Қазақ ұлттық-демократиялық зиялыларының 1908 – 1916 жылдардағы қоғамдық-саяси қызметі және алаш қозғалысы

М А З М Ұ Н Ы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.9

I.тарау. Ұлттық интеллигенцияны қудалау саясаты. «Қа.
зақ» газеті және азаттық үшін күрес идеологиясы.
ның қалыптасуы (1908 . 1916 жылдар) ... ... ... ...10.36

1.1. Ұлттық интеллигенцияны қудалау саясаты ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2. «Қазақ» газеті және отарлық езгі мен феодалдық мешеулікке қарсы
күрес идеологиясының қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23.36

II.тарау. Қазақ демократиялық интеллигенциясы бірінші
дүниежүзілік соғыс және 1916 жылғы ұлт.азаттық
көтеріліс тұсында ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 37.59

2.1. Қазақ зиялылары бірінші дүниежүзілік соғыс тұсында ... ... ... ...37.50
2.2. Демократиялық интеллигенцияның 1916 жылғы көтеріліс қарса.
ңындағы және тұсындағы қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .50.59
2.3. Қазақ демократиялық интеллигенциясы майдандағы жұмысшылар
арасында ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..60.64
Сілтемелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 65.68
Әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .69
КІРІСПЕ
XX ғасырдың бас кезі қазақ қоғамы үшін түрлі ағымдардың өзара қақтығыс, күрес кезеңі болды. Бір жағынан, ескі, күні өткен феодалдық, қатынастар өзінің барлық даму қуатын тауысып, коғамдық өніп-өсуде кедергіге айналса, екінші жағынан, оларды ауыстыра аларлық жаңа қоғамдық қатынастар тым әлсіз, балаң күйде еді. Елдегі мұндай ауыр жағдайды ресейлік империализмнің пәрменді отарлау және орыстандыру саясаты тереңдете түсті. Басқаша айтқанда, бұл мезгілде ортағасырлық мешеулік пен ұлттық езгі қыспағына бірдей іліккен қазақ елінің болашағына үлкен қауіп төнген еді.
Міне, осындай жағдайда қоғамдық күреске қазақ қоғамы үшін мүлдем жаңа саяси-әлеуметтік күш — ұлттық интеллигенция араласа бастайды.
Қазақ қоғамы үшін нағыз өтпелі кезең, болған сол уақытта тарих сахнасына көтеріліп, бас-аяғы жиырма жылға созылған қысқа мерзім ішінде өшпес із қалдырған бұл ұлт зиялыларының қоғамдық-саяси қызметін,оның ішінде олардың 1908 – 1916 жылдардағы қызметін, азаттық үшін күрес идеологиясының қалыптасуын қарастыру диплом жұмысының мақсаты болып табылады. Жұмыстың хронологиялық шеңбері 1908 – 1916 жылдарды, яғни 1905 – 1907 жылдардағы бірінші орыс революциясынан кейінгі реакциялық қудалау кезеңінен 1917 жылдардағы революцияларға дейінгі кезеңді қамтиды.
Бұл тақырыпты жан-жақты қарастыру, біздің пікірімізше, ең алдымен бүгінгі қоғамдық өмір сұранысынан, соған сай таным құралы ретінде тарих ғылымының танымы болмысынан туындайды. Кез келген өркениетті елде тарих ғылымы сол елдің, халықтың жүріп өткен жолын, әсіресе күрделі тарихи өтпелі кезеңдер мен сол кезеңдерде өзінің қоғамдық қызметімен тарихта терең із қалдырған түрлі қоғамдық күштердің, жеке тарихи қайраткерлердің өмір жолын зерттеу арқылы өзінің гуманистік міндетін орындап отырған және сол арқылы прогреске қызмет еткен.
Кеңестік тарих ғылымы революцияға дейінгі ұлттық интеллигенцияның қоғамдық қызметі «буржуазиялық ұлтшылдықтың» немесе «күні өткен феодалдық тәртіпті жақтаушылықтың» көрінісі есебінде бағалап келді. Ал қа¬зақ зиялыларының қоғамдық қызметінде мұндай көрініс болды ма, жоқ әлде бұл аталған ұғымдар жаңа тарихи жағдайда ұлы державалық пиғылдағы саяси топтардың патриоттық, ұлт-азаттық күштермен күресте қолданған жаңа әдіс-кұралдары ма еді?
XX ғасырдың басындағы ұлттық зиялылардың қоғамдық-саяси қызметін зерттеу, белгілі дәрежеде, тарихи қоғамдық құбылыс ретінде оның табиғи болмысын, тыныс-тіршілігін, әлеуметтік күш есебінде биік қасиеттері мен кемшіліктерін де танып білу екендігі түсінікті. Басқаша айтқанда, бүгінгі ұрпақ үшін бұрыңғылардың қандай тарихи іс тындырғаны ғана маңызды емес, нақ сондай дәрежеде олардың қайраткер ретінде бар болмысымен кім болғаны да мәнді. Өйткені барлық өркениетті қоғамда әрбір ұрпақ өзінің ерекшелігін, тіптен тарихи борыш-міндеттерін тарихи контексте ғана терең әрі толық түсіне алған.
ӘДЕБИЕТТЕР.

1. Бейсембаев С. Ленин и Казахстан. Изд.2. А., 1987.
2. Бөкейханов Ә. Шығармалар. А., 1995.
3. Бурабаев М.С. Общественная мысль Казахстана в 1917 – 1940 гг.. А., 1991.
4. Григорьев В.К. Противостояние. А., 1989.
5. Дулатов М. Шығармалары. А., 1991.
6. Елеуов Т. Установление и упрочение Советской власти в Казахстане. А., 1961.
7. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. А., 1995.
8. Қойгелдиев М., Омарбеков Т. Тарих тағлымы не дейді? А. , 1993.
9. Мартыненко Алаш-Орда. Сборник документов. А., 1992.
10. Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. А., 1995.
11. 1917 год в Казахстане. А., 1977.
12. Пахмурный П., Григорьев В. Октябрь в Казахстане. А., 1978.
13. Сейфуллин С. Тар жол, тайғақ кешу. А., 1977.
14. Сафаров Г. Колониальная революция (Опыт Туркестана).А., 1996.
15. Спирин Л.М. Россия. 1917 год. Из истории борьбы политических партий. М., 1987.
16. Тынышпаев М. История Казахстана. А., 1993.
17. Шоқай М. Түркістанның қилы тағдыры. А., 1992.
        
        ҚАЗАҚСТАН   РЕСПУБЛИКАСЫ  БІЛІМ   ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ   ...   ...    ...   МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ    ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ИНСТИТУТ
« Тарих және философия » кафедрасы
ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ-ДЕМОКРАТИЯЛЫҚ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ 1908 – 1916 ... ... ... ЖӘНЕ АЛАШ ҚОЗҒАЛЫСЫ
( ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС ... : « ... және ... » ( ... ... ... Ләззат
.
Ғылыми жетекші : аға оқытушы
Исаева Л.Н.
Қорғауға жіберілді
мамыр 2007 ж.
« Тарих және философия »
кафедрасының меңгерушісі,
Бекенжанова А.А.
Ақтау - 2007
М А З М Ұ Н ... ... ... қудалау саясаты. «Қа-
зақ» газеті және азаттық үшін күрес идеологиясы-
ның қалыптасуы (1908 – 1916 ... ... ... ... ... ... және ... езгі мен феодалдық мешеулікке қарсы
күрес ... ... ... ... ... ... және 1916 ... ұлт-азаттық
көтеріліс
тұсында....................................................37-59
2.1. Қазақ зиялылары бірінші дүниежүзілік соғыс тұсында...............37-50
2.2. Демократиялық интеллигенцияның 1916 жылғы көтеріліс қарса-
ңындағы және ... ... ... ... ... ... ... бас кезі қазақ қоғамы үшін ... ... ... ... ... ... Бір ... ескі, күні өткен феодалдық,
қатынастар өзінің барлық даму қуатын тауысып, ... ... ... екінші жағынан, оларды ауыстыра аларлық жаңа қоғамдық
қатынастар тым әлсіз, балаң күйде еді. Елдегі ... ауыр ... ... ... отарлау және орыстандыру саясаты тереңдете түсті.
Басқаша айтқанда, бұл мезгілде ... ... пен ... езгі
қыспағына бірдей іліккен қазақ елінің болашағына үлкен қауіп төнген еді.
Міне, ... ... ... ... ... қоғамы үшін мүлдем жаңа
саяси-әлеуметтік күш — ұлттық интеллигенция араласа бастайды.
Қазақ қоғамы үшін нағыз өтпелі кезең, ... сол ... ... көтеріліп, бас-аяғы жиырма жылға созылған қысқа мерзім ішінде
өшпес із қалдырған бұл ұлт зиялыларының қоғамдық-саяси қызметін,оның ... 1908 – 1916 ... ... ... үшін ... идеологиясының
қалыптасуын қарастыру диплом жұмысының мақсаты болып табылады. Жұмыстың
хронологиялық шеңбері 1908 – 1916 жылдарды, яғни 1905 – 1907 ... орыс ... ... реакциялық қудалау кезеңінен 1917
жылдардағы революцияларға ... ... ... ... жан-жақты қарастыру, біздің пікірімізше, ең алдымен
бүгінгі қоғамдық өмір ... ... сай ... ... ... ... ... болмысынан туындайды. Кез келген өркениетті елде тарих
ғылымы сол елдің, ... ... ... жолын, әсіресе күрделі тарихи өтпелі
кезеңдер мен сол кезеңдерде өзінің қоғамдық қызметімен тарихта терең ... ... ... ... жеке ... ... өмір ... арқылы өзінің гуманистік міндетін орындап отырған және сол арқылы
прогреске қызмет еткен.
Кеңестік тарих ғылымы ... ... ... интеллигенцияның
қоғамдық қызметі «буржуазиялық ұлтшылдықтың» немесе «күні өткен феодалдық
тәртіпті ... ... ... ... ... Ал қазақ
зиялыларының қоғамдық қызметінде мұндай көрініс болды ма, жоқ әлде ... ... жаңа ... ... ұлы ... пиғылдағы саяси
топтардың патриоттық, ұлт-азаттық күштермен күресте қолданған жаңа әдіс-
кұралдары ма ... ... ... ... зиялылардың қоғамдық-саяси қызметін
зерттеу, белгілі дәрежеде, тарихи қоғамдық құбылыс ретінде оның ... ... ... күш ... биік қасиеттері мен
кемшіліктерін де танып білу екендігі түсінікті. Басқаша ... ... үшін ... ... ... іс ... ғана ... емес, нақ
сондай дәрежеде олардың қайраткер ретінде бар болмысымен кім ... ... ... барлық өркениетті қоғамда әрбір ұрпақ өзінің ... ... ... тарихи контексте ғана ... әрі ... ... ... қазақ зиялыларының қоғамдық-саяси қызметінің
тарихын зерттеуді олардың өздері ... ... ... Бұл ... ... М. ... М. ... және Е. Омаровтың4 өз
замандастарының өмірі мен ... ... ... ... ... ... болады.
Кеңес үкіметі тұсында қазақ зиялыларының тарихын жасау ісі ресми
саясатқа тікелей тәуелді ... ... сай ... ... ... ... ... конференциясы жаңа қоғамдық ... үшін ... ... тым аз ... ал ... тәжірибелі аз ғана
зиялыларды «ешқандай да кітаптың ауыстыра алмайтындығын»5 мойындай ... ... ... ... ниеті де жоқ екендігін ашық білдірді. Мұндай
саясаттың астары түсінікті болатын, қазақ бұқарасының санасын өзіне ... ... ... ... ... қарсыласы ұлттық тәуелсіздік
тұғырнамасында тұрған қазақ демократиялық интеллигенциясын күрес ... ... ... ... етіп қойған еді. 1922 жылдан бастап жоғары
білікте жүрген Алаш қайраткерлері қызметтерінен ... ... ... ... осы кезеңде жарық көрген материалдардан да анық аңғарылады.
Бүгінгі ... ... ... мен ... ... ... ілікпей
келе жатқан кітап Мартыненконың «Алаш-Орда» атты құжаттар жинағы7. Бұл Алаш
қозғалысы жөнінде біршама түсінік бере алатын ... ... ... жинақ болатын. Сонымен бірге Мартыненко жинағы да Бочагов еңбегі
сияқты ... ... ... ... етуге негізделген.
Бочагов пен Мартыненко еңбектерінің шығуымен бір мезгілде ... ... және ... ... ісі ... жүрді. 1927 жылы қазан
айында ОГПУ ... ... ... ... ... ... бұл процесс 1930 және 1932 жылдары ұлт-азаттық ... ... ... (А. Байтұрсынов, М. Дулатов, М. Тынышбаев және
басқалар ... ... ... ... ... орта ... қалыптаса бастаған бұл ауыр ... ... ... ... ... ... өз әсерін тигізбей қоймады.
Өздерінің ... ... ... ... ... ... рөлі жөнінде жазған Т. ... пен ... ... ... ... ... ... басынан аяғына
дейін реакциялық буржуазиялық ұлтшылдықтың көрінісі есебінде бағалауға
мәжбүр ... Ал F. ... I. ... және Н. ... сияқты
тарихшылар Алаш қозғалысынан тек Кеңес үкіметі мен большевиктер партиясына
қарсы әрекетті көрді.
Ф. Голощекин мен партиялық басшылықтың ... ... ... ... ... қарсы шабуылдың шырқау биігі С. Брайнин мен Ш. Шафиро
даярлаған Алашорда ... ... ... ... болуға тиіс еді14.
Кітапты дайындау барысында, яғни 1933 жылы 8-28 желтоқсан аралығында Қазақ
марксизм-ленинизм ... ... ... ... ... ... ... өткізіледі.
Ұлт-азаттық қозғалыс қайраткерлерімен біржола есеп айырысу мақсатында
жүргізілген 1930 және 1932 жылдардағы сот ... ... ... ... негізгі мақсаты «күйретілген Алашорданың қалдықтарына»
енді теория жүзінде, «тарих майданында» соққы беру еді. Өздерінің осындай
саяси ... ... ... ... мен ... да ... жоқ.
Қазақ демократиялық интеллигенциясының қоғамдық-саяси қызметін зерттеу
20-30-жылдары шамамен осы жоғарыда баяндалғандай бағытта және деңгейде
жүрді. Ал ... ... ... ... ... ... саясаты және тоталитарлық идеологияның салтанат құруы бұл
тақырыптың ғылыми ... ... ... ұзақ ... ... ... келді. 80-жылдардың соңына ... XX ... ... ... ... қызметіне арналған бірлі-жарым мақалалар
болмаса15, бұл тақырыпты арнайы зерттеу ... ... ... ... ... жарық көрмеді.
Әрине, бұл мәселе мүлдем назардан тыс қалып қойды деген сөз емес ... бұл ... ... Бірақ оған революцияға дейінгі
Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... еңбектерінде негізгі мәселеге жанама сюжет есебінде ғана қарады.
1989 жылы ... ... ... қайраткері, ағартушы М. Сералиннің
қоғамдық-саяси ... ... ... С. ... пен К. ... ... ... көрді16. Кітаптан «Айқап» журналы төңірегіне
топтасқан қазақ зиялылары жөнінде көптеген тың ... ... ... ... ... әр ... ... ғалымдардың да зерттеу объектісі болды17.
Қазан революциясы қарсаңындағы Қазақстандағы
жағдай, соған байланысты қазақ интеллегенциясының
қоғамдық-саяси қызметі, белгілі дәрежеде, шетелдік
эмиграция өкілдері ... де ... ... ... 1917 ... ұлт-азаттық қозғалыстың даму ерекшеліктері мен бағыттарын
тереңірек түсіну үшін М. Шоқайұлының естеліктерінің маңызын ... ... ... ... ... шет елдерге қоныс аударуға
мәжбүр болған алаштықтардың өмірі мен қызметін ... X. ... орны ... ... алғашқы ширегіндегі қазақ ұлт-азаттық қозғалысын жаңа
әдістемелік тұрғыдан ... ... ... ... ... ... мәні ... Сонымен бірге, елімізде қалыптасып
отырған мүлдем жаңа саяси ... және ... ... ... ... байланысты шетелдік авторлардың зерттеулерінің ... орыс ... ... ... мен баспасөз материалдарынан
тұратын) негізінің әлсіздігін, соған ... ... ... ... құр ... ... еді.
Қазақ демократиялық зиялылардың XX ғасырдың бас ... ... ... ... шын ... жана ... ... соңына
қарай басталды. Оған жол ашып берген сол кездегі бүкіл Кеңестер ... ... кұру ... ... ... тоталитарлық жүйенің құрбаны
болған қазақ ... мен ... ... ... мұрасын қайта қарау үшін Қазақстан Коммунистік ... ... ... ... ... ... болды. Соның
нәтижесінде, сталиндік ... ... ... ... зиялыларының
шығармашылық мұрасы 1988 жылдан бастап жарық көре бастады.
Осы кезеңнен бастап қазақ зиялыларының ... ... ... ... ... бастайды. «Қазақстан коммунисі»
журналы ( 1991 жылдан бастап «Ақиқат» журналы) мен «Социалистік Қазақстан»
газеті Алаш қозғалысына арналған ... ... ... ... Алаш қозғалысы қайраткерлерінің қоғамдық қызметі ... ... ... ... ... жарық көреді23.
Қазақ ұлт-азаттық қозғалысын бүгінгі қоғамдық сұранысқа сай зерттеуде
М. К. Қозыбаев еңбектерінің орны ... Олар бұл ... ... ... ... тұрғысынан емес, ұлттық ерекшеліктер мен мүддеге, жалпы
адамзаттық қасиеттерге негізделген жаңа әдістемелік және теориялық деңгейде
зерттеуді меңзейді.
Зиялылардың тарихын ... жаңа ... тағы бір ... ... кең тарихи хронологиялық ауқымда және нақты ... ... ... ... ... көре ... ... интеллигенция
тарихын кеңес билігі дәуірімен шектеген Қарағұсов және баска авторларлардың
пікірін X. Әбжанов орынды сынаған. Сондай-ақ осы жаңа ... ... ... қызметін зерттеу тарихнамасы да белгілі бір
жүйеге түсе бастады. I. ... ... ... ... ... ... ... басында осы уакытқа дейін зерттеушілер үшін жабық болып
келген бұрынғы Қауіпсіздік комитетінің архив корлары өз есігін ашты. ... ... ... ... ... ... Д. ... «Абақты»
(Алматы, 1992) аталатын өзінің әдеби-көркем туындысын жариялады. Онда ... М. ... және т.б. Алаш ... істі болу ... ... ... тың ... де келтіріледі.
1993 жылдың соңына қарай Ш. Ш. Уәлиханов атындағы тарих ... XX ... бас ... ... ... мәселелеріне арналған
ғылыми мақалалар жинағын шығарды27. Бұл ... ... ... ... ... ... ... талдау және ... ... ... қазақ тарих ғылымының тәуелсіздікке бет бұрысының айқын
көрінісі болып табылады.
Еліміз ... ... ... ... осы ... ... ХІХ – ХХ ғасырлар межесіндегі Қазақстанның әлеуметтік-
экономикалық және ... ... ... ... ... Алаш ... болуы, Алаш қайраткерлерінің Алаш автономиясын құру жолындағы қызметі
жан-жақты қарастырылатын көлемді еңбек ... ... ...... «Алаш қозғалысы» еңбегін айтуға болады. Сонымен қатар
белгілі тарихшы К.Нұрпейісовтың ... һәм ... атты ... Алаш ... ... деректемелік негіздері, Алаш
партиясының дүниеге келуі, оның бағдарламалық ... Алаш ... ... ...... ... ... саясаты. «Қазақ» газеті және азаттық үшін
күрес идеологиясының ... ... ... ҰЛТТЫҚ ИНТЕЛЛИГЕНЦИЯНЫ ҚУДАЛАУ САЯСАТЫ.
1905-1907 жылдардағы революциялық ... ... ... орыс ... ... ... ... қозғалысын бастаушы
саяси күш – ұлттық интеллигенциямен бетпе-бет ... ... ... ... ... ... ұлттық интеллигенцняның белсеңді
өкіддерін қудалау саясатын қолға алды. Бұл саясаттың ... ... ... ... ... ал ... жерлерде оның нақты
жүргізушілері губерниялық және уездік әкімшілік орындары ... ... ... ... ... ... тегеурінді жүрген еді. Соған сай реакция жылдары да отаршыл
билік пен ... ... ... күрес осы облыстарда айқын сипат
алды. Басында далалық облыстардың генерал-губернаторы тұрған ... ... ... ... ... ... ... шығармашылық
қызметімен ұлттық санаға ықпал жасай бастаған ақын-жазушыларды, революция
жылдары түрлі ... ... ... атсалысқан жеке адамдарды, дін
қызметкерлерін жазалау шараларын іске ... жылы жаз ... ... ... мен ... ... қатысуымен өткен жиналыстар, оларда қабылданып, үкімет
орындарына ... ... ... ... үшін ... көрінісі еді. Сондықтан да үкімет орындары бұл оқиғалардың
одан ары өріс алмауына қажет шараларды істеп бақты. Сол ... ... ... ... ... 1905 жылдың күзіне қарай Семей
губернаторы Галкин билік орындарына ... ... ... ... туралы жарлық береді. Әскери генерал Романов қазақ тілмаштарын
жұмыстан босатып, олардың ... ... ... ... және
уезд бастықтарына қазақтардың үстінен ... ... және ... қол ... ... жасау жөнінде нұсқау беріледі. Бұл
ретте, әсіресе көзге түсуге тырысқан Қарқаралы уезінің ... ... Ол ... ... ... ... 42 ... пен биді жауап алу
үшін Қарқаралыға шақыртады, бірақ, олардың бірде-біреуі келмейді.
Әрине, мұндай жағдайда ... ... ... ... ... ... мәлім. Бүл ретте ең алдымен көзге іліккен –
Қарқаралы петициясын ұйымдастырушылардың бірі, бірінші Мемлекеттік ... оны ... ... ... ... депутаттармен бірге Выборг
манифесіне қол қойған, орыс тілді басылымдардағы өткір мақалаларымен көзге
түсіп үлгірген ... ... ... ... ... ... өрлеу барысында-ақ оны халық бұқарасынан ... «1906 жылы ... ... ... ... ... окиғалар
ағымында Семейде облыстық съезд өтетін болды. Соған қатынасуға Павлодардан
Семейге келе жаткан жолымда, - деп ... ... - мені ... 8 ... күні ... ... Сол қамалғаннан ол ешқандай да
тергеусіз 30 ... ... яғни ... уезі ... ... ... ... депутат сайлаушы етіп ... ... ... ... ... бір жыл салып, яғни 1908 жылы Ә. Бөкейханов ... ... ... үшін ... жинағының 51-бабы және 129-бабының 3-тармағының 1-
бөлімі бойынша жауапқа тартылып, Петербург округтік сотының үкімімен Семей
абақтысында бірнеше ай отырып ... ... Осы ... бастап үкімет
орындары қазақ ұлт-азаттық қозғалысын әлсірету және бастаушысыз қалдыру
мақсатында оның белсенді қайраткерлерін ... ... тыс ... ... ... ... Ә. ... Семей абақтысынан шыққаннан
кейін ішкі Ресей қаласы Самарада жандарм орындарынын бақылауы ... тиіс ... 1905 ... ... ... белсенді түрде араласқан жалғыз
Ә. Бөкейханов емес ... ... ... Қарқаралы петициясын дайындау
кезінде, ел арасындағы саяси үгіг жұмысында ерекше белсеңділігімен танылған
Жақып Ақбаев, ... ... ... ... интеллигенциясы еді.
Қазақ даласында өздерінен басқа ешкім де еркінсінбеуі ... деп ... ... бұл ... ... ... Олар көп ... тиісті
орындарға, жандарм тыңшыларына Қарқаралы интеллигенциясы үстінен, алдымен
олардың жетекшісі ретінде танылған Ж.Ақбаев пен ... ... ... ... ... ... 1906 жылы 4 ... Омбы сот палатасының отырысында
Ж.Ақбаевтың «үкімет орындарына ... ... ісі» ... Сот ... ... ... ... ал келгендерінің бұрынғы
көрсетулерінен бас тартуына байланысты айыпкерге тағылған бірде-бір кінәнің
негізсіз екендігін мойындауға мәжбүр ... ... ... ... ... интеллигенттерін қудалау ісі облысқа
1908 жылы әскери губернатор қызметіне А. П. ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттерімен прогрессивті
көзқарастағы орыс қоғамына да жексұрын көрінген2 Тройницкийдің Семейге
келген ... ... ... ... бірі ... лас жолдармен қазақ
зиялыларының үстінен ... ... ... Сол жиналған материалдарды
негізге ала отырып, ол 1908 жылы 17 қарашада дала ... ... ... ... жазып, онда Ж.Ақбаевка бірнеше айып тақты.
Олардың мазмұны қысқаша мынаған сайды: 1) 1905 жылы 15 ... ... ... ... ... мен ... болған тобырды орыс
билігіне бағынбауға шақырып, «Патша ендігі уақытта ... ... ... ... ... өз еркімен берген жоқ одан халық тартьш алды!»
деген сөздер айтқан, ... ... ... бас тартуға шақырған; 2)
І907 жылы маусымда Қоянды жәрмеңкесінде переселен учаскелер ... ... ... ... кіріп келіп, қазақтар Мемлекеттік
Думаның арнайы ұйғарымынсыз бір тұтам да жер бермейтіндігін, қажет ... ... ... даяр ... ... комиссия төрағасын қорлаған;
3) Петербург ... ... ... жазған хатында өзінің
қазақтарга ықпал жасап, орыс
билігіне қарсы қарулы көтеріліске даярлағанын айтқан; 4) басқа ... орыс ... ... кету ... ... ... пиғыл тудырған; 5) Бөкейхановқа беру үшін қазақтардан қаржы
жинаған т.с.с.1.
Ақбаев атына осындай айыптар тағып және ... ... бар ... Тройницкий мұндай әрекеттердің ... ... ... ... ... көтермейтіндігін таусыла айтып, генерал-
губернатордан Дала Ережесінің ... сай ... ... ... бір
алыс түкпіріне жер аударуды қиыла өтінеді.
Дала облыстары генерал-губернаторы Е. О. Шмит ... ... ... 1908 ... 4 ... ішкі ... ... жолдаған № 99
өтініш хатында «егер Ақбаевты Семей облысынан тағы да сол ... ... ... жер ... ... онда ол
ота.дастарына ықпал ету ... ... ... әрекеттерін жалғастыра бермeк,
сондықтан да Ереженің 32-36-бабтарына сәйкес полиция бақылауында бес жылға
Якут облысына жер ... ... ісін ... 34-бабына сәйкес құрылған Ерекше Кеңес
қараған соң, ішкі істер министрі 1909 жылы 2 ... ... ... және дала ... ... өзі ... жерге 1908 жылдың 22 желтоқсанынан бастап санағанда екі
жылға жер ... ашық ... ... ... ... ... ... губернатор Тройницкий министрлік шешімін ... орта ... ... ... ... ... ... ауру
Ақбаевты тұтқынға алады. 1909 жылдың қаңтарының басында ... ... би, ... және ... ... ... тобы ... себебі мүлдем түсініксіз», деп тауып, сондықтан да оны ... ... етіп ... ... хат ... ... ... өтініш Ақбаевтың отбасынан да түседі. Бірақ бұл өтініштер
қабылданбайды. 1909 жылы ... ... Ж. ... ... ... ... ... тиесілі мерзімді өтеуге сонда аттанады3.
Ж.Ақбаевты жер аудару Қарқаралы интеллигенциясына қарсы жүргізілген
жазалау шарасының басы болатын. Ендігі кезек Қарқаралыдағы 2 ... ... ... ... ... Байтұрсыновтікі еді. 1909 жылы мамыр
айында құпия тыңшылар, яғни уез ... ... ... пен ... Т.Шыңғысовтың көрсетулерін негізге ала ... ... ... оқу ... ... А. Е. ... ... босатуды талап етеді. Қызметтен босаған
Байтұрсынов Омбыға Алекторовқа ... ... ... ... ... ... өз ... қайтарып беруге уәде етеді. Мұны
естіген Тройницкий 1 шілдеде Байтұрсыновтың үйінде тінту ... ... ... ... мен ... ... бойынша шенеунік
Третьяков 1909 жылы 13 ... ... ... ... ... ... ... генерал-лейтенант Тихменевтің сұрауына
берген жауабында Байтұрсыновтың тұтқынға алыну себебін былайша ... ... ... ... ... сеперативтік рухтағы
насихат жургізген және Семей облысынан тыс өлкеге жер ... ... ... ... арыз ... ... тергеуінде болған адамдардың көрсетуіне қарағанда, ол
жүргізген насихаттың ... ... ... ... арасында өзін-өзі
автономиялық басқару идеясын тарату, ал белсенді әрекеттерге көше қалған
күнде орыс билігінен қорықпау, өйткені Қытай мен ... ... ... даяр... сияқты ойларға сайса, екіншіден, алым-салықты төлемеу
және орыстар мен қырғыздардың арасында өшпенділікгі қоздыру болды»1.
Ақбаев сияқты ... да ... ... ... сенімді болған
губернатор Тройницкий тергеу жұмысын аяқтауға асықпады. Байтұрсынов сияқты
тұтқынды ешқандай жауап алусыз ... ай ... ... ... ... ... сындыру үшін керек болса, екіншіден, сыртта бостандықта
жүрген Байтұрсыновтың пікірлес отандастарына отаршыл ... ... ... ... ісі бойынша үкімет орындарын белгілі бір шешімге келуге
итермелеген Мемлекеттік ... ... Н. Л. ... 1909 жылы 17
қарашада ішкі істер ... ... П. Г. ... ... ... ... дума мүшесі хатында «Семей мен Өскемен абақтыларында біраз
уақыттан бері ... ... ... ... ... жатқан
көрінеді. Олар өздерінің шарасыз жағдайына көніл аударуды ... ... ... ... ... па екен ... ойды білдіреді1.
1910 жылы 4 ақпанда далалық облыстар генерал-губернаторының міндетін
атқарушы генерал-лейтенант ... ішкі ... ... Байтұрсынов ісіне
байланысты тағы да есеп беріп, оған қандай айып тағылғанын толық баяндайды.
Сонымен, Тихменев хатында ... деп ... ... ранее заведывал Каркаралинскнм русско-
киргизским училищем и был уволен от службы Попечителем ... ... ... ... Губернатора за политическую неблагонадежность и
агитацию, беспорядок в училище и ... ... в нем ... ... целого ряда свидетелей Байтурсунов обвиняется в том:
1) что он, в разное время, начиная с 1905 г., как в г. ... у себя ... так и при ... по ... школам в уезде и при всяком
подходящем ... ... ... ... а) что ... платить не
следует, б) что киргизы ни в коем ... не ... ... на
крестьянское положение, так как тогда с них будут брать по 10 руб. подати с
души, заставлять отбывать их ... ... и ... в ... а если ... ... от них ... то Байтурсунов рекомендовал
укочевать в ... в) что ... ... не ... г) ... царь в ... время обессилен и управлять не может, а ... ... то и ... ... Амантая Ажанбаева, Темиргалия
Бесекова, ... ... 2) что ... ... ... рода ... 3) что внушал волостным управителям не собирать
недоимки, указывая им на то, что в ... за ... ... миллионы
недоимок, и что им за это ничего не делают и 4) что ... ... ... Карыбаю Матаеву произвести в ... ... ... сбор на ... ... последним газеты
противоправительственного направления»1.
Біз бұл айьштау құжатыңда көрсетілген фактілердің ... ... пен оның ... ... қызметінде орын алғанына және
олардың сол үшін де қудалауға ұшырағанына ешқандай шек ... ... бұл ... ... ... ... тыңшылардың жапқан
жаласы да бар болатын. Мәселен, осы және бұдан бұрын ... ... ... ... ... ... билігіне қарсы
күреске шақыра отырып, «Қытай мен Ауғанстаннан көмек келеді», ... ... үшін ... ... ... деп ... ... мүмкін
емес-тін. Бұл фактілер жандарм орындарына Байтұрсынов пен оның ... ... ... жауы ... көрсету үшін керек еді.
Генерал Тихменев министр атына жолдаған осы ... ... ... ... ... ... ... Байтұрсыновтан
кем емес» деген бірнеше адамның атын атайды. Олар ... ... ... ... Жақьш Ақбаевтың інісі Ыбрай Ақбаев, Қу ... ... ... ... ... емхананың фельдшері Ахмет
Райымбеков, Ақшатау болысының тұрғыны Бодаубек Райымбеков, ауыл ... ... ... және ... орыс-қырғыз училищесінің оқушысы
Асылбек Сүлейменов еді. Қатынаста бұл аталған ... бәрі ... ... ... ... ... ... және
переселендерге жерлерін бермеуге» үгіттеді деп көрсетіледі2. Бұл тізімнің
ішіндегі ... ... 15 ... болатын. Оған ... ... ... ... білгендігі» еді.
Қарқаралы интеллигенциясының ісі 1910 жылы ... Ішкі ... ... Кеңесінде қаралып, 19 ақпанда Омбыдағы ... ... ... екі жылға Дала өлкесінде, Жетісу және
Торғай облыстарында тұруға тыйым салынады» деген ... ... ... ... соң екі ... тұруға өз еркімен
Орынбор қаласын таңдап алады4. Ал ... ... 1910 ... ... ... ... 16 сәуірінде елге қайтуға рұқсат берген мпннстрдің
жарлығы шыққанға дейін Том губерниясында тұрады5.
Міне, осы арада ... ... ... ерте елге ... себепші
болған Сібір губернияларынан Мемлекеттік думаға мүше болып сайланған ... ... мен ... ... ... ... екендігін
атап айтқан орынды. Архив материалдарымен таныса отырып оған толық көз
жеткізуге болады6.
Сөйтіп, отаршыл әкімшілік пен ... ... ... ... ... ... ... соңғыларын жазалау шараларымен аяқталған.
Көріп отъгрғанымыздай, ... ... тек ... ... ... ғана (Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, Ж.Акбаев т. б.) емес,
сонымен бірге азаттық қозғалыстың қатардағы ... да ... т. б.) ... еді. Басқаша айтқанда, патша үкіметі кімдерді,
не үшін жазаға тартқанын ... ... Мұны ... ... жақ ... орыс революциясынан кейінгі уақытта қазақ зиялыларының
қоғамдық-саяси ... ... ... ... бастырып, елге тарату
түрінде де ... ... ... ... жоқ, ал ... ... ... үлгірмеген кезінде қоғамдық-саяси тақырыпқа жазылған кітаптардың
орны ерекше еді. ... ... ... ... ... ... алғашқы кітаптардын, бірі «Оян, қазақ!» ... Уфа ... ... 1909 жылы ... ... бұл ... ... Міржақып
Дулатов еді. «Көзінд аш, оян, қазақ, көтер басты, Өткізбей қараңғыда бекер
жасты! Жер кетті, дін ... хал ... боп, ... енді жату
жарамасты!»2. Қазақ елінің қоғамдық санасына ең жақын жанр-өлең ... бұл ... сол ... кезеңдегі қазақ қоғамдық өмірінің ең зәру
саяси-әлеуметтік мәселелерін көтеріп, ұлттық сананың оянуына үлкен қызмет
жасаған ... ... ... ... Семей және Ақмола облыстарында тез тарап,
өте көп оқылатын кітапқа айналады. Бір қызығы сол, бұл ... ... кең ... ... ... дін қызметкерлері молла,
имамдар еді.
Өкінішке қарай, уез бастығы бұл тінтудің немен аяқталғанын жазбаған.
Бірақ ... ... ... жөнінде болып отырғандығында шәк жоқ.
«Оян, қазақ!» шыққанға дейін Омбы уезі Қорған болысы, Арқалык ... ... ... жүрген М.Дулатов 1909 жылы қазан айында
Ақмола облысындағы ... ... ... ... қалалық мұсылмандар
кітапханасы - оқу залының меңгерушісі2, соңынан соттың хатшысы қызметінде
жұмыс жасайды3.
Деректердің көрсетуіне қарағанда, М.Дулатовқа Петропавл қаласына ... ... ... ... ... ... 1910 жылы жарық көрген
«Бақытсыз Жамал» романын және басқа азаттық үшін ... ... ... ел ... ... қолайлы жағдай тудырса керек.
Бірақ бұл уақытта «Оян, қазақ!»-тың авторының сыртынан ... ... оның ... ісін дайындау бұдан бұрын Ж.Ақбаев пен
А.Байтұрсыновтың тергеу ісін жүргізген Омбы жандарм басқармасы бастығының
көмекшісі ротмистр ... ... ... 1911 жылғы 15 маусымда Семей губернаторына
жолдаған қатынас хатында М.Дулатов ... ... ... ... ... бойынша іс қозғағандығы жөнінде мәлімдеп4, артынша «Оян, ... ... ... және оның көптеген даналарының ел арасына тез
арада тарап кеткенін айта ... ... ... ... ... жазылған
«Оян, қазақ!» тіптен аударма түрінде-ақ айтарлықтай әсер ... ... ... ... орыс ... ... қатысты бүгінгі
саясатына наразылық туғызуды көздейді, ... оның ... ... ... ... ету және ... ... тарату пиғылы да
байқалады»5 деп көрсетеді.
Семей округтік соты М.Дулатов ісін жүргізу ... ... ... ісі ... ... ... ... «Оян, қазақ!» қаншалықты
заңға сәйкес ... ... ... ... ... ... 1911 ... 8
қарашада берген № 1735 жауабында өзінің «Оян, қазақты!» қылмысты деп ... ... ... ... және оның ... М.Дулатовты қылмысты істер
Заңының 128 және 129-баптарына ... ... ... ... ... Саратов
Сот палатасына қатынас қағазын жібергенін хабарлайды2.
Баспа ісі бойынша Уақытша Комитеттің бұл ... ... ала ... ... соты ... ... ... Заңының 129-бабының 6-
тармағы бойынша қылмысты деп тауып, 1911 жылдың 23 ... ... ... ... ... 1 ... ... жабу туралы үкім
шығарады3.
М.Дулатов Семей абақтысында 1912 жылдың ... ... ... ... ... яғни 1913 жылдың басында ол Орынбор қаласына ... Оған ... ... сол ... ... ... ... саяси жағдай еді. М.Дулатов бұдан былайғы уақытта ... ... ... жұмыспен айналысу мүмкін еместігін жақсы
түсінді.
Отаршыл ... ... ... ... басу ... ... ... шектелмегені түсінікті. Мәселен, 1909 жылы
жандарм орындары саяси белсенділігі үшін Зайсан уезінің мұғалімі ... ... ... ... ... ... абақтысына отырғызып, соңынан
Жетісудағы Лепсі қаласына жер аударады2.
1910 жылы университетті жаңа ... ... ... ... ... ... ... «Уральский листок» газетінде жер
мәселесіне байланысты жариялаған ... үшін Орал ... ... ... ... 1917 жылғы ақпан революциясы жеңгенге шейін
Сібірдегі сот мекемелерінде қызмет жасайды3.
Сонымен, шамамен 1912 жылы ... орыс ... бері ... қызметке араласа бастаған қазақ интеллигенциясының отаршыл
әкімшілікпен бетпе-бет ... ... ... кезеңі осылайша аяқталды.
Бұл күресте, әрине, екі жақтың күші мүлдем тең ... ... ... ... өзінің негізгі мақсатынан - ұлттық тәуелсіздікке жету
- бас тартқан жоқ, қайта оның өз ... ... ... ... ... ... ... осы кезеңде жаңа ғаана қарқын ала бастаған ... ... тобы да ... түсті. Бұл топ 1913 жылы қазақ қоғамы
үшін саяси күрестің мүлдем жаңа ... - ... ... ... Ол ... газеті еді.
1.2. «ҚАЗАҚ» ГАЗЕТІ ЖӘНЕ ОТАРЛЫҚ ЕЗГІ МЕН ФЕОДАЛДЫҚ ... ... ... ... қаласында 1913-1918 жылдары Ахмет Байтұрсыновтың басшылығымен
шығып тұрған «Қазақ» газеті туралы тарих ... ... ... ... ... түсінік қалыптаспаған. Солай болуы заңды да еді. Өйткені,
объективті ғылыми баға Қазан революциясына ... ... ... ... ... ... интеллигенцияның қоғамдық-саяси қызметіне де
берілген жоқтын. Сондықтан да, ұлттық интеллигенцияның бұл тарихи кезеңдегі
қызметі буржуазиялық ұлтшылдықтың ... ... ... олардың
қолынан шыққан басылымдардың жеңіл түрде буржуазиялық-ұлтшылдық ... ... да ... ... ... Осындай тар таптық айқыңдаманы
ұстанған зерттеушілер «Қазақтың» материалдарын пайдалануға да соншалықты
ынталылық танытпай келді.
«Қазақ» газетінің ... ... ... үшін мынадай екі
тұрғыдан құнды. Біріншіден, газет материалдары XX ғасырдың ... ... ... ... ... ... түрлі қоғамдық процестерді
зерттеп тану үшін аса ... ... ... ... Екіншіден, ғасыр
басындағы ұлт-азаттық қозғалыстың қалыптасып, даму арнасында өмірге ... ... ең ... ... үшін күрес идеологиясының қалыптасуына
қызмет етті. Демек, отарлық езгі мен феодалдық ... ... ... ... азапты күрестің негізгі идеялық бағыттары мен
кезеңдерін «Қазақ» материалдарынсыз түсіну, әрине, мүмкін емес.
«Қазақ» газетінің ... болу ... ХХ ... ... ... ... ұлттық интеллигенциясы үшін жалпыелдік зәру мәселелерді
көтеретін қоғамдық ойға қозғау салып, бағыт бере ... ... ... ... ... айналған болатын. Қарқаралы петициясында
өкімет алдына қойылған негізгі ... ... ... ... ... ... үшін қазақ тілінде газет шығару
қажеттілігі де айтылған еді1. Оның артынша бұл істі ... ... ... және ... ... ... ... қолға алғанымен, тез арада
айтарлықтай нәтиже шыға ... 1910 ... ... ... ... ... ... «Айқап» журналын шығаруға келісім береді1.
1911 жылдың қаңтарында шыға бастаған ... ... ... ... ... жетілуінде алатын орны аса үлкен еді. Сонымен бірге ... ... ... байланысты жедел пікір қалыптастыру
мүмкіншілігі шектеулі болғандығы өзінен-өзі түсінікті. ... ... ... ... ... ... көшуі, соның салдары
есебінде бүкілелдік наразылықтың қарқынды өрлеу жағдайында саяси оқиғаларға
дер кезінде ... ... ... ... ... ... ете алатын
қолайлы құрал - қазақ тілінде ... ... ... күн ... Ол ... түрғыдан қоғамның саналы бөлігі - ... мен ... ... ... есебінде болып, өмір тереңінен
бастау алып, күн санап нығайып келе жатқан халық наразылығына ... ... еді. ... осы ... іске ... ... ... Ресей
көлемінде революциялық қайта өрлеу жағдайында туды және ол ... ... ... ... ... қаласында іске асырылды.
«Қазақтың» басқа қалада емес Орынборда шығуы, әрине, кездейсоқ ... ... XX ... басында орта Еділ сағасымен Орал өңірінде Қазаннан
кейінгі мәндегі ірі саяси, сауда және мәдени орталыққа айналған болатын.
Шығыс пен ... ... ... ... ... үкіметі, бұл мақсатта
Орынбор татарларының көрші түркі тілдес халықтармен тіл және дін жағынан
жақындығын өз ... ... ... және сол үшін ... ... де ... Өз ... мұндай мүмкіншілікті татар сауда
адамдары мен ағартушы интеллигенттері де текке ... олар ... ... және ... орталыққа айналуына көп күш салды.
Ә.Бөкейханов және А.Байтұрсынов бастаған белсенді топтың жалпыұлттық
газет ... ісін 1905 ... ... ... ала бастаған еді.
Революция жылдарынан кейін қалыптасқан жағдай Ә.Бөкейханов пен
А.Байтұрсыновты далалық облыстарда ... ... ... ... еді. Біз ... Ә.Бөкейхановтың шамамен 1909 жылы Самара қаласына
жер аударылғандығы, ал 1930 жылы «Қазақ» газетінің болашақ ... ішкі ... ... оған екі жылға Қазақстанда тұруға
тыйым салған жарлығы шыққан соң, өз ... ... ... ... жөнінде айтқан едік. Орынбор мен Самара жақын орналасқан, өзара
көлік ... ... ... ... ... 1910 ... ... пен А.Байтұрсыновтың кездесіп, газет шығару ісін ... ... ... толық ықтимал еді.
А. Байтұрсынов үкімет орындарынан «Қазақты» шығаруға ресми ... ... ... ... қызу ... жасап жатқанда Орынборға
Семейдегі абақтыдан жаңа ғана ... ... ... ... ... ... Торғай губернаторына «Қазақ» туралы жолдаған хатында «М.Я.
Дулатов Семей абақтысында отыру ... ... соң 1912 жылы ... ол ... ... ... тұруға келді. «Қазақ» газеті шыға
бастағанда ... ... ... ... - деп ... ... ... оның болашақ редакторымен бірге жүйелі
түрде үлкен білгірлікпен және сақтықпен еңбек еткен Ә.Бөкейханов екендігі
де ... ... ... ... ... оған ... көмек
ұйымдастырушылардың бірі Мұхамеджан Тынышбаев.
Қорыта айтсақ, «Қазақ» газеті, белгілі дәрежеде, сол кезеңдегі ... ... ең ... ... ... және ... үлкен еңбегінің ортақ жемісі еді. Газетті
ұйымдастыру, ашу қандай қиын ... оны ... ... ... ... жылға жуық уақыт бойы шығарып тұру екі есе азапқа түскендігі ақиқат.
Архив материалдарына сүйенсек, «Қазақ» газетін шығаруға рұқсат ... ... ... ... Орынбор губерниясының губернаторы, генерал-
лейтенант Сухомлинов губерниялық жандармерияның бастығы, генерал Бабичтің
А.Байтұрсыновтың ... ... ... ... ... туралы
сауалына берген жауабында 1913 жылдың 5 қаңтарын көрсетеді. Ал «Қазақтың»
алғашқы саны бір айдан кейін, яғни 2 ... күні ... ... ... ... «Каримов, Хусаинов және К серіктігінің» баспаханасы2.
Сонымен, газетті шығарушылар нені көздеді, алдына қандай мақсат қойды? ... бір ... ... беру мүмкін емес. Өйткені жоғарғы ... ... ... шыққан газет белгілі бір дәрежеде сол
орындардың талап-тілегіне мойынсұнбаса бірден жабылып қалатыны ... ... ... ... ... «Қазақ» ең алдымен самодержавиелік
биліктің ішкі және сыртқы саясатын, дала өміріне қатысты ... ... ... ... ... ... түсінік беруге тиіс. Газеттің
мұндай міндетін А.Байтұрсыновтың 1914 жылы 8 қарашада газетті жетісіне екі
peт шығарып ... ... ... өз ... ... ... ... тіркелген газет бағдарламасынан да ... қиын ... Он ... тұратын бағдарламаның алғашқы үш тармағы бойынша, газет халық
арасында насихаттауға өз мойнына мынадай міндеттерді ... 1. ... ... ... мен ... 2. ... Дума мен Мемлекеттік
Совет жұмысы. 3. Ішкі және ... ... ... ... ... ... өте ... бақылап отырған.
Газет редакторы мен шығарушылары өкімет тарапынан күдік туғызбау үшін,
алғашқы жылдары мойнына алған міндеттерге сай ... ... ... ... да барды. Бұл жергілікті биліктің сеніміне кіру, сол
арқылы газетті жабылып қалудан ... ... ... ... ... Бабич 1914 жылы наурыз айында Түркістан аудандық жандарм бөліміне
жолдаған аса құпия хатында «...доношу, что в ... с 5-го ... ... ... ... ... киргизская газета под названием
«Казак» (Киргиз), которая является единственным краевым органом, освещающим
различные ... ... ... ... распространяя среди населения
полезные сведения из разных областей наук, ... и ... и ... с ... Со ... ... ... газета эта не
уклонялась от принятой ею программы и особенно резких статей в ней замечено
не ... ... сол ... ... ... ... ... ««Казак» - газета прогрессивная с ... ... деп ... ... бұл ... фактілер «Қазақты» шығаруға
келісім берген үкімет ... оған өз ... сай ... ал ... ... оны мойындауға мәжбүр болғандығын
көрсетсе керек.
Дегенмен, «Қазақ» алғашқы сандарынан бастап-ақ сырт көзге мен мұндалап
тұрған айқындамасы бар, ... ... ... түсінікті газет
болатын. «Қазақ» алғашқы санынан ... ... ... мәселелерге арналған
мақалалары арқылы да, тіптен кішкене жарнамалары арқылы да сол ... ... ... бар ... ... Ол ... - ... мешеу
феодалдық тәртіптер құрсауында жатқан қазақ қоғамын ояту, оны қараңғылық
пен ұлт-азаттық езгіге қарсы күрес жолына алып шығу ... ... ... ... Расын айту керек, «Қазақ»
газеті қазақ бұқарасын таптық езгіден азат етуді өзіне міндет етіп ... Ауыр ... ... ... ... ... жер үшін күрестің
шиеленісе түсуі, шаруашылық дағдарысының тереңдеуі, ... ... ... ... ... ... ... мәселелерді
көтеріп, сол үшін күресті. Егер таптық және жалпыұлттық мүдделердің белгілі
бір қоғамдық даму сатыларында өзара ымыраға келе алатындығын есепке ... ... бұл ... ... сол ... ... ... объективті жағдайынан туындап, оның сол кезеңдегі ең зәру талап-
тілегін, ұлт ретінде мақсат-мүддесін білдіретін еді. ... ... ... ... де, ... ... де осы ... Анығырақ айтқанда, «Қазақ» империяның шет аймақтарында ұлы-
державалық мақсаттарды көздеген Столыпин реформасына ... үдей ... ... үні ретінде өмірге келді және 1918 жылы жабылғанға
дейін осы мақсатқа қызмет етті. Сонымен бірге оның бұл ... ... ауыр ... іш ... ... ... ... оған араша
түсуге кедергі жасаған емес. «Қазақ» ең ... осы ... ... ... мәселелерді тынымсыз көтеріп тұрғаны үшін де ... ... ... ... ... ... ... ашық
сынағаны үшін оған әр жылдары 50 сом, 1500 сом, 3000 сом көлемінде ақшадай
айып төлеуге тура ... Бір ... сол, ... ... бақылау жасап
отыруға газеттің қазақ қоғамынан шыққан жаулары көмектесті.
«Қазақтың» шығу тарихына байланысты принциптік мәселелердің бірі ... ... ... ... ... ... газет бай-шонжарлардың
қаржысына сүйеніп шығып тұрды деген пікірдің сын ... ... ... ... ... ... бере ... А.Байтұрсынов газеті де
бұдан бұрынғы қазақ газеттерінің кебін киеді деп түсінді Бұл сол ... ... ... ... ... ... тұжырым болатын.
Сондықтан да Орынбордағы жандарм бастығы Бабич 1913 жылы Петербургтегі
полиция ... ... ... ... ... ... қазақ
тіліндс газет шыға бастағанын растап, бірақ оның қаржы тапшылығына
байланысты көп ... ... ... мүмкін екенін айтады4.
Қатаң цензураны, газетті жабуды талап еткен арызқойларды былай
қойғанда, қаржы ... ... оны ... шығарып тұрудың өзі
де жеңілге түскен жок еді. А. Байтұрсынов 1915 жылы «Газет алғашқы ... ... 3 ... ... ... келесі жылы 3 мыңға таяу болды; биыл
мың алты жүзге түсіп қалды», - деп ... екі рет ... ... алушылардың азайып кетуіне байланысты қайтадан сол жетісіне бір
саннан шығаруға мәжбүр болғандығын айтып, «ілгері басқан аяқ ... ... ... ... даусыз. «Шарасыздан шалға тиіп барамын» деген секілді,
амалсыздан істеліп ... іс. Он ... ... ұлты үшін шыққан бір журнал,
(«Айқап»-ты айтып отыр.) бір ... еді, ... ... ... тоқталды,
енді жалғыз газет қалды»3, - деп өз күйінішін білдірген болатын.
«Ауқатты Алаш ... ... осы ... ... ... ... ... мақсатында отыз бір адамнан тұратын «Азамат
серіктігі» ұйымдастырылғандығын, бірақ олардың жиған қаржысының ... ... ... жолы - ... ... шығаратын баспахана
ашуға жетпей тұрғандығын айтып, соған байланысты ... ... бұл іске ... ... ... ... ... «Жұрт жұмысына
көңілді мырзалар таусылып, жұрт азаматтан жұтаған болса, амал не» - ... ... Бұл ... ... ... жолындағы шарасыздықтан
жасалған қадамдардың бірі еді.
Бірақ, қалай болғанда да, ... ... аса қиын ... оған
қол ұшын берген адамдар аз болса да бар еді. ... 151, 152, ... ... ... көрсеткен 255 адамның тізімін берген. Олардың арасында
429 сом бөлген қажы, 100 сом жіберген бай, 2-3 сом ... ... ... ... ... ... да бар. Басқаша айтқанда, «Қазақ»
қаржылық негізі тұрғысынан әртектілер газеті болды.
Мемлекеттің қаржылай қолдауына ... ... ... тағдыры
оқушылардың көп жазылуына байланысты екендігі мәлім. Жоғарыда айтылғандай,
«Қазақ» көп санды жазылушыларға қолы жетпеді. Бұған газеттің өзін ... қана ... ... ... еді. ... саяси-әлеуметтік,
рухани жүгі тұрғысынан ол сол кезеңдегі бүтін қазақ ... ... ... ... ... ... қоғамының ең өзекті мәселелерін қозғап, оларға
жұрттың саналы бөлігінің назарын аудара білгенімен, бірақ ол ... сол ... ... таба алмағандығы тарихн шындық. ... ... да, ... ... ... ... мезгілде қазақ ұлт-азаттық
қозғалысы жаңа сапаға көтеріліп, оның ... ... таяу ... мен ... ... ... ... Сондай-ақ
«Қазақ» жалпыұлттық қоғамдық ойдың ұйтқысына, ұлт-азаттық қозғалыстың баспа
үніне ... ... ... ... қызметінің демократиялық
мазмұнының біржола қалыптасуына қызмет етті.
Тарих ғылымында 1917 жылға дейінгі қазақ ұлт-азаттық қозғалысы туралы
арнайы ... ... да, ... ... оның ... ... бірлі-жарым енбектер бар екені рас. Бірақ XX ғасырдың басында жаңа
сапаға көтерілген ұлт-азаттық ... ... ... ... жоқтың қасы.
Феодалдық мешеуліктің қойнауында жатқан қазақ қоғамында азаттық
идеологиясының таза ... ... ... мүмкін емес еді. Ұлттық
бостандық үшін күрестің бастаушы күшіне айналған қазақ ... ... ... міндетті де қоса алып жүруге мәжбүр болды. ... ... - ... жету үшін ... пен ... ... қандай
қажет болса, керісінше, қараңғылық пен надандықтан біржола арылу үшін
бостандық та соншалықты ... ... ... да ... басындағы қазақ зиялыларының қоғамдық
көзқарас тұрғысынан батыс еуропалық және ... ... өте ... ... ... ... Бұл әсіресе Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов
және М.Дулатов бастаған топтың шығармашылығында және қоғамдық қызметінде
айқын ... ... ... ... ... ... та ... қабылдап, халық арасында насихаттады. Ол 1913 жылы ... ... жас ... жөн ... «Айнымай тұтқан жолың
болсын мынау: азаттық, ағайындық, теңдік сұрау»2 деп жазды.
Осы уақытқа ... ... және ... ... ғылымдарда қазақ
демократиялық интеллигенциясының қазан ... ... және ... ... ... баға беруде негізге алынған басты өлшем олардың
большевиктер идеологиясын қабылдауы немесе қабылдамауы болып келді. Ал оның
ағартушылық пен буржуазиялық демократияға иек ... ... даму ... ... ... ... сол ... кезеңдегі қазақ қоғамының
жалпы даму деңгейінен, ішкі талап-тілегінен ... ... ... ... ... Бұл әдістемелік тұжырымдаманы ұстанған тарихшылар
үшін Қазақстан ғасырлар бойы қалыптасқан өзіндік ерекшеліктері бар қоғам
емес, бар болғаны ... ... ... ... ... бар шет
аймағы ғана еді.
«Қазақ» газетінің бар мүмкіншілігін ... ... кең ... ... ... ... ... бірге ұлт-азаттық
қозғалыс идеологиясының негізін жасады. Анығырақ айтқанда, ол идеологиялық
принциптер отаршыл әкімшіліктің өктем ... ... ... күнделікті әрекеті нәтижесінде өмірге келіп, біртіндеп
өмір талқысынан ... ... ... ... ... айналды. 1913-1918 жылдар аралығында «Қазақ» газеті іске ... ... ... ... екі ... ... Біріншіден, бұл мезгілде
ұлттық демократиялық ... ... ... ең ... ... ... ... ұлттық бостандық үшін күрестің бағыт-бағдарын және
күрес әдістерін айқындау болды. Екіншіден, саяси бостандыққа жету ... мен ... күні ... ... ... ... бітіспес күреспен бір мезгілде жүруге тиіс еді.
Ғасыр басындағы қазақ қоғамдық ойы мен ... ... ең ... ... - жер ... еді. ... «артық» деген сылтаумен
құнарлы қазақ ... ... ... ... алып ... 15 ... ... туралы дақпырт, переселен чиновниктері бастап берген қазақ
қожалықтарын ... ... ... аса ... саясат қазақ
зиялыларынан тез арада бұл озбырлыққа қарсы қоярлық бір тұжырымдарға келіп,
оларды іске асыру үшін елді жұмылдыруға ... ... ... және ... ... отырықшылыққа көшу мәселесін ұлттық
ауқымда көтеріп, пікірталасқа айналдырды. Оған ... ... ... ... жақтап, бөлініп кетті.
1) Б.Қаратаев пен М.Сералин бастаған топ қоғамдық ... ... ... өмір ... көріп, сондай-ақ, толассыз қоныс аударушылар
легінің
Қазақстанды отарлау екпінінен қаймығып, қазақтарға да келімсектер сияқты он
бес ... жер ... ... ... көшуді уағыздады, бұл істе
өздері де үлгі ... ... ... және ... ... ... топ көшпелі
және жартылай көшпелі өмір ... ... және оны ... ... ... орта ... тығыз байланыста
қарауды жақтап, жаппай отырықшылыққа көшуді ұсынушы переселен мекемелері
мен чиновннктерінің отаршылдық ... ... ... ... ... таныс емес қазақ бұқарасын 12 немесе 15 ... ... ... біржола жерден айыруға апаратын шара екендігін
дәлелдеп, қалың ... ... ... газеті бетінде Ә.Бөкейханов пен оның пікірлес серіктерінің ... ... ... ... ... ... ... а) әрбір халықтың құрған шаруашылығы ғасырлар бойы өзін қоршаған
табиғи ортаны игеру ... ... ... ол халық озбыр
әкімшіліктің немесе жеке адамдардың қалауы бойынша аз уақыт ішінде ... ... ... ... ауыса салмайды, ондай өзгеріс үлкен
дайындықты және көп ... ... ... ә) ... ... (Австралия,
Швецария т.б.) көрсетіп бергендей, мал шаруашылығымен айналысудың ... бар, ... өмір ... ... те мал ... мал ... қоғамдық байлық жасауға да болады, ол үшін, мәселен, ... ... көп ... ... ... б) ... ... ерекшелігіне қарай
шаруашылық құру, яғни «жердің ... ... мал ... ... бағатын,
егінге жақсы жерде егін егетін қала болу»2. «Біз ... қала ... - деп ... А.Байтұрсынов. - Жақсы жеріңе жиылып қалаңды ... ... ... медресеңді аш, рұқсатсыз неге қала ... ... ... ... 15 десятинамен қала боламын десеңдер, күн көре
алмайсыңдар дейміз»3.
Патша ... ... бойы ... ... жүргізе отырып, қазақ
қоғамы санасында ... ... ... ... ... ... ... пиғылды біржола жоюға күш салды. Өз ретінде қазақ
зиялылары да патша үкіметі орнатқан мемлекеттік басқару ... ... ... ... ... ... жақсы түсінді. Әкімшіліктің мұндай
мазмұны қазақтарды ... ... ... ... ғана ... тіптен қазақтардың қолына берген болыстық басқарудан
да айқын көрінді. «Қазақ» газеті ол ... ... ... ... ... «сайлау аяғы бітпейтін дауға ұласты. Болыс,
көп сайлаған болмай, ... ... орыс ... ... ... ... Мұның
сөзін тыңдаған адам жоқ, мұның болыстығында не қасиет, бұл ... ... не ... деп ... XX ... ... переселен поселкелерінің
жедел көбеюі барысында қазақтарды көп ойланып жатпай-ақ біржола орыс сот
жүйесіне аудара салуды ... шыға ... ... ... ... ... ... да бар еді. Бұл өте қауіпті ұсыныс
болатын. Ә.Бөкейханов, мәселен, осыған орай «Қазақтың би һәм ... не ... ... жіп ... жалғағанмен не іске жарайды? Бұл биді,
билікті жоғалтып, қазақты орыс судьясына қарату ... деп орыс ... ... ... деп ... ... ... Біз мұның екеуіне де қол
қоймаймыз» деп, оның себебін былайша түсіңдіреді: «...қазақ орыс ... ... ... онда ... ... ... биіне зар болар. Біз
орыстың судьясына ... бұл ... ... ... ... закон жолымен
айтар. Мұның бұл законы қайда? Қазаққа ... ... ... кигізе салса,
бұл бір түске кірмеген қиыншылық. ... ... ... ... Не бұл ... рәсімін араластырып қазаққа ыңғайлы закон жасап берсе, онда орыс
судьясын мойындау керек. Бірақ бұл орыс судьясына құл ... ... ... ... ... Біздің өзімізден судья болатын қазақ жоқ есебінде.
Переводчикпен биге ... соң бұл ... не ... қалады? Бірі бас десе,
бірі құлақ деп ... ... ма? ... ... мен ... ... өз
құлағымен естімесе, тәмәм мылқау ортасынан не жақсы ... ... ... ... сот ... ғана байланысты емес, ... ... ... ... ... ... болды. Ол «елдің
тұрмысын, тілін, мінезін білмеген кісі көш басын алып жүре ... ... көп ... ... ... бір ... билеймін дегенінде мағына
жоқ. ... өзге ... ... қаны ... жұртқа автономия беруі керек»1, -
деп жазды.
Әрине, қазақ зиялыларының ұлттық ... ... ... да ... ... отырғандығы түсінікті. Дегенмен, болашақ ұлттық
мемлекет, оның демократиялық сипаты ... ... ... осы ... бастаған еді.
Оқу-ағарту саласында немесе переселен және басқа ... ... ... жүрген ұлттық интеллигенция бүкіл отарлау процесін көз
алдынан ... ... ... ... не ... жақсы білді. Соның
нәтижесінде ол отарлау жүйесінде қызмет етуші интеллигенциядан ұлттық
өркендеу мен ... ... ... ... ... ... да
оның дүниетанымында ұлттық мүдде, бостандық ... ... ... ... болуы мүмкін де емес сді. Сондай-ақ бұл жалғыз ... ... ғана ... ... барлық отар елдеріне ортақ ... ... ... осы тарихи кезеңде ұлтшылдық (национализм) «бүкіл
Азия ... ... ... прогресшіл күш болды»2 дейді.
Сол сияқты қазақ зиялыларының ұлтшылдығы, кеңестік тарихтану
дәлелдеуге ... ... ... емес ... ... ... шексіз махаббат, онын мүддесі үшін күресе білу оларға өз елінің
кемшілігіне сын ... ... ... ... ... Бұл тұрғыдан алғанда
«Қазақ» газеті төңірегіне біріккен топ Абай ... ... ұлы ... ... ... ... одан ары жалғастырушысы болды деп айтуға
толық негіз бар.
Ғылыми әдебиеттс «Қазақ» ... ... ... қазақ зиялылары
қоғамдағы әлеуметтік теңсіздікті көре алмады деген пікір бар. Бұл шындыққа
қайшы келетін пікір. Олар ... ... ... ... ... екі
таптан, яғни байлар мен кедейлерден тұратындығын жақсы түсінді. Сондай-ақ
бірде-бір еңбектерінде ... ... ... сөз ... ... ... байларының, атқамінерлерінің әділетсіздігін, надандығын
қатал сынға алумен ... сол үшін де ... ... ілініп отырды.
Мәселен, А.Байтұрсынов: «Біздің қазақ байларында Еуропа ... ... жок, аз ... ... ... қылатын байлар қазақта аз,
жоқтың қасында. Бірінің малы көп болса да, ... жоқ ... деп ... ... ғылыми еңбектерімен, жариялаған түрлі
материалдарымен таныса ... ... ... ... күні ... ... ұлттық мінезіндегі мерездерін аяусыз сынға алып, әлемдік өркениет
көшіне ... үшін ол ... ... ... келе ... ... талабына сай оқу мен білім, өнер мен мәдениет жолына ... көз ... қиын ... ... ... де бұл жолда аз тер
төккен жоқ.
Сонымен ... ... ... ... ... ... ... басылымдары бетінде жүрген пікірсайыстар белсенді қазақ зиялылары
ішінде қазақ қоғамының даму жолына байланысты ұстанған бағыты ... ... ... бар кем дегенде мынадай екі ағымның болғандығын
байқатты. ... бірі ... ... т.б.) ... ... отаршыл әкімшіліктің ұлт-азаттық қозғалысққа қарсы жазалаушылық
әрекетін көзімен көрген соң, патшалық жүйемен ашық ... ... ... мақсаттар үшін күресте табандылық ... ... да олар ... оппозициялық күштермен бірге отаршыл әкімшілікке
қарсы күресті емес, ... ... ... келіп, қазақ қоғамындағы
өздерінің саяси жағдайын нығайта түсуді көздеді. Мәселен, Николай ... ... ... 17 дін ... ... ... ... байланысты өз өтініштерін айтып, дербес муфтилік сұрауы, 1913
жылы Романовтар әулетіне 300 жыл толу ... өз ... ... ... ... көрінісі еді. Бұл топ жер мәселесінде қазақ
бұқарасына да переселен ... ... жер ... (15 ... ... ... тұрмысқа көшуді жақтады. Бір қызығы сол, олар
өздерінің «бейімделгіш» табиғатын бұдан ... ... ... ... ... ... да ... қарсы тұрған екінші ағым (Бөкейханов, Байтұрсынов, Дулатов
т.б.) саясатта ресейлік ... ... ... ... ... билікпен ақырына шейін күресті. Олар отаршыл ... ... ... ұстана отырып, бұл айқындамасын жер, мәдениет
және басқа қоғамдық мәселелерде де ... ... ... бұл ... ... прогресшіл күштер тек империялық өктемдікпен ғана емес,
сонымең ... ішкі ... ... ... де ... ... ... тиіс еді. Жер мәселесінде олар
15 десятинадан жер алып, жаппай ... ... ... пәрменді отарлау
жағдайында қазақ халқын экономикалық ... ... ... ... ... Отарлық тәуелділік пен ортағасырлық мешеулік
құрсауындағы қазақ қоғамы ... ... ... ... ... ... ... мүддесіне сай, сондықтан да оның прогресс
жолымен дамуына қызмет ететін ... еді. Оны ... ... ... ... берді. Басқаша айтқанда, «Қазақ» газеті төңірегіне
топтасқан ұлттық интеллигенция өзінің жігерлі ... ... ... ... санасының оянуына қызмет жасаумен бірге, халықтың прогресшіл
демократиялық күштерінің ұлт ... ... ... ... ... төңірегіне топтасуына да үлес қосты.
Міне осы айтылғандар, ... ... ... ... ... ұлттық демократиялық интеллигенция атауға ... бола ... ... ... ... және одан ... ... бұл екі
ағымға енген зиялылардың 1905 жылы қазақ конституциялық-демократиялық
партиясын құру идеясының төңірегіне ... ... ... ... шара ... ... берді. Олардың арасындағы идеялық ... ... ... тереңдей түсті.
ІІ – ТАРАУ.
Қазақ демократиялық интеллигенциясы бірінші
дүниежүзілік соғыс және 1916 жылғы
ұлт-азаттық көтеріліс тұсында
2.1. ҚАЗАҚ ЗИЯЛЫЛАРЫ БІРІНШІ ДҮНИЕЖҮЗІЛІК СОҒЫС ТҰСЫНДА.
1913 ... ... ... ... біріге бастаған қазақ
зиялыларының қоғамдық-саяси айқындамасы империядағы, қазақ облыстарындағы
нақты саяси жағдайға байланысты ... ... ... ... ... ... ... күш ретінде танып, жергілікті отаршыл әкімішілік
бітіспес жауы ретінде қуғынға алған ұлттық ... өз ... ... ... пен ... үлкен қолдау таба алған емес. Мұндай ауыр
жағдай оның саяси көзқарасы мен ұстанған бағытына да өз ... ... ... ннтеллигенцияның бірінші дүниежүзілік соғыс және 1916 жылғы
көтеріліс тұсындағы қоғамдық-саяси қызметін тура түсіну үшін, міне, ... ... ... ... ... ... бірінші дүниежүзілік соғыс және 1916 жылғы ұлт-
азаттық көтеріліс тұсындағы қоғамдық-саяси қызметі арнайы зерттелген емес.
С.Брайнин мен ... ... ... бұл мәселенің алғашқы бөлігін
айналып өтіп, ал екінші бөлігін баяндауда ашықтан-ашық ғылыми әдіске ... ... ... Оның ... ... еді. ... алаштық
интеллигенцияның бірінші дүниежүзілік соғысқа байланысты қызметін баяндау
үшін олардың ... ... ... ... жоқ ... ... «Айқап» журналы мен «Қазақ» газетінен ғана алу мүмкін еді, ол
басылымдарды Брайнин мен Шафиро оқи алған жоқ. Ал ... ... ... ... да біразы қазақ басылымындарында берілді, ал
архивтік материалдардың ішінен тек өздеріне керектілерін ғана теріп ... ... ... ... ... ... тұжырымдардың қаншалықты
қүнды екендігі түсінікті болса керек.
Мәселеге байланысты Брайнин мен Шафиро негізін ... ... ... ... ... соңғы жылдарға шейін өзгеріссіз келді.
Мәселен, бес томдық «Қазақ ССР тарихының» үшінші томында құрамында ... ... ... ... партиясының соғыс жылдарындағы қызметі
арнайы баяндалғанын, ал қазақ зиялыларының бұл тұста ... ісі ... ауыз ... жоқтығын байқаймыз. Оның есесіне «феодалдық-патриархаттық
жоғарғы топ патша үкіметімен және ... ... ... ... бұл үшін ... Думаның мінбесін (мұсылман фракциясы арқылы),
сондай-ақ өздерінің ... ... - ... ... ... немесе
«байлар, болыстар, ауыл старшындары мен олардың буржуазиялық-ұлтшыл
интеллигенция ... ... ... ... ... ... жақтап
шықты»1 сияқты қандай тұрғыдан болсын негізсіз тұжырымдардың біразын
кездестіреміз.
Мәселені қажет ... және ... ... ... ... жылдарда ғана қайтадан қолға алына бастады2. Академик М.Қозыбаев 1916
жылғы көтеріліске арналған проблемалық мақаласында «ұлттық интеллигенцияның
1916 ... ... ... ... ... ... деп ... қазақ
зиялыларының I дүниежүзілік соғыс жылдарындағы айқындамасын және ... ... ... ... қызметін арнайы зерттеу қажеттігіне
көңіл аударды3.
1914 ... ... ... соғысты жүргізуші күштердің мақсат-
мүддесін қазақ зиялылары жақсы түсінді деп айтуға болады. Ә.Бөкейханов жаңа
басталған соғысқа байланысты ... ... ... ... ... атты мақаласында соғысты бастаушылардың түпкі мақсатын, соғыстың
реакциялық ... ашық ... ... оның ... ... ... ықпалына тоқталып: «Бұл соғыстан жалпы жұртқа ешбір ... ... ... ал ... ... қанын төгетін сорлы халық болар»2 деп
тұжырымдап, ... ... ... ... ... ... ... береді. «Қазақ» газетінің А.Байтұрсынов,
М.Дулатов және басқа қызметкерлерінің де ... ... ... ... осы ... есепке ала отырып, қазақ демократиялық
интеллигенциясы жаңа басталған соғыстың ... ... ... ... ... ықпалын түсінбеді деп айту, әрине, қисынсыз болар
еді. Олар ... ... ... шарасыздан үкімет саясатына ашық қарсы
емес, оған ... ... ... ... ... соң, көп ... ... мұсылман
басшыларының белсенділігімен Петроградта «Әскерлерге һәм олардың ... ... ... ... ... орталық комитеті»
құрылады. Оның төрағасы болып Ғ.Дәулетшин, ал қазынашысы болып X. Мансуров
сайланады1. ... діни ... ... ... «мұсылман елдерінің
орыс мемлекеті мен халқына берілгендік» пиғылын танытуға тиіс ... ... ... ... ... Ресей мұсылмандарының көмегін
ұйымдастырып, сол арқылы ... ... ... ... ие болу ... бүкіл Ресей көлемінде ... ... ел ... ... ... ... орталықтарында, мұсылмандар
орналасқан қалаларда, елді мекендерде соғысқа ... ... ... ... ... ... ... орталық мұсылман комитетіне Б.Қаратаевтың
мүше болып енгенін айтады.
Петроградтағы мұсылман комитетінің үндеуімен ... ... ... ... ... шаралар өткізіле бастайды. 1915 жылдың 28 сәуірінде
Петроградта мұсылман ... ... ... ... үлкен
концерт беріліп, одан ... ... ... ... ... Ал ... 1 ... дейін түрлі жерлерден келіп түскен қаржының көлемі 7 ... сом 77 тиын ... ... мұсылмандарын қамтыған бұл шараларға қазақ зиялылары ... ... ... ... ... бұл ... қызметін
айғақтайтын бірнеше фактіге тоқталайық. 1915 жылы жазда Орал ... ... ... ... ... ... Ойыл ... Халел
Досмұхамедовтың басшылық етуімен соғысқа жәрдемге 6126 сом 50 ... ... ... I ... дума ... ... ... басшылық
етуімен 1097 сом 12 тиын жиналып, тиісті орындарға өткізіледі2.
Қазақ зиялыларының ұйымдастыруымен елдің ... ... ... ... ... болған еді. Мәселен, осы 1915 жылдың жазында Лбишин
уезі ... ... ... ... Нарынбайұлы және Дәулетғали
Сарсенбайұлы Орал шаһарына 15 ... ... ... өзен ... ... ... жаралы солдаттар емделетін лазарет ашады. Лазаретке сауынға
Нарынбайұлы 15 бие, 4 түйе, ал ... 10 бие ... ... ... ... мен ... ... жалақысын төлеуді
Жұбанышкөл елінің қазақтары мойындарына алады1.
Ақмола облысы, Атбасар ... ... 11 ... ... және 8 ... ауылдары 1915 жылы соғысқа үш дүркін көмек жинап 1718 сом ... ... 16 киіз үй ... Осы ... Қызылжар уезіне қарасты қазақтар
1914 жылдың соңына қарай жүз мың сом ақша, көшпелі лазаретке деп 30 ... киіз үй ... ... ... осы ... ... ... бүкіл қазақ ауылдары
тартылды. Соғыс шығыны ... ... ... ... жоқ болатын. Толық
емес деректердің көрсетуі бойынша, соғыстың үш жылы ішінде тек Түркістан
өлкесінен (мұнда басқа ортаазиялық ... ... ... ... ... ... және ... облыстары енген) 20 899 мың пұт
мақта, 300 мың пұт ет, 109 мың пұт мақта майы, 474 мың пұт ... 229 ... ... 50 мың пұт ... 70 мын ... 12,7 мың түйе, 38 мың шаршы
кез киіз, 13 441 киіз үй ... ... 1914 жылы ... бір ... 34 ... ... малы мен ... өнімдері алынған5.
Бірінші дүниежүзілік соғыс тұсында Ресей мұсылмандары үшін ... ... бірі ... ... ... Карс ... ... ұйымдастыру шарасы болды. Жәрдем ұйымдастырудың орталық штабы Баку
қаласыңда құрылып, оның ... ... ... қалалар мен елді
мекендерде ашылып, «Иаңы иқбал», «Уақыт», «Қазақ» сияқты ... ... ... ... айналды. Сондай жәрдем комитеті 1915 жылдың
ақпан айында Орынбор қаласында да ... оның ... мүше ... ... кезден бастап «Қазақ» газеті күнделікті нөмірлерінде Карс
мұсылмандарына жәрдем ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... дәстүрге айналдырды. Газеттің әрбір санында жәрдем
берушілердің аты-жөні, ... ... ... ... отырды. Газет жүзінде
басылған олардың ұзын саны ондаған мыңмен саналатын еді.
Қазақ зиялыларының ... ... Карс ... ... ... ... ... өткізіп, одан түскен қаржыны осы мақсатқа
жұмсау түрінде де көрінді. ... ... ... ... белсенді
атсалысуымен 1915 жылы 13 ақпанда ... ... 19 ... ... 11 ... Орынборда, 15 сәуірде Омбыда әдебиет кештері болып
өтеді2. Көптеген қала және ауыл тұрғындарынын, ... ... бұл ... ... оларды ұйымдастырушылар жөнінде «Қазақ»
газетінен біраз қызықты материалдар кездестіруге болады.
1915 жылдың 11 ... ... және ... ... қауымының
ұйымдастыруымен Орынбор қаласында да әдебиет кеші болып өтеді. Кешке қала
тұрғындарымен бірге ... елді ... ... да ... ... ... театр үйіне сыймай қалады. Сахнаға
домбырасымен шыққан А.Байтұрсыновты жұрт ... ... ... ... ... «Соқыр Қыз» әнін орындап, -соңынан көрермендердің өтініші бойынша
тағы да бірнеше ән айтады. Осыдан ... ... ... оқып ... ... «Ахау, Семей», «Құбақан», А.Байтұрсынұлының «Қазақ қалпы», ... «Бар еді ... ... ... атты ... әнге қосып,
нақышына келтіріп шырқайды.
Міне, осындай саяси шараларда ... ... ... ... ... бір ... көздеді ме? дегеи сауалдың тууы ... ... бұл ... барлық қазақ зиялыларына байланысты кесіп бір
пікір айту мүмкін емес. ... ... ... ... ... ... мынадай тұжырымдар жасауға негіз бар сияқты. Ең ... ... ... ... мен олардың отбасыларына жәрдем шараларына
белсенді түрде ат салысып өздерінің ... ... ... ... бірге бұл саяси актінің саяси астары да жоқ ... ... ... жариялаған материалдарынан байқауға болады.
Мәселен, ол «Соғыс көлеңкесі» атты ... ... ... ... ... буряттарды үлгі есебінде көлденең тартып, «мынау жұртқа земства
келе жатыр. Мұны надан жұртқа бермейміз ... ... ... ... ... ісі ... ... деген ойды білдіріп, земства алу үшін
соғыс шығынына белсендірек ат салысуға ... ... ... ... ... кеткен дүниежүзілік соғыс ... ... ... елін де ... ... ... ... бір жағынан,
халықтың саяси белсенділігін көтеруден үміттенсе, екінші жағынан, өзі ... ... ... ... мен ... ... науқанына
араласып кеткенін байқамай қалды.
2.2. ДЕМОКРАТИЯЛЫҚ ИНТЕЛЛИГЕНЦИЯНЫҢ 1916 ... ... ЖӘНЕ ... ... ... ... ... қазақ интеллигенциясының
1916 жылғы көтеріліске байланысты айқындамасын баяндауда ... ... ... ... қалай болғанда да оларды реакциялық бағыт ұстанған күш
ретінде ... ... Шын ... ... ... ... ... азды-көпті мәлім, сондай-ақ зерттеу жұмыстарына әлі тартылып
үлгірмеген тың деректік материалдарға ... ... ... ... ... және барысындағы қызметіне тоқталып көрейік.
Көтерілістің шығуына түрткі болған жағдай қазақтан ... ... ... қара жұмысшы алу екендігі мәлім.
1914 жылы Ресей дүниежүзілік соғысқа енген соң, әскер қатарын толтыру
қажеттігіне байланысты қазақтан ... алу ... ... ... Оны көтерген Мемлекеттік Дума болатын. Мемлекеттік ... ... атты ... ... құру ... заң ... талқылау барысында
мұсылман депутаттар фракциясының өкілдері Ақмола, Семей, Жетісу, Торғай
облыстары мен ... ... ... атты әскерге солдат алу
туралы ұсыныс жасайды. Мемлекеттік Дума бұл ... ... заң ... ... әскери министр Сухомлиновке істің жағдайымен танысып
шығуды тапсырады. Сухомлинов 1914 жылы ... ... Дума ... ... ... түсіреді: қазақтар көшпелі, көшпелілік пен
мемлекеттік ... ... ... ... ... төмен,
орысша білмейді, жазу танымайды, солдат тамағын тамақсынбайды, әскер
қызметіне шыдамайды; ... ... ... соңғы кезеңде панисламизм
рухында тәрбиеленіп ... ... ... ... министр Поливанов қазақтан солдат
алу мәселесін қайтадан көтереді. Бас ... ... ... ... ... ... ... әңгімесінде бұл туралы заң жобасы
дайындалып, басқа мекемелердің пікіріне жіберілгендітін хабарлайды2.
Деректердің көрсетуіне қарағанда, ... ... ... ... ... Омбы және ... ... кеңесінде
талқыланған. Ол кеңестердің қабылдаған құпия ... 1917 ... ... ... ... шығатын «Известия Всероссийского
Мусульманского Совета» газеті жариялайды1. Орталық биліктің бұл ... ... ... ... ... бұл құжатта мынадай тұжырымдар бар
еді.
Торғай кеңесінің пікірінше, біріншіден, қазақтарды орыс патшалығының
сенімді қарашысы деуге болмайды, ... ... ... ... бар. ... қазақтардың арасында да панисламизм идеясы, яғни бүкіл мұсылман
халықтарының бірігуі туралы ... ... ... ... ... ... ... арасына кірсе, біздің дұшпандарымыз көбейеді. Қазақ жігіттері 3-
4 жыл әскерлік ... ... ... шын ықыласымен қарашы бола
қоймас, керісінше, қару-жарақ ... ... ал ол біз үшін ... ... ... ... орыс тілін білмейді, әскер өнерін
үйренуге ақыл-парасаты жетілген жоқ. Сондықтан бұларды түзу ... ... жолы - ... ... орыс ... мен орыс тәртібін енгізу. Сонда
ғана 15-20-30 жылдар өткен соң барып Ресейге ... ... ... патшасының қарашысы санамақ. Оған дейін қазақтар әскерге ... ... және ... ... ... ... жетіңкіремейді.
Омбы кенесінің пікірі бойынша, қазақтар әскерлік қызметті өте жек
көреді, отырықшылыққа өтпей, казак-орыстыққа жазылмай ... ... ... осы ... ... ... ал қала болған қазақтарды қазірден
әскерлік қызметіне алатын болсақ, жалпы қазақты қалаға айналдырамыз деген
зор ... ... ... ... қара шекпендермен бір қатарда
тәртіпке түсіп келе жатқан сот ісі, ел ... реті һәм жер ... ... ... халқын тезірек орыстандыру үшін әкімдер, қалайда болса,
көшпеліліктен шығарып қала ... бар ... ... қала ... тұрған себептерді жоюға тырысулары керек.
Бұл айтылғандарға қосымша қазақ ... ... ... сенімсіз, ол бізге
жаулық пиғылдағы Орта Азия, Хиуа, Бұқар ... және ... ... ... ... ... мұсылмандардан жыл сайын аз
да болса әскерге адам алып, қару-жарақ ұстауға үйрету - ... ... ... ... және Омбы кеңестерінің шешімін негізге алып, орталық үкімет
патша мен Мемлекеттік Думаға баяңдама дайындайды. ... ... ... ... ... дейін Ресейге жаулық пиғылда болып
келгендігі, 1847 жылы өлген Кенесары Қасымұлы ... ... өз ... ... үшін ... жинап, қарсылық қылып, қазақ даласын ... ... жері ... ... тек Орта Азия
хандықтары біржола ... ... ... кейін барып тыныштанғаны
айтылады.
«Бұл уақытта, - деп көрсетіледі баяндамада, - ... һәм ... ... ... артығы қара шекпенділерге алынып жатыр; және де
бұратаналарды билеу ісі һәм соты ... жер ... ... есептеліп жатыр. Жаңа өзгерісті қара халық жек көретін емес, бірақ
байлары һәм басшылары оған қарсы. Жер ... ... ... ... жерін алуды жаратпайды. Осы күнгі мал бағып отырған жерлерін ... һәм ... деп ... жері ... ... ғана көнеді.
Әсіресе, қазақ жері алынғанды жек көретін байлар: олар барлық жақсы ... ... ... ... үйреніп қалған».
Осы және басқа дәлелдерді келтіре отырып, ең соңында үкімет «сақтық
жүзінен һәм ... ... үшін ... ... келгенше Орал, Торғай,
Ақмола, Семей һәм Түркістан ... бес ... ... ... ... кешіктіре тұруға» қаулы етеді.
Сөйтіп, 1914-1915 жылдары жоғарғы және ... ... ... бұл ... байланысты жүрген айтыс ең соңында қазақ елінен әскерге
адам алуды кейінге шегере тұрумен ... ... ... ... ... шешімге келгенін, ол кезде, әрине,
қазақ зиялылары ... жоқ. ... да ... бетінен қазақтан солдат
алу мәселесі 1915 және 1916 жылдарыда түскен жоқ-тын.
Қазақ зиялылары газетке жазған ... бұл ... ... және
жағымсыз жақтарын талқылаумен болды. Мәселен, «Қазақтан солдат алу ... ... ... ... ... ... ... «Қазақ»: «...қазақтан солдат алуды қуаттайтын ... мен ... ... ... ... қазақ солдат
болмай тұрған кезде ала алмай отырғандарын солдат болса алады деген ... ... деп ... ... ... берер; надансың деп бермей
отырған депутаттықты берер; шамансың деп бермей отырған муфтилікті берер;
жер таңдауын басқаға беруді ... ... ... ... ... ... дүние көріп, жол танып, жөн біліп, ысылып келер; сөйтіп, ... ... ... ... ... келтіріп, «бұлардың көздегені
қазаққа жамандық емес, жақсылық», бірақ, бұл ... ... ... ... пікір, «осы соғыс тұсында қазақтан солдат алғанын
қуаттау - зор адасу», өйткені, қазақ ... ... ... жоқ, ... ... өз ретінде түрлі зорлық-зомбылыққа жол ашатындығын айтты. ... ... ... ... алса құқы ... ... молаяды, мәдениеті
жоғарылайды деген мұның, бәрі ... сөз. ... ... іске ... ... онша әдемі болып шыға қоймас. Қазақ тізгінін Ресейге бергелі екі
жүз жылға ... ... ... Бұл ... ... түзетуге жеткілікті
уақыт. Қазақ Ресейге тізгінін бергенде ... ... ... ... көніп берген. Сондықтан әскер қызметінен қазақ бас тартпайды. Бірак
мұны 20-30 жыл ... ... ... ... ... қам қылу тиіс ... соң қазақтан солдат алғаны жақсы деп айтқанда ауызға жеңіл болса
да, аларда ауыр ... ... ... ... деп түсіндірушілер
айтқанда ғана емес, аларда да жеңіл болу ... қам қылу ... ... ... ... ең ... «көздеген пайдасы, ойлаған жақсылығы
қазаққа қанша қымбат болғанмен, алды-артын абайлап ... ... ... ... орнына зиян келтіруі ықтимал. Сондықтан істің аңысын аңдып, өз
пікірімізді айтудан әзір ... ... деп, ... ... өзі ... ... бұл ... әскерге адам алуға
байланысты дәл, негізді айтылған пікір болатын. Дегенмен, «Қазақ» бұл саяси
зәру мәселенің күрделі жақтарына қазақ ... ... ... үшін ... ... ... да кең орын ... Сол газет
бетінде жарық көрген түрлі пікірлерді қорыта келе М.Дулатов «Г. Дума ... ... ... ... ... ... туралы қазақ
даласының һәр тұсынан жиналған пікір, тілек бір ... ... тұр» ... ол ... ... ... ... қазақтан осы соғыс үстінде солдат алынбау;
2) солдат алудан бұрын метрике түзеу үшін муфтилікке ... ... ... ... жаяу ... ... ... болу, казак-орыспен жер-су һәм правода теңгерілу»2.
Зерттеу еңбектерінде ... ... ... мен ... ... бұл ... ... бағытын бұрмалап,
«буржуазиялық интеллигенция халықтың сыртынан үкіметпен ымыраға келіп, ... ... ... адам ... жақтады» сияқты пікір ... ... үш ... тұрған тұжырымның алғашқы екеуін жауып қойып
соңғысына ... ... Ал, шын ... ... ... ... ... топтар қазақ қоғамында бар болатын. Мәселен, ... ... ... де ... ... атына Петропавловск уезі
Полуден болысы қазақтарының ... қол ... ... 11 ... ... онда «егер біздің балаларымызды окоп ... ... ... ... ... теңгеріп отқа салса да ... ... ... ... пікір айтылған. Демек, «Қазаққа» ондай пікірдің барлығын
жасырудың да ... ... жоқ ... Бұл ... мәселе ғылыми дәлдікте.
«Қазақ» газетін шығарушылардың соғысқа адам беруге ... ... ... ... ... ... пікірін саналы түрде жауып қою зерттеушілер
тарапынан жіберілген әділетсіздік ... ... ... ... ... ... ... жеткенімен,
жоғарғы билікке өздігінен жете қоймайтыны түсінікті. Ал бұл істі өз мойнына
ала ... ... жүйе ... ... ... ол ... ... Сондықтан да қазақ елінің әскерге адам алу ісіне ... ... ... ... жеткізу міндетін «Қазақты» шығарушы топ өз
қолына алады. Ол жөнінде ... ... ... ... ... ие болып, жалпы жұрт қара көрсетіп, қам қылғандығы білінбейді:
тағдырға ... жай ... түрі бар. ... ... ... ... тілегін хүкіметке, Думаға жеткізу үшін, олармен ... ... ... үшін әр ... ... өкіл ... тиіс еді. Бұл ... қазақтан күту, қашпаған қашардың аузына қарағандай болған соң, ... ... ... ... ... ... ... Байтұрсынов,
Ақтөбе уезінен Нысанғали Бегімбетов 3 ақпанда Петроградқа жүріп кетті», деп
жазып, ал олардың ... ... ... ... ... аталған үш
пункттен тұрған тұжырымға негізделетінін ... бұл ... ... ... ... ... еді. ... әскерге адам алу не алмау мәселесін жоғарғы билік қазақтың өзімен
ақылдаспай-ақ шешіп қойған ... ... ... ... фактілер,
қолайлы жағдайдың жоқтығына қарамастан ... ... 1916 ... 25 маусым жарлығы шыққанға дейін өз елінің
алдындағы азаматтық борышын орындауға күш ... ... алса ... ... ... ... адамдар алу туралы 1916 жылғы 25
маусымдағы патша жарлығы қазақ даласына шілде ... орта ... ... ... ... ... ... сеңдей соғылды. Түнде ұйқыдан,
күндіз күлкіден айрылды. «Әне келеді, міне ... деп өлім ... ... ... келуін күткен тұтқындай болып жүрді»2. Қарапайым
халыққа әсіресе ауьгр тигені «қазақтарды окоп қазу ... ... ... сөз еді. ... ... оқ ... жер қазу, ажал аузына өз аяғымен
барумен бірдей көрінген еді.
Қазақ зиялыларының ... ала ... дәл ... Паспорттандыру
жүйесінің жоқтығы нәтижесінде алғашқы күндерден бастап-ақ ел ішіндегі атқа
мінерлер, болыс басқарушылары мен хатшылар қисапсыз көп әділетсізідікке жол
берді. ... ... ... халыққа патша жарлығы мен губернаторлар
үндеуінің мазмұнын жеткізудің орнына, көп жағдайда қорқыту-үркіту әдістерін
қолданды. Онсыз да үрейлі жұрт ... ... ... қалды, күн санап
наразылық артты.
Шілденің орта тұсынан бастап бүкіл қазақ даласында өте ауыр ... Бір ... ... адам бермеймін деп қарапайым халық
көтерілсе, екінші жағынан, қайтсем де ... деп ... ... ... ... ... Ақтөбе қаласында өткен митингіде сөйлеген Торғай
облысының вице-губернаторы «Бірде-бір қырғыз тірі қалмаса да, патша бұйрығы
орындалатын болады»2, - деп сес ... ... ... М.Тынышбаев дәл басып көрсеткендей, аз ғана
қазақ зиялылары екі бірдей ... ... ... Жаңа ... ... көтеру жағдайында ресми билік орындары ... ... ... ... ... қараса, ал қарапайым халық болса оларға
патшалық зорлыққа өздері қарсы ... ... ... қолдай
қоймағандығына түсінбей қарады.
Осы арада отаршыл әкімшілік өзінің дәстүрлі ... ... ... ... ... ... «түрік және герман
үгітінен», олардың «қазақ ішіндегі агенттері» ... ... ... ... және дін ... ... Әкімшілікке «Қазақ»
газеті мен оны шығарушылардың ескі дұшпандары «көмектесті».
Архив ... ... ... 1916 ... 10 тамыз күні
полковник Кашинцевке берген жауабының хаттамасы сақталған. Онда ... ... мен ... ... ... ... ... туралы патша бұйрығын өткізу идеясын жүргіземіз» деген пікір айтады.
Бұл ... ... ... айтқан жөн. 1916 жылғы 25 маусым жарлығы шығып,
халық наразылығы бұрқ ете түскенде мәселенің ... ... ... қазақ
зиялылары бірден жұртты ашуды тыйып, ақылға келуге ... ... ... көрсеткенімен, күштің тең еместігі, қарулы қарсылықтың ... ... ... ... Оның ... ... ... сәтті қазақ қоғамы үстінен өзінің саяси билігін күшейте түсу,
переселендерге тағы да жаңа ... алып беру үшін ... ... ... ... зиялылары жақсы түсінді. Сондықтан да олар ... ... ... ... ... ... ... шақырған үгіт
жүргізді.
Жетісу облысында М.Тынышбаевтың да көтеріліске қарсы үгіт жұмысын
жүргізгендігін байқаймыз. Ол ... ОГПУ ... ... ... не одобрил восстания казахов и киргизов в 1916 году ... ... - ... не из ... к ... ... а из ... что казахи и
киргизы пострадают от восстания. Тов. ... до сих пор ... ... я не был на ... ... в 1916 ... деп ... еді.
Көтеріліске байланысты мұндай пікірді Семей облысындағы Х.Ғаббасов та
қолдайды. Ол 1929 жылы ОГПУ ... ... ... «мен ... басқа ештеме бермейтін көтерілісті болдырмауға әрекет жасаушылар
жағында ... деп ... ... ... ... топ та осы ... ... қана
қойған жоқ, дағдарыстан шығудың жалғыз жолы - ауыр болса да патша жарлығына
көніп, әскер жұмысына адам беру ... ... ... жеткізуге тырысты.
25 маусым жарлығынан кейін қазақ даласында қалыптасқан ауыр саяси
дағдарыс сәтінде ... ... аса ... ... ... ... және ... үшеуі қол қойып, 1936 жылғы 11 шілде күнгі
«Қазаққа» ... ... ... атты ... еді. Шешен тілмен,
бұұ ымлтартпас қисынмен ... бұл ... ... гөрі ... ... көп еді, жол ... гөрі ... өзімен кенесу, ақыл қосу,
жол іздеу басым еді. Өйткені бұл ... ... ... ... ... кезекті айла-шарғысы емес, елдің қамы ... ... ел ... ұзақ ... ... ... біржола тоқтаған
жалғыз тура шешімі еді. Сонымен, бұл үндеуде не айтылды?
Олар ... ... жұрт ... ... іс, ... ... ... қалай қыламыз, қалай атқарамыз», деп елге сауалмен қайырылып, көніп
жұмысқа адам ... ... ... келмек, сондай-ақ көнбей көрсеткен
қарсылық немен аяқталмақ, міне, осы екі жағын бірдей ақыл таразысына салып
қарауға ... ... ... ... ... тура ... ... «Көнбейміз деушінің сүйенгені жан тәттілік болса, салыстырып
қаралық: ...Көнгенде - ... ... те ... барған жігіт қазаға да,
бейнетке де ұшырар, бірақ елдің іргесі бұзылмас (қазаға ұшырар деп ... ... ... ... ... ... ... алмайды, соғыстан
өлмейді). Көнбегенде көретін ауырлық - бағынбай үкіметтің ... ... жау ... ... бас ... үйде қаламыз деп, мемлекетке
қамшымыздың ұшын бермесек, үкімет бізге құр ... ... күш ... ... ... сүйеніп істер. Мұндай мысалдар болып тұрған жоқ па?» - ... ... ... ... енгізілген соғыс тәртібін, Жетісуда болып
жатқан қайғылы ... ... ... «біздің білуімізше жеңілі -
көнген» деп, ауыр да ... өз ... ... Шешімдерін айтып қана
қоймай, оны іске ... сол ауыр ... ең ... ... ... сын ... ... ұлт-азаттық қозғалыстың лайықты бастаушылары
есебінде көрсеткен үшеудің үндеуі қазақ қоғамын ауыр ... ... ... ... ... ... келе жатқан зорлығына ... шек жоқ ... және бұл ... күй ... ... Шілде
айында басталған толқулар тамызда бүкіл қазақ даласын қамтыған ... ... ... ... ең ... аяғы қанды қырғын мен
жат елге босуға айналған ауданы Жетісу өңірі болды. ... ... ... 8750 ... ... 95 ... 3900 ... тұратын 24
жүздік, 16 зеңбірек пен 47 пулемет жіберді2.
Патша әскері мен переселендердің жасаған ойраны ... ... ... қайғы-қасірет әкелді. Қазақ пен қырғыздардың 94 ауылы бүліншілікке
ұшырады, соның ішінде 5373 үй өртеліп, 1905 адам ... 684-і ... адам ... ... Көтерілістің басшыларының бірі Бекболат
Әшекейүлы қыркүйектің 9-ы күні дарға асылды. Жетісу ... ... ... бір ... яғни шамамен 300000 адам Қытай жеріне қуып
тасталынды4. М.Тынышбаевтың есебі бойынша, Жетісу облысына қарасты ... ... ... ... 44 болыс елде тұратын 47 мың ... 40 мың 250 ... ... ... ... ... ... 16 жылғы көтерілісті
антифеодалдық, отарлық езгіге қарсы көтеріліс ... ... ... баға 16 жылы болған қайғылы оқиғалардың шын мазмұнына ... ... ... ... көтерілістің, белгілі дәрежеде, антифеодалдық
бағыт алғаны рас, бірақ оның ең ... ... ... ... ... да қателік болар еді. Оған мынадай фактілер куә бола ... ... ... ең ... ... ... ... аудандар болды. Қарапайым халық орыс селоларына шабуылдар жасап,
сол арқылы өзінің ... ... ... ... ... ... білдірді. Соның салдарынан, мәселен, Пржевал уезінде жиырма
село түгелдей өртелініп, олардың ... ... төрт мың ... мал мен ... ... ... шығуына отаршыл әкімшілік қолымен жасаған ұлтаралық
араздық ... ... ... өздері де айтқан.
Жаркенттегі переселен мекемесінің меңгерушісі Жетісу ... ... ... ... ... ... осындай
ұлтаралық сипатын мойындап: «Көтерілістің орыс тұрғындарына ... ... ... ... анық байқалып отыр»3 деп жазды.
Оқиғаның осындай ұлтаралық бағытын жақсы түсінген жергілікті әкімшілік
орындары орыс селоларына тез арада қару-жарақ ... ... ... ... ... ... ... «бұратаналардан» мұндай қарсылық күтпеген патша үкіметі кез
келген басқа облыстардан шыққан бас көтерулерді аяусыз жаншып ... ... ... ... жағдайда отаршыл әкімшіліктің қанды қимылына шек
қоятын әрекеттер жасау керек болды. Сол ... ... ... ... ... істі ... дума арқылы жүргізу мүмкін еді. Сол
жылдың қыркүйегінде Ә.Бөкейханов ... ... ... ... ... ... мағұлмат жинап, соларды депутаттарға қорытып
беріп, үкімет орындарына, яғни бас министрге, ... және ішкі ... ... мен дала ... патша жарлығын орындау барысында
жіберілген заңсыздықтарды түзету үшін ... ... ... ... сұрау салып, 30 депутат қол қойған (мұсылман фракциясы мен кадет
партиясы атынан) депутаттық запрос түсіртеді1.
Бұған ... Дума ... ... мен ... ... төрағасы Қ.Тевкелев Думаның ... ... ... ... жерінде танысу» үшін қыркүйектің ортасында
Түркістанға келіп қайтады3. Ал Мемлекеттік дума ... мен ... ... ... оқиғаларды 13 желтоқсандағы жабық (құпия)
мәжілісінде ... ... ... сөйлеген А.Ф.Керенский Түркістан
мен далалық облыстарда 1916 жыл ойранын ұйымдастырған және бастан аяқ «бұл
іске жауапкер тек ... ... деп ... 16 ... ... ... ... империялық үстемдікке
қарсы күресте екі көзқарастың, екі әдістің болғандығын ... ... бipi ... ... қол ... ... ... көтеріліп, елдің
еркіндігін білектің күшімен, найзаның ұшымен қорғау еді. Өткен ғасырлардан
келе жатқан бұл ... әдіс 16 ... ... ... тағы да ... Басқа жол, басқа әдісті әлі танып білмеген қарапайым халықтың
басым бөлігі өз батырларының соңына ергенде ... ... арты ... ... ... ... алмады. Олардың өз арасынан хан сайлап,
хандық құруы да феодалдық-патриархалдық қоғамдық қатынастардың әлі де болса
мықты екендігінің көрінісі ... ... ... ... ... ... қоғамында ұлттық бостандық үшін
күрестің жолдары мен әдісіне қатысты жаңа көзқарастың ... ... ... ... Оны ... ... демократиялық интеллигенция қазақ
жеріндегі ара-салмақтың өзгергенін, қарсы ... ... да күші мен ... басқа екендігін ескере отырып, күрестің жаңа ... ... ал ол ... ... ... ұлттық саяси тұтастық және
негізгі мақсаттар үшін саналы, ұйымдасқан әрекетке өту ... ... ... ... ... ... сол ... кезеңдегі ұлт мүддесіне
тура келетіндігін көрсетіп берді. Демократиялық ... ... ... жаңа ... келе ... түсіне отырып, енді белсенді
әрекетке көшті. Оның бұл ... ... ... қара жұмысқа алынған
жігіттерге қызмет көрсетуден басталды. Сондай-ақ бұл қызмет ол үшін үлкен
сын және азаматтық кемелдікке ... басу сәті ... ... ... ... ... ЖҰМЫСШЫЛАР
АРАСЫНДА
1916 жылдьщ 15 қыркүйегінен бастап 19-31 жас ... ... ... жұмысына алына бастайды. Сол күндердің куәсі болған
кісілердің ... ... ... ... ... ... жігіттерді шығарып салуға ере ... лық ... ... бірі: «Алынған жі-гіттерді жөнелтерде жер қайысқан адам - еркек,
әйел, у-шу» азан-қазан, жылап-сықтап, кетіп бара жаткан ... енді ... ... жаза гөр ... ... ... ... қан жұтты, сарғайды, сандалды, жалғыз ... ғана ... ... болды»1 деп жазды. Бұл бұрын мұндай Істің не ... ... алып ... ... өзіне қамкорлық жасағанын
ешуақытта көрмеген, сондықтан да оның істеген ісіне ... деп ... ... ... ... ... күйі ... осындай жағдайда не істерін білмей абыржыған халыққа, есін жиюға
көмектескен «Қазақ» газеті, оның шығарушылары еді. Олар ... ... ... ... ... ... ... қандай азық керек екендігінен
бастап, майданға барып орналасқаннан кейінгі жағдайы, олардың ... ... ... ... сияқты істеріне түгелдей араласып, оларға
тиісті үкімет орындарының көңілін аудартып, қолдарынан ... ... Енді осы ... ... үлкен және азаматтық ісіне
ретімен ... ... ... ... ... алу ... қызған қазан, қараша,
желтоқсан айларында Ә.Бөкейханов Мәскеуде болып, ... ... ... өтіп бара ... ... ... ... қайда бет алып бара
жатқанын апықтап, олардың ... ... ... үкімет орындарына
кіріп келіссөздер жүргізіп отырады. Бұл кезде онымен Мұстафа Шокаев ... ... айта ... ... осы 1914 жылы жаңа ... соғысқа
байланысты орыс либерал пнтеллигенциясы ... ... өз ... оны ... ... ... солардың белсенділігімен князь ... ... ауру және ... ... ... ... ... одағы және Бүкілресейлік қалалар одағы құрылады. Земскі және ... ... ... ... ... ... жариялаған
мақаласынан мынаны оқимыз: «...жаралы солдатқа аурухана салу, әскерге жүк
тасу, жолда әскерге тамақ беру, жаралы солдатты майданнан алып ... ... ... жол салу, ін қазу сияқты істер екі союз колында кетті»2. Бұл
одақтарда кадеттер партиясының ықпалы аса зор еді. ... ... ... ... комитетінің мүшесі екендігін пайдалана отырып,
қазақ жігіттерін осы ... ... ... күш ... Ол соғыс
ісіне адамгершіліктік жәрдем беру мақсатында кұрылған бұл ... болу ... ... ... ... ... ... деп түсінді.3 Ә.Бөкейханов қазанның соңына қарай Мәскеуден «Қазаққа»
жазған хатында Земскі Одағы ... ... 90—100 мың ... ал қалғандары ... ... ... ... ... жерлерде темір жол жұмысында болатындығын жазады4.
Ә.Бөкейханов осы жолы Земскі одағы Бас ... ... ... ... ... нәтижесінде майдан жұмысына алынған ... ... үшін ... ... алу ... келісімге келеді. Ол
бөлімге мынадай міндеттер жүктелген еді:
1. Казак, өзбек, ... ... ... ... ... ... ... қарайтын орындар ашу. Мұндай орындар бұратана жігіттері өтетін
жолдарда, темір жол станцияларында ашылмақ.
2. ... ... ... ... ... ... түрлі қажеттерін өтейтін жұ
мыстарды ұйымдастыру.
3. Қазақ даласында, Түркістанда, ... ... ... ... ... ... жұмысшыларға тамақ, киім, жылқы һәм қой еті, ... ... тері ... тоқ, тымақ, киіз сатып алу, артында
қалған туған-туыетарымен бірігіп ... ... ... хат-хабар жеткізіп тұру1.
Ә. Бөкейханов бастаған топ ... ... соң ... ... земгор басты-ғы Л. Н. Ладыжинскиймен жолығып, оның көмегшен
23 желтоксан —2 ... ... 1, 8, 9, 10, !І жәве ... ... аралап шығып, 12 қаң-тарда МинскІд^ ... екі ... ... ... ... баяндама жасайды4. Ал 1917 жылдын,
5 акпанында олар Минскідегі Земскі және қәла одақтары жанынан бүратаналар
бөлімін ашады5. Бөлім-нің бастығы болып Ә. ... ... ал ... ... М. ... аткарады. Бөлімді ашқан бетте екеуі ... ... М. ... ... енді осы ... ... майдандағы кара жұ-мысқа алынған ... ... ... ... ... ... ... дуниежүзілік соғыс
кажет-теріне алынған казак жүмысшыларынын аньгк саны бсл-гісіз. ... ... ... ... ... импе-рнясы көлемінде «'бүратана»
жүмысшылардың үзак сапы 250—300 мьщ төнірегінде6. Бүлардын. ішінде ... ... 100 ... ... ... ... жүмысындағы.жігіттердің жағ-дайыпа келеЙік. Біз
жоғарыда Ә. ... пен оныа ... ... ... ... соң 1917 жылы 12 ... Минскідегі Зем.ство және кала ... ... ... ... Бүл ... ... әскери
цензордың тексеруінён өт-кен сон,, «Қаз-эқ» редакциясына жіберіліп, газетте
жа-рияланады. Міне, осы ... ... ... ... біраз мәлімет алуға болады.
Жүмыска алынған жігіттер 100, 150, 200 адамға ар-, найы жартылай жерді
казып, төбссін тактаймен, онын ... ... ... ал астына тактай
төсеп еден жасаған, 2—3 терезесі бар үйлерде түрған. Үй ішіндегі екі ... екі ... ... ... ... орын ... ... ортасында тамак ішу үшін стол қойылған. Кейібір үйлерде сәкілер
екі жа.қ кабы.рғаға және ... ... ... ... стол
қойылмаған. Сондыктан кейбір үйлерде асхананы арнайы бөлек жасаған. Біра.қ
мүндай үйлер өте аз ... ... ... 2—3 ... пеш ... ... ... жылы, кур-рак, тұруға- жайлы, ал
соңғы, кешірек келгендердікі күзгі ... ... ... ... Соңғы келгендердіа бәріне бірдей үй жетпегендіктен, олардын, біразы
үйлердік шатырларына орналастырылг .ған, Шатыр үйлер су өгпейтін ... екі ... ... ... ... іші де жер үйлер сияқты;
сәкі, пеш, бірақ жер үйден суык, дым-қыл ... ... ... ... және ... ... болмаса, көбісі күндіз де
қараиғы. Темір пештср қаігша жакканымен, ... үйге ... жете ... ... ... үш ... ... Күндіз жү-мыстан су болып
кайткан жұмысшылар, кешкісін киім-дерін кептіруге ... үй іші ... ... ауыр ... Ал ... киім ... орындар өте аз
салынған. Жігіттер үшін, әсіресе, жай-сызы шатыр үй-лер еді. Суық, әрі
дьшкыл ... ... ... ... көп ... ... кір жуатын
үйлері бар дру-жиналар өте аз болған. ... ... ... айына бір рет түскен. Жұмысшылар киім-дерін иөп жағдайда ... ... ... ... ... ... болмаған. Дегенмен мүнда да
жаңа жағдайға көндігу-ге тура келген. Бүрын ет пен айран-сүтке үйренген жі-
Нттерге, енді ... ... ... ... ... тамақ есебінде нанды кө-бірек пайдалануға тура ... ... ... қазақ пен кырғыздардың ерекшеліктерін түсініп,
өздеріне жылікы сойып, ас етуге рүксат берген. ... ... акша ... ... ... ... ... алып отырған.
Жүмысшыларға жетісіне бір, яғни жүма күні дема-лыс берілген. Қайсыбір
дружиналарда бес ... ... °к ... ... ету үшін ... жұмысшылардың жалпы жағдайы осын-дай еді. Дегекмен, дымқыл ауа
райы, суык үй, қалың қар, ... ... ... — жігіттердің арасынан
ау.ру-сырқаулардың көп ... ... ... ... ... ... зейіи салып кара-маған.
Ә. Бөкейханов бастаған бұратана бөлімі өзінің Мәс-кеу, Минск және Киев
сиякты ... ... және ... одақ ... жасаған
баяндамаларын-да, үкімет орыіідарында болгап қабылдауларда, түрлІ өтініш
хаттарында жігіттердід біркалыпты жұмыс ... ... ... ... ... Земскі және : қалалык ... ... ... жасалган баяндамада билІк орындарына жігіт-тердің тұрмьгсына
байланысты 10 тармақтан түратын ... ... ... ... ... ... ... сәкілерді әкету, темір пеш-тердІ тас-
кірпіш пештермен ауыстыру, шатыр үйдегі жұмысшыліарды жер үйге ... жер ... ... киімін кептіретін орындар салдыру, дә-
рігерлік көмек үйымдастыру тағы сол ... ... ... болатын1.
Бүл өтініштердің біразы жергілік-ті билік орындарының қолдауын тауып,
уағында ... ... ... үшін ен үлкен мәселеге айналған жұмысшыларға дәрігерлік
көмек ұйымдастыру Ісі еді. Бүл мзселеге байланысты жүмысшылардың ... бір ... ... үзІнді ар.қылы түсінік алу-ға болады. «Омбы
уезінен бірге шыққан 1207 жігіт ... деп ... ... ... ... 4-отрядтың аға хатшысы Жүмат ... Бүл ... де ... майданға жакын жерде жү- { мыс кылып жатырмыз. Ел-жүрт,
ата-ана, қүрбы-кұрдас- . қа көп сәлем. Бүл күнде ... ... 1207 ... ... осы ... бізге ауыр болдъі, жат ... ... ... ... ... ... 500 зкігһтін көбІ ауру, бұлардың
нашарлярын ауруханаға экетті. Жұмысқа тіпті ... ... ... ... «Қазаққа» жазған хатында «Майдан-да наукастанған жігіттерді
земскі союздың майданда-ғы ауруханаларына жібереді. Онда ... ... ... ал ... ... ... тіл ... Дружинадағы
жігіттердің өз арасынан қойылған тілмаштар жөнді тіл білмеген соң, ... ... айта ... Бұл жайды жеткізген ооқ Земскі Союз бізге
«тез өздерің докторларынды, фельдшерле-ріиді тауып ... ібіз ... ... ... ... Одан ары ол дәрігерлерге берілетін ай-лық
және баска ... ... ... «Біз ... ... ... жазғалы бір талай уакыт болды. Бул күнте шейін ... ... ... кісі ... тұр. ... ... ... қазакқа
осындайда қызмет етпегенде кашан қызмет етіп, пайдамызды тигіземІз. Қісі
тез керек. Талапкер пе-реводчиктер де ... ... һәм ... ... телеграм берсін»—деп жазады2.
Бір дкініштісі оол, Ә. Бокейхановтьщ казак дәрігер-лсріие арнаған үні Том
каласындағы дәрігер Әбубәкір ... ғана ... ... еді. Ол ... бірге Минскіге наурыз айынын басында келіп жетеді. Аз уаіқыттың
ішінде оның ... ... ... ... ... дә.рігерлік
кызметі аса елсу-лі болған.
Наурыз айында Ә. Бөкейхановтың Уакытша үкімет ... ... ... ... ... оның ... Минскідегі бүратана
бөлі-мінің бастығы больгп ... ... ... де, бұл ... ... ... айналған Киев бұ-ратаналар бөлімінің ... ... ... бекітіледі.
Майдандағы жүмыс, жат жер, жат ел, жааа орта жігіттер үшін өмір мектебіне
айналган болатын. Аз ... ... ... ... ... танымы өсіп
қалған еді. Майдандағы бұратана бөлшіне «Казак» газетінің шакыруы бойынша
ен алғашкылардың бірі бол^ш жет-кен ... ... ... ... ... бөлгмінін бастығы болған Мырзағазы Есболов «Қа-закқа» ... ... ... ... ...... оку ... қолдан
келгенше ғылым жо-лында бар күшін сарп етіп, жалпы адам баласына, онын бер
жағында өз ... ... ... ғумырын өткізбек-ші... Біз-дің мұнда келген
жігіттеріміз де көзі сокыр, ... ... өнер ... ... шет ... енді ... ... Жігіттер ждиһат кылса осы жұмыста
жүріп көзі ашылып, елге үлгі ... өнер ... ... көрінедІ.
Жігіттер аман-есен елге та-рағанда мүнда келгеніне қуанбаса, ренжімес»2,—
деп жазды. Бүл ... ... жо-к еді. ... оны ... М. ... де ... жүмыс үлкен саяси қайраткерлік істің басы болған-тын.
Соғыс басталғаннан кейінгі уақыттағы экономикалык. дағдарыс ... де ... ... ... жіберген еді. Соған байланысты газет
басқармасы газетті ... ... ... ... ... енуге жеке
азаматтарды шақырып, хабарлар жария-лайды. ... ... ... жігіт-тер газет басқармасына хат жазып, жүмьгс істеп тапқан азы;н-
аулақ айлығынан жә.рдемге ақша жібере баетай-ды.
Жүмысқа алынған ... ... ... мен ... ... «Еркін дала» атты саяси үйым іқұруларынан айкын байкалды. «Еркін
дала» май-дандағы ... ... ... ... ... ... бірак ол
жақта ұйымдық түрғыдан қүрылуға кажет жағдай болімағандықтан, елге келген
соң шілде айының ... ... ... ... ... ... ... ашты.
Бул ұйымды құрушылар кімдер еді? «Қазақ» газеті-ңІн 236-нөміршде олардың
аты-жөні аталған. Олар ... ... ... ... ... Шаһмардан Қапсаламов, Мұса Сейдалин, Хайрал-дин Болғанбаев,
Ахмет Байғұрин және ... ... Бұл ... ... ... агза
мүше больш Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, М. Дулатов бала-шаға-ларымен, Ж-
Жәнібеков, Ө. Мұканов, Қ. ... П. ... С. ... ... Б. ... ... ... Сарботпн және қазақ сту-
денттері мен учительдері жазылады. Газет сондай-ак қауымның 4810 сом ... ... бар ... ... Ал ... ... ең кемі 3 сом
жарнама кос-кая.
«Еркін дала» кандай, максаттар көздеді? Қауымды кұрушы тогг ол ... ... ... ойда, ақбоз уйдің ІшІнде ет жеп, ... ... ... жата берсек алдымызға әкеліп тартып ... күр ...... ... ... ... ... деп
сауал тастап, оған өздері бы-лайша жауап бередІ: «Бір шок оқыған ... бір ... ... оған ... ... деп ат ... Бұл ... —халқымыздың көзін ашып, мәдениет жолына ілгері ... ... ... ... ... ... һом газет, журнал, мек-
тептерге:керектурлі кІтаптар шығарма;кшы.
Ресейдегі өзгеріске карай хальгкка мұіктаж саяси ... ... ... ... түрлі пікірлер-дің бағытын түсіндіру, халыкты ... ... ... үшін ел ... әр ... үлгілі ойындар істеп көр-сету.
Бүл қауым мұ.ктаж шәкірттерге тегін оқып жататын жай, ... ... ... ... ... ... ... ашу да. қауымның міндеттері бол-
макшы.
Соғыс майданына барып жүмыс істеп ... ... ... ... жакындарына тиістІ *әрдем бермекші»1.. Тамыз айында өткен оның ұйым-
Дастыру съезі де шамамен осы мақсаттарды бекітті2.
^Көріп отырғанымыздай, «Еркін даланың» ... ... ... зор еді ... ... ... ... жәнс халықтың қоғамдық-саяси ... ... ... киын ... Бі-рақ бұл ұйым ұйымдаскан түрде канат жайып,
ел өмі-ріне араласып кетс алған жок. 1917 жылдың ... ... ... оған ... бер-меді. Дегенмен, бүл қауымның
тізіміне ... ... ... ... ... ... еніп,
саяси өміргс белсенді түрде араласканын байқаймыз.
МІне, осылай жіғіттер майданда жүмыс ... жат-; кан ... ... кұлағапы тур алы да хабар келіп жетеді. Бүдан кейінгі уақытта ... ... топ ... арнайы шешімі шьжканша жүмыс-тағы
жігіттерді соғыстың соңына дейін аянбай қызмет етуге шакырады. Петроградтан
20 наурызда Ә. Бөкей-ханов, М. ... және М. ... ... қол ... ... ... «Алаш ұлына» атты үндеуде «25 маусым» жарлығы
бойынша соғые желке-. сіндегі ... енді ... ... ... шаруасы күйзелмесін деп жаңа үкімет алуды тоқ-татты. Бүрынғы алынған
жіғіттер осы күні жүмыс ... ... ... ... келер көмегіміздің
зоры сол, бүрынғы жүмысшылар ерлік көрсетіп, аянбай жұ-; мыс қылу. Олардьщ
жай-күйін жаңа ... ... ... та ... ... керек. Біздің
жігіттер соғыс қызметіне әуелде зорлықпен келсе де, енді орыс ... һәм ... ... бостаншылык алған соң, 'соғыс біткенше
аяибай қызмет етсе, ... ... ... ... ... алмасақ
та, орыс халқыньщ алдында үялмас едік. Міне, біздін көмегіміз осы болуы
керек. Мүны ... де, жүрт та ... ... бар ... ... ... әрине, үндеу авторл.арының жақа үкіметті
мейлінше қолдау жағында тұрғандығын аңға.ру киын емес. ... бүл ... 25 ... ' жарлығьгна байланысты шарасыздыктан туған ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде өмірге келген билік-^ тің саяси бағытын саналы түрде
колдаудан туған ... еді. Олар ... бүл ... ... жарияланғізн «Жәрдем жию керек» деген ... ... да ... ... ... елге қайтару да көп күттірген жоқ еді.
Сәуірдің ортасына ... ... ... ... қайтуға
даярланындар!» деген ха'бар жетеді. ... елге ... ... ... ... ... Уақытша үкімет өзінін 1917 жылғы 5 мамырдағы № 16712
қаулысьимен 25 маусым жарлығы ... ... ... ... бә-рі
тегіс еліне қайтарылсын деп үкім етті.
Майдандағы жұмыешыларды слге кайтару 1917 жыл-дыц мамырының орта ... ... ... елге бастап қайткан бұратана ... ... ... ... ... ... жұмысшылар елге қайтқан соң, артта түрлі ... ... ... ... жігіттерді Іздеп тауып, қаміқорлық
жасап, елге жеткізу міндетін бұратаналар бөлімі өз ... ... ... бөлімінің енДігі қызметі деп жазды М. Еоболов:— 1) былтырдан ... ... ... ... ... ... 2) жүімыста
жүріп қол, аяк, көзден айрылып, кем-кетік болып қалғандарға қазнадан жәрдем
әперу шарасын табу»3.
Бұратана бөлімінің бұл ... ... Тел ... ... ... Бо-раңқүлов, Райымбек Мақатов, Сейіл ... ... ... ... ... ... түрде ат салысады.
1917 жылы 28 шілдеде Миңскідегі бұратана бөлімі өз жүмысын тоіқтатады.
Осылайша, 1917 жылдын шілдесінга, соны ... ... ... ... ... ... оларға қызмет көрсету үшін барған казақ
зия-лылары тарихыньщ азаматтыік ерлікке толы бір кезеқі аякталған еді. ... ... ... ... сол ... ... үшін ... аласапыран
күрестін, жаркын көріні-сі бола.тын. Оньщ басында саяси күрес ... ... ... ... ... пен ... ... «.Қазақ» газеті түрды.
М. Әуезовтін кезінде А. Байтурсыновтыи 50- жылдық мүшелтойьша арнағал
макаласында: ...«Казак» газетін'ің 1916 жылғы кан ... ... ... ... өнер-білімі, саясат жолындағы кажымаған кайраты ... да, ... ... ... болатын,
Оны жургтың бәрі д

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Қытайдағы 1905-1911 жылдардағы революциялық қозғалыстар12 бет
1837-1847 жылдардағы Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтеріліс14 бет
1850-70 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс49 бет
1905-1907 жылдардағы революцияның Қазақстанға саяси дамуына әсері.9 бет
1905-1917 жж. қазақ интеллегенциясының әлеуметтік қозғалысы21 бет
1916 ж. Ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы13 бет
1916 ж. ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы туралы15 бет
1916 жылғы Амангелді Иманов бастаған Ұлт-азаттық көтеріліс49 бет
1916 жылғы ұлт азаттық көтеріліс44 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь