Сауатты жазуға үйрету әдістемесі

Сауатты жазуға үйрету әдістемесі
Жоспар
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.4

1 Сауатты жазуға үйретудің маңызы

1.1 Сауатты жазуға байланысты жүргізілетін жұмыстар ... ... ... ... ... ... ... ... .5.8
1.2 Диктанттың бастауыш мектепте жүргізілетін түрлері ... ... ... ... ... ... ... 8.12

2 Грамматиканы оқытуға байланысты сауатты жазуға үйрету маселелерi
2.1 Сауатты жазуға үйрету мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...13.16
2.2 Қатені болдырмау үшін жүргізілетін жұмыстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... .16.19
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..20.21
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...22
Кіріспе
Курстың жұмыстың өзектілігі. Жазу тілі ауызша сөйлеуден кейін шықты, сондықтан да ол үнемі ауыз тілге сүйеніп отырады. Ең алғашқы, ерте дәуірде адамдар қандай да болмасын бір уақиғалар туралы мәліметтерді кейінгі ұрпаққа қалдыруға болады. Сөйтіп ондай мәліметтерді түрлі суреттермен белгілейді. Бұл кезең – идеографиялық сөйлеу кезеңі деп аталады. Идеографиялық сөйлеу белгілі бір айтылатын жағдай туралы еске түсіру рөлін атқарады.
Кейінірек иероглифтік жазу шықты. Бұл заттарды немесе тұтас ойды білдірген. Біздің қазіргі қолданып жүрген жазуымыз алфавиттік жазу. Бұл кейінірек шыққан.
Жазудың құрамына алфавит, графика және орфография (емле) енеді. Алфавит – тіліміздегі әріптердің белгілі бір жүйемен орналасу тәртібі. Графика – дыбыстың, буынның немесе сөздің айтылуы қалай болса солай таңбалануы. Ал орфографиялық тілдің белгілі бір нормаға келтірілген ережесін сақтап жазу.
Алфавит пен графиканы меңгеру – оқу мен жазудың (сауат ашудың) ең алғашқы, ең қарапайым, бірақ ең маңызды дағдыларын қалыптастыруды көздейді. Алайда жазуды меңгеру оның тағы бір басты бөлігі орфографияны (немесе жазу, сауатты жазу) игеруді қажет етеді.
Бастауыш сынып оқушылары орфографияны игере отырып, сауатты жазуға дағдылану барысында графикалық түрде қарым-қатынас жасау мүмкіндігіне ие болады, яғни өзінің сөйлеуін және таным мүмкіндіктерін жетілдіре береді, жеке басының жалпы даму деңгейі жоғары дәрежеге көтеріле береді. Міне, жазуға үйренудің басты маңызының өзі анықталды.
Жазбаша сөйлеудің өзіне тән ерекшеліктері бар. Мысалы, жазбаша сөйлеудің қабылдаушыға әсер ететіндей қосымша құралдары жоқ; ол бүкіл оқушы қауымға арналады; онда автордың эмоциясы мен сезімі, толқуы мен мұңаюы, қуанышы реніші т.б.с.с. бәрі сөз арқылы жеткізіледі; жазу тілін қабылдау қиялдың жұмысын қажет етеді т.с.с.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Ш.Әуелбаева. Бастауыш мектепте қазақ тілін оқытудың әдістемесі. Алматы, 1997.
2. Н.Әміриев. Ойдың көрінісі.// Қазақ тілі мен әдебиеті, 1999, № 5 – 6.
3. Матюшонок. Жас ерекшелік физиология. Алматы, 1996.
4. Н.Кенжебекова. Оқушылардың көркем жазу дағдыларын қалыптастыру. // Бастауыш мектеп, 2005, №8.
5. Ұ.Бейсенбиева. Сауатты жазуға үйрету.// Бастауыш сыныпта оқыту,2005,№2 .
6. Ғ.Абашыкова. Сауат ашу. // Бастауыш мектеп, 2004, № 11.
7. Ә. Хасенов. Қазақ тілі оқулығына методикалық нұсқау. Алматы, 1996.
8. Д.Бірімжанова. Сауат ашу. // Бастауыш мектеп,2004, №5.
9. Ғ.Тұрманбекова. Әліппе сабағы. // Бастауыш мектеп, 2004, № 7.
10. Қ.Бозжанова. Бастауыш мектеп оқушыларының оқу дағдыларын қалыптастыру. Алматы, 1998.
11. Л.П.Федоренко, Г.А.Фомичева., В.К.Лотарев. Мектеп жасына дейінгі балалар тілін дамыту методикасы. Алматы,1998.
12. М.Балақаев. Қазақ тілінің мәдениеті. Алматы, 1999.
13. С.Құлбаева.Ойын әдісімен. // Бастауыш мектеп, 2004, № 3.
14. Н.Ұлықбаев. Тіл мәдениетінің кейбір мәселелері. Алматы, 1999.
15. С.Рахметова. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2000.
16. А.Сембаев. Қазақ совет мектебінің тарихы. Алматы, 2001.
17. М.Дүйсенова. Қазақ әдеби тілі орфоэпиясының кйбір мәселелері. Алматы, 2002.
18. Ә. Табылдиев. Тәрбие өрнектері. Алматы, 2000.
19. Р.Ибекова. Ашық сабақ. // Бастауыш мектеп, 2005, № 8
        
        Кіріспе
Курстың жұмыстың өзектілігі. Жазу тілі ауызша сөйлеуден кейін шықты, сондықтан да ол ... ауыз ... ... ... Ең ... ерте ... ... қандай да болмасын бір уақиғалар туралы мәліметтерді кейінгі ұрпаққа қалдыруға болады. Сөйтіп ондай мәліметтерді түрлі суреттермен белгілейді. Бұл ... - ... ... ... деп аталады. Идеографиялық сөйлеу белгілі бір айтылатын жағдай туралы еске түсіру рөлін атқарады.
Кейінірек иероглифтік жазу шықты. Бұл заттарды немесе ... ойды ... ... қазіргі қолданып жүрген жазуымыз алфавиттік жазу. Бұл кейінірек шыққан.
Жазудың құрамына алфавит, графика және орфография (емле) ... ... - ... ... ... бір жүйемен орналасу тәртібі. Графика - дыбыстың, буынның немесе сөздің айтылуы қалай ... ... ... Ал орфографиялық тілдің белгілі бір нормаға келтірілген ережесін сақтап жазу.
Алфавит пен графиканы меңгеру - оқу мен ... ... ... ең алғашқы, ең қарапайым, бірақ ең маңызды дағдыларын қалыптастыруды көздейді. Алайда ... ... оның тағы бір ... ... ... (немесе жазу, сауатты жазу) игеруді қажет етеді.
Бастауыш ... ... ... ... ... ... жазуға дағдылану барысында графикалық түрде қарым-қатынас жасау мүмкіндігіне ие болады, яғни өзінің сөйлеуін және таным мүмкіндіктерін ... ... жеке ... ... даму ... ... ... көтеріле береді. Міне, жазуға үйренудің басты маңызының өзі анықталды.
Жазбаша ... ... тән ... бар. ... ... ... ... әсер ететіндей қосымша құралдары жоқ; ол бүкіл оқушы қауымға арналады; онда автордың эмоциясы мен сезімі, толқуы мен ... ... ... ... бәрі сөз ... ... жазу ... қабылдау қиялдың жұмысын қажет етеді т.с.с.
Бұл айтылғандар бастауыш сынып оқушыларының жазу тілін дамыту мәселесінің ... ... ... яғни ... жазу тілін дамыту үшін, алдымен оларды жазудың өзіне дағдыландырып алу керек. Жазу дағдысының бастамасы әріптің әр бөлігін (таяқша, дөңгелек, қосу ... ... ... ... ... кезеңде бала басымен, бүкіл денесімен жоғары көтеріліп, төмен еңкейіп, екі ... ... неше ... ... ... мұғалім тиімді жаттығулар ұйымдастырса, көп ұзамай, бірте-бірте бастапқы қозғалыстарын жинақтап, азайта түседі. Ал, ... әріп ... аса күш ... ... жаза ... болады. Жаттығулардың нәтижесінде жазу қимылдары автоматталып, әуелі ... одан соң ... ... де ... жаза ... ... ... Бастауыш сыныптардағы жазу сабақтарының мақсаты - балалардың жазу тілі дағдысын қалыптастыру.
Жазу дағдысының психологиялық негізгі ... ... ... шар ... ... ... ... күрделі байланысқа түсуі, екінші сигнал системасының жинақталып, бір арнаға бағытталуы болып табылады. Жазу тілі ... ... ... іске ... Ал ... сөйлеу, есіту кинестезиялық нерв байланыстары арқылы өтеді.
Курстық жұмыстың міндеті. Жазу ... ... ... жаңа ... - ... ... (немесе орфографияға) үйрену міндеті туады.
Курстық жұмыстың зерттеу ... ... ... ... сауатты жазуға үйрету мәселелері.
Курстық жұмыстың практикалық құндылығы. Бастауыш класта математиканы оқыту әдістемесін жетілдіруде, ... ... мен ... iс - ... қолдануға болады.
Курстық жұмыстың көлемі мен құрылымы: курстық жұмыс кіріспе, екі тарау, қорытынды және ... ... ... ... Сауатты жазуға үйретудің маңызы
1.1 Сауатты жазуға байланысты жүргізілетін жұмыстар
Орфографиялық ережелерді түсіндіруден ... ... ... олар ... ... ... қойылуы керек (мысалы, отпен ойнама, от пен судан сақтан мысалдардың арасында ... ... бар? ... бөлек, қайсысында бірге жазылуға тиіс? сияқты). Мұндай жұмыс балалардың зейінін сабаққа жұмылдырып, бұрын оқығандарын еске ... ... ... ... жұмыстары әр түрлі факторларға негізделеді:
* Көру, қимыл факторларына негізделетін көшіріп жазу.
* Есту арқылы қабылдауына сүйенетін ... жазу ... оқып ... ... ... ... ... жазу. Бұған диктант, мазмұндама жұмыстарын алуға болады).
* Орфографиялық тапсырмалар бар жаттығулар: қалдырылып кеткен ... ... жазу ... түзетіп жазу т.б.
Жазу жұмыстарының бұл көрсетілген түрлері бір-бірімен ... ... яғни таза ... ... ... ... Мысалы, диктант есту қабілетіне негізделгенімен, көру қимылсыз іске аспайды т.б. Сондықтан, жоғарыдағы сияқты топтау тек шартты ... ... қай ... ... ... қайсысы екендігіне мұғалімдер көңілін аудару мақсатында ғана көрсетіліп отыр.
Жазу дағдысын нығайта, жетілдіре түсетін, сонымен бірге іс жүзінде ... ... ... түрлері мынадай:
* Грамматикалық-орфографиялық талдау ( қараңыз). Бұл - ... ... және ... құбылыстардың ара қатынасын түсінуге, орфографиялық қиыншылықтарды таба білуге, басқалардың арасынан оқыған құбылыстарын таба ... ... Бұл ... өз ... ... ретінде бөлек немес басқа жаттығулардың элементі ретінде де жүргізіледі (мысалы, көшіріп жазуда, диктантта т.б.). ... ... ... ... ... ... Бұл үшін әр оқушы алдын ала карточка дайындайды. ... зат ... ... ... ... ... мұғалім бір септік жалғауының қалай жазылатынын сұрағанда оқушы тиісті карточканы көтереді. Сонан кейін жазады. Бұл мұғалімге оқушылардың білім жөнінде біраз ... ... ... ... ... ІІ ... ... механикалық көшіру іске асырылады. Кейін бірте-бірте: деформаланған ммәтінді (картинадағы рет бойынша) көшіру, сөз теріп көшіру, қалдырылған сөздерді қойып көшіру, толық ... ... ... ... ... керекті әріптердің, сөздердің, сөз тіркестерінің астын сызу, сөз табын анықтау, қосымшасын, жағын, шағын анықтау, жақшаға көрсету т.с. белгіленеді.
Балалар көшіру ... ... ... оқып шық, ... оқы, ойлан, мағнасына түсінесің бе, қалай жазылатынын байқа, есіңде сақта, жазып болған соң ... т.б.). ... түп ... ... ... ... түзейді. Көшіруге арналған материал қызықты, түсінікті болуға ... ... ... көшіру. Мұнда тақтаға жазылған мәтін оқылады, талданады, содан соң жабылады. Оқушы ... ... ... ... ... ... ... үйге беріледі. Жазып болғаннан соң мұғалім мәтінді ашып, жазғандарын салыстырып, тексеруге мүмкіндік береді. көшіріп жазудың бұл ... түрі ... ... мұны көру ... деп ... Бұл әсіресе сөздердің жазылуы өткенде пайдалы. Әдетте жазылуы қиын сөздердің тізімі оқулықтардың соңында беріледі мұндай сөздердің жазылуыан есте ... үшін ... ... әдіс ... ... Зейін қойып іштерінен және дауыстап оқып шығыңдар. 2. Мағынасына көңіл бөліңдер; үй жануарларын білдіретін сөздерді бір топқа тізіңдер ... 3. ... ... және жазыңдар. 4. Әсіресе сөздің қай бөлімін есте сақтағыларың келеді, сол бөлімнің астын ... 5. ... ... ... ... 6. Сөзді екі-үш рет қайта жазыңдар немесе екі-үш түбірлес сөз ойлап жазыңдар. 7. әріпі бар сөзді топтаңдар ... қиын ... ... ... бірнеше рет қайталанады. Жаттығулардың ішінде әсіресе сөздік жасауға байланысты жүргізілетін жұмыстар қиын сөздердің орфограммасы есте ... ... ... ... ... ... бөліктерге бөлініп, цифрмен белгіленеді (1, 2, 3, ...). Мысалы оқушылардың дәптерлерінің бесінші бетінде әріпі кездесетін сөздер кездеседі.
Еркін көшіру. Балалар ... ... оқып ... ... ... соң ... ... қойып, мәтіннен есте қалғандарын, қалай ұғынса солай жазады. Грамматикалық тапсырмаларға байланысты көшіру. Сөздің немесе сөйлемнің бір бөлігі өзгеріссіз сол ... ... бір ... ... ... қалып қойған жерін ойлап тауып немесе қосып, өзгертіп жазады: қалып қойған әріптер мен буындарды тауып қосу, сөздерді тауып қосу немесе ... ... ... ... немесе сөздің тұлғасын өзгертіп жазу сияқты тапсырмалар орындалады.
Мұнда мәтінді көріп қабылдау жеткіліксіз, сонымен қатар оны ойлап, талдау-жинақтау жасау ... ... ... ... алдарында тұрған міндетпен танысады, мәтінді іштен дауыстап оқиды, ... ... ... ... ... ... ... ғана кіріседі. Жұмыстың бұл түрін кейде бақылап ... деп те ... ... жаттығудың бұл түрі кең алынып жүр.
Көшіру жұмыстары тіл ... ... ... ... беру ... ... ... Бұл жұмыс балаларды мазмұндама мен шығарма жазуға дайындау мақсатында қолданады.
Балалардың орфографияға үйренген дағдылары мен шеберліктерін байқау мақсатында диктант жаздырылады. Мұнда ... ... ... ... жеке ... оқиды. Оқушылар оны аяғына дейін тыңдап, естерінде ұстайды, жазады.
1.2 ... ... ... ... ... Ескерту диктанты. Мұнда мұғалім мәтінді тұтас оқып шығады. Балалар жақсылап тыңдап отырады. ... ... ... ... ... мағынасын түсіндіреді. Мұғалім әрбір сөйлемді қайта оқып шығады, оқылған сөйлемдер балалардың ... ... ... ... ... мұғалім балалардың зейінін ондағы қиын сөздердің жазылуына, өтіліп отырған ережеге аударады. Оқушылар тиісті дыбыстарды көрсетеді, ... ... ... ... ... жері ... түзетеді. Осындай жұмыстардан кейін ғана балалар сөйлемді жазуға кіріседі. Алғашқы кезде әр ... ... ... ... ... Кейін балалар жұмыстың бұл түріне дағдыланған кезде, ... ... ... ... олардың ішінен мағынасы түсініксіз сөздер мен жазылуы қиын деген сөздер ғана талданады, ал одан әрі мәтін ... ... да, ... ... алып ... ... соң ... әр сөйлемді оқып, балалар жазады. Егер балалар белсенділік көрсетіп, сөздердің қалай жазылуын, талдануын сұрап, сөздіктен қарайтын ... онда ... ... ... ... ... ... ескерту диктантынан айырмашылығы - балалар мұғалімнің айтқан сөздерінің ... ... ... оның ... ... бір ... қажетті сөздерді немесе сөз тіркестерін іріктеп жазады. Диктанттың бұл түрінде уақыт үнемделеді, қажетті сөздер мен сөйлемдер ... ... ең ... оқушылар мәтінді аса зейін қоя тыңдап отыруға ... ... ... ... ... ... жазылып болғаннан кейін ғана талданады, қателері түзетіледі. Диктанттың бұл түрін жазуға кірісерде қажетті ережелер еске түсіріледі. Мұны ... ... ... ... ... ретінде жүргізілетін жұмыс деуге де болады. Түсіндіру диктантының бір түрі ... ... ... ... де ... ... диктантының бір түрі ретінде сөздік диктантын да жүргізуге болады. Онда ... де, ... д е ... жеке сөздер айтылады. Бұған оқушыларға қиындық келтіретін немесе ережелерге бағынбайтын ... ... ... ... ұзақ болмайды, 5-10 минут шамасы, көбінесе сабақтың аяғында жүргізіледі. Мұғалім жеке сөздерді ... ... ... ... ... ... ... Үнсіз диктант ұйымдастырылады. Онда мұғалім қажетті суреттер көрсетеді (аю, сиыр, ... ... ... трактор, комбайн т.б.), ал балалар бірден жазады немесе керекті әрпі бар карточканы көрсетіп, сонан соң ... ... ... 10-15 ... ... тиіс.
* Творчествалық диктант. Мұғалім тақтаға қажетті сөздерді жазады. Кейде сурет немес бір серия картина беріледі: балалар бір тақырыпта ... ... ... ... ... ... (еске түсіріледі). Балалар сөйлемдегі сөздерді дұрыс тұлғада тұрған-тұрмағанын байқайды, қажет болса, өзгертеді. Жұмыстың бұл түрін таза диктант деуге болмайды, ... ... ... ... болғандықтан мұны шығарманың кіріспесі деуге болады.
Творчествалық диктант балалардың тілін дамыту үшін де өте ... ... ... ... ... ... қатысады, сөздерді де өздері ойлап табады.
* Ерікті диктант. Бұл ... деп ... ... ... ... ... деу себебі - мұғалім мәтінді оқып тұрады, ал ... ... - ... ... ... ... ... оқуы бойынша сөзбе-сөз емес, естерінде қалғандарын ғана жазады. Мәтін оқылмас ... ... ... еске ... Мұғалім мәтінді әуелі тұтас, сонан соң оның 5-6 ... ... ... ... ... оқушылар жаттау алатындай, өте қысқа болмауы керек. Оқушылар оқыған үзіндінің естерінде қалғанын ғана жазады. Диктанттың бұл түрі де тіл ... ... ... ... ... барлығы орфографиялық дағдыны автоматтандыру мақсатын көздейді.
* Бақылау немесе тексеру диктанты. Бұл балалардың алған ... мен ... ... ... мақсатында жүргізіледі. Мұнда оқушы өзі білетін ережені қолданып, өз күшін өз бетімен байқай алады. ... ... да ... бір орфографиялық ережені оқушылардың қалай меңгергендері жөнінде мәлімет алады. Қандай ереже ... ... ... қандай көмек керек - соны анықтайды. Егер диктанттың нәтижесі бүкіл класс бойынша нашар ... ... ... ... ... ... сол ... өзі қайтадан алынады немесе соған ұқсас мәтін алынып, ... ... ... жүйесі: Орфографиялық жаттығулардың бірнеше кезеңі бар: а) алғашқы кезеңде, әдетте, оқулықтағы немесе тақтаға жазылған дайын материал алынады. Бұл материалдар мұғалімнің ... ... ... ... ... жазылған сөздер табылады, нақты үлгі бойынша балалар ... ... ... ... түсінеді. Мұнда оқылған орфограммаға сай, жеке сөздер, сөз тіркестетері немесе сөйлемдер ғана ... Мұны ... ... алғашқы кезеңі деуге де болады.
ә) Екінші кезеңде де дайын мәтін: сөз, сөз тіркестері, сөйлемдер беріледі. Мұнда оқылып отырған орфограммаға сай, ... ... ... ... де ... ... ... материалдардың ішінен балалар керектісін, оқылып отырған ережеге сай келетіндерін іріктеп, тауып, алады; неге ол сөзді алды, ол сөз бұл ... сай келе ме ... ... ... ... ... ... қарастырады, ескерту диктантын жазады.
Бұл кезеңдегі ең көп қолданылатын ... ... ... үлгі ... бойынша, сөзді, сөйлемді аяқтап жазу. Бұл - ... білу ... деп ... ... ... ... үйрене бастайды, жазғандарын дәлелдеп, негіздей алады. Сөздердің ... ... ... сонан соң ғана жазады.
б) балалар өздерінен басқа құбылыстардың ішінен оқылып отырған ереженің объектісін тауып бере алады. Мұнда жеке ... де ... ... де беріледі. Балалар мәтінді көшіреді: қалдырылып кеткен сөздерді үлгі, сұрақтарсыз, өздері тауып жазады; бұл кезде ескерту, түсіндіру, іріктеу ... ... Бұл ... кезеңі деп аталады.
в) орфографиялық дағдының автоматтана бастау кезеңі. ... ... ... ... ғана емес, жазу жұмыстарының басқа жақтары (мазмұны, ... ... ... ... де ... Бұл ... ... грамматикалық-орфографиялық тапсырмаларды орындап, көшіріу жұмыстарынан басқа, ескерту диктанты, түсіндіру, ерікті, ... ... ... ... мазмұндама, шығармалар жазады.
г) қалыптасқан дағдыларды жетілдіру кезеңі. Жазылуы бірыңғай сөздерді байланыстырып, оларға тән ортақ заңдылықты, жалпылықты анықтау; түбірлес ... ... Бұл ... ... ... түрі ... оқылған ережелер бойынша қалыптасқан дағдылар толық автоматтанады, сондықтан мәтінді алдын ала талдаусыз жаздыра беруге болады. Сөздіктен қарауға, ... ... ... ... көрсетілген жүйені өзгертуге болмайды деп түсінбеу керек. ... ... ... жас ... ... дәрежелеріне, алған білімдері мен сөйлеу дағдыларына қарай өзгеріс болуы ... ... ... осы ... жұмыстардың жүйесінің толық орындалуын қамтамасыз етуі тиіс.
Жаттығу жұмыстарының ... ... ... ... ... ... ... Жаттығуларды жүргізу үшін алынатын материалдар да бірден-бірге лексикалық, синтаксистік жағынан күрделене түсуге тиіс. Материал таңдауда әсіресе мына ... ... ... немесе орфографиялық құбылыстарды түсіндіру кезінде бақылау үшін анағұрлым жеңіл, анық материалдар алыну керек. Бұл кезде оқушылардың зейінін оқылып ... ... ... алаңдататын нәрселер болмағаны жөн. Оқушылар бақылағандарынан дұрыс қорытынды шығара алатындай болсын.
* Жаттығуға ... ... ... тіл ... мен жазу ... ... және ... өтілгендерді үздіксіз қайталау есте болуға тиіс.
* Жұмыстың әртүрлі кезеңдерінде бір тектес (сөздік, фразалар немесе мәтін) материалдарды ... ... ... ... ... ... ... түбірлес сөз тапқанда десе, кейінгіде сөздер айтқызылады.
Қазіргі кезде орфографияны меңгеру үшін көру мен есту ... ... мен ... қайсысы маңыздырақ деген мәселе жөнінде талас жоқ. Сауаттылыққа үйренуде сезім анализаторларының барлығы да: есту де, көру де қол ... да ... ... ... ... Оның үстіне көшіру немесе диктант сияқты жазу түрлерінің қазіргі кезде әр ... ... ... жоғарыда айтылғандардан байқағанбыз.
Мұғалім қандай да болмасын, бір сезім органына жаттығудың қай түрі дұрыс келеді деген мәселеден гөрі, бір ... ... ... қандай операцияларды орындауы жайлы, олардың комплексті қатысуын ... ... ... ... ... ... ойлауға тиіс: талдау, жинақтау, жалпылау, ұқсастық пен айырмашылықты табу, абстракциялау, топтау, ... т.б. ... ... ... ... ... ... қалыптастыруда оқушылардың зейінін, ойы-есін, қиялын т.б. таным қабілеттерін ... ... ... ... жазбаша тілін дамытуыға көп күш салу қажет.
2 Грамматиканы оқытуға байланысты сауатты жазуға үйрету маселелерi
2.1Сауатты жазуға ... ... ... ... ... ... ... Мектепте грамматиканыы оқыту неғұрлым жақсы жолға қойылса, оқушылардың ... да ... ... ... Олай ... белгілі бір жазу ережесінде негіз болатын грамматикалық құбылыстар саналы түрде ұғындырылып, содан кейін ... ... ... ... ... мәніне түсінбей, құр жаттап алудан сақ болған жөн.
Мұғалім тіл құбылыстары мен жазу ережелерін анық етіп түсіндіріп, оқушыларға сол ... ... ... ... ... Мысалы, қандай да болмасын сөз немесе оған жалғанған қосымшалар басқаша болмай, неге солай жазылғанына оқушы түсініп және оқыған ережесіне сүйеніп оны ... ... ... оның ... саналы меңгергені. Ал ережені мүдірместен айтып бергенімен, неге солай жазылып тұрғанын дәлелдей алмаса, оқушы ережені механикалық түрде ... ... ... да, ол ... ... ... пайдасы шамалы болады. Сондықтан балалар мұғалімнің басшылығымен, тіл құбылыстарын, емле ережелерін бақылап, талдауға оларды бір-бірімен салыстыруға, ой жүгіртуге, ... өз ... ... жазу ... ... міндетті.
Грамматиканы оқу барысында оқушылар тіл құбылыстарын саналы түсінумен қатар, тілдің нақты фактілерін де білулері қажет. Мысалы, сөйлемдегі сөздерді жалғаулардың байланыстыратынын ... есте ... ... сөйлемдегі сөздердің жалғауларын ажыратып айтып бере алады. Бірақ өздері сөйлем құрауға келгенде оны қолдана алмайды. Егер олар ... ... ... ... ... ... ... жалғаудың қызметін көңіл аударып дағдыланса, мұндай байланысты өздері сөйлем құрағанда да сақтауға тырысады. Бұл үшін ... бір ... ... ... ... қойып дағдылану қажет. Мысалы, мен (кім?) мектепке (қайды?) барамын т.б.
Сауатты жазуға үйрену үшін аналогия арқылы жаза ... де ... зор. ... қандай да болмасын, тек жалпы ғана нұсқау немесе түсінік береді. Яғни онда нақты бір ... ... ... бір ... ... ... ... Сондықтан оқушылар бір ережені меңгеру барысында дайын мәтіннен ұқсас мысалдарды таба білуге немес өздері мысал келтіре алуға тиіс. Оқушылар сол ... оған ... ... ... ... ... ... жеткенде ғана ақыл-ой дағдысы қалыптасты деп есептеуге болады. ... ... ... ... үшін ... дыбыс құрамына, буын жігіне ажырату жұмысы әріп қалдырып кетпеуге, әріп алмастырып алмауға бірсыпыра көмектеседі. Мұндай ... ІІІ- ІV ... да ... ... ... ... өзгеше құлын, жұлын, күрек, басшы т.б.с.с. сөздері тек есту дағдысына сүйеніп, жазуға болмайды. Көбіне оларды салыстыру жолымен талдаудың жәрдемі ... ... - ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе ... ... болымсыз түрімен, мен, бен, пен шылауларын септік жалғауларымен салыстырып байқаудың да маңызы күшті. Сөздердің ұқсастықтары мен ерекшеліктерін, теріс ... ... ... ... ... ойдың күңгірт, екі жақты болып шығатынын балаларға ережені түсіндіргенде де, жаттығулар жүргізгенде де, ... ... ... ... ... ... ... пайдасы көп (Тұзшы - тұщы, барма-бар ма т.б.).
Сөйтіп, сауатты жазуға үйрену үшін аналогия, салыстыру, талдау, жинақтау, ... ... ... ой ... іске асуы ең ... шарт ... табылады.
Әрине, сауатты жазуға үйренуде қол қозғалысы арқылы ... мен ... ... орны ... екені белгілі. Көп оқитын тіпті ережені тамаша білетін оқушы да қолдың дағдылануынсыз жазуда қатені көп жібереді және ... ... да ... болады. Сондықтан әсіресе бастауыш класс балалары үшін танымның есту, айту, тыңдау, көру және қолын қозғау арқылы қалыптасатын функцияларын жүйелі түрде ... ... ... өзінде-ақ жақсы естіп, тыңдай алып, дыбыстық құрамға ойша тәртіппен талдау жасай алып, іштерінен ... т.б. ... ... ... ... ... зор ... естен шығармауға тиіспіз.
Сөйтіп, жоғарыда айтылғандарды қорыта келгенде, оқушылардың сауатты жазуға үйрету үшін ескерілетін ... ... ... ... олар ... ... жазылатын сөздің немесе сөйлемнің мағынасын, мәнін оқушының түсінетіндігіне әбден көзі жеткеннен кейін барып жаздыруға тиіс ... ... ... жете ... қате жібереді).
* Сөзді дұрыс айтуға, ұқыпты жазуға, жазғандарына ой жүгіртуге бағыт беріп, қатемен жұмыс ... ... ... ... ... ... табу, сөз тіркестері арқылы сөйлем құрастыру, ұқсастығы мен айырмашылығын салыстыру - мұның барлығы оқушының ... ... ... ... жағдай жасайды.
* Дыбыстық талдау, сөз құрамына жаттығу, сөз ... ... ... ... іске асырылып, сөйлеуге үйрету жұмыстарымен байланыстырыла жүргізіледі. Арнаулы орфографиялық жаттығулар (көшіру, диктант) тіл ... ... мен ... мен ... кезек жүргізіледі.
* Сөздік жұмыс үздіксіз жүргізіліп отырады. Әр ... ... да ... ... ... ... (кей сөздерден қате жіберу т.б.) Мұғалім ондай балалармен сөздік жұмысын жеке жүргізеді.
* Сауатты жазу ... ... ... ... бірі - ... ... ... қателерін болдырмау үшін алдын ала жинақтау, талдау жұмысы.
* Белгілі бір жағдайға дағдылану біраз уақыт жаттығуды қажет ететіні ... ... ... ... ... да көп қайталауды, жаттығуды талап етеді. Сондықтан өтілгеніне біраз уақыт ... ... ... ... еске ... ... ...
Жазуға үйренуде уақытша нерв байланыстарын шартты рефлекс арқылы емес, операнттық рефлекс арқылы қалыптастырудың мәні ерекше болып табылады. Мұның ... ... ... ... ... арқылы дағдыландырудан гөрі., өздеріне тапқызу, оларды ізденіп, қиналуға мәжбүр ететіндей тапсырмалардың ... ... ... ... Мұның барлығының да мақсаты қалыптасқан уақытша нерв байланыстарын (дағдыны) сақтау (сауатты жазу дағдысын) екенін жақсы түсініп, ... ... ... ... ... ... ... ғана жұмысын ойдағыдай ұйымдастыра алады.
2.2 Қатені болдырмау үшін жүргізілетін жұмыстар
Мұғалім грамматика мен емледен оқушылардың білімін, ... мен ... ... ала ... ... ... мен олқы жақтарын біледі, ол өзінің дәптерінің бірнеше бетін сыныптағы анағұрлым ... ... ... арнайды. Осы дәптерге үнемі сол балалардың қатесін белгілеп, жазып жүреді. Сөйтіп, мұғалім ... ... ... ... ... ... жеке тапсырмалар береді.
Оқушылар жазу жұмыстарында қате жібермеу үшін өздіктерінен жұмыс жасауға тиіс. Осы тұрғыдан олар ... қате ... ... ... ... оны жою жолында жұмыс жасайды. Оқушы мұғалімнің басшылығымен сөздерді жазып қоюға ана емес, сонымен қатар өздерінің қателерін жою үшін ... ... ... да ... тиіс. Біршама уақыт өткеннен кейін мұғалім сыныппен жұмыс жасау кезінде немесе бір оқушыдан сабақ сұрау кезінде ... ... ... ... ... ... талдатады. Мұндай жұмыс балалардың белсенділігін арттырады.
Біраз уақыт өткеннен ... ... ... ... ... аяғында, оқу жылы аяғында) мұғалім оқушылардың жұмыстарына толық талдау жасайды. Кейбір оқушыларға тән ... ... ... ... ... ... оқушының және бүкіл сыныптың үлгерімі жөнінде тұтас карта жасалады. Мұғалім балалардың қате ... ... ... 1) ... ... ... ... түсінбеген немесе ұмытып қалған) жіберген бе? 2) ережені біледі, бірақ оны жазуда дұрыс қолдана алмаған, яғни ережені ... ... ... ... 3) ... араластырып шатастырады. 4) жазып отырғанның мағынасына (не жазып отырғанның өзіне өзіне түсінбейді) түсінбей, зейін қоймай, механикалық ... ... ... 5) ... ... қате ... ... өзі қате айтады да, өзін-өзі бақылай алмайды. 6) ... ... ... ... ... ... т.с.с. - себептерін анықтағаннан кейін соған сәйкес, қосымша жұмыс ұйымдастырады.
Оқушылардың жұмыстарында кеткен қателерді түзету ... да ... ... ... қай кезде түзету керек? Егер жұмыс шағын болса, сол табанда түзету керек. Мысалы, ескерту, түсіндірме диктанттары, көшіріп жазу ... сол ... ... ... ... Ал ... ... мазмұндама шығармадағы қателер соңынан түзетуледі. Қате түзетуде жазу ... ... ... ... зор. ... ... ... балаларға әуелі дәптерлерін таратып бермейді, өйткені олар өз дәптерлеріне қарап алаң болады да, ... ... ... ... ... осы сыныптағы оқушылардың көпшілігіне тән қателерден басталады. ... өзі ... ... шақырылған оқушы) балалардың көбі қате жіберген сөзді немесе сөйлемді тақтаға жазады, оны қалай жазу ... неге олай ... ... ... еске ... ... жалпы сыныпқа тән қателер онша көп болмайды, сондықтан оларды талдауға бір сабақ жеткілікті. Егер уақыт қалса, оқушылар ол ... ... ... ... ... алады.
Екінші сабақта жеке оқушылардың жіберген қателері талданады. Осы ... ... ... ... ... Олар ... түзеткен қателерін табады. Оны жұмыстың соңғы жағына теріп көшіреді. Қосып сөйлем құрастырады т.б. Қатемен жұмыс тек бақылау диктантына байланысты ғана ... ... ... ... басқа сабақта да жүргізіледі.
Балалардың жұмыстарындағы қателерді мұғалім түрлі жолдармен түзетеді: 1) қате жазылған сөз сызылып, үстіңгі жағына сөздің ... ... ... 2) қате ... әріп ... ... асты ... 3) қате жазылған әріп немесе сөздің асты сызылады: тұсына ескерту жазылады (керекті әріптің я сөздің дұрысы немесе соны еске ... сөз ... ... ... ... ... кітаптан тиісті параграф ережесі көрсетіледі т.б.); 4) қате әріптің асты сызылады, ешқандай ескерту берілмейді.
Бұл көрсетілген жағдайлардың қайсысын қалай қолдану: 1) ... ... ... ( І- ІІ ... айқынырақ түзету қолданылады, ІІІ-ІV сыныптарда күрделірек әдістер қолданылған мақұл (3-4 әдістер), 2) оқушылардың ... ... ... ... ... ... оқушы қате жіберсе, оның қатесінің асты ғана ... ... ал ... оқитын оқушының қателерін әр түрлі әдіспен түзету керек (кейде қалай түзету керектігіне нұсқау көрсетсе, кейде ... ... ... ... қателерді түзетуге оқушылардың өздерін қатыстыру керек. Мұғалім қате жазылған сөздердің дұрысын, тіпті болмаса, ... ... ... ... ... ... қате жазылған сөздерге емлелері ұқсас я қарама-қарсы ... ... ... әдісі өте пайдалы.
Оқушылар бір түрлі қатені қайталай беретін болса, онда динамикалық ... ... да, одан ... ... ... ... олардың қателерін есепке алып, бір қатені екінші рет ... ... ... ... алдын ала шаралар қолданады. Оқушыларды қате жазудан сақтандыруда ... қиын ... ... көрсетіп жаздыру, жазылу ережесі оқылмаған сөздерді жаттығу жұмыстарына енгізбеу, егер бірен-саран кездессе, ондай сөздерді тақтадан немесе оқулықтан қарап ... ... ... ... оқушылардың жазуларын тексеріп, қателерін түзетіп болғаннан кейін, әр оқушының жұмысына баға қояды. Бүкіл сыныпқа берілген ... ... жеке ... ... тапсырмалар береді ( мысалы, ережені пысықта, сөйлем құрастыр, белгілі бір жаттығуды орында т.б.). ... ... ... ... ... қамтитын бір баға қойылады. Ал мазмұндама мен шығарма да тек ... ... ғана ... ... ... ... ... сөз қолданудағы сөздерді байланыстырудағы, жоспардағы, сөйлем құраудағы, мәтіндегі қателер де, тіпті жазу жұмысының көлемі де ... ... ... орфаграфиялық жағынан сауатты, стилистикалық жағынан дұрыс болуға тиіс. Оқушылар мұғалімнің сөзіне еліктейді. Ендеше мектептегі ... өзі ... ... ... ... оқушылардың дәптерлеріне жазғандары әдемі, қатесіз болғаны жөн.
* Орфографиялық бақылау жұмысы белгілі бір тақырып аяқталып, оқушыларда жазу ... ... ... ... Егер ... ... ... бақылау жұмысын кейінге қалдыра тұрған жөн.
* Балалардың жазғандарын қарағанда тек соңғы өтілген тақырыптар бойынша берілген білімдер ғана емес, сонымен ... ... ... білімдер де қамтыла тексеріледі.
* Бақылау жұмысында әдетте текст ... жеке ... ... Әр ... ... ... сөз саны ... беріледі.
* Бір түрлі орфограмманың бірнеше қайталанып келуін (бір бақылау ... ... ... жоқ.
* Бақылау жұмысында ең соңғы оқылған тақырыпқа 2-6 нысан, ал ... ... екі ... ... ... ... орфограммада кездесетін сөздерді нұсқалармен берген тиімді.
* Мұғалім бақылау диктантінің мәтінін тұтас оқып шығады, ондағы түсініксіз сөздер мен сөз ... ... ... соң жеке ... ... онан әрі мұғалім сөйлемді тағы бөліп оқып жаздырады.
Қорытынды
Әрбір материал мұғалім тарапынан жақсы түсіндіріліп, онан қаншама дұрыс ... ... әр ... ... ... мен ... есепке алынбаса, олардың материалды қалай меңгергені, мұғалім мен оқушылар еңбегінің барысы, нәтижесі және оған қалай жеткені ... ... Оның ... балалар өз еңбегінің нәтижесін біліп отырмаған соң, келесі еңбекке деген ықыласы азайып, сабаққа белсенділігі төмендейді. Сондықтан қай сабақ болмасын, балалардың ... ... ... мен ... есепке алынып отырсын. Оның мынадай жолдарын көрсетуге болады:
* Бір сабақтың негізінде ... ... ... ... ... Бір ғана ... ... бағалау.
Оқушылардың білімін бір сабақтың негізінде бағалағанда мұғалім сабақтың ... ... ... қай ... ... ... қалай жауап бергенін және қандай жұмыстарды орындағанын есепке алып отырады. Сабақтың соңында бірнеше оқушыға бүкіл сабақ бойы істеген ... ... ... баға ... және оған неге бұлай баға қойғанын бүкіл сыныпқа хабарлайды (дәлелдейді). Мұндай ... ... ... бойы кез-келген оқушыдан сұрай алмайды: кімдерді бағалау керектігін, қандай сұраулар қоятынын, қандай жұмыстар ... ... ала ... алады. Сабақта сұраулар бүкіл сыныпқа қойылып, дағдыландыру, жаттығу ... ... ... ... ... ... білім дағдысын шеберлігін есепке алатын оқушыны іштей байқап сұрағанда көбіне соларды ... ... ІІ ... оқушыларға деформаланған мәтін ұсынылып, ондағы сөйлемдерді тауып соңында нүкте қою керектігі тапсырылды дейік. Оқушылар тапсырманы ... ... соң, ... ... ... жөнінде не білетіндерін сұрайды: үш-төрт оқушыдан сұрағанына жауап алады 1) аяқталған ойды білдіреді, 2) сөйлем өзара байланысты сөздерден құралады, 3) ... соң ... ... 4) ... жаңа ... бас әріптен басталып жазылады. Сол оқушылар өздіктерінен мысалдар келтіреді, талдайды. Мұғалім олардың ... ... ... дәлелдемелерін байқайды. Осыдан соң берілген тапсырманы бүкіл сыныптың қалай ... ... ... Бұл үшін ... ... ... тұрғызылып, нүкте қойған бас әріппен жазған әр сөйлемді оқиды. Алдыңғы сұралған үш-төрт оқушыны тақтаға ... ... ... ... ... ... тақтаға сөз, сөйлем, сөз тіркесі жаздырылады. Балаларды бағалау үшін мұғалім осылайша материал жинайды. Сабақ соңында бірер сұраққа жауап берген ... бала және ... ... ... ... де атаусыз қалмайды. Олардың қай сабақта қандай ... ... ... қандай жұмысты орындағанын ескеріп жүріп, бірнеше сабақтағы еңбектері қорытылып бағаланады. Бұл үшін ... ... ... ... ... ... әр сабақтан кейін қажетті мәліметтерді жазып жүреді. Балалардың әр жауабы, әр еңбегі ескерілгеніне көзі жетсе, әр сабақта өз білетіндерін көрсетуге ... ... ... ... ... ... ... үйге берілген тапсырманы орындауларына, жазбаша бақылау жұмыстарының нәтижесіне немесе сабақтың әр кезеңінде (әсіресе жаңа ... ... я ... кезінде) бір күрделілеу сұраққа дұрыс толық анық жауап беруіне қарай бағалауға да болады. Оқушының ... ... ... ... және ... ... ... күшейтуге бұл әдістің де пайдасы зор.
Мектеп тәжірибесінде балалардың білімдерін және емле дағдыларын тексеру бірге жүргізіледі. Мысалы, балалар ... ... ол ... ... ... бір ... ... алған білімдерін тексеруге де, емле, жазу дағдысын, шеберлігін ... де ... ... ... ... ... талдайды, шартты белгілермен көрсетеді, керекті сөздерді теріп жазады, схемаға түсіреді т. с. с. ... ... ... берілетін тапсырмалар көп болмауға тиіс (2-3 - тен ... ... ... ... ... ... қазақ тілін оқытудың әдістемесі. Алматы, 1997.2. Н.Әміриев. Ойдың көрінісі.// ... тілі мен ... 1999, № 5 - 6.3. ... Жас ... ... ... 1996.4. ... Оқушылардың көркем жазу дағдыларын қалыптастыру. // Бастауыш мектеп, 2005, №8.5. Ұ.Бейсенбиева. Сауатты жазуға үйрету.// Бастауыш сыныпта оқыту,2005,№2 .6. ... ... ашу. // ... ... 2004, № 11.7. Ә. ... ... тілі ... методикалық нұсқау. Алматы, 1996.8. Д.Бірімжанова. Сауат ашу. // Бастауыш мектеп,2004, №5.9. ... ... ... // ... ... 2004, № 7.10. ... ... мектеп оқушыларының оқу дағдыларын қалыптастыру. Алматы, 1998.
11. Л.П.Федоренко, Г.А.Фомичева., В.К.Лотарев. Мектеп жасына дейінгі балалар ... ... ... ... ... ... ... мәдениеті. Алматы, 1999.13. С.Құлбаева.Ойын әдісімен. // Бастауыш мектеп, 2004, № 3.14. Н.Ұлықбаев. Тіл мәдениетінің кейбір мәселелері. Алматы, 1999.15. С.Рахметова. Қазақ ... ... ... ... 2000.16. ... Қазақ совет мектебінің тарихы. Алматы, 2001.17. М.Дүйсенова. Қазақ әдеби тілі ... ... ... Алматы, 2002.18. Ә. Табылдиев. Тәрбие өрнектері. Алматы, 2000.19. ... Ашық ... // ... ... 2005, № 8

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шағын кешенді мектепте қазақ тілін оқытудың теориясы мен технологиясы65 бет
Бастауыш сынып оқушыларын сауатты жазуға үйрету7 бет
Зияты зақымдалған оқушылардың жазуында кездесетін қателер және сауаттылыққа үйрету жолдары51 бет
Бастауыш мектепте жазба жұмыстары арқылы сауаттылыққа үйрету59 бет
Бастауыш мектепте жазба жұмыстары арқылы сауаттылыққа үйрету туралы49 бет
Бастауыш сыныпта жазу мен тіл дамыту жұмыстарының ұйымдастырылуы21 бет
Бастауыш сыныптарда грамматика сабақтарында оқушыларды байланыстырып сөйлеуге үйрету33 бет
Грамматика мен тіл дамыту жұмыстарына үйретудің әдіс тәсілдері.29 бет
Жүз көлеміндегі сандарды оқыту19 бет
Жұмабаев Мағжан Бекенұлы11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь