Ғылымдағы дағдарыс

Кіріспе
1. Ғылым туралы жалпы түсінік
2. Ғымдағы дағдарыс және олардың шешу жолдары
Қорытынды
Ғылым дегеніміз не? Бұл сұраққа жауап берудің оңай еместігінің дәлелі ретінде оның қашан пайда болғандығы туралы пікірталастың әлі күнге толастамай отырғанын айтуға болады. Ғалымдардың бір тобы ғылым ежелгі дүниенің антикалық кезеңінде, яғни, осыдан 2,5 мың жыл бұрын пайда болды десе, енді бір ғалымдар нағыз ғылым тек Жаңа Дәуір кезеңінде, шамамен ХVІІІ-ғасырда қалыптасты деген пікірді үстанады. Мұндай пікірталастың себебі ғылымның күрделі және санқырлы құбылыс екендігінде. Ол бір жағынан алғанда білімдердің, теориялық қағидалар мен методтардың жүйесі, сонымен бірге қоғамдық сананың формасы, қоғамды» дамудың рухани жемісі, қоғам дамуын басқару құралы, өндіргіш күш күрделі информациялық жүйе және т.б. Осы әр түрлі салалардың мамандары ғылымға әр түрлі анықтамалар береді және олардың ешқайсысын да теріске шығаруға болмайды. Әртүрлі анықтамаларды қорыта келіп, ғылымның жалпы анықтамасын беретін болсақ, ғылым – табигат, қогам және адам туралы білімдер өндіруге багытталган зерттеу қызметі саласы.
Бұл анықтамадан ғылымның зерттеу пәні туралы түсінік алуға болады. Ғылым ең әуелі адамды қоршаған орта – табиғатты зерттеуге бағыталған қызметтің жемісі ретінде дүниеге келді. Бірте-бірте қоғам турал ғылыми
түсініктер жинақтау қажеттігі туындады. Бірақ ғылым процесіндегі басты тұлға, ғылымның басты субьектісі де, объектісі де – адамның өзі. Адамның қатысуынсыз ғылымның қалыптасуы мүмкін емес, сонымен бірге, адам өзін түсінуге, өз мүмкіндіктерін анықтауға, табиғат пен қоғамның ғана емес, өз болашағын болжауға көне заманнан бастап осы күнге дейін талпынып келеді және бұл процесс адам жерт бетінде қанша өмір сүрсе, сонша жалғаса бермек.
Дағдырыс - мәселенің аса асқынып, ушығып, басқа мәселелерді кері ысырып, алдыңғы орынға шығатындай деңгейге көтерілу дәрежесі. Ал оның жағымсыз (ұнамсыз) салдарының орнын толтыру оңайға түспейді. Мысалы, саяси, экономикалық, экологиялық және т.б. дағдарыстар.
"Дағдарыс" ұғымы қандай да болмасын құбылыстың деградацияға ұшырап өмір сүруі мен қызмет етуі мүмкін емес болатын ерекше күйін сипаттайды. Соңымен, "дағдарыс" ұғымы құбылыстың ішкі ерекшеліктерін бейнелейді: оның табиғи қызмет етуге және эволюцияға қабілетсіздігі, онда өзінің сапаларын, қасиеттерін сақтау мен өсіруге және өзінің негізгі мәнді сипаттамаларын сақтай отырып дамудың мейлінше жоғары сатысына көтерілу мүмкіндіктерінің болмауы. Әрине, дағдарыстың келтіріліп отырған түсіндірмесі тым жалпы бірақ шынайы өмірде кез келген құбылыс белгілі бір кезенде өзінің қайта құрылуы мен қирауы, жоғалуына бастайтын дағдарыстық сатыға өтеді. Сондықтан дағдарыстан шығу жолы құбылыстың сапалы жаңаруында жатыр.
1. Қазақ энциклопедиясы, 10 том;
2. Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3
3. Кирилин В.А. Страницы истории науки и техники. М., 1986.
4. Симон Кардонский кризис науки и научная мифология
5. Ричард Тарнас История заподного мышления Кризис современной науки
6. Грушевицкая Т., Садохин А. Концепции современного естествознания
7. http://www.massagan.com/news.php?mod=news&id=1457&catid=20
8. Л. Прохоров Фундаментальные науки-проблемы или кризис?
9. В.И.Бояринцев и Л.К.Фионова. Авторское издание. Война против разума
10. http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Science/grushev/07.php
        
        КІРІСПЕ
Ғылым дегеніміз не? Бұл сұраққа жауап берудің оңай еместігінің дәлелі ретінде оның қашан пайда ... ... ... әлі ... ... ... айтуға болады. Ғалымдардың бір тобы ғылым ежелгі дүниенің антикалық кезеңінде, яғни, ... 2,5 мың жыл ... ... ... десе, енді бір ғалымдар нағыз ғылым тек Жаңа Дәуір кезеңінде, шамамен ХVІІІ-ғасырда қалыптасты деген пікірді үстанады. Мұндай пікірталастың себебі ғылымның ... және ... ... ... Ол бір жағынан алғанда білімдердің, теориялық қағидалар мен методтардың ... ... ... ... ... ... қоғамды>> дамудың рухани жемісі, қоғам дамуын басқару құралы, өндіргіш күш күрделі информациялық жүйе және т.б. Осы әр ... ... ... ... әр ... анықтамалар береді және олардың ешқайсысын да теріске шығаруға болмайды. Әртүрлі анықтамаларды қорыта келіп, ғылымның жалпы анықтамасын беретін болсақ, ... - ... ... және адам ... ... ... ... зерттеу қызметі саласы.Бұл анықтамадан ғылымның зерттеу пәні туралы түсінік алуға болады. Ғылым ең ... ... ... орта - ... ... бағыталған қызметтің жемісі ретінде дүниеге келді. Бірте-бірте ... ... ... ... қажеттігі туындады. Бірақ ғылым процесіндегі басты тұлға, ... ... ... де, ... де - ... өзі. Адамның қатысуынсыз ғылымның қалыптасуы мүмкін емес, сонымен бірге, адам өзін түсінуге, өз мүмкіндіктерін анықтауға, табиғат пен қоғамның ғана ... өз ... ... көне ... ... осы күнге дейін талпынып келеді және бұл процесс адам жерт ... ... өмір ... сонша жалғаса бермек.
Дағдырыс - мәселенің аса асқынып, ушығып, басқа мәселелерді кері ысырып, алдыңғы орынға шығатындай деңгейге көтерілу ... Ал оның ... ... салдарының орнын толтыру оңайға түспейді. Мысалы, саяси, экономикалық, экологиялық және т.б. дағдарыстар. ... ... ... да ... ... ... ... өмір сүруі мен қызмет етуі мүмкін емес болатын ерекше күйін сипаттайды. Соңымен, "дағдарыс" ұғымы құбылыстың ішкі ерекшеліктерін бейнелейді: оның ... ... ... және ... ... онда ... сапаларын, қасиеттерін сақтау мен өсіруге және өзінің негізгі мәнді сипаттамаларын сақтай отырып дамудың ... ... ... ... мүмкіндіктерінің болмауы. Әрине, дағдарыстың келтіріліп отырған түсіндірмесі тым жалпы бірақ шынайы өмірде кез келген құбылыс белгілі бір кезенде ... ... ... мен қирауы, жоғалуына бастайтын дағдарыстық сатыға өтеді. Сондықтан дағдарыстан шығу жолы құбылыстың сапалы жаңаруында жатыр.
* Ғылым туралы жалпы түсінік
Ғылым - ... ... пен ... ... ... ... ... мүмкіндік беретін танымының ең жоғарғы пішімі, оның практикалық қызметінің бір саласы. Адамзат қоғамының дамуы барысында ғылым сол ... ... ... ... және ... ... ... айналды. Ғылымның басты мақсаты - ғылым заңдарының негізінде ашылып отырған болмыс құбылысы мен процесін болжау, түсіндіру және жүйелеп ... ... ... ... күрделі әлеуметтік функциялар атқарады. Бұл функциялар ғылымның ... ... ... үнемі өзгеріп, толықтырылып және ғылымның дамуына өзіндік ... ... ... ... ... үш ... функциясын атап көрсетуге болады:
* мәдени-көзқарастық;
* өндіргіш күштер функциясы;
* әлеуметтік күштер функциясы. Ғылымның генезисі және негізгі даму кезеңдері.
Ғылымның генезисі, ... ... және ... ... ... ... ... интерналистік, экстерналистік және позитивистік концепциялар бар. Интернализм ғылымның ... ... мен ... ... ой тікелей әсер етті деп есептейді және қоғамның ... ... ... мен сол қоғамның ғылымының арасында ешқандай байланыс болуы мүмкін емес деген пікірді ... ... ішкі ... ... ... ... бұл ... қарсы. Оның өкілдерінің пікірі бойынша, ғылымға сыртқы факторлардың әсері мықты. Позитивизм; ғылым нақты, тәжірибеден өткен, дәлеледенген фактілерге ... ... дами ... ... ... мен метафизикалық түсініктер ғылым үшін пайдасыз. Біздің ойымызша, ғылымның пайда болуына, эволюциясына, ... ... ... ... аталған факторлардың бәрі де белгілі бір дәрежеде ... ... және ол әр ... әр түрлі болуы мүмкін. Сондықтан оларды бір-біріне қарсы қойып, немесе бір-бірінен бөліп алып, белгілі бір ... ... ... ... ... Зерттеуші ғалымдар ғылымның даму кезеңдері туралы әр түрлі пікірлер айтады. Олардың бір тобы ғылым көне заманда ... ... енді бір ... ... қоғамның ерекше саласы ретінде Жаңа Дәуірде пайда ... деп ... ... ... ... даму ... туралы мейлінше дұрыс пікірді ұсынған қазіргі заманғы Ресей ғалымы В.В.Ильин. Ол ғылымның дамуын классикалық, классикалық емес және ... емес деп ... Бұл ... ... ... ... кезеңімен толықтырған дүрыс секілді деп ойлаймыз. Себебі, ... ... ... ... ... ұзақ уақытқа созылған дейінгі қалыптасу кезеңінен өтті. Алғашқы қауымдық қоғам дамуының мыңжылдық практикасы ғылым ды ... ... жоқ. ... ... ... ... ... ғана бағытталып, одан жоғары кетеріле алмады. Алғашқы қауымдық қоғамда өмір сүрген адамдар дүние ... ... ... деуге болмайды, бірақ заттар туралы объективтік білім оларды субъективтік қабылдаумен тығыз байланысты еді, яғни, объективтік білім элементтері мен субъективтік сана ... ... ... ... ... адам және оның ... байланысты түсіндірілді. Адам ойы таза теориялық білім деңгейіне көтерілуі үшін оның дәстүрлі практикалық бағытталғандығын бұзу қажет еді. Ескі ... ... ... тікелей әсер ету арқылы емес, сана бейнелеп отырған ... ... ... ... ... ... ... деген жаңа көзқараста заттар адамға байланысты емес, объективті, заттар мен адам ... ... ... бірақ тәуелсіз, нәрселер ретінде пайымдалды. Осындай ерекшелік көне гректерге тән еді. Ғылымды зерттеуші ғалымдардың бәрі ... ... ... көне ... деп ... Гректер Египет пен Вавилон империяларында бірнеше жүзжылдықтарға созылған соғыстардан аман қалған, ұзақ уақыт ескерілмеген білімдерді қабылдап алды және жәй ... қана ... ... ақыл-ойының, ойлау қабілетінің күштілігі арқасында өздерінің білімдерін қоса отырып жаңа дәрежеге көтерген, оларға абстрактылық және рациональдік сипат берген ... ... ... ... классикалық кезеңі ХVІ-ғасырдан басталды деуге болады. ХVІ-ғасыр - адам ... ... ... ... Қалалардың көбеюі адамның сезімдері мен өмірлік құндылықтарының жаңа деңгейде дамуына оң әсерін тигізді. Университеттер пайда бола бастады, олар әлі ... ... ... ... болып есептеледі. Өркендеу дәуірінде елеулі ғылыми жаңалықтар дүниеге келді, осы кезеңде ғылым мен ... ... ... өмір ... ... ... есімдерін және олар ашқан жаңалықтардың бәрін бірдей атап шығу мүмкін емес. Ең басты тұлғаларды ғана атасақ: Леонардо да ... ... - ұлы ... және ... ... ... пионері; Николай Коперник (1473-1543) поляк астрономы, дүниенің гелиоцентристік жүйесін ашты; ... ... ... - әлем ... ... ... өзгеріп отыратын монадолардан тұрады деп тұжырымдады; Галилео Галилей (1564-1642) - Жер айналып отырады, дүниені математика, механика ғылымдарының, ақыл-ойдың ... ... ... деп пайымдады. Одан бергі ғылымдағы негізгі революциялық ... - атом ... ... атом бомбасының жасалуы, космосты игеру, ғылым же-тістіктерінің өндіріс саласына көптеп енгізілуі немесе ғылымның өндіргіш күш ... ... ... ... және ... ... жетістіктерінің адамның өмір сүруін жеңілдету үшін қолданылуы, яғни, ғылымның адамның күнделікті тұрмысында кең орын ... Бұл ... ... Галилей мен Пуанкареге дейінгі ХVІ-ХХ ғасырларды қамтиды. Неоклассикалық емес қазіргі кезеңде ғылым жеке салаларға ... ... Бұл ... ... ... ... соқты деуге болады. Оның басты себебі - ғылымның басты ... - ... ... ... ... ... ... ұмыт болды және дүниені тұтас нәрсе деп қарастыру принципі естен ... ... ... ... ... ...
* ... дағдарыс
Ғылым философиясы. Ғылымды философиялық тұрғыдан зерттеу аса маңызды және ол ғылым мен ғылыми қызметті зерттейтін басқа пәндердің арасында ерекше, басты орын ... ... ... әр ... жеке ... мен арнайы ғылымтану пәндері қаншалықты профессивті және өзекті болғанымен, олар ғылымды ... ... ... ... баса алмайды. Философия ғылымды қоғамдық сананың белгілі бір ... және ... ... ... анықтаушы теориялық сана ретінде, қоршаған ортаға қатынастың типі ретінде сараптайды. ... ... ... ... дамуы, танымдық жүйе деп қарастырумен шектелмей, оны қоғамдық өндірістің түрі, әлеуметтік жүйе ... ... ... ... ... ... ... социологиясы ғылымдағы қоғамдық қатынастар және ғылым мен қоғамарасындағы ... ... ... Ғылымды социологиялық танып-білу үш саланы қамтиды: 1) ғылыми қызметтің ішкі ... ... ... институт ретіндегі ғылыми қызмет шеңберіндегі қоғамдық қатынастар; 2) ғылым және қоғам, ғылым мен қоғамның басқа компоненттері арасындағы өзара қатынас және ... ... 3) ... ... ... ХХ-ғасырда қарқындап дамыды. Бұл құбылыс кіші ғылымдардан үлкен ғылымдарга көшумен, ғылыми-ізденіс жұмысында ұжымдық принципінің басым бола бастауымен, гылыми іс-қызметті ... ... ... ұмтылумен тыгыз байланысты. Қазіргі ғылым ерекше шыгармашылық және әлеуметтік жүйе, сондықтан психо-логиялық факторлардың гылыми процестің ... ... ... ... ... ... мол. ... психологиясы галымның білім өндірісінде маңызды рөл атқаратын ... ... ... ... және ... психологиялық қасиеттерін-объектілерін зерттейді. Сонымен қатар, гылым психологиясы индивидуальдік-шыгармашылық құбылыстармен шектелмей, ғылыми ұжымдагы ... ... ... ... процесіне, галымдардың интеллектуалъдік қызметіне әсері. зерттеу объектісіретінде қарастырады. Ғылым ... ... ке- ... ... зерттеудің маңызды саласына айналып отыр.Ғылым этикасы ғылым дамуының заңдылықтарын, практиканы және ғылымның сапасын көтеруге бағытталған ғылымды басқаруды қажеттіліктерінен туындайды. ... ... ... ғалымның ізденістік қызметінің маңызды жағы. Ғылымның өмір сүруінің өзіғылыми тазалық, әділдік, принципшілдік, ақиқат үшін күрес секілді моральдік қасиеттерсіз мүмкін емес. ... ... ... ... және олар әр ... деңгейлерде әр түрлі көрінеді. Мысалға ғалымның өзіне дейінгі ғалымдарға, олардың шығармашылығына, өзінің әріптестеріне, ... ... ... ... ... этикалық-моральдық қатынасы. Тұлғааралық қатынастардың этикалық аспектілері ұжымдықшығармашылық жағдайында айқындала түседі. Бұл қатынастар шынайы, адал, әділетті, үлкенге құрмет, кішіге ізет принциптері ... ... ... ... дөрекілік, мансапқорлық сияқты жағымсыз қасиеттерге жол берілмесе - ғылыми ұжымдағы хал-ахуал да ... ... ... ... жаңа ... қол ... ... көбейе түспек. Ғалымға қажетті моральдық қасиеттердің негізгілері туралы айтатын ... ... ... ... ... ... аянбау, азаматтық батылдық, адамгершіліктік тазалық, адалдық, шыншылдық, жауапкершілік және тағы ... ... ... ... оның ... ... уақытынан бастап қазіргі заманға дейін зерттейді. Ол ... ... ... негізінен тарих ғылымының деректеріне сүйеніп, ғылымның дамуындағы жекелеген құбылыстар мен ... ... ... ... зерттейтін басқа пәндердің - ғылым логикасы, ғылым психологиясы, ғылым этикасы, ғылым социологиясы, ... ... жөне тағы ... ... ... отырып ашады. Ғылым тарихы бойынша жазылған Джон Берналдың еңбегі осы ойымыздың жақсы мысалы бола алады және бұл ... ... ... ... уақыт өтсе де, әлі күнге дейін құндылығын жойған жоқ. Ғылым тарихында ғылыми ойдың дамуының барлық байлығы жинақталған, ... да оны ... аса ... Ғылым тарихының мақсаты тарихи-ғылыми оқиғалардыхронологиялық жағынан тізбелеп сипаттап қою емес. Оның мақсаты - ғылым мен техниканың даму заңдылықтарын ... ... ету. ... біз ... адамның дүние туралы жалпы білім жинауғаағытталған қызметі деп түсінгендіктен, бір қарағанда ... ... ... ... қайта оралуға орын жоқ секілді көрінеді. Бірақ тереңдеп тексерсек, дәстүрлер ғылым дамуының және ғалымдардың ізденістік ... ... Бұл ... ... ... ... деуге болады. Ғылымдағы дәстүрлер проблемасының негізін қалаушы американдық физик-философ Т. Кун. Гарвард университетінде стажировкадан өткен үш жыл ол үшін ғылым ... ... ... ... және ... еңбектеріне сүйене отырып еркін зерттеуге арналған кезең болды. Кейінірек әлеуметтік ғылым өкілдері мен жаратылыстану саласының ғалымдарының арасында ғылыми ... қою мен ... шеше білу ... бойынша туындаған көзқарас алшақтығы Т.Кунды ғылымдағы дәстүрлер тақырыбын жан-жақты зерттеуге, ғылым динамикасының парадигмалық концепциясын жасауға итермеледі. Бұл концепцияның мәні ... ... ... үшін және (бұл ұғымды Т. Кун кейінірек ... ... ... ұғымдарын қолдану керек. Ғылыми қоғамдастык дегеніміз, Т.Кунның түсінігі бойынша, ... бір сала ... ... ... жүргізу мақсатымен парадигмалар немесе осы ізденістердің теориялық ... ... ала ... ... ... ұжымы.Т. Кун парадигма ұғымын тандау себептерін түсіндіреді. Әдетте бұл ұғым қабылданған модель, үлгі дегенді ... ... Т. Кун бұл ... ... анықтамасын толық ашпайды деп есептейді, себебі бұл мағы-нада парадигма бұрын жасалып біткен жұмыс дегенді білдіреді, ... ... ... тобы немен айналыспақ? Кунның пікірінше, парадиг-маларды жалпы заң ретінде қолданылатын, ... ... ... жаңа және қиын ... одан әрі ... және ... объект деп түсінген дұрыс. Парадигмаларды қолдану ғылыми ізденісті жеделдетеді, себебі ғылыми мәселелерді шешудің басқа бәсекелес жолдарын қолданғаннан гөрі қабылданған ... ... ... және ... ... ұғымының элементтерінің анықтамасын Т.Кун толық бер-месе де, оларды жалпы түрде төмендегіше ... ... 1) ... ... жазылған, бастапқы ұғымдар мен заңдарды қамтитын фундаменталдық теориялар; 2) табиғат туралы жалпы философиялық түсініктер және қазіргі ғылымда қабылданған ... мен ... ... ... ... тәсілдері; 3) ғылыми қоғамдастықтың әрбір мүшесі өзіне қойылған ғылыми міндеттерді шешу үшін ұстанатын үлгілер мен ... ... ... Т. ... ... екі кезеңге бөліп қарасты-руға болады: ғылымга дейінгі кезең (бұл кезеңде парадигмалар әлі қалып-тасып үлгермеген) және гылыми кезең (ғылыми қоғамдастық ... ... ... ... Ғылыми кезеңдегі ғылымның жағдай екі түрде сипатталады: қалыпты жағдай (оны Т.Кун ... ... деп ... және ... ... Қалыпты ғылымда ғылыми қоғамдастық белгілі бір парадигманы ... және оны ... ... бір ... ... шешу үшін ... қолданады. Парадигмаларды зерттеу жас ізденушіні белгілі бір ғылыми қоғамдастықтың мүшесі болуға дайындайды, ол өзі таңдаған, ... ... ... ... үлгілерге сүйеніп зерттеген адамдардың қатарына қосылады және ғылыми практикада олардың дәстүрлі теориялары мен методтарын ... ... ... аса ... ... ... өзара келісімділік ғылымның қалыпты дамуына ықпал етеді. ... ... ... болуы осы ғылым саласының жеткілікті дамығандығының белгісі. Бірақ ... ... ... ... бір ... - ол ... ... ашуға онша бағытталмаған, оның нәтижелері көбіне-көп алдын-ала, парадигмалар шеңберінде болжанған. Мұндай жағдайда ғалымның ізденістік қызметінің мәні жоқ болып көрінуі мүмкін. ... ... ... ... ... жұмыс жасайтын ғалымның алдына қоятын негізгі мақсаты - , немесе, парадигмаларға ... ... ... іс ... ... ... сәйкестендіру. Ғылымның дағдарысты жағдай-ында ізденіс процесінде қабылданған парадигмалар шеңберіне сыймайтын фактілер пайда болады да, парадигманың тиімділігі ... ... ... тартып, шындықты мүлдем жаңа көзқарас тұрғысынан түсіндіретін жаңа парадигмалар жасау қажеттілігі туады. Бұрын қабылданған парадигмадан бас ... ... ... ... деп ... және, Кунның пікірінше, жаңа парадигманы ғалымдардың жаңа легі психологиялық деңгейде мойындап, мақұлдауы қажет. дейді Кун. Яғни, ... сыни ... ... ... жоқ, ғалымдарыдң аға буыны ыдырап, жаңа легі жаңа парадигмамен жұмыс жасап ... ... ... динамикасының авторы, француз ғалымы Пьер Дюгемнін пікірінше, ғылымның дамуы кірпіштен ... ... ... биіктеуі секілді, бұрын танылған нәрсенің біртіндеп өсуі. ... ... - осы ... ... оның ... ... ... тауып, орнына қалау. Оның бастауын ғылым-ның бұрынғы тарихынан табуға болады. Дюгемнің осы көзқарастарына жүгінсек, дүниенің ғылыми бейнесі өзгермейді, тек кеңейе ... ... ... ... ... дегендер болмаған. Мұндай көзқарастарға қарсы шыққан Кун ғылымның дамуы ескі ... ... жаңа ... қалануы емес, бұрынғы беделді деген, жетекші түсініктердің мүлдем жаңа түсініктермен трансформациялануы, ауыстырылуы, яғни белгілі бір кезендерде ... ... ... ... ... ... ... алғанда, Т.Кунның теориясын қабылдауға болады. Ғылымның дамуы міндетті түрде өзіне дейінгі дәстүрлерге ... ... ... ... ... Дәстүрлер көзге көрінетін (явное) немесе вербальді және көрінбейтін (неявное) немесе вербальдік емес болып бөлінеді, ... ... ... ... орын ... ... Көрінетін білімдерді кейбір ғалымдар басты, орталық білім деп те ... бұл ... ... ... болады, негізінен алғанда оқулықтар мен ғылыми монографияларда ... ... ... ... ... ... осы түрінің мысалы ретінде қарастырған дұрыс. Көрінбейтін білім ( ... ... бұл ... сипаттауға , , , , және тағы басқа ... ... ... ... ... ... ... саласында кездеседі. Ғалымдардың әдеттерінде, мінез-құлқында кездеседі, оларды ... ... ... ... жеткізу қиын. Мысалы, белгілі химик-философ Марк Полани химик ... ... ... кеп ... белу ерекшелігін практикалық білімдердің ұстаздан шәкіртке ғылыми дәстүр ... ... деп ... Олар ... оның ғылыми кадрларына ауызша емес, тек жеке үлгі-өнеге арқылы жетеді, яғни білімнің тұлғалық сипатымен тығыз байланысты. Көрінбейтін ғылымның бір түрі - ... ... ... мен оның шәкірттерінің белгілі бір географиялық мекеңде орналасқан ... ... ... ... ... ... ... байланыс-араласу орнайды, тәжірибе алмасу, теориялық пікірталас-дискуссиялар үнемі жүріп отырады. Ғылымның дамуында ғалымның тұлғалық ерекшеліктерінің белгілі бір рөл атқаратынын жоққа шығармасақ та, ... ... ... ... тым ... болмайды, бұл білімнің иесі ұжымдық субъект екендігін ұмытпаған дұрыс. Білімді тек жеке ... деп ... - ... Әрине, тек дәстүрлерге сүйенсе, ғылым дамымай қалар еді. Ғылыми білімнің ... ... да ... рел ... ... ... ... басшылыққа алып қана қоймай, оларды жаңалықтармен үнемі толықтырып ... ... ... ... ... ... ... үшін алдымен ғылымның онтологиясын анықтап алған дұрыс. Ресей ғалымы В.В.Ильин ғылымының онтологиясын: 1) гылымның ... ... 2) ... мыгым ядросы; 3) гылымның тарихы құрайды деп есептейді.Ғылымда ғылыми ақыл ... ... ... ... ... қызмет болып саналады. Бірақ нормалардың да шегібар, оны практика көрсетіп-анықтайды. Ғылыми нормаларды сипаттау күрделі, себебі олар көп және жан-жақты, ... ... ... ... ұқсай бермейтін, әрқайсысының өзіндік зандылықтары бар салалардан және ғылыми субъектілерден тұрады. Сондықтан ғылыми ... ... ... қамтитын, ғылыми субъектілердің бәрі бірдей мойындап, қабылдайтын нормалар ... ... ... ... ... ... ... туралы әр түрлі концепциялардың арасында ағылшын социологы Р.Мертон ұсынған вариант назар аударарлық. Оның пікірінше, ғылым нормалары мынадай төрт құндылықтың ... ... ... - ... тұжырымның ақиқаттылығы ғалымның жасынан, жынысынан, беделінен, ғылыми дәрежесінен тәуелсіз бағалануы керек.2) жалпылық - ғылыми білім оның авторының жеке ... ... ... ортақ, сынға ашық болуы қажет.3) жеке бастың пайдасын ... - ... ... ... ... ғалым үшін басты мақсат болуы тиіс, атақ-даңқ, жеке бастың пайдасы, ма-териалдық марапат ғылыми қызметтің мақсатына айналмағаны жөн.4) ұйымдасқан скептицизм - ... өз ... ... ... ... ... бағалау талап етіледі. Олардың ғылыминәтижелерін ғалым-ізденуші өз қызметінде пайдаланған болса, жақсы жақта-рын атап, еңбегіне құрмет көрсете білуі тиіс, ... ... ... де ... ... ... ... Сонымен бірге ғалым өз тұжырымдарын, қол жеткізген жетістіктерін батыл қорғап, өз қателіктерін мойындай білуі қажет.Бір жағынан алып қарасақ, ... ... ... ... ... ... шектен шығып кететін нәрселерден сақтандырып отырады. Осы тұрғыдан қарастырғанда, нормалар ғылым дамуында өте қажет. Екінші ... ... ... ... ... ... ... олар ғылымының болашақ дамуы үшін көбіне жарамай жатады. Нормалар консервативті, ғалымнан өзінің қызметін белгілі бір қабылданған ере-желерден, инструкциялардан, бұйрықтардан ауытқымай ... ... ... Бұл ... ғалымның еркіндігі шектеулі, ол ғылымның мығым ядросы шеңберінде ғана қызмет ете алады. Ал ғылымның алдыңғы шебіндегі ғалымның жағдайы ... ... Ол ... ... ... ... қызмет ете алады, бұрын қалыптасқан құбылыстардан тыс жаңа идеяларды, ... ... ... әкеледі. Ғылыми жаңалықтар ғылымның алғы шебі мен мығым ядросының арасында шекістер туғызады, бұл ... ... Оны ... ... ... жолы - ғылыми жаңалықтарды негіздеу және дәлелдеу. Сонда ғана ғылыми жаңалық ғылымның алдыңғы шебінен мығым ... ... ... ... ... дамуы - дәстүрлер мен жаңалықтардың диалектикалық бірлігі процесі болып табылады. Ғылым бұрыннан келе жатқан ... ... және оны ... ... ... ... Бұл күрделі процесс. Ескінің жаңаға орын беруі қашан да қиын ... ... ... дамуы ғылымнан оның жаңалықтық сипатта болуын, жаңа идеялар арқылы қоғам ... ... бере ... ... ... ... ғылымының өзі мәнсізденеді. Тақырып мазмұнын жалпы қорыта айтсақ, гылым философиясы ғылымның қалыптасуын, даму ... ... ... ішкі механизмдерін, әдістері мен принциптерін, гылымның адам мен ... ... ... ... ... қалыптастыру - мифологиялық жүйені сынау мен ... ... ... ... қалыптасуы үшін басқа да әлеуметтік жағдайлар: қоғамдық қатынас пен өндіріс дамуының жоғары деңгейі (ой еңбегі мен дене еңбегінің бөлінісі арқылы жеке ... ... ... түрде айналысуға мүмкіндік тудыру), сондай-ақ әр түрлі халықтар мен мәдениеттерді еркін қабылдау мүмкіншілігіне жеткізетін бай және ... ... ... ... ... еді. ... ғылым жүйесін құрайтын ғылыми пәндерді шартты түрде жаратылыстану, әлеуметтік және техникалық ғылым деп ... үш ... ... ... ... ... ... шекара жоқ, бірқатар ғылыми пәндер аралық жағдайда қалыптасқан. Мысалы, техникалық ғылым мен әлеуметтік ғылымның түйіскен жерінде - техникалық ... ... ... мен ... ғылымының түйіскен жерінде - астроботаника, ал жаратылыстану ғылымы мен әлеуметтік ғылымның түйіскен жерінде ... ... ... ... ... ... рөл ... салалары - математика, ақпараттану және басқару ... ... ... ... белгілі бір саласында дәстүрлі зерттеулер жүргізілуімен қатар, пәнаралық, кешенді зерттеулер жүргізу қазіргі ғылымның ... даму ... ... ... ... ... ... мәселелерін зерттеуде осы бағыттың маңызы айқын болып отыр. Мұнда биология мен техникалық ғылымдар, жер туралы ғылым мен медицина, экономика мен ... ... ... ... ... ... ... бағыты, тікелей өмірге қатынасына байланысты ғылымды іргелі және қолданбалы деп бөлу ... ... ... ... саласының міндеті қоғамды, дүниені, табиғатты түсіндіретін заңдарды ... Бұл ... мен ... ... ... ... пайдалану мүмкіншілігі шартты емес. Қолданбалы ғылымның тікелей мақсаты - ... ... ... жаңалықтарын танымдық, әлеуметтік-практикалық мәселелерді шешуге қолдану болып табылады. Яғни оның міндеті - ... тану ғана ... ... ... ... ... ғылым теориялық та, практикалық та бағытта дамуы мүмкін.
Физика ғылымдағы дағдарыс
Қазіргі физикада ... мен ... ... ... ... саласы, ал осыған қосымша нақтылы пәндік саланы тану үшін теориялық қолданбалы физиканың түрлі салалары ... ... ... ... т.б.) ... Ал олардың нәтижесін одан әрі практикада қолдану үшін, әр түрлі ... ... ... ... шалаөткізгіш технологиясы, т.б.) пайда болды, бұлар тікелей өндіріспен байланысты қалыптасқан. ... ... ... ... ... саласына жатады. Қазақстанда ғылымды ұйымдастыру алғашқыда әр түрлі ғылыми-зерттеу мекемелерінде және бірқатар жоғары оқу орындарында ... ... ... 1945 ж. Қазақстан Ғылым академиясы құрылғаннан кейін, ғылыми-зерттеу институттарының бірыңғай тұтас жүйесі қалыптасты. ... ... ... ... ... онда үлкен зерттеу жұмыстары жүргізілді; өндіріске құнды жаңалықтар енгізілді.
Ғылымдағы дағдарыс физикада басталған жаңа ғылыми революциямен (Макс ... ... ... ... Бор) шешілді және қазіргі заманғы ғылымның барлық негізгі салаларын қамтыды. 20 ғасырдың басында жаратылыстану ғылымында алдыңғы қатарға биология шықты, онда ... ... ... ... ... кодтары айқындалды. 20 ғасырда ғылымның даму қарқыны оның түрлі ... ... ... ... кешенді, ірі мәселелерін жаңа бағдарда шешуге бағытталған мәселелерде (материалдар мен ... жаңа ... ... адам мен ... ... ... үлкен жүйелерді басқару, ғарыштық зерттеулер, т.б.) ерекше байқалды. 3-мыңжылдықтағы ғылым дамуының басым бағыты біздің ... ... оның ... адамның ішкі әлемін жан-жақты, тұтас қарастыру болмақ.
Қазіргі таңда табиғаттың барлық ғылымдарының негізі саналатын- физика ғылымы, қазіргі ... ... ... ... ... ... ... ғасырда физика саласында айтарлықтай жаналықтар болып жатқан жоқ. Осыған байланысты соңғы жарты ғасырда физика ... ... ... ... лауреаты жоқ. Байқасақ, осы сала бойынша Нобель сыйлығын иеленген ғалымдардың өзі ... ... ... және ... көбі ... ... қарт, физика ғылымымен бесенді араласпайтын адамдар болып ... ... де олар ... бұл ... ие ... да, ескі ... үшін алып жатқан лауреат иегерлерә. Мысалы,1976 ж., 2000 ж. және 2000 жылдары өздерінің 84, 65, 87 ... ... ... Ж.И. ... и В.Л. Гинзбурга секілді ғалымдар сыйға ие болған. 2008 жылы физика бойынша Нобель сыйлығын өткен елу ... ... ... ... ... ... түсуіне не себеп болды? Физика ғылым ретінде не болды? Ғылыми бағытта ... ... ... ... ... бола тұра бұл неге ... ...
Көптеген академиктердің пайымдауынша физика саласында дағдарыстың туындау себебі бұл саладағы барлық жаңалықтардың барлығының ашылып, ... ... деп ... ... ... үлкен қателік екен біз білеміз. Себебі бұл саладағы зерттелініп қойған құбылыстардың барлығы табиғаттың бір кішкентай бөлігі ғана екенін ... ... сыр ... әлі талай жаңалықтарға толы екені анық. Көптеген физик ғалымдардын тұжырамдамасы бойынша ... ... ... ... ... ... ... туындаған оның қисынсыз математизациялануының жоғарғы деңгейі. Пайда болған физиканың саласы- ядролық физика, элементар бөлшектер, кванттық және т.б.салалары физиканың емес, математиканың ... ... ... ... ... ешкім есіне де түсірмейді.
Физиканы математизациялау 1687 жылы Исаак Ньютонның жаналығынан басталып, оның математикалық формасынадағы әлемдік тартылыстар физика құбылысының фундаменталді ... ... ... ... ... Математикалық есептеулердің нәтижесінде сүйенге отырып физикада жаңа жаналықтар бет алды. Олар осы математика есебінен олар расталды. Ол әсіресе ... ... ... ... ... ... ... физика зерттеуінде үлкен рөл атқарды. Мысалы, фотонды, ... ... ... ... дәл ... ықпалын тигізді. Кейбіреуі жоқтан пайда болып, үнсіз ... ... де ... ... Дәл ... ... ... математиканың арнайы бөлімі болған.
Енді қазіргі таңда физиктер математикамен нақтылықты ауыстыруға болмайтындығын түсінді. Табиғаттағы құбылыстарды зерттей отыра математика тек ... ... ... ғана ... атқарады.
Ғылымдағы негізгі революциялық жаңалықтар - атом ... ... атом ... ... ... ... ғылым же-тістіктерінің өндіріс саласына көптеп енгізілуі немесе ... ... күш ... ... ... ... және ... салалары жетістіктерінің адамның өмір сүруін жеңілдету үшін қолданылуы, яғни, ғылымның адамның күнделікті тұрмысында кең орын ... ... ... Галилей мен Пуанкареге дейінгі ХVІ-ХХ ғасыр-ларды қамтиды.Неоклассикалық ... ... ... ... жеке ... ... ... Бұл құбылыс ғылымның дағдарысына әкеліп соқты деуге ... Оның ... ... - ғылымның басты мақсаты - жалпы дүние туралы білім жинау екендігі ұмыт ... және ... ... ... деп ... ... естен шығарылды, әрбір ғылым өзімен-өзі болып кетті.
Тарих ғылымындағы дағдарыс
ол ғылымдағы революциямен тікелей байланысты. Бұл ... ... осы ... дейін ғалымдар қауымдастығында үлкен эволюция көрініс тапты. Айтылмыш мәселені шешуде 3 ... ... 1920 ... басы мен 1930 жыл; 1950 ... орта шегі мен 1980 жылдың ортасы; 1990 жылдар.
Бірінші кезең ... ... ... Бұл ... ... ... ылғи буржуазиялық ғылымға негізделген. Тарихшылар социолизм идеяларына қарсы бағытталған ("средневековая мракобесия")-тың буржуазиялық тарихшылардың теологияға тартылысын ... ... ... реакциялық өнінің материалисттіктің идеалисттік дүниетанымға өзгергендігіне көңіл бөлді. ... ... ... ... ... осы ... көп көңіл бөлсе де, дегенмен де бірінші орынға дағдарыстың кезеңдену кезінде әлеуметтік факторларды ескере отырды. С.П. Рамазанов ескерткенде . ... ... ... осы пікірден айрылмады. Олардың санасында тек тарих ғылымының кері сипаттамасы жоқ деген пікір ғана қалыптасты. Жылдар өте бұл ... ... ... ... ... Мысалы, Д.М. Петрушевскийдің үлкен дау туғызды. Философия әдебиеті мен совет тарихында ... даму ... тек ... түсік қана қалыптасты. Мұны тек бір ғана стандарт-стериотипі арқылы түсіндірді.
Ал екінші кезеңдегі мәселе 1950 ... ... Бұл ... ... ... ... ... мұндай шешім үлкен шу көтерді. Онымен көп ғалымдар ... Бұл ... ... өзінің әдіснамалық және отандық тарихтың дамуының кіріспесінің жаңа бейнесі көрініс тапты.
1980 жылдардың соны мен 1990 жылдың ... ... ... ... ... Бұл ... кезеңде тарихта дағдарыс та, гүлдену де болды. Себебі дәл осы жылдардан бастап ғылымдағы дағдарысты қандай да бір жаңа сапа ... ... ... ... ... ... ... 1989 жылдың соңында Ресейде ұйымдасқан дөңгелек үстелде талқыланды. Тек мұндай түсінікпен шектелмей тарих ғылымындағы дағдарыс басқа қырланынан да көрініс тауып ... ... ... ... отырып келесідей шешімге тоқталды: ғылымдағы дағдарыс- бұл заңды құбылыс қана емес, сондай-ақ интелектуалды күш тудыратын құбылыс.
Заманауи ғылымдағы ... мен ... ... қиын ... ... кезінде заманауи ойды тек ғылым ғана анықтады.ХІХ ғасырдың басы мен ХХ ... ... ... ... қадам басты; осыдан кейін ғылым өз алдында керемет жаңалықтарға тап болып, ол барлық оқу ... мен ... өте ... ... ... ... ... систематикалық бірігуінен кейін ғылымның қолданбалы облыстары өте қарқынды дамыды. Осы ... ... ... ... ғылымға деген сенімге байланысты болды және оның қабілеті адамның білімінің, денсаулығының, жалпы әл-ауқатының ... ... ... ...
Дін мен метафизика жәй, бірақ дұрыс бағытта зауалға икемделсе, ал бұл ... ... ... ... ... ... оны тоқтату мүмкін емес болды. Ғылымның мінсіз, өте жылдам әрі өзінің құрылымының дәл орнауы дін мен философия ғылыммен біріге отырып ... өз ... ... тиіс ... ... ХХ ғасырда ғылымның таным мен мәдениеттегі орнын түп тамырымен өзгертті: оның біріншісі ғылымның іші жағдайын ... ... ... ал ... оның сыртқы прагматикалық құндылығын анықтайтын болды.
ХХ жүзжылдықтың соңынан ... ... ... ... ... ХХ ... ... планктің кванттық құбылыстары, Эйнштейннің арнайы және жалпы қатыстық ... ... ал 1920 ... БОР, ... және оның ... ... классикалық ғылымның жағдайы түп тамырына дейін анықталды. ХХ ғасырдың үшінші онжылдығында ғылымның бұрын ұсынған ... ... ... ... ... Оның ... табиғатты бақылаудың объективті мүмкіндіктері мен барлық құбылыстардың ... ... ... ... ... пен ... ретінде, атомның бөлінбейтін, қатты, материяның жеке деген көріністері кірді. Әлемнің ғылыми көрінісінің фундаментальді өзгерістерге ... ... ... арасында үлкен шайқалысқа алып келді. Эйнштейн субатомды құбылыста анықталған қайшылықтармен бетпе бет ... ... ... ... . ... те . ... ... деген кәміл сенімі жаңа атом бомбалары мен жаңа қару түрлерін ... ... ... ғылыми жаңалық алып келді. ХХ ғасырдың орта шегінде ... ... өнер мен ... ... ... ... көптеген критикалық ескерулер келіп түсті. Ғылымдардың пайымдауынша ... ... ... ... қоршап, оған барлығын дайын түрде ұсынады. Яғни адам өзі еш ойланбай, тірлік жасамай тек дайын нәрсеге тап ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаға зиянын келтіреді. Техника адамды тірі табиғаттан айырады, яғни адамзат ... ... ... ... ал ғылымның дамуы нәтижесінде техника адамды басқарады. Ол ... еш ... ... туғызбайды, қайта керісінше адамзат баласы бар шешімді осы ... одан әрі ... ... ... ... ойға ... ... процестің үзіліссіз дамуы адамзаттан жаңа күш, жаңа экономикалық және табиғи ресурстарды ... ете ... оны ... ... ... ... ... дағдылар мен құндылықтарды жоя отырады. Техникалық жаңалықтардың үздіксіз дамуының әсерінен ... өмір өте ... ... ... мен ... бақылаусыз қолдануы әсерінен жағымсыз салдардың нақты үрейлі фактілер анықтап осы ғылымның гуманисттік критикасына қосылды. Қоршаған ортаның, ... ... ... ... мен өсімдік пен тірі организмдерге кері әсерін тигізіп, популяцияның тізбегі мен түрлерінің жойылуы, ғаламшардың экожүйесінің түп тамырлы бұзылуы - осы ... ... ... ... ... ... ...
Сол сияқты дағдарыстық жағдайлар басқа мәдени сфераларда, қазіргі түсінігі ... ... ... Ол әлемнің дамуында бірқалыпты жаңа парадигма болып келді. Постмодернисттік ... біз ХХІ ... ... ... ... осы постмодернисттік мәдениеттің бөлшегі болып, қалыпты өзгерістерге ұшырап отырды. Бұл өзгеріс ... ... ... ... нәтижесінде ХХ онжылдықта болуы керек деп есептеді. ... біз үшін ... ... ... өте ... алайда оның кейбір сызбалары қазір қарастырылып отыр. Әрине ол классикалық ғылым заманауи(классикалық емес) ғылымнан өзгеше болады. ХХІ ғасырдың ... ие ... ... ... ... ... оны ғылым түсінігіне біріктіруге болады.
Экономикалық дағдарыс - дағдарысты, ... ... және ... ... түрде қамтитын ұдайы өндірістік цикл кезеңдерінің бірі.Нарықтық жағдаяттың күрт құлдырауымен, ұлттық ... ... ... ... ... ... күшеюімен сипатталады. Экономикалық дағдарыс тауар капиталын артық өндіруден (сатылмаған өнімдердің өсуі), өндірістік капиталдың артық қорлануынан (өндірістік ... ... ... ... ... ... жұмыссыздықтың өсуі), ақша капиталының артық қорлануынан (өндіріске жұмсалмаған ақша ... ... ... ... Өндіріс шығындарының өсуі, баға мен пайданың, жалақының төмендеуі, халықтың қалың жіктерінің тұрмыс деңгейінің құлдырауы экономикалық дағдарыстың ... ... ... ... Дағдарыс - нарықтық экономиканың өзін-өзі реттеу тетігінің аса маңызды нышаны. Ол шет-шегін тауып қана қоймай, сонымен бірге ... ... де ... ... ... ... серпін береді. Циклдік дағдарыс халық ш-ның барлық аясын қамтиды. Тұрақты сипаты жоқ дағдарысқа аралық, ішінара, салалық, құрылымдық дағдарыстар жатады.
Саяси дағдарыс - ... ... ... ... мен дамуындағы ерекше жағдай, әсіресе, оған мемлекеттік-биліктік құрылымындағы саясиинституттар қызметіндегі түрақсыздық, тепе-теңдікті жоғалту, ... ... ... ... төмендеуі, бұқараның сыни белсенділігінің өсуі сияқты құбылыстар тән.
Саяси дағдарыс өз дамуында ... ... ... ... қоғамның немесе саяси жүйенің дағдарыс алдындағы жағдайы;
* өкіметтің қоғам алдындағы мәселелерді саяси құралдармен шеше алмауға қабілетсіздігін көрсететін ... ... ... ... әрі шиеленісуі.
Қоғамның саяси жүйесі шеңберіндегі ішкі саяси дағдарыстар:1) конституциялық дағдарыс (мемлекеттің негізгі заңының қызметін тоқтатуын білдіреді);
2) өкіметтік дағдарыс (өкімет беделінің ... ... ... (саяси партияның жікке бөлінуі).
Әлеуметтік ғылымдарда дағдарыс
Қазіргі таңда әлеуметтік ғылымдардың ... ... ... ... ... ... ашықтан-ашық айта бастады. Мәселен Мишель Фуколт, Зигмунт Бауман, Журген Хабермас секілді белгілі ғалым-ойшылдар мұны өте ... ... ... түсуде. Бұл ғалымдар капитализмнің адамзатты айналдырған ессіз жайылуымен бірге әлеуметтік ғылымдарды да ... ... ... ... ... ... ойшылдар қазіргі заманғы әлеуметтік ғылымдардағы дағдарысты сынаумен қатар терең бір қайшылыққа да ұрынуда. ... ... яғни ... деп ... ... ... ... терістеу және орнын толтырар ешнәрсе көрсете алмау тіптен үлкен қасірет.
18-ші ғасырдан басталған батыс ... ... ... жаратылыстану ғылымдарының қарыштап дамуына әкелді. Жаратылысты тану, табиғатты тұтастай бағындыру тек қана ... ... ... адам ... ... арқылы расталатын және адамзат баласына жалғыз ғана жол көрсететін ... бұл - ... ... позитивизм, осы кезеңнің жемісі болатын. Позитивизм батыстағы ғылыми ортада әліге ... ... ... Позитивизмнің күшейуіне әсер еткен факторлардың ең маңыздысы Дарвиннің теориясы болатын. ... ... ... ... ... ... келе-келе әлеуметтік ғылымдарда да немесе ретінде кеңінен қолданыла бастады. 19 ғасырда капитализмнің ... ... ... ... елдерді бодандыққа салып езу құбылыстары батыста сол кезеңдерде теориясының экономика, саясат және халықаралық құқұққа қаншалықты ықпалды болғандығының бұлтартпас ... ... емес пе? ... ... бұл ... ... ... ең негізгі тірегі жасады. Халықтарды сұрыптап адамзат тарихының ең қорқынышты қанды қырғынын жасады. Әлеуметтік ғылымдардың дағдарысын сипаттайтын ... ... бар, ... ... бір мақалада талдау қиын екендігін және оқырманды да зеріктірмес үшін тек қана ғылымдағы дағдарысына тоқталуды жөн ... 19-шы ... ... ғылымдарындағы төңкерісті өзгерістер бұл ғылымдардағы дәлдік және туралық сенімін күшейтті. Ғылымның ашқан жаңалықтары адамзатқа айнымас жол көрсетуші ретінде дәріптелді. ... да осы рас па еді? ... қате ... ... 20 ... ... ... ғылыми ортада үлкен төңкеріс жасады. Жаратылыстану ғылымдарында және болудың мүмкін еместігін, барлығы негізінде ... ... ... ... ... ... ғасырдың ғылыми жаңалықтары жаңалары ашылуымен бірге қайтадан терістеле бастады. ... ... ... ... ғылымда ашылған бұрынғы дәйектердің барлығын түбірлі өзгерістерге ұшыратты. Осылайша жаратылыстану ғылымдарында және деген нәрсенің мүмкін еместігі мойындала ... ... ... ... ... ... жаратылыстану ғылымдарының ізінен жүріп отырды. Жаратылыстану ғылымдарындағы секілді әлеуметтік ғылымдарда немесе бар ... алға ... ... ... өзгермейтін заңдылықтары бар, жаратылыстану ғылымдары бұл заңдылықтарды ғылыми тұрғыдан ашып адамзат игілігіне қалайша ... ... ... дәл осы ... ... да ... ... алайда адам баласы ғылыми тұрғыдан ашатын өзгермес заңдылықтар бар және бұл ... ... ... ... деп ... Егер ... ... болсаңыз мұнда, табиғатпен адамзат қоғамын біртұтас органикалық құбылыс ретінде есептеуде. Яғни табиғаттағы сұрыпталу қоғамдарға да қатысты талдануы нағыз ... ... ... ... ... ... абсалюттілігі мәселесін асырып түсірді, дегенмен әлеуметтік ғылымға ... ... де ... ғылымы болатын. Осылайша әлеуметтік ғылымдар қоғамда қатаң себеп-салдар принципі негізінде орнатылған заңдылықтарды іздестіру үшін ... ... ... ... ... ... ... абсалюттендірді, яғни бұл заңдарды өзгерте алмайтын еді. Кейіннен Маркс бұл ... ... ... ... ... Өмір ... ... қоғамынан кейін коммунистік қоғам орнайтындығын тарихи-материалистік заңдылықтарымен екі қосу екі төрт етерліктей сәуегейлікпен дәлелдеуге тырысып бақты. Осы үшін ... және ... ... ... ... ... болғандығы қандай масқара. (Осы орайда Маркстің капиталистік қоғам жөніндегі байқаулары және ... ... ... ... ... ... ... ең дұрыс талдауды Маркс жасағандығын да мойындаймын. Менің сыным, Маркстің де өз заманындағы әлеуметтік ғылымдардағы ... бой ... ... ... ... ... Қорыта келгенде әлеуметтік ғылымдар жаратылыстану ғылымдары секілді абсалютті заңдылықтар ашу қиялымен дағдарысқа кірді. Жаратылыстану бұл ... аз да ... ... ... ... ... ... болатын. Алайда әлеуметтік ғылымдар мұны жасай алмады. Себебі, оның қателіктері иделогиялардың кәдесіне асты. ... ... де ... жоқ. ... жаңа ... рухы бұл ... керісінше тарихи тағдыр ретінде біздерге күштеп қабылдатқысы келеді. деген ұран бәлкім бұл ... ең ... ... бейнелейтін болар. Осылайша қазіргі әлеуметтік ғылымдардарғы дағдарысқа қатысты жалпылама шолу жасадық. Қазіргі заманғы ғылымның бастауы Еуропа болғаны үшін біз мәселені ... ... ... ... сезіндік. Батыс өз құндылықтарын әлемдік дәрежеге жеткізді. Сонымен қатар барлық де әлемдік ... ... ... ... ... да ... ... тағдыры ретінде бағалауда. Алайда ислам, мәселеге басқаша қарайды. Исламда, барша ғаламды жаратқан және әрқашан жаратушы бір Алла. Алла ... бір ... бол десе ол ... ... Алла тағаланың бір сипаты Кадири Мутлак, яғни абсалютті жаратушы күш. ... ... ... ... ... ... ... Алла Тағала табиғатпен қоғамға өз заңдылықтарын орнатқан. Табиғат пен қоғамда себеп-салдар негізінде құрылған детерменистік Илаһи жүйе бар ... ... ... бұл, ... абсалютті сипатта болатындығы мағнасына келмейді. Абсалютті шындық әрі ... күш ... нақ өзі. Алла ... ... ... мен ... ... кез-келген замат өзгерте салу құдыретіне де ие. Алайда жаратушы Аллаһ бұл өмірді адамдар үшін ... ... ... Егер ... мен ... ... ашықтан-ашық өзгертер болса бұл мұғжиза немесе ғажайып болар еді және Алланың адам баласын өзіне иман етуі үшін орнатқан емтихан ... ... ... болар еді. Дегенмен адамзат тарихында біле-білгенге әлеуметтік-қоғамдық мұғжизалар немесе ғажайыптар да болғандығы белгілі. Мәселен Мұхаммед (с.а.у.) пайғамбардың 23 ... ... ... араб ... ... ... ... кейіннен ретінде тарихқа кіретін үлкен төңкерісті бетбұрыстар жасалды. Егер қазіргі социология ғылымына сұрасаңыз бұл нағыз мұғжиза немесе ғажайып екендігін ... еді. Адам ... ... пен ... заңдылықтарды ашу арқылы Алланың хикметімен екі өмірдің бақытына бөленеді. Табиғат пен қоғамдағы заңдылықтарды ашу үшін адам баласына Алланың кітабы ... ... ... ... ... мен ... ... ашық түрде көрсетілмеген, алайда бұл заңдылықтарды ашудың дұрыс әрі сенімді жолын көрсетеді. Яғни Алла ... адам ... ... ... өнер табуына ынталандырады және сонымен қатар барлық ... ... өзі ... яғни бір Алла екендігін ешқашан естен шығармау керетігін де насихаттайды. Қазіргі таңда әлеуметтік ғылымдардағы дағдарыстың ең түйінді тұсы да, ... ... ... сөзі) теріске шығаруына келіп тірелуде. Позитивизмнің тек қана адамның сезімдік органдары арқылы тәжрибеде ... және ... ... ғылым ғана адам баласына айнымас жолбасшы болады деген сыңаржақ ұстанымы, 21-ғасырда адамзат баласын кедейлік, қанаушылық, қантөгіс, соғыстар, диктаторлық озбырлықтар және т.б. ... ... ... ... және осы ... ... жүзеге асуына әрдайым әлеуметтік ғылымдар жөн сілтеп ... сол ... ... ... ... тілге тиек етіле батады. Мұнда айта кетерлік тағы бір маңызды мәселе, ғылымдағы дағдарысты көріп ғылымды ... ... ... ... нигилистік бағыттағы ойшылдар да қателеседі.
Осы орайда айта кетерлік тағы бір жәйт әлеуметтік ғылымдардағы дағдарысты тек қана ... ... ... ... ... жасау ниетінен де аулақпын. Қазіргі заманғы әлеуметтік ғылымдардағы жетістіктер де жоқ емес және бұл ... ... ... ... ... ... үлкен қателік екендігі анық. Ислам тарихында да әлеуметтік ғылымдардың дағдарысы болды. Бірақ бұл дағдарыс та дәл осы ... ... ... ... ... ... ... ұмытпаған жөн. Батыс ғылыми төңкерістерін жүзеге асыруда орта ... ... ... шабыт алғандығы да ақиқат. Осы жерде батыстағы ғылымның атасы болған бір-екі мұсылман ғалымның есімін ... ... ... ... түсу үшін ... деп ... Бұлар: Ибн-Сина, Улугбек, Фараби, Ибн-Халдун және т.б. Ислам ғылымды да ... ... ... ... жаратушы құдіретті Жаратқанды да терістемейді. Қайта Илаһи уаһи жолбасшылығында ғылымдарды сыңаржақтықтан арылтады, саяси идеологиялардың ... ... ... ... ... ... болса Илаһи аһлақпен (этика) байыта түседі. Сондықтан да ғылыми нигилизмге еш негіз жоқ. Ғылымдарда нигилизм бағытына ауудың ... ... ... (Алланың сөзі) терістеуден бас тартып ғылым мен дін арасына қойылған ... ... жеңе білу дәл ... ... ... ... қажет екендігінде дау жоқ.
Экологиядағы дағдарыс
Экологиялық дағдарыс - ... мен ... ... ... қарамақайшылықтың күртшиеленісуі. Қоршаған ортаны қорғау және дамыту жөніндегі халықаралық конференциялар (Стокгольм, 1972,Рио-де-Женайро, 1992) ... ... ... ... ... ... бірі деп ресми түрде таныған. Экологиялық дағдарыс 20 ғасырдың 2-жартысынан бастап күшейе түскен шектен тыс ... ... ... ... ... ... бұзылуынан (ғылыми-технология революцияның болжап білуге болмайтын зардаптары, энергияны тұтынудың көбейе ... ... ... ... ... дүмпу, қарулы қақтығыстар) пайда болды.
Экологиялық дағдарыстан экология ... ... білу ... дағдарыс адамның белсенді әрекетінен болатын қайтымды күй, апат - қайтымсыз ... адам ... ... ... ... ... тарап (мысалы, ұзаққа созылған қуаңшылық, малдың жаппай қырылуы). Қоршаған ортаның ластануы адамның, әсіресе өндірістің ... ... ... ... ... табады. Олар: контоматация (ортаның инерттіматериалдарға қанығуы), уыттану (хим. активті субстанциялармен қанығу, радиациямен ... ұзақ ... ... ... ... ... ... (табиғи құрылымдардың бұзылуы), пейоризация (ландшафт әсемдігінің бұзылуы), т.б. Бұл нысандар көбінесе кешенді түрде әрекет ... ... ... ... ... ... ... сайып келгенде, биосфераның түгел азып, өркениеттің опат болуына апарып соқтырады. Қазіргі жағдайда ғалами қауіпті үш ... ... ... ... атмосфера құрамының өзгеруі; осының салдарынан "парникті әсердің" күшеюі және климаттың жыли бастауы, ... өзі ... ... ... ... ... түрде көтерілуіне апарып соқтыруы мүмкін; жер төңірегінің ғарыштық аппараттардың қалдықтарымен ластануы. Бұдан басқа қосалқы ғалами ауқымдағы төрт үрдіс те ... ... ... мұхиттың мұнай қабыршағымен ластануы, мұның өзі гидросфера мен атмосфера арасындағы энергия ... мен ... ... ... ... дүниесі мен өсімдіктер дүниесінің түрлік құрамының және олардың зәузаттық қорының қысқаруы; Жер бетіндегі тіршілікті Күннің қатал ультракүлгін сәулесінен қорғайтын озон ... ... ... басты "фабрикасы" орманды шабу, кесу (дамушы трофикалық елдерде) салдарынан да, қышқыл қалдықтарынан зақымдануы салдарынан да оның ... ... ... Экологиялық дағдарыс экология қасірет деңгейіне жетті (Арал өңірі, Семей полигоны аймағы, Чернобыль, Гималай аймағы, Амазония, ... ... ... ... ... ... дағдарыстың жай-күйі ұғынылды, тиісті ғылыми орталықтар, әлемдік ауқымдағы институттық, ұлттық деңгейдегі органдар - министрліктер дәрежесіндегі ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдалды, Экологиялық дағдарысты шиеленістіретін бірқатар әрекеттерге жол бермеу (қазба отынды тұтыну көлемін қысқарту, ... ... ... ... ... ... озон ... бұзатын заттардың шығарылуын қысқарту, кит тәрізді жануарлар мен басқа да жануарлардың түрлерін аулау кәсіпшілігіне тыйым салу, т.б.) жөніндегі ... ... қол ... ... ... ... қауіпті технологияларға қарсы халықаралық қоғамдық қозғалыстар кең ауқымды сипат алды. Экологиялық ... ... ... жүйесіне елеулі нышан ретінде халыққа экология тәрбие беру ... ... ... ... төтенше экологиялық жағдайлар) кезінде табиғат пен қоғам арасындағы өзара қарым-қатынас шиеленісе түседі. Бұл кезде ... ... ... мен ... ... биосферадағы тарихи қалыптасқан тепе-теңдіктің бұзылуына әсер етеді. Мұның өзі ... ... ... ... ... төндіре бастады. Экологиялық дағдарыс -- қайтымды процесс. Оны адамның белсенді түрде жүргізілген іс-әрекеттері арқылы біртіндеп жоюға ... ... ... таза ... (жел, Күн, су) ... кеңінен пайдалану немесе пайдалы казбаларды әрі тиімді, әрі кешенді пайдалану және т.б. Тірі ... ... ... қорғау жұмыстарын қатаң қадағалау, ормандарды қалпына келтіру, топырақ құнарлылығын ... және т.б. ... ... да ... ... тоқтатуға болады.
Экологиялық апат -- табиғат пен қоғам арасындағы қарым-қатынас әбден шиеленісіп кеткен жағдайда байқалады. Бұл кезде ... ... ... ... ... бұзылады, оны қайтадан қалпына келтіру мүмкін емес. Сондықтан да экологиялық апат қайтымсыз процесс ... ... ... апат ... ... ... ... жанама іс-әрекеттерінің нәтижесінен пайда болады. Бұл кезде кейбір өсімдіктер менжануарлардың көптеген түрлері мүлде жойылады.
Адамдардың іс-әрекеттерінен соңғы 300 жылда құстардың 140- қа ... ал ... 106 түрі ... жойылып кеткен. Антропогендік факторлардың жануарлар дүниесіне әсер етуі жылдан-жылға айқын байқалуда.
Адамның жер бетіндегі табиғатқа әсер ету ауқымдылығына байланысты ... ... ... ... ... негізінен, үш топқа бөледі:
Ғаламдық экологиялық мәселелер -- ... ... ... адамзат біріге отырып шешуі тиіс. Оған атмосфераның, гидросфераның жәнелитосфераның ғаламдық деңгейде ластануын ... ... Әр ... отын ... ... кезінде жыл сайын атмосфераға орта есеппен 20 млрд т-дай көмірқышқыл газы бөлінеді. Бұл ауа құрамында көмірқышқыл ... ... ... ... әсер ... Бұл ... климаттыңжаппай жылынуына ықпал етеді. Жер бетіне түскен күн сәулелерінің бәрі де жерді қыздырады да, ... ... жылу ... кері ... ... Кері ... бұл ... көмірқышқыл газы, метан, фреондар және т.б. газдар өздеріне сіңіреді де, температуракөтеріледі. Күннің кері шағылысқан жылуын сіңіретін газдарды парниктік (жылыжайлық) газдар деп ... ... ... ... ... жинақталып, атмосферадағы жылу балансының өзреуін парниктік эффект деп атайды.
Аймақтық экологиялық мәселелер -- жер бетіндегі ауқымды аймақтарды, яғни бірнеше ... ... ... ... ... ... ... мемлекет бірігіп шешуі тиіс. Мұндай экологиялық мәселелерге жыл құстарын және трансшекаралық су қорларын және т.б. табиғат байлықтарын қорғау ... ... ... ... ... ... және ... өзендерін және т.б. қорғау мысал бола алады.
--------------------------------------------------------------------------------
Жергілікті ... ... -- ... бір ... ... аумақтың табиғат байлықтарының жеке тобын немесе бір ғана түрін қорғаумен ерекшеленеді. Мұндай ... ... ... (бір ... өз ... шешуді қажет етеді. Мысалы, Шарын шатқалындағы геологиялық замандардан сақталып келген шаған (ерен) тоғайын қорғау немесе Алакөлдегі ... ... ... ... шағала) түрін сақтап калу, Балқаш көлініңэкологиялық жағдайы және т.б. ... ... ... ... ... бәрі ... өзара тығыз байланысты. Өйткені кейде жергілікті мәселелер аймақтыққа, ал ... ... ... мәселелерге ауысып кетуі де мүмкін.
ҚОРЫТЫНДЫ
Ғылым - адамның табиғат пен қоғам туралы объективті білімін қалыптастыруға мүмкіндік беретін ... ең ... ... оның ... ... бір саласы. Адамзат қоғамының дамуы барысында ғылым сол қоғамның маңызды әлеуметтік ... және ... ... ... ... Ғылымның басты мақсаты - ғылым заңдарының негізінде ашылып отырған болмыс құбылысы мен процесін болжау, түсіндіру және жүйелеп мазмұндап ... Ал ... деп ... аса ... ... ... мәселелерді кері ысырып, алдыңғы орынға шығатындай деңгейге көтерілу дәрежесі. Ал оның жағымсыз (ұнамсыз) салдарының орнын толтыру оңайға түспейді. Мысалы, ... ... ... және т.б. ... ... ... бұл өте ... құбылыс. Себебі біз санамыздағы ойды, мақсатты, құралды тіптен кез ... ... біз осы ... ... отырып жүзеге асырамыз. Әрине айтып кеткендей ғылым ХІХ ғасырға дейін үздіксіз, қарқынды дамып келген, алайда одан ... ... ... мен ашулар тоқтап қалды. Бірақ техника қарқынды даму үстінде. Мұның озі де жетістік болар. ... ... көп ... ... ... деп ... ... ғылымды дамыту үшін ең алдымен біз философияға көніл бөліп, себебі философия- табиғаттың, қоғамның, ойдың жалпы заңдылықтарын ... ... ... түрде қай бағытта дамуына жол көрсететін бірен бір ... ... ... елдерінде ғылым қандай өзық деңгейде дамуда, ойлап қарасақ, ол елдерде философияға аса көңіл бөліп, айналысатын ғылым саласының ... ... әрі дәл ... дұрыс шешім қабылдап ғылымды қарқынды дамыту үстінде. Мысалы Геммания мемлекетін алып қарасақ, ғылымдағы озық процестерді игеріп отыр. Себебі ұлы ... ... ... ... к.Фердинант, Гегель, Фейрбах, т.б. Ғылымның дұрыс жолда дамуы біз үшін маңызды. Біз ғылымды дамыта отыра қоршаған ... ... да аса ... ... ... ... Дамыған өркениетті елдер қатарына енуіміз үшін еліміздегі әрбір жеке тұлға өз ... ... ... ... біздің қолымызда!
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
* Қазақ энциклопедиясы, 10 том;
* Саяси түсіндірме сөздік. - Алматы, 2007. ISBN ... ... В.А. ... ... ... и техники. М., 1986.
* Симон Кардонский кризис науки и ... ... ... ... ... заподного мышления Кризис современной науки
* Грушевицкая Т., Садохин А. Концепции современного естествознания
* http://www.massagan.com/news.php?mod=news&id=1457&catid=20
* Л. Прохоров Фундаментальные науки-проблемы или ... ... и ... ... ... ... ... разума
* http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Science/grushev/07.php

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Оқушыларды ұлттық құндылықтарды құрметтеуге тәрбиелеу жолдары4 бет
"Дағдарыс жағдайларындағы психикалық өзгерістер."8 бет
13 жас дағдарысы10 бет
1929 – 1933 жж. дүниежүзілік экономикалық дағдарыс8 бет
1929-1933 жж. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс9 бет
1929—1933 жж. дүниежүзілік экономикалық дағдарыс27 бет
1950 жылдардағы Азиядағы дағдарыс34 бет
1970—1985 жылдары Қазақстанда өнеркәсіптің жоспарларын орындаудың барысы және оның дағдарысқа ұшырауы16 бет
3 - сынып оқушыларының математика сабақтарындағы есептеу дағдыларын дамытуға модульдік оқытудың әсері62 бет
5-6 жастағы балалардың грамматикалық дағдыларын қалыптастыру (2015 жылғы. 5-ке тапсырылды)56 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь