бір топтарға бөлінеді, салыстырылады,
ұқсастығы, айырмашылықтары анықталады.
Ұғым – жай ғана ... ... ... ... ол ... не
құбылыстың дүниеде болу жолын, болу тәсілін анықтайтын іргелі
жалпылау.
Ұғымдардың өзара ... ... ... Пікір – заттар мен
құбылыстар туралы айтылатын кез келген сауал, ол бір ... ... ... ... болады. пікір құбылыстардың сан алуан байланыстарын
көрсетеді. Пікір ... жан – ... ... ... пәнінен алуға
болады.
Ой – тұжырым деп бұрынғы қалыптасқан білімнен жаңа ... ... ... жаңа ойдың шығуын іске асыратын ойлаудың маңызды
формасын айтамыз. Адам ойларының жасампаздық сипаты осы ... ... ой ... – деген пікір бекер айтылмаса керек. Белгілі
білімдерден белгісіз білімдер ой тұжырымы ... ... ...... «үш ... ... немесе ойлардан құралады:
бастама ой ... яғни ... ... ... ... ... ой (выводное знание), яғни бастама ойдан шығатын
өсудің мүмкіндігін көрсететін ой не білім».
Ой – ... екі ... одан да көп ... ... ... ... ой ... мысалы: «Адам ақылды
жан. Сондықтан ол ... тани ... біз адам ... ішкі ... ... ... ... алдық. Таным – адамның ажырамас, тылсым қасиеттерінің
бірі. Өйткені көрсем, білсем деген ниет оны өзі ... ... ... Осындай мазасыздық, тынымсыз іздену, ұдайы ... ... ... ... жетілген сайын таным көкжиегін ... ... ...... зерттеу нысанын тікелей, бірден толық
тану мүмкіндігі. Таным объектісін зерттеу ... ... ... оның ... ... кенеттен тани кетуі.
Интуиция – ерекше қабілет, оны дәстүрлі тәсідермен түсіндіру қиын.
30-лекция
Глобалдық мәселелер философиясы
Глобалдық ... және ... ... ... ... ... қаупі және оны жеңудің негізгі сценарийлерінің философиялық
мағынасы. Глобалдану, глобализм және антиглобализм ... ... ... Глобалдық модельдеу «Римдік клубтың» негізгі
мәселесі ретінде. Глобалдық мәселелерді зерттеудің негізгі бағыттары.
Футурологиялық мәселдеменің қалыптасуы. Өршіп келе жатқан ... ... ... ... ... клубтың» философиялық
ізденістері. Глобалдық сана қалыптасуы мәселесі
Философияның негізгі сұрағы ойлаудың болмысқа ... мен сана ... бір – ... ... бір – ...... екі жағы. Сондықтан да философияның негізгі сұрағының
екі жағы бар. Оның онтологиялық қыры материя бірінші ме, жоқ әлде ... ме? ... ... ... іздейді.
Философияның негізгі сұрағының танымдық қыры дүниені тануға ... ... ма ... ... ... сұрақтарға жауап беру қисынына байланысты негізгі бағыттар –
материализм және идеализм, рационализм және ... ... ... ... онтологиялық қырына жауап беруіне
байланысты объективті идеализм, субъективті идеализм, материализм,
тұрпайы материализм, дуализм, деизм, ал ... ... ... ... ... , ... ... рационализм
бағыттары қалыптасады.
Материализм (әдебиетте оны ... ... деп ... ... ... ал сана ... деп ... философиялық бағыт.
Оның негізгі ұстанымдары мынадай:
- материя нақты өмір сүреді;
- ... ... ... тыс өмір ... ... өзінен басқа ешнәрсеге бағынбайтын, ... өмір ... ... ... ... ... өз еркімен дамиды және өзіндік заңдарына бағынады;
- сана жоғары ұйымдастырылған материяның қасиеті;
- сана материямен қатар қоюға болатын дербес субстанция емес;
- сана ... яғни ... ... ... ... ... Демокрит, Фалес,
Анаксимандр, Анаксимен, ... ... ... ... Дидро, Француз
материалистері, Герцен, Чернышевский, Маркс, Энгельс, Ленин болып
табылады.
Материализмнің күшті жағы – ғылымға, ... ... ... сияқты іргелі білім салаларына сүйенуі, көптеген ұстанымдарының
толық дәлелденуі.
Материализмнің әлсіз жағы – сананың мәнін ... ... ... ... объективті әлемнің әлі де сипатталмаған,
анықталмаған қасиеттерінің ... ... ... ... ... ... ... абсолютке айналдырады, сананы, оның ерекшеліктерін
түсіндіруге ... ... XVII ... ... XVIII ... XX ғасырда СССРда, социалистік елдерде ерекше дамыды.
2. Идеализм – ... ... ... ... ал ... оның
туындысы деп есептейтін философиялық бағыт. Оның өзі екі ... ... ... ... ... ... субъективті идеализм (Беркли, Юм).
Объективті идеализмнің негізін Платон қалаған. Оның іргелі
ұстанымдары
- шын ... идея өмір ... идея ... ... ... ... ... және заттар әлеміне бөлінеді;
- идеялар әлемі о бастан – ақ әлемдік ақылда, яғни ... ... ... ... әлемі жеке, дербес өмір сүре алмайды, ол идеялар әлемінің
түлеуі, іске ... ... жеке зат ... ... іске ... ... үй – үй ... – кеме идеясының жүзеге асуы;
- таза идеяның нақты бір ... ... ...... ... роль
атқарады;
- жеке идеялар біздің санамыздан тыс объективті өмір сүреді.
Субъективті идеалистер (Беркли, Юм) ... ... ... нәрсе тек дүниені танитын субъектің, яғни адамның санасында
өмір сүреді;
- ... ... ... ... заттардың бейнелері де адамның ақылында;
- жеке адамның санасынсыз материя да, рух та, идея да ... ... ... ... жағы – таза идеялар әлемінің болмысы мен олардың
нақты заттарға құбылыстарға айналу процесінің ... ... ... ... ... ... көне Грецияда, орта
ғасырларда, батыс Европаның басқа да елдерінде кеңінен тараған.
XIX – XX ... ... ... тараған ықпалды философиялық
ілімдер экзистенциализм, неопозитивизм, неотомизм, прагматизм,
феноменология, ... ... ... ... ... өзі ... ... зерттеу нысандары мен ізденіс аясының
кеңдігін әдлелдейді.
Соңғы кездері эзотериялық философия деген ... ... ... храм ... ... ... ... де идеализмге жатады.
Дуализм философиялық бағыт ретінде Декарт ... мәні ... бір ... бағынбайтын дербес екі субстанция бар; бірі – материалдық
бастау, екіншісі – рухани бастау;
- ... ... ... ... ... ал ... ... бастаудан туындайды;
- адамда материалдық және рухани бастау біріккен;
- материя мен сана ... ... бір – ... қарама – қарсы, бірақ
өзара тығыз байланысқан қырлары;
- материя мен сана бірін – бірі ... ... ... ... сұрағы жоқ.
Деизм – Құдай дүниені қозғалысқа келтірген, ... ... ... оның ... ... ... деп есептейтін философиялық
бағыт. Ол біртұтас емес, оған материалисті де, идеалисті де ... ... ... ... ... ... АҚШ-та Франклин,
Джефферсон, Францияда – Руссо мен Вольтер, Ресейде Ломоносов, Радищев,
Қазақстанда Абай мен Ы.Алтынсарин жақтады.
Философияның негізгі ... ... ... шешу ... мен ... ... – жетілді. Эмпиризмнің негізін Ф.Бэкон
қалады. Оның ... ... ... ... мен ... ... Рационализмді дамытқан Р.Декарт. Оның негізгі идеясы
– шынайы дәлелденген білім ақылдың көмегімен ғана қалыптаса алады, ... ... ... ... шын мәнінде бәріне күмәндану ғана бар, ал күмән – ой,
ақылдың іс - ... ... ... ... ... ғана бар.
Мысалы «Бүгін оның бөлшегінен әруақытта үлкен».
Ерекше бағыт ретінде иррационализмді бөліп көрсетуге болады. Оның
өкілдері (Ницше, ... әлем шым – ... оның ... ... оны ақылмен ешқашан тануға болмайды деп есептейді.
Гностицизмнің өкілдері әлемді тануға болады, ... ... ... ойды ... Бұған қарама – қарсы пікірді агностиктер
білдіреді. Олардың ойынша, әлемді толық тануға болмайды, ... ... ... ... ... - ... ... уақытта, философтардың мыңдаған ... ... ... ... негізгі сұрағы әлі де өзінің
шешімін тапқан жоқ. Тіпті ... ... ... ... ... ... те болады.
Ясперс, Хайдеггер, Камю, тағы да басқа философтар болашақта
философияның ... ... ... ... ... ... ... болжам ұсынды. Мұның негізі бар.
Жаһандану дәуірінің адамы үшін әлемді игеру, өмір сүрудің мәні мен
мағынасы, рухани әлемді игеру, ... ... ... мен тұлға қарым
– қатынасы мәселері маңызды екені даусыз нәрсе.
4. Пәннің методикалық жағынан қамтамасыз етілуі.
4.1. Оқулықтар, оқу құралдары, анықтамалар
Негізгі оқулықтар:
1. Құдайбердiұлы ... ... / ... Ш. - ... : ... "Ғақлия" ғылыми-әдеби
орталығы, 1991. - 80 с. - (Қаз ССР ... ... ... өнер ... ... ... ... мұрасы : жиырма томдық / Ғылыми ред.
Ә.Нысанбаев. - Астана : Аударма. - 2006
16-ші том : ... - 440 с. - ... ... ... ... философиялық мұрасы : Жиырма томдық. - Астана :
Аударма. - 2005
2-ші том : ... ... - 480 с. - ... мұра")
4. Қазақ халқының философиялық мұрасы : жиырма томдық. - Астана ... - ... том : ... ... - 496 с. - ... ... Қазақ халқының философиялық мұрасы : жиырма томдық. - Астана :
Аударма. - ... том : ... ... - 534 ... ... ... философиялық мұрасы : жиырма томдық. - Астана :
Аударма. - ... том : Орта ... ... ... - 528 с. - ("Мәдени мұра")
7. Әл-Фараби
Әлеуметтiк-этикалық трактаттары / Әл-Фараби. - Алматы : Ғылым, 1975. ... с. - ... ... ... және ... ... ... трактаттар / Әл-Фараби- Алматы : Ғылым, 1973. - 446 с
9. Әлемдік философиялық мұра : Жиырма ... - ... : ... - 2005
1-ші том. : Ежелгі шығыс философиясы. - 560 с. - ... ... ... ... мұра : ... ... - Алматы : Жазушы. - 2006
11-ші том : Өмір сұру философиясы. - 512 с
11. Әлемдік философиялық мұра : жиырма томдық. - ... : ... - ... том : Орыс ... - 568 ... ... философиялық мұра : жиырма томдық. - Алматы : Жазушы. - 2006
13-ші том : ... емес ... ... - 528 ... ... ... мұра : ... томдық. - Алматы : Жазушы. - 2005
2-ші том : Антикалық философия. - 568 с. - («Мәдени мұра»)
14. Әлемдік философиялық мұра : ... ... - ... : ... - ... том : Аристотель философиясы. - 568 с. - ... ... ... ... мұра : жиырма томдық. - Алматы : Жазушы. - 2005
4-ші : Әл-Фараби мен ... ... - 568 с. - ... ... ... ... мұра : жиырма томдық. - Алматы : Жазушы. - 2005
5-ші том : Ортағасырлық діни философия. - 560 с. - ... ... ... философиялық мұра : жиырма томдық. - Алматы : Жазушы. - 2006
9-ші том : Өмір философиясы. - 464 с
18. ... ... мұра : ... ... - ... : Жазушы. - 2006
Т.10 : Ғылым мен техниканың батыстық философиясы. - 560 с. - («Мәдени
мұра»)
19. Әлемдік философиялық мұра : ... ... - ... : ... : Ашық ... ... - 528 с. - («Мәдени мұра»)
20. Әлемдік философиялық мұра : ... ... - ... : ... - 2007
Т.15 : Постмодерн философиясы. - 464 с. - («Мәдени мұра»)
21. Әлемдік философиялық мұра : жиырма ... - ... : ... - ... : Жаңа ... ... - 512 с. - ... мұра»)
22. Әлемдік философиялық мұра : жиырма томдық. - Алматы : Жазушы. - 2006
Т.7 : Жаңа дәуірдегі француз ... - 560 с. - ... ... ... ... мұра : ... ... - Алматы : Жазушы. - 2006
Т.8 : Кант және Гегель философиясы. - 520 с. - ... ... ... ... ... ... ... / Т. Ғабитов. - Электрон. текстовые
дан. ( 10,2 мб). - [б. м.] : [б. и.], 2003 эл. опт. диск ... ... ... ... ... ... ... ресурс] : оқу-әдістемелік құрал
/ Г. З. Абдрасилова ; ОҚМУ. - Электрон. ... дан. (1,38 Мб). ... : ... ... ... Г.З.
Философия [Электронный ресурс] : ... ... / Г. ... ; ... - ... ... дан. (1,32 Мб). - ... :
ОҚМУ, 2007
4. Еркінбекова А.С.
Іскер қарым-қатынас этикасы пәнінен әдістемелік [Электронный ресурс] :
оқу құралы / А. С. ... Ж. ... ; ... - ... дан. (256 Кб). - ... : ОҚМУ, 2007
5. Мақаш У.О.
Қысқаша орысша-қазақша философиялық ... ... ... / У.О. ... ; У. О. ... - ... ... (1,42 Мб). - [б. м.] : Карагандинский государственный университет
им. Е.А. Букетова, 2006 эл. опт. диск ... ... ... ... және ... ... ... мен сөз
тiркестерiнiң түсiндiрме сөздiгi [Мәтiн] / ... А. - ... - ... Қазақ даласының ойшылдары (ХIII-ХV ғғ.): Монография. - Алматы. - 2001
2-шi кiтап. - ... ... ... ... (ХVI-ХVIII ғғ.): Монография. - Алматы. -
2001
3-шi кiтап. - 199
9. Қазақша-орысша, орысша-қазақша терминологиялық сөздік: 5000-нан ... - ... : ... - ... том: ... және ... - 288 - ... тiл)
Перевод заглавия: Казахско-русский, ... ... ... ... ... ... ... / Қарақұлов И. - Алматы :
Жалын, 1989. - 256
11. ... ... ... ... ... және ... проблемасы / Әбішев
Қ., Әбжанов Т. - Алматы: Ғылым, 1990. - 119
12. Әдептен озбайық : Мақалалар. - ... : ... 1984. - ... "Әуезов оқулары-5": "Қазақстанда гуманитарлық ілімдердің дамуы:
ізденістер, даму ... мен ... атты ... конференцияның еңбектері (29-30 қараша 2006 ... ... ... ... ... чтения
- 5": "Казахстан в гуманитарном измерении: ... ... ... (29-30 ... 2006 г.) / М. ... ... - Шымкент : ОҚМУ. - 2006
Т.4: Сек.: Қоғамдық-гуманитарлық ... ... ... және ... ... экономика. - 223 - (Қаз., орыс
тiл.)
14. Абақан Е.М.
Тiлдiң мәдени философиясы : Монография / ... Е.М. - ... ... Абайдың дүниетанымы мен философиясы. - Алматы: Ғылым, 1995. - 184 -
(ҚР Ұлттық ... ... ... ... ... ... ... оқу құралы / Атшабарова Г., Л.Елизова,
Д.Өмiрқұлова. - Алматы: Қазақ университетi, 1992. - 55
17. Батыс ... ... - ... Фонд Сорос-Казахстан,
2002. - 464
18. Бейсенов Қ.
Қазақ билерiнiң ойханасы: монография / Қ. Бейсенов. - Шымкент: ... 2002. - ... ... ... ... ... очерктер, мақалалар. - Алматы: Жалын, 1988. - 248
20. Данышпанов Б.
Салауаттылық - өмiр салты / Данышпанов Б. - Алматы: Қазақстан, 1988. ... ... ... дүниетанымы: Жиырма томдық. - Астана: Аударма. -
2005
1-ші том. - 494 - (Қазақ халқының философиялық ... Есім ... ... ... трактат / Ғ. Есім. - Алматы: Қазақ ун-тi,
2004. - ... ... ... және революция: Монография, зерттеулер / Исмайылов Е. - ... ... 1982. - ... ... ... Дулати: Ойшыл. Тарихшы. Жазушы. Қолбасшы. - Алматы :
Қазақ ун-тi, 1999. - 279
25. Мәдени-философиялық энциклопедия сөздік / ... Т. ... ... . - Алматы : Раритет, 2004. - 320
26. Мекiшев Б.
Достық мектебi. / ... Б., ... Р. - ... : Мектеп, 1989. -
96
27. Оңтүстiк Қазақстан Ғылымы мен бiлiмi : Респ. ... ... - ... 2000
28. Мұсаева Н.Р., Есіркепова Г.К. Философия тарихы. –Ш., 2008 ж.
29. Төреқұлұлы Н.
Қазақтың би-шешендерi.1-2 кiтап / Төреқұлұлы Н., Қазбеков М. - ... 1993. - ... ... ... ... ... : он томдық. - Астана : Фолиант. -
2005
1-ші том : ... ... - 472 - ... ... ... ... - Алматы : Қазақ энциклопедиясы, 1996. - 525
32. Ғабитов Т.
Философия : Оқулық:Электрондық кiтап / ... Т. - ... ... ... ... ... оқу ... жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған /
Ж. Қабаева. - ... : ... каб., 2004. - ... ... ... бiлiмiнiң негiздерi [Мәтiн] : (оқу құралы) / Қабаева Ж.Ә. ... : ... ... кабинетi, 2000. - 95
35. Әбiшев Қ.
Философия : Оқулық / Әбiшев Қ. - Алматы, 1999. - 264
36. Әбiшев Қ.
Философия : Жоғарғы оқу ... ... ... оқу қуралы
/ Әбiшев Қ. - Алматы : Ақыл кiтабы, 1998. - 266
37. Әбiшев ... : ... / ... Қ. - ... ... 3-шi бас. - ... :
Дәуiр, 2001. - 264
38. Алтай Ж.
Философия тарихы : Оқулық / Ж. Алтай, А. Қасабек, Қ. Мұхамбетали. ... : Жетi ... 1999. - ... ... ... ... ... курсы : Оқу құралы / Акназаров Х.З. - Алматы
: Республикалық баспа кабинетi, 1992. - 110
40. Бейсенов Қ.
Философия тарихы : оқулық / Қ. ... - ... : ... ... - ... ... ... тарихы / Бейсенов Қ. - Алматы : Ғылым, 1992. - 370
42. Кiшiбеков Д.
Философия : ... / ... Д., ... Ұ. - 3-шы басылымы. ... : ... 2004. - ... ... ... ... / Д. ... Ұ. Сыдықов. - Алматы : Атамұра-
Қазақстан, 1994. - ... ... ... ... / Кiшiбеков,Д. - 7-шi басылымы. - Алматы:
"Ғылым", 2005. - ... ... ... ... курсы: оқу құралы / Г. Ж. Нұрышева. - ... ... 2006. - ... ... ... оқу ... ... оқу орындарының студенттеріне арналған /
Ә. Х. Тұрғынбаев. - 2-ші басылуы, толықтырып және өңделіп. - Алматы ... 2005. - ... ... ... Оқу ... / ... Ә.Х. - ... : Бiлiм, 2001. - 328
48. Философия: оқулық жоғары оқу орындары студенттеріне арналған / ... ... - ... : ... 2005. - ... ... : ... оқу орындарына арналған типтiк бағдарлама. - Алматы
: Респ.баспа каб., 1994. - ... ... : ... - ... : ... 2002. - ... ... : Жоғары оқу орындары студенттерiне арналған оқу құралы. -
Алматы : Рауан, 1991. - 320
52. ... және ... : Оқу ... / ... Ж. ... ... А. Қасабеков. - Алматы : Жетi жарғы, 1998. - ... ... және ... : Оқу құралы / Ж. Алтаев [и др.]. - ... ... - ... : ... 2001. - 272
54. Абдрасилова Г.З.
55. Ежелгi дүние философиясы : оқу-әдiстемелiк құрал / Г. З. ... ... 2003. - ... Абишева А.М.Гуманитарлық мамандықтар бойынша сырттай оқу ... ... ... ... ... жұмыстары : оқу
әдiстемелiк құрал / А.М. Абишева, Б.М. Жиенбаева ; А. М. ... ... ... - ... – 2005 ... - ... Мұсаева Н.Р.
58. Ғылым тарихы мен философиясы : Оқу кұралы магистр. мен ... / Н. Р. ... ; OKMU. - ... : ... 2006. - ... ... ... : оқу құралы / Н. Р. Мұсаева. - Шымкент : 0ҚМУ, 2006. - ... ... ... : Оқу ... / Н. Р. Мұсаева ; OKMU. - Шымкент : ОҚМУ, 2006.
- 185
61. Мұсаева Н.Р.
Философия ... : ... және ... ... ... ... / ... Н.Р. - Шымкент, 2003. - 146
62. Сыртқы ... ... ... ... ... ... жазуға арналған әдiстемелiк нұскау. - Шымкент, 2003. - 12
63. Түркестан және Қазақстан мен Орта ... ... мен ... кезеңдерi: Атты ... ... ... (13-15 ... 2000 ж.,Шымкент қаласы). -
Алматы : Қаз.Респ.баспа каб.қаз.акаб.бiлiм атын.И.Алтынсарин. - 2000
1-бөлiм. - 311
64. ... ... ... ... : әдістемелік нұсқау / Н.
Р. ... [и др.]. - ... : 0ҚМУ, 2006. - ... ... пәнінен оқу-әдістемелік комплекс / Н. Р. Мұсаева [и др.]. -
Шымкент : 0ҚМУ. - 2006
2-бөлім. : Философия ... - ... ... ... терминологиялы· сөздік : 5000-нан астам
термин. - Алматы : ... – 2000 23-шi том : ... ... - 288 - ... ... ... Л.Н.Поиски вымышленного царства. М., 1989. с. 279
2 ... ... ... ... 2001. 9б.
3 Тәжікова К. «Ислам; дүниетаным, идеология, саясат». Алматы, 1996. 100 б.
1 Левшин А.И. ... ...... орд и ... СПб. 1837, ... XV-XVIII ғасырдағы қазақ поэзиясы. Алматы, 1982. 132 б.
2 Бұл да сонда, 132 б.
1 Шәкәрім «Үш ... ... ... ... – 1991,19 б.

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 150 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аудандық психологиялық центрдің психологының жұмысы9 бет
Биосфера ұғымы туралы6 бет
Иоганн Гербарттың педагогикалық теориясы7 бет
К. Д. Ушинский – орыстың ұлы классик-педагогы16 бет
К.Д.Ушинский – орыстың ұлы классик-педагогы (1824-1870)6 бет
Кредиттік оқу жүиесінепзінде оқу-әдістемелік кешен түзу ерекшеліктері3 бет
Смиттің зерттеу әдісі және пәні5 бет
СУБД Access-те деректер базасын құру және оны өңдеу9 бет
Экологиялық білім және тәрбие бағыттары44 бет
«Қылмыстық атқару-құқығы» пәнінен лекциялар37 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь