Антропогендік ландшафттардың дамуының алғышарттары

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
І . Тарау. Антропогендік ландшафттардың жалпы сипаттамасы ... ...7
1.1. Антропогендік ландшафтардың пайда болу ерекшеліктері ... ... ... ...7
1.2. Техногендік ландшафтар түсінігінің калыптасуы ... ... ... ... ... ... ...15
1.3. Геокешендердің дамуына техногенез факторларының тигізер әсері...18
1.4. Өндірістік аймақтардың техногендік ландшафтары ... ... ... ... ... ... 22
ІІ . Тарау. Сырдария өзенінің төменгі алабының
ландшафтық жүйесі. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .33
2.1. Агролаңдшафт түсінігінің қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..33
2.2. Агроландшафтардың жіктелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .36
2.3. Бұзылған ландшафтарды қайтадан орнына келтіру
және рекультивация ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..54

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..64
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ..67
КІРІСПЕ
Дипломдық жұмыс тақырыбының өзектілігі: Алғашқы агроландшафтық кешендердің қалыптасуы осыдан 14 мың жыл бұрынғы кезеңнен — адам баласының табиғи ресурстарды қажеттілігіне жарата бастағанынан бастау алған. Осы кезеңнен бастап азық-түліктік мәдени өсімдіктердің дамуы егістікті жерлерде, яғни ірі өзен аңғарлары мен суарылмайтын, климаты қолайлы тау етектерінде жүргізілді. Дүние жүзі бойынша ауылшаруашылықтық мақсатта игерілген агроландшафтар дала зоналарын қамтиды.
Адам баласы табиғи ортада өмір сүріп, оның ресурстарын пайдаланатын болғандықтан, табиғи ортаға тигізер әсері де алуан түрлі. Сондықтан ландшафтарды халық шаруашылығының жекелеген салаларында пайдалану қажеттілігі мен ерекшеліктеріне байланысты туындаған өзгерістер де әрқалай. Мысалы, биологиялық өнімділікті арттыру үшін егін шаруашылығындағы агротехникалық шаралар: қышқыл топырақ қабатын ізбестеу, терендете жырту, суару мен батпақтан құрғату үшін жүргізілетін мелиоративтік жұмыстар, ауыспалы егістіқ әр түрлі тыңайтқыштарды пайдалану, тау беткейлерін террасалау, су өткізгіштігі нашар сазды топыраққа құм себу сияқты шаралардан кейінгі өзгерістер.
Агроландшафтық, яғни егістікті комплекстерде әр түрлі агротехникалық және мелиоративтік шараларды пайдаланғанда қалыптасатын табиғи-антропогендік құрылымдар, ізденістердің методикалық негізі мен теориялық мәселелері көптеген ғалымдардың еңбектерінде қарастырылады. ТМД елдерінде агроландшафтық ізденістердің негізін қалап, осы ғылыми бағыттың дамуына көп үлес қосқан ғалымдар: П.Л.Николаев, К.В.Зворыкин, И.В.Иванов, А.Т.Исаченко т.б. болca, агроландшафтық ізденістердің ғылыми жүйе ретінде қалыптасуына зор үлес қосып, оның методологиялық негізін жете тұжырымдағандықтан, В.А.Николаев ТМД агроландшафт мектебінің негізін қалаған ғалым деп есептеледі.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Мұстафаев Ж.С., Райымбекова Б.Т. Суғармалы егістік жердің гидротермикалық тәртібінің теориялық нұсқасын негіздеу // Материалы республиканской научно-практической конференции 23-24 октября 2003 г. / Проблемы «Ауыл» и научное обеспечение агропромышленного сектора экономики Республики Казахстан. – Тараз, 2003. – С. 40-42.
2. Мустафаев Ж.С., Райымбекова Б.Т. Эколого-экономическое обоснование адаптивно-ландшафтного режима орошения // Гидрометеорология и экология.- Алматы, 2003. –С. 144-152.
3. Райымбекова Б.Т. «Өсімдіктерді қалай бақылаймыз?» Биология және салауаттылық негізі. - Алматы, 2003. - 12-14 бб.
4. Мустафаев Ж.С., Байманов Ж.Н., Райымбекова Б.Т. Значение адаптивных мелиораций для формирования экологически устойчивого агроландшафта // Алматы: Поиск, 2005.- С. 146-150.
5. Мустафаев Ж.С., Байманов Ж.Н. , Райымбекова Б.Т. Значение адаптивных мелиораций для формирования экологически устойчивого агроландшафта // Докл. межд. науч. конф. / Научное обеспечение как фактор устойчивого развития водного хозяйства (20-21 октября 2005 г.).- Тараз, 2005. – С. 281-284.
6. Мустафаев Ж.С., Козыкенова Г.В., Шегенбаев А.Т., Райымбекова Б.Т. Эколого-ресурсные оценки пригодности возвратных и сточных вод для промывки засоленных почв // Научно-теоретическое и практические аспекты охраны окружающей среды: проблемы, стратегия и перспективы использования природных ресурсов: мат. межд. науч-практ. конф. – Тараз, 2006. – С. 347-350.
7. Мустафаев Ж.С., Байманов Ж.Н., Козыкеева А.Т., Райымбекова Б.Т., Жайнакова Ф. Значение адаптивных мелиораций для формирования экологически устойчивого агроландшафта // Матр. межд. науч-практ. конф. / «Проблемы водного хозяйства», посвещенной 95 –летию академика Р.Ж. Жулаева. - Тараз, 2006. – С. 46-49.
8. Мұстафаев Ж.С., Қозыкеева Ә.Т., Райымбекова Б.Т. Сырдария өзенінің төменгі алабының жағдайындағы агроландшафттардың тиянақтылығын бағалау // Природопользование и проблемы антропосферы. – Тараз: Вестник, 2006.- №2 (22).- 44-52 бб.
9. Мұстафаев Ж.С., Қозыкеева Ә.Т., Райымбекова Б.Т. Сырдария өзенінің төменгі алабындағы агроландшафттардың топырақ-мелиоративтік жағдай және тиянақтылығы // Природопользование и проблемы антропосферы, Тараз: Вестник, 2006.- 44-52 бб.
10. Мұстафаев Ж.С., Рябцев А.Д., Қозыкеева Ә.Т., Байманов Ж.Н., Райымбекова Б.Т. , Сейдуалиев М.А. Агроландшафттық жүйенің экологиялық-мелиоративтік орнықтылығын және тиянақтылығын бағалау (Сараптамалық шолу).- Тараз, 2006. –31 б.
11. Мустафаев Ж.С., Рябцев А.Д., Кененбаев Т., Бейсенов М.У., Райымбекова Б.Т. Разработка типовых моделей ландшафтно-мелиоративных адаптивных систем земледелия // Матр. науч-практ. конф. посвещенной 35-летию Гидрогеолог-мелиоративной службы Республики Казахстан (13-14 сентября 2006 г.).- Алматы, 2006.- С.
12. Мустафаев Ж.С., Рябцев А.Д., Козыкеева А.Т., Умирзаков С.И., Нурабаев Д.М., Райымбекова Б.Т. Определение экологически предельно-допустимой нормы водопотребности агроландшафтов // Природопользование и проблемы антропосферы. Тараз: Вестник, 2006.- С. 5-12.
13. Мустафаев Ж.С., Рябцев А.Д., Атшабаров Н.Б., Бейсенов М.У., Шамшадиева Н.М., Райымбекова Б.Т. Адаптация сельскохозяйственного производства к природным условиям техногенно-нарушенных агроландшафтов // Гидрометеорология и экология, 2006.- №2.- С. 18-33.
14. Мустафаев Ж.С., Рябцев А.Д., Адильбектеги Г.А., Райымбекова Б.Т. Методологические основы оценки устойчивости и стабильности агроландшафтов // межд. науч-практ. конф / Индистурально-инновационное развитие-основа устойчивой экономики Казахстана.- Шымкент, 2006.- Том III. – С. 424-427.
15. Мустафаев Ж.С., Козыкеева А.Т., Изимбаева С., Байманов Ж.Н., Шамшадиева Н.М., Райымбекова Б.Т., Бейсенов М.У. Ландшафтный подход к обоснованию мелиорации сельскохозяйственных земель //Матр. Межд. науч-практ. конф. / Индустриально-инновационные развитие – основа устойчивой экономики Казахстана.- Шымкент, 2006.- Том III. – С. 427-430.
16. Райымбекова Б.Т. Сырдария өзенінің төменгі алабындағы суғару алқаптарындағы тәжірибелік-өндірістік танаптарда сүрлемдік жүгерінің гидротермикалық жүргісін зерттеу // Природопользование и проблемы антропосферы. – Тараз: Вестник, 2006.- № 4 (21).- С. 5-12.
17. Райымбекова Б.Т. Сырдария өзенінің төменгі алабындағы суғару алқаптарындағы сүрлемдік жүгері өсірілген тәжірибелік-өндірістік зерттеу танаптарындағы топырақ қабатының су және тұз қорының тепе-теңдігі // Природопользование и проблемы антропосферы. – Тараз: Вестник, 2006.- № 4 (21).- С. 5-12.
18. Райымбекова Б.Т. Сырдария өзенінің төменгі алабындағы суғару алқаптарындағы сүрлемдік жүгерінің өсірілген тәжірибелік-өндірістік зерттеу танаптарындағы өнімділігі // Природопользование и проблемы антропосферы. – Тараз: Вестник, 2007.- № 1 (21).- С. 5-12.
19. Райымбекова Б.Т. Сырдария өзенінің төменгі алабындағы суғару алқаптарындағы сүрлемдік жүгерінің өсірілген тәжірибелік-өндірістік танаптардың өнімділігі // Труды международной научно-практической конференции / Актуальные вопросы подготовки высококвалифицированных специалистов в ВУЗе. – Тараз, 2007. - С. 28-32.
20. Мустафаев Ж.С., Козыкеева А.Т., Рябцев А.Д., Кененбаев Т.С., Райымбекова Б.Т. Методологические основы оценки устойчивости и стабильности ландшафтов //Актуальные экологические проблемы Республики Татарстан. – Казань, 2007. – С.124-126.
21. Мустафаев Ж.С., Козыкеева А.Т., Рябцев А.Д., Бейсенов М.У., Кененбаев Т.С., Байманов Ж.Н., Шамшадинова Н.Т., Райымбекова Б.Т. Теоретическое основы адаптивно-ландшафтного регулирования мелиоративного режима почв сельскохозяйственных земель // Халықаралық ғылыми-практикалық конференциясының материалдары / Экология, құрлыс және су шаруашылығының өзекті мәселелері. – Тараз, 2007. – С. 75-78.
22. Рябцев А.Д., Кененбаев Т.С., Мустафаев Ж.С., Козыкеева А.Т., Райымбекова Б.Т. Методологические основы оценки устойчивости и стабильности агроландшафтов // межд. науч-практ. конф., – Алматы, 2008. – С.716- 723.
23. Мустафаев Ж.С., Козыкеева А.Т., Рябцев А.Д., Кененбаев Т.С., Райымбекова Б.Т. Методологические основы оценки устойчивости и стабильности агроландшафтов // межд. научно-практ. конф. «Вода: ресурсы, качество, мониторинг, использование и охрана воды». – Алматы, 2008. – С. 226-229.
24. Мустафаев Ж.С., Иванова Н.И., Рябцев А.Д., Райымбекова Б.Т. Методология оценки экологической устойчивости и стабильности агроландшафтов // Вестник Кыргызско-Российского Славянского университета – Бишкек, 2008. том 8. - № 9. – С. 117-121.
25. Байракимов С.И., Раимбекова Б.Т. Жүгері дақылының ботаникалық сипаттамасы, биологиялық ерекшеліктері және суару тәртібіне байланысты өнімнің қалыптасуы // - Алматы: Жаршы, 2009. -18-19 бб.
26. Байракимов С.И., Раимбекова Б.Т. Сүрлемдік жүгері өсірілген тәжірибелік-өндірістік зерттеу танаптарындағы топырақ қабатының су және тұз қорының тепе-теңдігі // - Алматы: Жаршы, 2009. -16-17 бб
27. Чурахин. Физическая география Казахстана. Алматы: Мектеп, 1968. 83-90 стр.
28. Физическая география Республики Казахстан /под. ред. К.М.Джаналиевой – Алматы: Қазақ университеті, 1998. – С.11 -18.
29. Бейсенова А.С. Қазақстанның физикалық географиялық тұрғыдан зерттелуі. 2002 ж. 25 б.
30. Николов Н.И., Гвоздецкий Н.А. Казахстан. Алма – Ата: Наука, 1969. - С. 100-115.
31. Бейсенова А.С. исторической основы географического иследование Казахстана. Алматы; Казтос ИНТИ, 2001г.
32. Бейсенова Ә.С. Қазақстан аумағының физикалық-географиялық тұрғыдан зерттелуі. –Алматы: Мектеп, 1990.79-100 б.
33. Бірмағамбетов А.А. Қазақстанның физикалық географиясы.-Алматы: Рауан, 2004. 16-25 б.
34. Гвоздецкий Н.А., Михайлов Н.И. Физическая география СССР. –
М: Высшая школа, 1986. – С. 250-255.
35. Абдуллин А.А. Геология Казахстана.-Алма-Ата: Наука, 1981. -С.34-45.
36. Беспалов В.Ф. Геологическое строение Казахской ССР.-Алма-Ата: Наука, 1971. - С. 100-115.
        
        Антропогендік ландшафттардың дамуының алғышарттары
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ……………………………………………………………………….3
І – Тарау. Антропогендік ландшафттардың жалпы сипаттамасы…….7
1.1. Антропогендік ландшафтардың пайда болу ерекшеліктері……………7
1.2. Техногендік ... ... ... ... ... ... ... тигізер әсері…18
1.4. Өндірістік аймақтардың техногендік ландшафтары………….……..…22
ІІ - Тарау. Сырдария өзенінің төменгі алабының
ландшафтық жүйесі. ... ... ... қалыптасуы………………………………..33
2.2. Агроландшафтардың жіктелуі………………………………………….36
2.3. Бұзылған ландшафтарды қайтадан орнына келтіру
және рекультивация…………………………………………………………54
ҚОРЫТЫНДЫ…………………………………………………………….64
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... агроландшафтық
кешендердің қалыптасуы осыдан 14 мың жыл бұрынғы кезеңнен — адам ... ... ... ... ... ... ... Осы
кезеңнен бастап азық-түліктік мәдени ... ... ... яғни ірі өзен ... мен суарылмайтын, климаты қолайлы тау
етектерінде жүргізілді. Дүние жүзі ... ... ... ... дала ... қамтиды.
Адам баласы табиғи ортада өмір сүріп, оның ресурстарын пайдаланатын
болғандықтан, табиғи ортаға ... ... де ... ... ... ... шаруашылығының жекелеген салаларында пайдалану
қажеттілігі мен ерекшеліктеріне байланысты туындаған өзгерістер де ... ... ... ... үшін егін ... шаралар: қышқыл топырақ қабатын ізбестеу, терендете жырту,
суару мен батпақтан құрғату үшін жүргізілетін ... ... ... әр түрлі тыңайтқыштарды пайдалану, тау беткейлерін
террасалау, су ... ... ... топыраққа құм себу ... ... ... яғни ... ... әр ... агротехникалық
және мелиоративтік шараларды пайдаланғанда қалыптасатын ... ... ... ... негізі мен теориялық
мәселелері көптеген ғалымдардың еңбектерінде қарастырылады. ТМД елдерінде
агроландшафтық ізденістердің негізін қалап, осы ... ... ... ... ... ... П.Л.Николаев, К.В.Зворыкин, И.В.Иванов, А.Т.Исаченко
т.б. болca, агроландшафтық ізденістердің ғылыми жүйе ретінде қалыптасуына
зор үлес ... оның ... ... жете тұжырымдағандықтан,
В.А.Николаев ТМД агроландшафт мектебінің ... ... ... ... термині география мен ауыл шаруашылық ғылыми оқулықтарда
кеңінен қолданылады. Жерді егістік ... ... жеке ... ғана ... бүкіл комплекс шеңберінде өзгеріс болатыны белгілі.
Өйткені егістікті айналымға ... ... жер ... жер асты ... беті ... ... пен өсімдік жамылғысы да қатысады. Сөйтіп, бір
жағынан территорияның табиғи жағдайы мен ... ... ... ауыл
шаруашылықтық өндірістік комплекс бірбірімен тығыз байлаиыста біртұтас
агроландшафтық жүйе құрайды. Осы ... ... ... ... - ... немесе егілетін ауыл шаруашылықтық дакыл.
«Агроландшафт» термині қазір географиялық және ... ... ... ... ... ғылыми термин ретінде
«Агроландшафт» үғымының қолданылуы агрономдық және экологиялық-географиялық
ортада егістік ландшафтарының принциптері мен ... жете ... ... ... ... дақылдарды егу зоналық және азональдық
факторларға байланысты ... ... ... ... ... ... ... тәуелді. Сондықтан
антропогенез әсерінен өзгеріске ұшыраған табиғи ... ... ... сапалық көрсеткіштері тіпті бір зона шеңберінде әр алуан. ... егін ... ... ... шаралар мен
тыңайтқыш түрлерінің, егістікті өңдеу әдістерінің де ... әсер ... ... ... ... ... ауыл шаруашылықтық және табиғи
жүйелердің себеп-салдары тығыз ... ... мен ... ... ... ... — агроландшафтар
қалыптасады.
Дипломдық жұмыстың ... ... ... ... төменгі
ағысындағы агроландшафттардың мысалындағы агроландшафттық жүйелер ... ... ... мақсаты:
- ландшафттар жүйесіне талдау жасау;
- еліміздегі агроландшафттардың қалыптасуының факторларын анықтау;
- агроландшафттардың экологиялық жағдайына баға беру;
- агроландшафттарды жақсарту шараларын ұсыну.
Агроландшафтарды табиғи ... яғни ... ... ... ... шаруашылықтық геоэкожүйе деп қарастыруға болады. Өйткені:
1) ұзақ тарихи уақытта дамыған табиғи ... ... бір ... ... бір ... ... ... мен ауыл шаруашылығына қауіпті
зиянкестердің пайда болуы;
3) топырақ қабатының механикалық құрамының өзгеруіне байланысты оның ... ... ... процестерге тұрақтылығы нашарлайды;
4) жасанды химиялық тынайтқыштарды енгізу салдарынан топырақ фаунасы
жойылады, жер асты ... ... ... әсер ... табиғи биогеохимиялық айналым өзгереді;
6) ландшафтардың түрлік құрылымы нашарлайды, морфологиялық бірліктерде
аграрлық кешендер нығая түседі;
7) ... ... ... ... ... ... ұшырауы үдемелі дамиды.
Агроландшафтарды көптеген көрсеткіштері бойынша жіктеуге болады:
... ... ... ... болу ... қарай;
• шығу тегі бойынша;
• өмір сүру ұзақтығы мен ... ... келу ... ... ... төменгі ағысындағы агроландшафтарды қалпына келтіруде
мынадай әдістер қарастырылады:
• топырақтың құнарлы қабатын орнына келтіру;
• дәнді дақылдан жоғары өнім алу ... улы емес ... ... ... ... ... өнімдерін өсіру.
Дипломдық жұмысты жазу барысында мынадай зерттеу әдістері қолданылды:
теориялық іздену, алынған ... ... ... ... ... ... ... жасау және қорытындылау.
Дипломдық жұмыстың негізгі міндеттері:
- ландшафттық жүйелердің бұзылуының алғышарттарын анықтау;
- ландшафттардың экологиялық жүргісіне баға беру;
- ... ... ... ... ... ... төменгі ағысын мысалға ала отырып,
агроландшафттардың экологиялық-мелиоративтік ... ... ... ... ... ... ... кіріспеден, екі тараудан
және қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен құралады.
І – ... ... ... ... ... ... ландшафтардың пайда болу ерекшеліктері
Адам баласы табиғи ортада өмір сүріп, оның ресурстарын пайдаланатын
болғандықтан, ... ... ... әсері де алуан түрлі. Сондықтан
ландшафтарды халық ... ... ... ... мен ... байланысты туындаған өзгерістер де әрқалай.
Мысалы, биологиялық өнімділікті арттыру үшін егін ... ... ... ... ... ... ... жырту,
суару мен батпақтан құрғату үшін жүргізілетін ... ... ... әр ... ... пайдалану, тау беткейлерін
террасалау, су өткізгіштігі нашар сазды топыраққа құм себу ... ... ... табиғи ортаға әсер ету формасы әр ... ... ... мен ... ... ... ... құрылыс
жұмыстары мен қазба байлықтарды өндіру аз территорияны қамтығанымен, ... ... ...... ... ... өзгерістер туындатады.
Келесі бір формасы, мысалы, ауыл және орман шаруашылығында үлкен аймақты
қамтығанымен, ... ... ... мардымсыз.
Кез келген территорияны пайдалану мен осының салдарынан сол ... ... ... қалыптасуы, ең алдымен, табиғи жағдайға
байланысты. Құрлықтардағы қара топырақты ... ... ... ... ... ... суармалы, ал құрғақ дала мен
шөлейт зоналарының жайылымдық ... ... ... пайдалануы
тектен-тек емес.
Ф.Н.Мильков (1978) және басқа біршама ғалымдардың түсінігі бойынша, жер
бетінде ... ... сол ... күйінде сақтаған ландшафтар қалған
жоқ, олардың басым көпшілігі антропогендік ... ... ... ... өзгеріске ұшыраса да, антропогендік ландшафтар
табиғи зандылықтарға ... яғни ... ... ... ... ... адам ... табиғи зандылықтарды ауыстыра алмайды:
тундра, шөл, ... мен ... ... ... табиғи
айырмашылықтарды жоққа шығара алмайды. Мысалы, тайгадағы ... ... ал шөл ... ... ... ... ... осы
зонаның бір бөлігі болып қалады. Өйткені, адам баласы күн ... ... және ... ... ... ... зандылықтарды басқару мүмкін емес.
Жекелеген компоненттерді: өсімдіктерді, су режимін қайта құру ... ... ... ... дегенмен бірдей емес. Өйткені,
біріншіден, тіпті ірі қоныстық ... ... ... ... ... ... ... фундамент,
макрорельеф) табиғи ландшафтардың құрылысы мен ... ... ... болады. Екіншіден, адам ландшафтардың жаңа компоненттерін жасаған
жоқ, тек соған жаңа ... ... ... жаңа ... су ... ... мен ... қалыптастырды. Оның
ішінде "жасанды элементтер" — инженерлік құрылыстар, тұрғын үйлер, әр түрлі
транспорттық жолдар; табиғи — адам ... бір ... ... ... ... ... мен жануарлар акклиматизациясы. Дегенмен, кез келген
жасанды ... ... ... оның ... ... ұшырайды.
Мысалы, су қоймаларының тау жыныстарымен толуы, ... өте келе ... ... ... т.б. "Жаңа", адам әсерінен пайда болған
элементтердің ... ... ... ... тұрақсыздығы.
Геожүйелерді қайта құру үшін немесе оның орнына "жаңасын" қалыптастыру
үшін ... ... ішкі және ... ... ... құру ... әрекет етудің (кенеттен және әдейілеп белгілі бір ... ... ... фундамент пен ауа массалары; ... ... ... ... көптеген өзгерістерге бірінші
топтағы компоненттерді ... ... ... болады, өйткені олар арқылы
геожүйеге зат пен энергия келеді. Өзгеріс ... ... ... ... ... орнына келмейді, яғни олармен байланысты басқа компоненттер
де ... ... ... Мысалы, рельеф пішінінің өзгеруінен
гравитациялық тепе-теңдік өзгереді, орнына ... ... ... геожүйе деңгейінде екінші топтағы компоненттер көп
өзгеріске ұшырайды, олар: ... ... ... мен ... ... биотикалық компоненттердің өздігінен қайтып орнына келу
мүмкіншілігі жоғары. Ландшафтардағы бір ... ... ... ... түрлерін отырғызу немесе басқа аймақтардан жаңа жануарларды
қоныстандыру ... зат ... мен ... ... процестері өзгереді,
бірақ түпкілікті өзгеріс болмайды.
Қазіргі кезде жер беті табиғи ландшафтарының 85%-ға ... ... ... Бұл ең алдымен орманды алқаптардың ауданының азаюынан
көрінеді: Антарктиданы қоспағанда ... ... жүзі жер ... ... ғана ... ... алып жатыр. Демеқ орманды алқаптарды халық
шаруашылығының әр түрлі саласында пайдалану ... оның ... мен ... ... нашарлайды. Мысалы, тропиктік ылғалды
ормандардың ауданы соңғы 10 жыл ішінде 55,3 пайызға дейін азайған. Егер де
осындай ... ... онда ... ... 85 ... соң ... ... жойылуы мүмкін.
Халық шаруашылығының әсерінен өзгерген ... ... ... мен ... ... ... ... емес.
Климаттың ритмикалық мезгілдік ауытқуы ... ... ... және ... белдеулер халық шаруашылығының салалары
үшін өте қолайлы. Осы ... жер ... ... басым
көпшілігі тұратындықтан, тығыздық өте жоғары. Мүнда халық шаруашылығына
қолайлы ... 1/5-і ... ... 1/4-ін ... мен ... ... ... орманды алқаптар алып жатыр. Қоңыржай және ... ... ... ... ... ... жиі қоныстанғандықтан
өнеркәсіп пен тау-кен өндірісінің, ірі қала агломерацияларының үлес ... АҚШ, ... ... ... ... ... ... ірі
өнеркәсіп тораптарында игерілуге тиімді жердің жартысынан ... ... ... мен ылғал ресурстары мол экватор белдеуінде орман ... ... ... ... ... ... үлес ... төмен, өйткені
фотосинтез қарқындылығы нашар, биогендік ... ... ... жоғарғы температураның басым болуы, кесілген орман ... ... ... құнарлылығының аз уақытта жойылуы нәтижесінде егін
шаруашылығынан жоғарғы өнімділік алу ... ... ... алынатын
биологиялық өнімділік төмен және малға азық ... ... ... ... ... өсіп-өнуіне жеткілікті болмағандықтан, мал
шаруашылығын ... да ... ... ... ... ... жердің
көлемі 12 пайызға жуық. Климаты адам денсаулығы үшін қолайсыз, ылғалы артық
батпақтар мен ойыстар ... ... ... ... ... және
әлеуметтік-экономикалық даму деңгейі төмен болғандықтан, өнеркәсіп пен
қоныстық антропогендік ландшафтардың қамтыған ауданы ... 1 ... ... ... белдеудің көп бөлігін қамтиды: құрғақ және ыстық.
Мал шаруашылығында жайылым, ирригация мүмкін ... ... ... ... және ... белдеулер де халық
шаруашылығында нашар игерілген. Егін шаруашылығы үшін қолданылудағы негізгі
кедергі: төменгі температура, вегетациялық кезеңнің аз ... ... ... ... ... кездесуі, сонымен ... ... ... ... ... мал ... үшін
табиғи жайылым және жабайы андардың қоныстану орны ретінде ... ... жол деп ... ... ерекшелігі мен оны мекендеген ұлттардың
әдет-ғұрпына байланысты ... ... да ... байқалады.
Осыған байланысты антропогендік ландшафтар модификациясы да алуан түрлі.
Жыртылған жердің, яғни агроландшафтардың ауданы бойынша бірінші орында
Еуропа елдері - 32%, ... ... Бұл ... одан да ... - ... ... белдеудің жалпақ жапырақты ормандары мен субтропик
белдеуінің мәңгі ... ... ... ... плантацияларымен
алмастыру салдарынан осы территориялардың табиғи кешендері көп зардап
шеккен.
Азияда ... ... ірі екі ... ... ... мен ... Сібірдің тың және тыңайған ... ... ... ... ... жатқан муссонды Азияның жазықтары мен ... ... ... ... ... ... сондықтан табиғи
кешендердің өзгеру деңгейі жоғары - кейбір аймақтарда 99%-ға дейін.
Тропиктік Азияның агроландшафтары ... ... ... ... ... - ... ... мәдени бау-бақша мен егістіктермен,
ал қонысты антропогендік ландшафтар маңындағы орман ... ... ... ... Бұл ... ... ... (бір жерге
бір дақылды ауыстырмай еге беру), бір қоныс пен екіншісінің жалғасып жатуы
немесе олардың арасындағы кеңістікте ... ... ... яғни
шаруашылықта жоғары деңгейде пайдалануы тән.
Азиялық бөлік пен Таяу ... ... ... ... ерте заманнан бері ирригацияға негізделген. Муссонды Азиямен
салыстырғанда ірі ... ... Олар арал ... ... ... ... жақсы қамтамасыз етілген жерлерге жақын орналасқан. Бұл
аймақтың Кіші Азиядан Моңғол ... ... ... ... ... алып ... сияқты Африканың да ... ... ... қалыптасуы мен дамуы территорияны жайылымдық ... ... іске ... ... ... ... ... тарихи
қалыптасқан әдет-ғұрыпқа және отаршылдық мұраға байланысты экстенсивті
егістік осы уақытқа дейін жоқ деуге де ... ... ... ... ... ... ... зоналарда егістік ландшафтары арал іспетті
тараған.
Африканың ... ... ... ... ... орналасуына
цеце шыбынының әсері едәуір: алдымен су ... ... ... ал ... ... ... ит тұмсығы өтпейтін ылғалды ормандар
сақталған, ал Азиялық бөлікте ... өзен ... ... ... ... ... ... Африка мен
Эфиопияның солтүстік және оңтүстік шеткі аймақтарында ... ... ... ... ... ... ... және Оңтүстік Канаданың жазықтары ... ... ... ... 80%-ы, жалпақ жапырақты ... 60%-ы ... ... ... ... құратын агроландшафтарда
монокультуралық дақылдар егіледі. Бірақ ... ... ... ... кешендердің көлемінің ұлғаюына байланысты ... ... ... ... ... ... Оңтүстік Америкадағы ... 50%-ы ... ... ... ... оның ауданының 10%-
на, ал жайылымдар 20%-на тең.
Австралия құрлығы ландшафтарының қарқынды ... ... ... жыл ... ... ... ... жердің көлемі оның жалпы
ауданының 25% - бұл ... ... ... ... ... ... мен ... ылғалды ормандар.
Шаруашылықта игерілген территорияның 35%-ы егістік пен ... ... ... ... жердің үлесіне тиеді. ... ... ... ... ... ... қатар шөлейт және
сирек орман зонасында ... ... ... өpic ... ... әр ... ... және агротехникалық шараларды жүргізу
жақсы жолға қойылған: жер ... ... ... ... мен ... шөптер егу т.б.
Жер ресурстарын халық шаруашылығының жекелеген салаларында пайдалану
динамикалық ауытқымалы, сондықтан ... ... ... ... ... отырады. Оның айғағы - антропогендік кешендер
туралы мәліметтердің жыл ... ... ... яғни жаңа ... және ... толығып отыруы. Бірақ негізгі ... ... ... ... ... жіберілген қателер мен тиімсіз пайдалану шаруашылықтық
айналымнан шығып қалған жерлердің ... әкеп ... ... ... кратер. карьерлер, тұзданған және батпақтанған территориялар,
жылжымалы құмдар мен өнеркәсіп-тұрмыстық қалдықтар ... ... ... кейбір елдерде жел мен су ... ... ... ... ... ... жердің ауданынан да артық екені белгілі.
Қазіргі күні жер ... ... ... нақтылы бағыты
анықталған - ірі ... мен ... ... көлемінің артуына
байланысты егіншіліқ жайылымдық және орман алқаптарының ауданы ... ... ... дамыған, урбандалу денгейі жоғары елдерде
рекреациялық мақсатта қолданылатын жер көлемі жыл ... ... ... жер бетінде жыл сайын орман алқаптарының көлемі кеміп ... ... ... ... ... ... ... санының өсуінен табиғи ортада антропогендік салмақ
артып, табиғи кешендер сандық және сапалық ... ... Ол ... ... ... өзгерістер, топырақ қабатындағы ... ... ... ... ... ... ... ауытқулар, ластаушы ингредиенттердің жиналуы т.б. Осындай
алуан түрлі көрсеткіштер антропогендік ландшафтар ... ... ... территорияның игерілу деңгейі мен оның қарқындылығына
тікелей байланысты. Антропогендік ... ... ... ... ... ... өздігінен тазару деңгейі төмендейді.
Сөйтіп табиғи кешендер ... ... ... ... ... ... екі қасиет тән:
1) жоғарғы өнімділік пен экономикалық ... ... ... ... оның ... ... ... қолайлы
табиғи ортаны сактау.
Соңғы уақытқа дейін бұл көрсеткіштер бірге ... ... ... ... уақыттық экономикалық тиімділікті орнату ортаның нашарлауына әкеліп
соқты. ... ... ... ... шарт - ... ... ... жету, оның эстетикалық сапасы ... ... ... ... ... ... ... және техногендік қолайсыз жағдайларды: топырақ қабатындағы су, жел
эрозиясын, шайылуды, батпақтануды, ... көл ... ... ... ... ... ластануын болдырмауға тырысу қажет. Бұл
шаралардың барлығы табиғи ... ... ... ... және ... ... жоғары сатыда дамытуға ықпал етеді.
Соңғы жұмысты ... ... ... ... ... емес, бірақ
оларға жүктелетін жұмыс — ... ... ... ... ... өңдей білу. Өйткені тек ландшафтану ... ... ... ... даму ерекшелігіне сүйене отырып ... ... сай ... ... ... ... біледі.
Дегенмен, әрқашан ландшафтардың табиғи даму тенденциясы қоғам мүддесіне
сәйкес келмейді, сондықтан ... ... ... ... ... жаңа модификацияларды құруға тура келеді.
Ландшафтарда жақсартудың үш негізгі бағытын ажыратады:
1) әр түрлі мелиоративтік әдістерді пайдалану;
2) ... ... ... ... ... ... санитарлық
кесулер, өртке қарсы шаралар қолдану, шаруашылықта пайдалану нормаларын
қатаң сақтау;
3) ішкі күштерден пайда ... ... ... ... ... ... шаруашылықта дұрыс қолданылмаған территорияларда
құруға жоспарланса, онда осыған сәйкес "емдеу" ... ... ... ... ... өртке ұшыраған орманды алқаптарға қайтадан ағаш
егу, карьерлерде рекультивация жұмыстарын жүргізу.
1.2. Техногендік ландшафтар түсінігінің ... ... ... техногенез терминін (адамның техникалық
іс-әрекеті, инженерліқ химиялық, ауылшаруашылықтық, тау-кен ... ... ... ... және минералогиялық
процестердің жиынтығы деп қарастырған. Кейіннен техногенез терминінің толық
анықтамасы беріліп, оны адамның ... ... ... ... ... ... процесі деп атаған. Ландшафтарға әсер етуші
техногендік процестерді ғылыми ... ... ... ... пайда болғаннан кейін қарқынды бағыт ... ... ... ... табиғи ортаның ластануын зерттеу салалық бағытта болды: бір
немесе ... ... әсер ... факторларды, мысалы, жер беті ағын
суларына, ауа қабатына, өсімдіктің физиологиялық және биохимиялық ... әсер ... ... анықтау. Қазіргі уақытта біртіндеп комплексті
бағыт алуда.
Дегенмен, әлі де болса ландшафтарға әсер етуші техногендік ... ... ... жасауға арналған еңбектер жеткіліксіз.
Т.В.Звонкованын басқаруымен Курск магнитті аномалиясы аймағында ... ... ... ... ортаға әсер ету ерекшелігі зерттелген.
Қиыр Шығыста тау-кен өнеркәсібінің ортаға тигізер ... мен ... даму ... ... ... жетекшілігімен
өткізілді. Ф.Н.Мильков басқарған ... ... ... антропогендік ландшафтар модификациясын картаға түсіру мен ... ... ... стационарлық ізденістер нәтижесінде топырақ
қабатыньң биологиялық, физикалық және химиялық ... ... ... ... мен ... ... өзгеруіне
Н.П.Солнцеваның, К.Н.Дьяконовтың т.б. ... ... ... ... жылу ... әсерінен өзгеру
механизмі мен өсімдік ... ... ... ... ... ландшафтық-геохимиялық көрсеткіштердің эволюциясы
В.Г.Волкова мен Н.Д.Давыдованың еңбектерінде ... ... ... ... ... даму ... факторларының әсер ету ерекшелігі мен оның салдарына талдау
жасап, табиғи ландшафтарды тиімді пайдалану мен оның ... ... ... ... ... комплекстік еңбектер жоқтың қасы.
А.И.Перельманның антропогендік ландшафтарды белгілі бір ... ... ... ... ... қозғалыс формасына
негізделді және ландшафтардың дамуын төмендегідей ... ... (тек ... және физикалық-химиялық миграция), биогендік
(биологиялық миграция қосылады), ... ... ... ... түсінігімізше, техногендік комплекстердің пайда болуы, ең
алдымен, техногендік заттардың шоғырлану қарқындылығына, яғни ... ... ... ... ландшафт шеңберіндегі техногендік
заттардың миграциялық сипаты зоналық және региональдық факторларға, әсіресе
техногендіқ ... және ... ... ... ... байланысты.
Техногенез қалдықтарының шоғырлану қарқындылығы заттардың миграциялық
ерекшеліктеріне, миграция турлерінің қарым-қатынасына да бағынышты. Егер
техногендік зат ағыны ... зат ... ... ... онда ... ... шоғырлануы күрт өседі, ... ... ... ... ... аномальды аймақтардың қалыптасу ерекшелігі мен оны
зерттеуге арналған салалық ізденістер ... ... ... ... мемлекеттік университетінің топырақтану факультетінің,
Қиыр Шығыс ғылыми география институтының және Қазақстан Республикасының
топырақтану ғылыми ... ... ... ... тапты.
ЮНЕСКО-ның "Адам және биосфера" жобасы бойынша әp ... ... ... геохимиялық,, экологиялық және ландшафтарды
ұйымдастыру қарастырылған. Мониторингті ... ... әлі ... ... шешімін таппады. Өйткені территорияны тандап
алғанда территорияның ландшафтық-географиялық ерекшелігі есепке ... ... ... ... ... ... ... ландшафтық құрылым ерекшелігін ... ... ... қате ... ... негіз болды. Мысалы, өнеркәсіп
қалдықтары ... ... ... ... техногендік өзгеру
зонасының пішіні рельефтің тілімденуіне байланысты өзгермелі екені айқын.
Ландшафтың ... ... ... тау ... ... оған әсер ... ... фактордың ролі жазық ландшафтарымен
салыстырғанда жоғары. Табиғи комплекстердің ... ... ... ... көрсететін болғандықтан, техногендік фактордың және табиғи
процестердің нәтижесінде пайда болған ... ... ... ... ... ... біртұтас табиғи құрылым — ландшафт шеңберінде
өткізілгені дұрыс. Сондықтан бақылау жүргізілетін территорияда ... ... ... ... ал ... ... ... мақсатына байланысты өзгеріп отырады. Салалық мониторинг
нәтижелері бір-бірімен ... ... және ... ... ... ... мәлімет бермейтіндіктен, экологиялық нормалауға негіз бола
алмайды.
Табиғи комплекстердін техногендік ... ... ... ... әдіс — ... индикацция. Территорияның ландшафтық
құрылымы да өздігінен табиғи орта ... ... ... ал ... және горизонтальдық құрылымының өзгеруі техногендік ластану
қарқындылығын көрсетеді. Ландшафтық индикацияның маңызы оның ... ... ... ... баға ... ... ... биотикалық компонентінің өзгеру деңгейін ... ... ... техногендік стационарлар ұйымдастырғанда ғылыми
ізденістерге ландшафтық және ландшафтық-геохимиялық ... беру ... ... ... ... ... ... техногендік
зат ағынын реттеуге және экологиялық норманы анықтауға мүмкіншілік туады.
Әр ... ... ... ... ... табиғи құрылымдар —
ландшафтардың техногендік салмаққа жауап қайтару ерекшелігін ... ... ... техногендіқ әсерге салыстырмалы тұрақтылығын анықтайды.
Біртұтас табиғи бірлік ретінде ландшафтардың техногендік ... ... мен ... ... әсер ... және ... ... орналасқанына байланысты. Техногендік әсерде дамып ... ... ... деңгейін жалпы ландшафт құрылымының немесе
оның жекелеген компоненттерінің өзгеруіне қарай анықтайды. ... ... ... ... пайда болуынан немесе комплекстің
түбірімен өзгеруінен байқалады. Егер компоненттердің техногендік өзгеруі
оның бір ... ... ... ... ... ... ландшафтар модификациялары пайда болады. Жетекші компонеттердің
техногендік өзгеруі оның табиғи даму тенденциясынан ... ... ... ... өзгергенде техногендік құрылымдар -
техногеомалар - ... ... ... ... пайда
болады. Сонымен, техногендік фактордың ... ... ... ... ... ... болуынан және ондағы
жекелеген компоненттер мен элементтердің ... ... ... ... ... техногенез факторларының тигізер әсері
Ландшафтарға техногенез факторларының тигізер әсерін ... ... ... ... ... соң ... дами бастады.
Табиғи комплекстер табиғи-техникалық ... ... ... ... әсер етуі ... ... Табиғи комплекстер
мен өнеркәсіп объектілері арасындағы байланыс табиғи, табиғи-техникалық
және техникалық ... ... іске ... ... ... ... ... өзгереді, өйткені табиғи элементтер толығымен
немесе жекелеген компоненттері жасанды түрлермен ауысады. Табиғи ... ... ... ... ... әр ... ... табиғи ортадағы ыдырауы
олардың шығу ... және ... ... ... ... ... қалдықтары ортада ұзақ уақыт сақталады,
сөйтіп сандық мөлшері өсіп, табиғи жүйенің ... ... ... ... олар ... ... қатысып, тірі организмдерге
зиянды әсер ... ... ... ... ... да ... жағынан да
бірдей техногендік қалдықтар табиғи геохимиялық процестер нәтижесінде тез
өңделіп, улы қасиеті жойылып, үлкен аймаққа ... Ал ... ... қозғалмалы болған техногендік қалдықтар белгілі бір ... ... ... инертті формаға ауысады да, миграциялық
ағын шеңберінен шығып қалады, яғни биологиялық айналымға қатыспайды. Мұндай
жағдайда ... ... ... ... тез тазарады, тұрақтылығы
артады. Яғни, техногенез қалдықтарының ыдырау немесе шоғырлану, озгеру мен
айналымға қатысу ... ... ... табиғатына
байланысты.
Құрлықтар мен мұхиттардағы табиғи ландшафтық-геохимиялық жүйелердің
(ЛГЖ) жиынтығын ... мен даму ... ... ... ... жіктейді. Болжаудағы негізгі мақсат - техногенез ... ... ... ... ... ... Кез ... типке жататын
ландшафтық-геохимиялық жүйелер мына көрсеткіштер бойынша ұқсас болу керек:
... ... ... яғни ... ... ... ... мен техногенез қалдығынан тазаруы;
• егер техногенез қалдықтары нормадан артық болса, онда техногендік
геохимиялық ауытқулар (аномалиялар) және ... ... пен ... ... жер ... жер ... ... өнімділігіндегі өзгерістер ұқсас болу
керек.
Технобиогеомалар белгілі бір географиялық ... ... да ... ... ... ландшафтық-географиялық аудандастыруға
мүмкіншілік бар.
Технобиогеомалардың геохимиялық тұрақтылығын анықтайтын табиғи
факторлар ... ... ... ... ... ... топырақ жамылғысы мен су көздеріндегі минералдық және
органикалық заттардың химиялық өзгеру жылдамдығы;
б) геохимиялық тоскауыл түрлеріне байланысты заттардың химиялық айналу
жылдамдығы;
в) техногенез ... ЛГЖ ... шығу ... ... жер ... жер асты суларымен және ауа ағынымен таралу
ерекшелігі.
Кез-келген химиялық айналым жылдамдығы ЛГЖ ... ... ... ... ... ... химиялық процестердің жылдамдығын
есепке алуда төмендегідей орташа жылдық көрсеткіштер ескерілу ... ... ... радиациясы мен оң температураның жиынтық мөлшері;
2) ультракүлгін радиация мөлшері;
3) фотосинтез кезінде ассимиляцияланған және жыл ... ... ... ... ... ... мөлшері (биохимиялық
процестердің энергия көзі);
4) найзағайлы күндердің саны.
Геохимиялық, тосқауыл түрлеріне ... ... ... 1) топырақ жамылғысы мен су көздеріндегі ... ... мен ... келу процестері;
2) өзен сулары мен көлдердегі органикалық заттың шамасы; металдардың
еруі мен миграциялық ерекшелігін ... ...... ... 3) жылдық жауын-шашын мөлшері мен булану;
4) булану барьерлері мен булану нәтижесінде жиналған элементтердің
көрсеткіші — тұзды ... ... мен ... көлдердің таралуы.
ЛГЖ шеңберінде жиналған заттардың ыдырау және шығу жылдамдығы әртүрлі
факторларға байланысты олар:
1) жылдық өзен ... ... ... әр ... ... желдің жылдық орташа көрсеткіші, әсіресе
(штиль) тымық ауа ... ... ... ... ... ... олар ... термодинамикалық тосқауыл болады. Сондықтан мәңгі тоңдардың бар-
жоқтығы ... ... ... ... ... ... факторларды 3 топқа
топтастыруға болады:
1. Техногенез қалдықтарының ЛГЖ шеңберінен шығуы мен ыдырау қарқындылығын
анықтайтын факторлар:
• атмосфера ... ... ... ... мен ... көрсеткіштер:
• жауын-шашын мөлшері (жыл мезгілдері бойынша).
• жел жылдамдығы (жыл мезгілдері бойынша).
• су ағыны (жыл мезгілдері бойынша).
• жауын-шашын мен ... ... ... ... мен ағын сулардан техногенез заттарынын шығуы мен
миграция жылдамдығын анықтайтын көрсеткіштер:
... ... ... ... ... жамылғысының механикалық құрамы.
2. Техногенез заттарының метаболизм қарқындылығын анықтайтын факторлар:
• заттардың ыдырауындағы энергия көрсеткіштері :
• күн ... ... ... нөл градустан жоғары температура жиынтығы;
• ультракүлгін радиация мөлшері;
• жыл бойғы нажағайлы күндердің саны;
• органикалық заттардың ыдырау жылдамдығы;
• фотохимиялық реакция қарқындылығы.
3. ... ... ... олардың метаболиттерінің ландшафтарда
жиналу қарқындылығын анықтайтын факторлар: ... ... ... ... к.арк.ьшдылығын анықтайтын көрсеткіштер:
• қышқылды-сілтілі реакция;
• тотығу мен қайтып орнына келу;
• шірінді мөлшері;
• геохимиялық орта сипаты (ашық, ... ... ... ... топырақтың минералдық құрамы;
• техногендік айналымға қатысушы алғашқы элементтердің мөлшері.
Атмосфера ағынынан ... ... ... ... жыл ... тұманды күндердің сандық шамасы, оның ұзақтығы;
• жыл ішіндегі тымық күннің ұзақтығы мен сандық шамасы.
1.4. Өндірістік аймақтардың ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігі - жоғары деңгейде пайдалы қазбалардың өндірілуі. Өткен
ғасырдың ... ... әлем ... саны 2,5 есе ... ал ... жыл сайын өндірілуі 12 еседен астам көбейді. 2000 жылы металл,
химиялық, энергетикалық және басқа да шикізат өнімдерінің өнделуі 3 ... ... ... тез ... - ... ... Мысалы, 1940-
1990 жылдар арасында мұнай өндіру (газ конденсатын қоса есептегенде) ... газ - 227 есе, ... - 4,5 есе, ... ... - 8, ... ... ... металдар, асыл тастар мен химиялық шикізатты пайдалану да артты.
Егер де пайдалы ... ... ... мен ... салыстырсақ, онда
келесідей қорытындыға келеміз:
• біріншіден, барлық пайдалы ... ... ... ... пен ... ... өндіріс өнімдерінің бірте-бірте
дамуын қамтамасыз етті;
• екіншіден, пайдалы қазбаларды өндіру ... өсуі ... ... жаңа кен ... ... ... ... аймақтарда азаюымен, техникалық жағдайының
қиындауымен ерекшеленеді;
• үшіншіден, тау-кен металлургия өндірісінің дамуы қоршаған ... ... әсер етуі ... ... ... ... тез дамуы көптеген мәселелерді
тудырды, өсіресе, соның ішінде, шикізатты өндіруде және оны ... ... ... ... ... қоры ... өндіру жылдан-жылға артып отыр. Мұнай өнімімен
қамтамасыз ету - ... ... ... ... ұлттық приоритеті
Бритиш Петролиум компаниясының бағасы бойынша қазіргі ... ... ... ... - АҚШ. ... Құрама Штаттарының мұнай коры
тек қана 10 жылға дейін ... ... ал ... ... ... ... сондықтан бұл мемлекеттер мұнайды басқа мемелекеттерден сатып ... ... ... мұнайдың дүние жүзіндегі қоры 137,3 млрд. ... ... ... қорының 83,7 пайызы «мұнайлы» мемлекеттердің үлесіне
тиеді.
Қазақстанда мұнай өндірісі республика ... ... ... ТМД ... арасында Қазақстан мұнай шығару мен барлау бойынша
екінші орында, ал газ бен ... ... - 4 ... дүние жүзінде мұнай
қоры бойынша - 13 орында, газ бен ... 15-ші ... ал ... 23 - ... ... ... 1 қаңтарындағы мәліметтер бойынша Қазақстан Республикасында
166 кен орындары болған.
Ресей дүние жүзінде мұнай қоры ... Сауд ... ... ... ие. Оның негізгі кен орындары Батыс (бассейніңің ауданы - 2171,6 ... және ... ... жылы ... ... ... ... - 3,7 пайызға, Ресейде - 3
пайызға, жалпы дүние жүзі бойынша 1,9 пайызға артты.
Дүние жүзінде ... мен ... ... де ... ... ... қоры әлі екі ғасыр өндіріледі деген мәлімет бар, (салыстырмалы түрде:
мұнай 55 жылға ... уран тек қана 35 ... ... жетеді екен). Көмір
бассейндерінің аудандары да ұлғаюда, АҚШ-та: Иллинойсқ Аппалач, ... ... ... - 26 мың км2, ... - 45, ... - ... - 100, ... - 26 мың км2.
Қазақстан территориясында 400-ден астам ... кен орны ... қоры ... ... және ... ... ... Қарағанды (ауданы 3 мың км2), Екібастұз, Майкөбе (1400 ... (50 мың км2), ... т.б. ... ... ... ... Қарағанды (8551,6 млн.т. баланс қоры) мен Екібастұз (10403,4 млн.
т. баланс ... ... ... жылы көмірдің дүние жүзі бойынша өндірілуі 1 пайызға артқан (3600
млн. ... ... ... ... 2010 жылы ... ... 8 млрд. тоннаға өседі. Болашақта көмірді жоғары деңгейде өндіретін
мемлекеттер катарына Қытай, АҚШ, ... мен ... ... жыл ... ... ... ... кезінде 6 мың км2 жер
қопсытылады екен. Кейбір ірі тау-кен өндіріс ... ... ... ... ... ... ... Осыған байланысты тау-кен
өндіру географиясы да кеңейіп ... ... ... ... ... ... ... кен орындарының ашылып отыратыны белгілі. Олардың ішіндегі ең
ірі ... ... мен газ - ... және Қиыр ... ... АҚШ ... ... көмір - Қытай, АҚШ, Ресей, Германия,
Индия, Австралия, Польша; темір рудасы - Ресейде, Канадада, Австралия;
марганең ... - ... ... - Австрилияда, Гвинеяда; мыс - Ресейде,
АҚШ, Чили, Перу; молибден - Ресейде, АҚШ, Канада; бериллий - АҚШ, ... уран - ... ... АҚШ; ... тұзы - Ресей, Канада;
фосфориттер - АҚШ.
Тау-кен өндірісінің территория бойынша таралуы мен ... ... ... ... әсер ... анық (4-кесте).
1-кесте. Тау-кен өндірісінің таралуы мен шоғырлануы.
| ... ... ... ... саны ... бір өндіріс |
|таралу түрі | ... ... ... |
| | |мың ... ... ... |100-200 ... ... ... ... ... ... ... ... ... |500 ... орындарының жазықты түрі кеңінен тараған, құра ... ... Бұл түр - ... ... мен ... кен
орындарына тән.
Бассейнді түр - жер қыртысында бірнеше, тіпті көптеген кен орындарының
бір жерде шоғырлануымен ... олар - ... газ, ... ... және
кейбір полиметалдар. Темір рудасының да ауданы айтарлықтай: ... - ... км2, КМА 120 мың ... ... пайдалы қазбалардың таралуы кішірек кен орындары ретіндс
әрбір жерде сирек ... Олар ... емес ... ... ... ... алюминий, мыс, титан болуы мүмкін.
Дисперсті таралу түрі - аса құнды және ... ... ... ... - ... асыл ... сирек кездесетін металдар, графит,
слюда т.б. Кен орындары ... ... ... ... ... ... олардың табиғи ландшафтарға әсері аздау, шектеулі.
Табиғи ландшафтқа өте қарқынды әсер ететін және қамтитын ауданы үнемі
кеңейе беретін ашық ... ... ... пайдалы қазбаларды өндіру түрі.
Мұндай аймақтарда ерекше антропогендік кешендер пайда болады. ... ... типі деп ... Қазіргі техника ... ... 800 ... ... ені - 5 ... ... ал жер ... кезде шығатын тау жыныстарын бір жерге үйіп тастау мыңдаған гектар
жерді алып жатады. Сонымен, ашық ... ... ... ... ... ... ... түпкілікті өзгертуде, жаңа рельеф ... ... ... рөл ... ... ... ландшафтардың фундаменті түбегейлі өзгереді деп
айтуға болады. Жер бетіне желге мүжілуі ... ... тау ... ... химиялық үрдістердің жүру жылдамдығы да, бағыты да тұтас
өзгеріске ұшырайды. Терендікте ... ... баяу ... жер ... соң олар ... ... өзгертіп, кейде өсімдіктерге әсер
ететін ... ... ... ... ... Жер беті
ландшафтарының тау ... ... ... өзгеруі биоценозға, топырақ
тұзілу процесіне кері әсер етеді, кейде мұндай өзгерістердің қарқындылығын
ірі геологиялық апаттардың ... тең деп те ... ... ... ... ... ... және олардың
қоспаларының жоғары деңгейде шоғырлануынан ... ... ... геохимиялық аномальды (ауытқу) аймақтардың пайда болуына әсер
етеді. Геохимиялық ... ... ... ... ... байланысты ұлғая береді. Егер тау-кен өндіріс ауданы шағын ... ... ... ... зат айналымына әсер етпеуі мүмкін.
Ресурстардың өндірілуі бассейнді ... ... ... ... ... ... км ... онда зат айналымының геохимиялық нашарлауы үлкен
аймақты қамтиды.
Табиғи геохимиялық ... ... ... ... ... мал ... сапасы төмендейді және баска ... ... ... Табиғи (климат, рельеф ерекшелігі, топырақ, су
режимі) және антропогенді (пайдалы қазбаларды өңдеу ұзақтығы, кен орнының
көлемі, өңдеу ... мен ... ... ... ... әсер ету ... 510 ... 4050 км-ге дейін жетеді. Тау-кен
өндірісі әсерінен жер бетіне жылына 1600 млрд м3 жаңа тау ... ... Егер ... ... әсерінен және табиғи түрде пайда
болатын (өзен ағысы арқылы жиналатын) ... ... ... ... 40 және 13 млрд м3 ... ... ... территориядағы тау жыныстарының үйілуі рельеф пішініңің
өзгеруіне ықпал ... Жаңа ... ... ... ... тау ... элементтерді, олардың құрамын өзгертеді, сонымен бірге ... ... ... мен ... ... ... Оларды карьерлі-
үйінді ландшафт типтері деп атайды. Бұлардың кейбіреулері ... (тау ... ... мен сығылысуы) арқылы пайда ... - ... ... ... материалдардың жиналуы)
үрдісі арқылы пайда болады. Мысалы, көмір өндеу кезіндегі пайда ... ... ... мен ... ... кейбір табиғи түрдегі шоқы,
адыр, төбешіктер тәріздес болады.
Карьерлі-үйінді ландшафт типі. Олардың кеңінен таралуын ескере ... ... ... ... Оған ... тип ... да ... Ландшафтың Бұл түрінің ауданы мындаған км ... ... ... ... ... ... ... көлемі 2 млн. гектарға жуық.
Карьерлі-үйінді кешендер - адамның ландшафтық сфераға әсер ... ... ... табиғи комплекстер: өсімдік пен топырақ жамылғысы, су
режимі мен геологиялық құрылыс толығымен трансформациядан ... ... түрі ... ... ерекше микроклимат пайда болады.
Карьерлі-үйінді ландшафт кешені бірнеше түрге жіктеледі:
1. Ашылған ... ашық жер) ... жер. Бұл ... ... ... ... және ... игеруге токсикантты аз
пайдаланатын немесе тіпті пайдаланбайтын жерлер. Бұл рельеф үйінділердің ... ... ... ... және ... жер ... ... игеруге аз пайдаланылатын үйінді грунттардың
шөптесінді ... ... ... ... әр ... өсімдіктердің қалыптасуы. Кейінгі кезеңдегі өсімдіктердің пайда
болуы мен дамуы грунттардың физикалық-химиялық ... ... кез ... ... немесе темір рудасы бассейндерінде пайда болған
үйінділер таза сазды жыныстардан тұрса, олар жер ... ... ... дами ... ал ... ... тек 610 жылдан
кейін ғана түрден ... ... ... ... ... осындай жерлердегі шлакты жазықтары - 3 мың ... ... ... ... - олар ... шөл» деген атпен де аталады.
Ашылған карьерлі-үйінді жер типтері - ең кеңінен тараған ландшафт түрі,
қайтып орнына келтіру жұмыстары көп ... ... ... Терриконниктер - жер астындағы пайдалы қазбаларды өңдеу кезінде пайда
болатын биіқ дөңесті үйінділер. Терриконниктер кейде бір ... ... алып ... ... ... Донбасста террикондар саны 800-ден
астам. биіктігі - 3045 метр, кейде 90 метрге дейін ... ... ... ... тік болып келеді, еңкіштігі - 2530°қа дейін,
кейде одан да көп. ... көп ... ... ... ... рекультивация үрдістерін жургізу қиынға түседі. Биологиялық
рекультивацияға террикондардың ... ... ... ысырылып
түсуі, құрғақтығы, топырағының улануы, жануы, жыныстарының ... ... ... ... ... ... террикондар өте
жай, тіпті көптеген жылдарға дейін ешбір шөптесінді ... ... шөл ... ... және ... ортаны ластандыруымен
ерекшеленеді.
Тік беткейден тау жыныстары төменге қарай сырылып, желмен ... ... ... үлкен аймаққа таралады.
3. Карьерлі-үйінділі тақыршалар. Көптеген үйінділер, көбінесе, ұзақ
уақыттан соң рельефі ... ... ... ие ... ... ... ... кейіннен шалғынды-далалы және орманды ... ... ... ... ... — бұл тас ... ... пайда болатын рельеф типі.
Рельефінің өте күрделілігімен ерекшеленеді - ... ... ... түпкі бөлігі, ойыстар мен төбешіктер, ... ... ... мен ... нашар шөптесінді өсімдіктер. Жергілікті жердің
уйінді түрлерінен айырмашылығы — түбі жазықты болғанымен ... ... ... Бұндай жерлерде ұзақ уақыт бойы өсімдік өспейді, әктасты шөл
немесе эрозиялы жазық қалады.
Техногенді ... ... ... жаңа ... ... ... орналасу жағдайымен анықталады. Жаңа рельеф пайда болу зонасында
денудация және ағынды үрдістер күшейеді. Ойысты рельеф ... ... ... ылғалдануы артық. Шайылу мен жойылу ... жаңа ... ... су ... ... ... ... гидрологиялық режимін өзгертеді. Өз
кезегімен ... ... көп ... су ... ... Чех көмір бассейніңде жылына 3,2 млн. м3 су ... ... ... ... үшін 0,7 м3 су ... ... ... өндірісте
қолданылатын карьерлердің маңайында оның еніңен 25 есе үлкен ... ... және жер беті су ... ... ... ... ... үрдісі пайда болады.
Қазбаларды шахталық жолмен өндіретін территорияларда пайдаланылған
сулар жақын мандағы қазаншүңқырларға, көлдер мен ... ... ... ... шоғырланған аймақтардың қоршаған ортаға тигізер әсерінің
антропогендік салдарын Шығыс Қазакстан мысалында карастыруға болады.
Шығыс Қазақстанның ... ... ... ... орын
алады. Мүнда ірі полиметалл кен ... ... ... ... ... Малеевск және тағы басқалары. Оларды өңдеу
арқылы: мыс, ... ... ... ... ... Бұл кен ... тау-кен байыту және тау-кен металлургиялық кәсіпорындары мен
комбинаттары келесі салаларға: Өскемен ... ... ... ... Ертіс полиметалл комбинаттары; ... мыс ... ... ...... титан магний комбинаты
және т.б. бөлінеді. Олар ... ... ... ... ... ... ... ірі ластаушы кәсіпорындар 5 өндірістік-аймақтық тораптарда: Ертіс маңы,
Лениногорсқ Зыряновсқ Шемонаиха және ... ... ... мен ... ... ... ... кешендерде ауданы 20 шаршы шақырымға жуық ірі ... ... ... ... ... ... Өскемен қаласында
өткізілген тәуелсіз экология экспертизасының мәліметі бойынша, тұрғындардың
ауруға шалдығуы қоршаған ортаның экологиялық жағдайына тікелей ... ... ... ... ... кен орындары түсті
металлургияның дамуындағы шикізат базасы бола отырып, оған тығыз ... ... ... ... индустриясының да базасы болып отыр.
Түрлі-түсті металлургиялық кен орындарындағы кен құрамындағы шашырандыи
сульфидті минералдарда: темі (Ғе), мырыш (Zn), мыс (Си), ... (Мn), ... ... (Ва), ... (Au), ... ... сонымен қатар кадмий
(Cd), тантал (ТІ), сынап (Hg), селен (Se) және т.б ... ... ... ... ... кен ... тотығу зоналарында
сульфидтерде тотығуы жүріп, кен қалдықтары жер асты ... ... ... мен аралас жыныстарды сілтісіздендіру кезінде жер асты
суларының минералдануы литріне 13 ... және де одан ... ... ... 1520 мг экв./литрге өседі, рудаларды құрайтын ... ... ... фондық шамадан ондаған, жүздеген есе асып ... ... ... ... ... факторлардың әсерінен
элементтердің қышқылдану процесі мен сілтіленуі айтарлықтай ... ... ... ... - ... ... ... жер асты,
шахталық; өте қолайсызы - ашық тәсіл, рудалар мен минералданған жыныстар
көп ... жер ... ... ... жүздеген жылдар бойы топырақ ... ... ... ... ... ... ... қалдықтар
атмосфераның ылғалданумен, шашыранды металдармен қоса күкірт ... да ... жер асты ... ... мен өзендерге шөгіп
қалады. Гидрографиялық тораптар Ертіс өзені бассейніңе жатады: ... ... ... ... ... т. б. Бұл өзендердің бай су
ресурстары Қазақстан Алтайының әр ... ... ... ... береді: түсті металлургия, химия өнеркәсібі және басқа ... ... ... Бұл экономика салалары суды көп қажет етумен қатар, су
объектілерін ... ... ... ... су әр түрлі
ингредиенттермен ластанады.
Шығыс Қазақстанның ... және ... ... ... 1996 жылы 148 су ... болған, оның 103і өнеркәсіп орындары
екен. 1981 1996 жылдар аралығында өндіріс көспорындарында ... ... млн м3 ... немесе су жинаудың 40 иайызын құраған.
Пайдалану нәтижесінде ... су ағын су ... ... ... жер ... төмендеген жер бедеріиде, коллекторлыдренаждық
торапқа ... Су ... ... зиян ... ... ... ... металлургиялық комбинатами,
акңиөнерлік қоғамы. Белоусов, Ертіс рудниктері. ... ... ... ... орындары очдсрінің шаруашылық әрекетінің экологиялық зардабын
оаламай өзендерге өндіріс қалдықтарын тастайды. Өндірістік крскет ... ... ... Ертіс өзені бассейніңің өзендері: Үлбі, Бұқтырма,
Глубочанка, Красноярка, ... ... ... ... бойы ... ... күштің әсері топырақ
құнарлылығының төмендеуі, агроландшафтардағы қайта тұздану, жер ... ... ... бұзылуы, суды тиімсіз пайдалану,
табиғат компоненттерінің техногендік ластануы сияқты жағымсыз жағдайлардың
дамуына ... ... ... ... және ... ... қазіргі
технологиясы атмосферадағы ауаның, жер беті және жер асты ... ... ең ... ... ауыр ... және ... ластануына әкеп соғып отыр. Сарапшылардың бағалауы бойынша,
зиянды ... ... ... ... 65-70 ... ... ... құрылыс салу кәсіпорындары, жылу энергетикалық кешені, көліқ ауыл
шаруашылық, машина және құрал-жабдық жасау, ауыл ... және ... ... тиеді.
Дегенмен, ортаның негізгі ластаушы көзі тау-кен өнеркәсібі мен
минералды шикізат кешендік ... ... ... Қоршаған ортаға
әсер ету деңгейіне ... ... ... ... ... ... ... байыту фабрикалары;
3) ашық карьерлер.
ІІ - Тарау. Сырдария өзенінің төменгі алабының ландшафтық жүйесі.
2.1. ... ... ... ... кешендердің қалыптасуы осыдан 14 мың жыл бұрынғы
кезеңнен — адам баласының ... ... ... ... бастау алған. Осы кезеңнен бастап азық-түліктік ... ... ... ... яғни ірі өзен ... ... климаты қолайлы тау етектерінде жүргізілді.
Дүние жүзі бойынша ауылшаруашылықтық мақсатта игерілген агроландшафтар
дала зоналарын қамтиды. Барлық құрлық шегінде ауылшаруашылығында ... ... 11% ... ... ... 80-90%.
«Агроландшафт» термині қазір географиялық және ауылшаруашылықтық ғылыми
әдебиеттерде кеңінен қолданылады. Күнделікті ғылыми ... ... ... ... ... және ... ... ландшафтарының принциптері мен әдістері жете зерттелуімен
байланысты ... ... ... дақылдарды егу зоналық және азональдық
факторларға ... ... ... ... құрылымына,
жекелеген компоненттердің динамикалық ерекшелігіне ... ... ... ... ... табиғи кешендердің деңгейі, сандық
және сапалық көрсеткіштері тіпті бір зона шеңберінде әр ... ... егін ... ... ... ... ... түрлерінің, егістікті өңдеу әдістерінің де елеулі әсер ... ... ... ... ... ауыл ... және табиғи
жүйелердің себеп-салдары тығыз байланыты құрылымы мен ... ... ... комплекстер — агроландшафтар
қалыптасады.
Агроландшафтық, яғни ... ... әр ... ... ... ... пайдаланғанда қалыптасатын табиғи-
антропогендік құрылымдар, ... ... ... мен теориялық
мәселелері көптеген ғалымдардың еңбектерінде қарастырылады. ТМД елдерінде
агроландшафтық ізденістердің негізін қалап, осы ғылыми ... ... ... ... ... ... К.В.Зворыкин, И.В.Иванов, А.Т.Исаченко
т.б. болca, агроландшафтық ізденістердің ғылыми жүйе ... ... үлес ... оның ... ... жете ... ТМД ... мектебінің негізін қалаған ғалым деп
есептеледі.
"Агроландшафт" термині география мен ауыл ... ... ... қолданылады. Жерді егістік мақсатында пайдалануда жеке топырақ
қабатында ғана ... ... ... ... ... ... белгілі.
Өйткені егістікті айналымға геологиялық құрылым, жер ... жер асты ... беті ... ... пен ... жамылғысы да қатысады. Сөйтіп, бір
жағынан территорияның ... ... мен ... ... ... ... өндірістік комплекс бірбірімен тығыз байлаиыста біртұтас
агроландшафтық жүйе құрайды. Осы ... ... ... ... - ... ... егілетін ауыл шаруашылықтық дакыл.
В.А.Николаев бойынша бүкіл антропогендік ландшафтар ... ұзақ ... бойы ауыл ... ... ... ... ... қолданылса да, олардың табиғи құрылымы
қайтымсыз өзгеріске ұшырайды. Сондықтан, агроландшафтарды табиғи механизмі,
яғни ... ... ... ... ... шаруашылықтық геоэкожүйе деп
қарастыруға болады. Өйткені:
1) ұзақ тарихи уақытта дамыған табиғи ... ... бір ... ... бір ... агроценоздарда арамшөптер мен ауыл шаруашылығына қауіпті
зиянкестердің пайда болуы;
3) топырақ қабатының механикалық құрамының өзгеруіне ... оның ... ... ... процестерге тұрақтылығы нашарлайды;
4) жасанды химиялық тынайтқыштарды енгізу ... ... ... жер асты суларының минералдық құрамына әсер етеді;
5) табиғи биогеохимиялық айналым ... ... ... ... нашарлайды, морфологиялық бірліктерде
аграрлық кешендер нығая түседі;
7) осылардың салдарынан территорияның шөлденуі, эрозияға
және дефляцияға ... ... ... ... ... және ауыл шаруашылықтық дақылдарды
жүйелі ұйымдастыру ... ... ... ... келуі керек.
Сондықтан егістік және шабындықты жерлерден жоғары өнім алу территорияның
ландшафтық құрылымына, қосылатын ... және ... ... ... физикалық, химиялық қасиетіне тәуелді.
Алғашқы агроландшафтық комплекстер өзен аралықтарында және оған жақын
орналасқан ... ... 10 мың жыл ... ... ... ... алғашқы ошағы деп есептелетін Азияның егіс далаларында арпа,
бидай, ... ... ... ... ... алша өсірілген.
Сонымен ... ... ... ... ... ... Мексика мен Перуан сияқты көне егін шаруашылығы ошақтары да белгілі
болған. ... егін ... ... ... негізге,
гидроклиматогендік жағдайға, мәдени өсімдіктер түріне, агротехникалық
шараларға, мелиорация және ... ... ... ... ... ... ... ауысуы бірдей болмаған.
Қазақстан территориясында егін шаруашылығына көшудің бастамасы ... ... 14 мың жыл ... ... ... ... ... осы кезде Орта Азияда егіншілік кеңінен тараған.
Агроландшафтардың пайда болуы мен дамуы егістік ... ... ... үшін ауыл шаруашылықтық және мелиоративтік шараларды кеңінен
пайдалануды ... ... ... ... ең көп ... түрі ... шаруашылықтық бірліктер. Жыртылған жерлердің, бау-бақшалардың және
екпе шабындықтардың ауданы 19 млн км2, ... мен ... ... - 28,5 млн км2 ... ... 32 пайызы.
Қазақстанда жыртылған жердің мөлшері бүкіл жер ... 16 %-ына тең. ... ... ... ... ... ... Қазақстан дүние
жүзінде Индия, Ресей, АҚШ. Қытай, Канададан соң 6-орын алады. ... ... ... ... үшін ... ... ... үлес
салмағы бірдей емес.
Ежелден ауыл шаруашылықтық егістік жерлердің ... ірі ... мен ... ... ... ... болған: Ніл, Инд,
Ганг, Амудария, Сырдария сияқты көне өзен атырауларын ... ... ... ... ... ... ... құрылымы
динамикалық тұрақсыз және тез өзгермелі. Осыдан 50-60 жыл ... ... ... тың және ... ... ... дала
зонасына тән комплекстердің жасанды егістікпен алмасуы осының айғағы.
Агроландшафтық кешендер ... ... ... ... бір бөлігі ретінде каралып келді. Агроландшафтарды көптеген
көрсеткіштері бойынша жіктеуге болады:
• шаруашылықтағы құндылығы бойынша;
• пайда болу ... ... шығу тегі ... өмір сүру ... мен ... ... келу ... қарай.
Адамның әсер ету деңгейіне қарай агроландшафтар төмендегідей топтарға
жіктеледі:
Фитогендік ... ... ... ... ... ... ерекшеленеді. Мысалы, егістіктер, жасанды жайылымдар
мен қолдан отырғызған орман ағаштары.
Гидрогендік ауылшаруашылықтық ландшафтар: топырақ ... ... ... ... ... ... және ... — бірде жасанды суару, бірде құрғату жұмыстарының алмасып
отыруы. Екі ... да ... ... ... ... ... ... ауылшаруашылықтық ландшафтар - топырак қабаты түбегейлі
өзгеріске ұшыраған табиғи кешендер. Олар: көне суармалы егістікті ... ... ... ... ... ... ... т.б.
Педогенді ландшафтардың топырағының құрамы, кара шіріндінің сандық ... ... ... ... ... микрофлора тән.
Литогендік ауылшаруашылықтық ландшафтар — аналық жыныс пен ... ... ... ... кешендер. Ұзақ уақыт бойы жер жырту
салдарынан топырақ түзуші жыныстардың өзгеруі, рельефті жасанды ... ... ... ... ... — бір ... екіншісімен түбегейлі ауысуы —
таяз өзен, теңіздердің түбіне жасанды жолмен егістік пен бау-бақша егу.
Дегенмен, ... ... ... ... тарағандары:
суарылмайтын және суарылатын агроландшафтар.
Ауыл шаруашылықтық мақсатта пайдаланылатын жерлер суарылмайтын және
суаруды кажет ететін территориялар деп ... ... ... ... ... ... жердің көп бөлігін алып ... ... ... ... ірі ... құрлық ауданының 13 %-
ын қамтиды, соңғы ... оның ... екі есе өсіп ... ... ... жердің ауданының осындай қарқынмен өсуі, екіншіден,
жыртылған жердің үлес салмағының ... ... ... салыстырғанда
аздығы жер ресурстарын шексіз пайдалануға болады ... ... ... ... ... жарамды жердің ауданы көп емес, өйткені жер
бетінде ауыл ... ... ... ... жер үшін белгілі бір
экологиялық тосқауыл бар екені ... Ол — ... ... мен ... халық шаруашылығында пайдалануда жыртылған жер мен рельеф пішіні
арасында ... ... бар ... анық ... ... Негізгі шектеуші
фактор — жер бетінің еңкіштігі, өйткені жер бетінің эрозиялық ... ... ... ... және ауыл ... ... ... тікелей әсер ететіні белгілі. Жыртылған
жерлердің ... ... ... мен қыраттарда орналасқанымен, кейбір
мәдени дақылдар, мысалы шай ... 15-20 ... ... ... алғанда, ауыл шаруашылығына тиімді жерлердің ауданы бүкіл
құрлық ауданының 40%-на сәйкес, ... егін ... ... ... көрсеткіштерге: температура мен ... ... ... ... Осы ... ... алып, үлкен ақша
қаражатын шығаруды талап ... ... ... мен беткейлерде терраса
жасау) жыртылған жерлердің ауданы құрлық ... 6%-на тең. ... ... ... ... егін ... ... аймақтарда үлкен
биіктікке дейін көтеріледі. Еуропа мен Азия ... ... ... ... Еуропада сұлы, ал Америка елдерінде картоп ... ... ... жүргізілген ғылыми зерттеулердің нәтижесінде
ғалымдардың мәліметтеріне жүгінсеқ онда биік ... ... ... ... ... атмосфера қабатында көмір қышқьш газының төмен
болуы, төменгі көрсеткіштегі температураның ... ... мен ... ... күрт ... ... өсімдік организмінің адам баласына
қолайлы бағытта ... ... ... туғызады. Мысалы, биік таулы
аймақтарда арпа мен сұлының құрамында қанттың мөлшері ... ... ... ... ... ... өсімдік жамылғысының
үсік пен құрғақшылыққа төзімділігі жоғары. Жазық жерлерде температура 1,0-
1,5 градусқа төмендегенде өліп қалатын ... ... ... ... ... ... аймақтарда 10-15 градуста жақсы өнім ... ... ... ... ... аз уақытқа
созылатындықтан, осы уақыт аралығында өсіп жетілетін ... ... Биік ... ... ... өсімдік жамылғысының азықтық құны
жоғары, өйткені оларда С витамині көп жиналады. ... ... ... ... және ... ... ... болғандықтан,
қуаңшылықка төзімді, тез пісіп жетілетін дәнді дақылдар егіледі.
Бүгінгі танда ... ... ... ... ... жарты шардың
қоңыржай белдеуінің оңтүстігі мен субтропиктік белдеудің ылғалы жеткілікті
территорияларында ... Осы ... ... пен ... ... жердің көлемі азаяды: тайга мен ... ... 2 ... 10-15 ... дейін төмендейді. Әр адам басына шаққанда жыртылған
жердің мөлшері жекелеген елдер бойынша әрқалай. ... ... ... ... — 0,10, ТМД мен ... 2,0, ал Австралияда 40 гектардан
көп.
Агроландшафтық комплекстердің жалпы ауданының жылдан-жылға артып отыруы
планета шеңберінде жағымсыз өзгерістердің ... ... зат пен ... ... ... та жеткілікті. Игерілген топырақ қабатында
құнарлы заттарды пайдалану бір бағытта өтеді, ол — мәдени өсімдікпен ... ... ... ... ... тірі ... арқылы айналымға
қатысуы. Топырақты өндеу нәтижесінде органикалық заттар мен қара шіріндінің
ыдырауы, эрозия мен ... ... ... ... ұшуы тездейді.
Осының тікелей нәтижесі — зат пен ... ... және ... құрамындағы ауытқулар.
Ауыл шаруашылық өндірісі бірқатар табиғи жағдайға ... ауа ... ... ... мен ... жер асты ... деңгейі мен
минералдануы, рельеф пішіні. Табиғи-шаруашылық жағдайды ескермей, ... ... ауыл ... ... ... ... ұйымдастыру
мүмкін емес.
Ауыл шаруашылық салаларын мамандандыру, жерді тиімді ғылыми тұрғыда
пайдалану ... ... ... ... ... етеді.
Агроландшафтардың өнімділігі жердің сапасына және оны ... ... ... 1997 ... ... бойынша, Республикада ауыл
шаруашылығында пайдаланылатын жердің ауданы 222,2 млн. ... ... ... ... жер, 2,3% шабындық, 83,4% — жайылым. ТМД елдерінің басқа
аймақтарымен салыстырғанда Қазақстанның ауыл ... ... ... дамиды: территорияның ауданының тең жартысын ылғалдануы — 90 —100
мм шөл және ... ... алып ... ... ... және
оңтүстік-шығысын бойлай созылып жатқан таулы аймақтарда 1000-1600 мм болса,
жазықты, тегіс егін ... ... 250-400 мм ... ... активті температура жиынтығы 2000-2200° - ... ... ... Осы ерекшеліктер ауыл шаруашылық жүргізу жүйесіне
және оның кеңістікте таралуына көп әсерін тигізеді.
Біртекті ауа райы ... ... ... да ... ... жер асты суларының ... ... ... ... ... оның ылғалдылығы, ауыл шаруашылығында
пайдаланылатын жерлердің мамандану саласы мен ... ... ... ... аймақтарға жіктеледі (5-кесте).
2-кесте. Қазақстанда пайдаланылатын жерлердін ауыл шаруашылықтық аймақтарға
жіктелуі
|Ауыл |а/ш ... жер ... ... ... | ... | ... |тын жер | | | ... га |% |млн га |% |млн га |% |млн га . |% | ... |22,8 |10,2 ... |0,5 |8,4 |7,8 |4,3 | ... дала |44,6 |19,9 |14,2 |40,1 |1,7 |27,8
|28,4 |15,6 | |Жартылай шөл |40,2 |17,9 |1,6 |4,5 |1,6 |26,5 |36,6 |20,1 ... |89,9 |40,1 |0,5 |1,2 |1,3 |21,7 |88,5 |48,6 | ... |20,4 ... |9,9 |0,6 |9,6 |15,9 |8,7 | ... |6,3 |2,8 |0,9 |24,0 |0,4 |6,0 ... | ... ... |224,2 |100,0 |35,6 |100,0 |6,2 |100,0 ... | ... ... республиканың ауыл шаруашылығында пайдаланатын жердің
10,2%, жыртылған жердің 41,9% тиеді. Топырағы қара ... және ... ... ... егін ... жағдай жеткілікті.
Құрғақ дала зонасында ауыл шаруашылықка пайдаланатын жердің 19,9% және
жыртылған жердің 40,1% ... Бұл ... ... ... ... аудандары болып есептеледі. Ерекшелігі топырағының
жел эрозиясына бейімділігі, сондықтан ... ... ... ... ... шаралар жүргізу қажет.
Өсімдік пен жануарлар дүниесінің ... ... егін ... ... ... пен ... ... тікелей, әдейі
өзгеріске ұшырамайды, олардың жойылуына өмір сүру ортасының нашарлауы әсер
етеді.
Ғылыми мақалалардың ... ... онда ... ... (кеміргіштер, құстар мен құрт-құмырсқалар) жылына 150 млн
адамның азығы жойылады ... ... егін ... ... ... ... ... азайтумен байланысты. Мысалы, аралас орман мен жалпақ жапырақты
орман зонасының 40-50%-ы егіндік ... ... ... ... — 70-80%, муссонды ормандарда 80-90%. Ұлы Қытай мен Үнді-Ганг
жазықтарында 5 ... ... ... ... алқаптары сақталған.
Сонымен, агроландшафтардың ауданын ұлғайтудың кері әсері жер ... ... ... ... ... өзен ... ... арқылы оңтүстікке созылып жатқан орман алқаптары емес, тіп бүталы
ағаштардың да ауданы азаюда. Негізгі егістік аймақтарда пайдаланатын ... 6070% ... ... ... ... ... ... салдарынан топырақтың органикалық және химиялық құрамы ... пен ... ... төмендейді, арамшөптер қаптайды т.б.
Егістікті ландшафтарға тән ерекшелік — өсімдік түрлерінің біртектілігі
өте ... ... ... ... ... өсуі және жыл ішінде топырақ
бетін бірнеше ай ғана ... ... ... өсімдік топтарынан шаруашылыққа
зиянды арам шөптесінді өсімдік түрлерінің сақталып ... пен су ... ... Ұзақ ... бойы ... шөптесінді немесе орманды ағаштарды ... ... ... ... ... ... зор. Орман ағаштары, мысалы, діңгегінде
жауған жауынның 3/4 мөлшерін жинайды. Бұл ылғал топырақ ... ... ... ... ... үнемі ылғал жеткілікті болады, яғни егінді
алқаптармен салыстырғанда орман топырағының инфильтрациялық қасиеті екі-үш
есе жоғары ... ... ... ... жер асты суларының
ағыны тұрақты. ... ... кесу ... ... ... жер ... ... артып эрозиялық процесс үдейді. Сөйтіп жер асты және жер
беті ағындарының балансында ... ... Оның ... ... ... беті ... лайлану деңгейі: орман зонасында 50 г/м3 ден ... 150-500 г/м3 ... су ... ... ... суда белгілі мөлшерде
органикалық қоспалардың кездесетіні белгілі. Қазір табиғи ортаға, ... жер беті жер асты ... ... ... мақсатта
пайдаланылатын судан және ауыл шаруашылығын химияландырудан әр ... ... ... ... ... ... ... алынған
қоспалардың табиғи аналогы кездеспейді, олардың ... ... ... шығу тегі ... ... мен ... ... заттардан
ерекше. Органикалық заттар әр түрлі ... ... ... және бұл ... ... мен ... осы
заттардың құрамы мен шоғырлану мөлшеріне бағынышты. Органикалық заттар мен
пестицидтердің ... білу су ... ... көрсеткіштерін анықтау
мен болжаулық есептеулер жүргізу үшін қажет. Әсіресе кішігірім өзен ... ... ... ... мен өнеркәсіптің қалдықты суларымен
ластану деңгейі жоғары. Су ... олар ... ... ... Гербицидтер судың түпкі қабатындағы жыныстарда ... ... ... Ежелден егін шаруашылығы өзен бассейндерінде қалыптасқан,
сонымен қатар өнеркәсіпті кешендердің осы ... ... ... онда өзен ... қаншалықты лас екенін айтпаса да
түсінікті. Республикамызда осындай лас ... ... ... ... Орал т.б. ... ... ... дамуы хлорорганикалық және
фторорганикалық пестицидтерді пайдаланумен тығыз байланысты ... ... өнім алу ... оиың 1 ... қолданылатын пропанид сияқты
гербицидтердің мөлшері артып отырды: 1985 — 2,5 кг, 1986 — 1,0 кг, 1990 ... кг. Ауыл ... ... өнім алу үшін ... минералды
тыңайтқыштардың шамасы кейде 10 еседен асып кетті. Егістікте ... жер ... ... немесе ағын сулар арқылы Сырдарияға ағызғаннан өзен
суы әр түрлі пестицидтермен ластанған. Жер беті суларында ... ... ... 38 жыл, жер асты ... — 15-25 жыл, ... 10-20 жыл қажет.
Соңғы жылдары Сырдария суында ЛДТ пестицидінің бар ... оның ... ... ... 0,03 ... ЛДТ ... ... сазды су ерітіндісінде саздың құрамына 9899%-ы жиналып,
төменгі ... ... және ... ... ... ... ... балықта, су өсімдіктерінде планктон мен
омыртқасыздарда жиналу ... ... ... ... ... ... қатар, органикалық қоспаларды сіңіреді. Бұл қоспалар
әртүрлі поллютанттар: олар ... ... ғана ... ... әсер ... мутациялық (өмір жағдайының өзгеруіне байланысты
организмде биологиялық жаңа ... ... ... ... болуы) өзгеріске ұшыратады. Жиналған пестицидтер трофикалық
тізбек ... ... ... ... су ... қолданылған
территориясынан ұзақ жерге тарайды.
Агроландшафтардың су ... мен ... ... мәдени
дақылдарды өңдегенде қолданылатын агрг • техникалық шаралар да әсер етеді,
жерге жакын ауа ... ның ... ... ... ... ... өзгереді, егістік шекарасы қолайлы жылу режима қарай ... ... ... биік сабақты өсімдіктер егіп
топырақты тоңазудан ... ... ... Құра ... ... ... ... 210°С-қа, орташа мөлшермен сөткесін 12°Сқа, ал
вегетациялық кезенде Бұл шама қосымша 100-300 °С, яғни дақылдың ... ... ... ... 150-200 км дейін созуға ... ... ... лық ... арнайы көтеруге бағытталған агротехникальп шаралар
да бар: түтіндеу, топырақты ... ашық ... ... т.б.
Жер жыртқанда биологиялық айналым мен топырақ құрамының өзгеруі. Табиғи
ландшафтарда топырақ қабаты мен өсімдік арасындағы зат пен ... ... ... ... ... жүріп отырады. Игерілетін топырақта
бұл процесс бір бағытта, яғни ... ... ... ... ... ... ... кетеді. Мысалы, дүние жүзі топырақ қабатынан өнім
мен айналымнан шыққан азот оның ... ... ... ... ... ... дақылдар (бір жерде ... жыл ... ... ... ... заттарды сіңіретіндіктен, топырақты
қатты жүдетеді. Оның айқын мысалы, АҚШ-тың жүгері, мақта белдеуі, ... ... ... ... қабатын өндеу оның горизонттарының алмасуын тудырады. Осының
нәтижесінде ... және кара ... ... үдеп, құнарлы
заттың шаң-тозаңмен, жер беті ағынымен жойылуы артады. Бұл ауылшаруашылық
дақылдардың өнімділігінің 2-3 есе, ... одан да көп ... ... ... шара ... ... ... ылғалды және құрғақ
климаттық аймақтарда кеңінен қолданылады. ... ... суды көп ... ... ... ... ылғалдың түсуі біркелкі болмаған жағдайда
суару жұмыстары жүргізіледі. Аридті территориялармен салыстырғанда ылғалды
климатта ... ... ... ... ... ... ... күріш егісгіктерінде ғана табиғи ландшафтың өзгеруі айқын
байқапады. Суармалы ... ... ... ... ... жылына 2-3, субтропик пен тропик зоналарында 6-8 рет өнім
жинауға болады.
Соңғы 50-70 жылдың ішінде ... ... ... ... ... ... басында суармалы егістіктің ауданы 40 млн гектар болса, ... млн ... ... ... ... 2000 ... соңында суармалы егістік
ауданы 300 млн гектарға жетеді. Оның 65% Азия ... ... ... ... ... жүзі ... 60 мемлекетінде қолданылады. Әсіресе,
дамып келе жатқан елдерде ... ... ... ... бұл елдер халықты
азық-түлікпен қамтамасыз етудің тиімді жолы ирригацияны пайдалану екеніне
көздері ... ... ... ... ... ... Иранда,
Иракта, Мексикада тез артып отыр. Бірақ ирригацияның ... ... ... суару жүйелерін түбірімен ауыстыруды, теңіз суын ... ... ... батпақтану және тұздану сияқты процестермен
күресті жақсартуды талап етеді.
Суармалы егістіктің ауданы АҚШ пен ... ... ... ... ... ... ... АҚШ-та екі есе артты, қазір оның көлемі 20-
23 млн гектардан астам.
Суармалы егістік ландшафтары термикалық ресурстар жеткілікті аймақтарда
қалыптасады. Бірақ ... ... ... ... ... ... рельеф ерекшелігіне қойылатын ... ... ... ... ... ... егістіктің
дренаждалу ерекшелігін анықтайды. Мысалы, күріш дақылы ... ... ... дренажды қажет ететін топырақ қабатында дамиды. Қазақстан
территориясы бойынша суармалы егістік ірі өзен ... (Іле, ... ... т.б.), көне өзен атырауларында, аллювиальды жазықтарда
жақсы дамыған. Сонымен қатар Жоңғар, Іле Алатаулары ... жер асты ... ... тау алды ... ... ... ... жерлерде
беткейлік шайылу жоғары және ирригациялық жүйелерді салу күрделі құрылыстық
жұмыстарды қажет етеді.
Әсер ету түрі мен оның ... ... ... ... мен ... ... ... екі типі мен
бірнеше подтиптерін жіктейді. Бірінші тип ... ... тура ... ...... ... өңдеу,
ауьшшаруашылығы егістігінде химиялық тыңайтқыштарды қолдану; екінші тип —
геохимиялық әсердің ... түрі ... ... эрозиясы, орман
ағаштарын кесу кезінде қалыптасатын өзгерістер.
Агроландшафтардың өнімділігін арттыру, жиналған ... ... ... ... ... ... ... зиянды насекомдар мен
микроорганизмдермен, арам шөппен күресу үшін әр ... ... ... ... ... ... ... қолданылады.
В.А.Ковда мен В.Г.Минеев т.б. ... ... ... ... ... ... жағымсыз жақтары, яғни химиялық
элементтердің балансы мен айналымында өзгеріс байқалады. ... ... ... ... су ... жануарлар мен адам
баласының азот, фосфор, ауыр металдар мен пестицидтермен ластануы. Құрамы
әр түрлі аудандарда ... ... мен ... ... әр ... ... ... мен химияландырудың басқа да ... ... ... ... ... ... Сондықтан
агроландшафтардың геохимиялық құрылымы мен ондағы биологиялық ... ... ... радиальды және латеральды
миграциясын зертеудің ... зор. ... ... ... ... мен жауап қайтару қасиетін зерттеп, олардың
геохимиялық классификациясын құрастыру қажет.
Жоғарғы өнім алу ... ... ... ... компонеттеріне әсер ететін болғандықтан, ластандырушы химиялық
элементтердің миграциясы мен шоғырлану ... ... ... емес, одан да ірі территориялық жүйелерде — катеналарда, ландшафт
шеңберінде, ірі өзен ... ... ... ... ... ... мен ... пайда болатын аурулардың
таралу себебін де анықтау қажет.
Агроландшафтарда кеңінен колданылатын тыңайтқыштардың бірі — ... ... ... ... ... кететін азоттың
мөлшері әр территорияда әр түрлі. Батыс және Орталық Еуропада ... ... ... ... шамамен 50-60%, ал Орыс Жазығында небері 15-
25%. В.Н.Башкиннің мәліметтері бойынша агроландшафтарда жылына ... ... ... ... ... 20 млн ... оның шығыны жылына 140-170 млн т. ... ... ... ... ... азот ... ... пен шығын шамасы
бір-біріне сәйкес келмейді; кіріс мөлшері шығыннан 20-30% артық, сондықтан
мұндай агроландшафтар ... ... ... өнімінде, жер беті мен жер асты суларында) азот нормадан
артық. Әсіресе, азотпен қатты ластану ірі өзен ... мен ... ... Сырдария т.б.) жақсы бағыт алған жемістердің құрамында
байқалады. Осы ... ... ... ... ... ... мөлшері ПДК шамасынан бірнеше есе артық. Мысалы, бір килограмм
шикі өнімде нитраттың мөлшері 200250 мг, ... ... ... ... ... жаңа өзгерістің пайда болуы) нитрозоаминдердің
(СН) жиналуы өте ... Ал ... ... ... ... ... ... жарамды суда нитраттың мөлшері (ПДК) литріне 4-5 мг-
нан аспау керек.
Агроландшафтардың ластануы фосфор тыңайтқыштарымен де тығыз байланысты.
Басқа тыңайтқыштармен салыстырғанда фосфордың ... ... ... ... ... ... ... басқа 1,5%-ға дейіи F, 0,005%
Cd, 0,0050,03% As, 510% ККҮ және ... ... ... Sr, Cu, ... ... ... бойынша, Y, As, Cd ... ... олар ... ... ... 1000 есе, ... жүздеген есе артық енгізіледі.
Интенсивті ауылшаруашылығы дамыған Батыс Еуропа, АҚШ және басқа елдерде
фосфор тыңайтқыштарымен, ағын сумен, ... ... ... ауыр
металдардың ішінде кадмий (Cd) негізгі ластандырушы элемент ... ... ... ... ... ... шоғырлануы күрт
артады. Негізгі аудандары: Нидерланды, Бельгия, Солтүстік-Батыс Германия,
Оңтүстік Англия, Польшаның оңтүстігі, Италияның солтүстігі, Донбасс, ... Ауыр ... ... және ... құрамының фондық шамадан ауытқуы
енеркәсіпті аймақтарға жақын орналасқан агроландшафтарда дамиды. Әсіресе,
өнеркәсіптік ағын судағы химиялық элементтердің ... ... ... ... ... элементтер: Cd, Ag, (ШК 200 және одан ... Hg, Bi, Zn, Cr, Cu, W, Sn. (ШК — ... ... химиялық
элементтерді сұрыптап сіңіру ... тән. ... ... баға ... ... дакылдардың түрлік биогеохимиялық
қасиетін есепке алу ... ... кофе ... ... ... ... ондаған есе, саңырауқұлақтар — As,V және Ag, томат —
Со және Be, ... Со және В, ... — Li, үрме ... — Mo мен В,
жоңышка — Sr, Ba мен В көп сіңіреді екен.
Жер ... ... 100 ... астам түрі белгілі. Оларға
насекомдарға қарсы күресте қолданылатын (инсектицидтер), арам ... ... ... ... ... бактерицидтер),
өсімдіктің өсуін реттеп отыратын (дефолианттар) т.б. жасанды ... ... ... ... АҚШ және ... ... ... мөлшері 70-80% ға тең. Олардың көпшілігі,
әсіресе, ЛДТ ... ... бойы ... ... су ... ... азықтүлік тізбегінде жиналып қалады. Пестицидтерді
өндіру мен оны ауылшаруашылығында пайдалану биосфера қабатын ... ... ... ... ... ... ... хлор
мен фосфор сияқты органикалық қоспалармен қатар улы ... ... ... Жер беті ағын ... ... ... өзен, көл аңғарларының түпкі жыныстарында жиналады: Мысалы,
Волганың атырауында 20 нг/г ... Ніл ... 3080 ... ... ... ... ... Америка мен Австралияның басым
бөлігі оазиске айналған, яғни химиялық, элементтердің биологиялық айналымы,
топырағы мен ... ... ... ... ... Бұл ... жасанды суарудың ісохимиялық салдары —
жер асты суларының көтерілуі мен қайта тұздануы. Осының салдарынан ... жер асты ... ... кальңийлінатрийлі құрамы
сульфатты магнийлікальңийлі және сульфатты магниалікальңийлі типке ауысады.
Тұзданған топырақ ... ... ... геохимиялық тосқауылдар
дамып, онда тез сритін натрий, хлор, күкірт тұздарымен қатар Sr, Mo, B, ... Br, Y ... де ... ... ... ... болатын
келесі жағымсыз процесс жер асты суларының егістіктің тұзды ... Бұл ірі өзен ... ... ... ... әсер етеді. Н.Ф.Глазовскийдің мәліметтері ... ... ... ... ... ... 1960 жылы әрбір литріне
0,8 грамм болса 1985 жылы 2,8 ... ... ... ... ... мақсатында жыл сайын Бразилия,
Колумбия, ... т.б. ... ... ... 12 млн гектарға
жуық орман ағаштары кесіледі. Бул процесс су ... ... ... болса, орман өртінің әсерінен атмосфераға қосылатын СО2 ... ... ... ... өзен, көлдерге азот, фосфор, ... ... ... ... ... ... су көздерінің
деңгейінің төмендеуіне, ластануына әсер етеді. АҚШта топырақ ... су ... ... жыныстың 90 %, фосфордың 53 % қосылады.
Кез келген территорияның ауыл шаруашылық саласында жайылымдық жерлердің
үлес ... аз ... ... ... комплекстермен салыстырғанда
антропогендік әсерге тұрақсыз болады.
Табиғи жайылымдық жерлердің экономикалық тиімділігін арттыру тек оларға
дүрыс шараларды пайдалана білуде ғана ... ... ... ... ірі
массивті құмдарға, ауылшаруашылығына жарамсыз жыртылған жерлерге, жасанды
өнеркәсіп ... көп ... ... ... ... вегетациялық
кезеңде жануарлар нәрлі өсімдіктермен ... ... ... жыл ... бола ... ... мол ... мен жайылымды
алқаптарды дұрыс пайдаланғанда ғана нәтижелі көрсеткіштерге қол ... Ал ... ... ... ... ... ... кетеді. Сонымен
қатар малды шамадан тыс жаю, ... ... мен ... ... ... ... ... нашарлауының бірден-бір
себебі болып табылады. Сол себепті шабындық өсімдіктерінің нәрлік құны
төмендейді, мал ... ... ... ... құрамы жеңіл
топырақта эрозиялық процесс ... Көп ... ауа райы ... ... ... ... ... жем-шөптің қорын, тиімді пайдалану
жолдарын шешуге мүмкіндік туады.
Ғылыми мақалаларға назар аударар болсақ, құрғак жылдары ... ... 1,5-2 есе ... ... байқауға болады. Сондықтан
жайылымдық жерлерді пайдалану ... ... ... ... ... даму ... есепке алуды талап етеді.
Осыған байланысты табиғи ... ... ... мен жақсарту
шаралары ғылыми түрғыда көп жылдық биоэкологиялық мәліметтерді пайдалануды
талап етеді.
Елімізде шалғынды, шабындықты жерлерді ... ... ... қол
жетіп отырғанымен, әлі күнге ... ... ... ... ... ... да ... экономикалық көрсеткіштерге жету жолында
жүзеге асырылатын жұмыстар баршылық. Табиғи ... ... ... ... базасын құру, суландыру жұмыстарын жүргізген жөн.
Метеорологиялық жағдайдың аномальды көрсеткіштері вегетациялық кезеңнің
ғана емес жалпы өсімдік жамылғысының өзгерісіне, өнімділігіне әсер ... ... ... ... ... азық-түлік картасын
түсірген жөн. Өйткені өсімдік өнімділігі кең ... ... ... яғни
кеңістікте әрқалай. Мысалы, Арал теңізінің солтүстік бөлігіндегі жусанды
жайылымдарда 10 жылдың 4-5-інде өнімділік төмен, ал ... ... ... яғни ... нашар кезең — 50-60%, орташа өнімділік — 30%, ... ... ... — 15-20% ... жерлерді тиімді пайдалану көптеген көрсеткіштерге: өсімдік
түрлеріне, биологиялық ерекшелігіне, тамырының таралуы және жер беті ... асты ... ... ... ... өсімдіктерінің келесі ерекшелігі — вегетация кезеңінің
ұзақтығы — көптеген өсімдіктер вегетация ... ал ... ... ... соң ... ... ... мал жаю уақытын
жоспарлау мен ауыспалы жайылым құрудың маңызы зор. ... ... ... ... ... топтары өседі, алып жатқан ауданы
қанша екендігін де ... алу ... ... ... ... ... ... оны пайдалану жағдайына байланысты жайылым ар
күздіқ жаздық, қыс пен көктем айлары ... деп ... ... ... ... ... ... ауыспачы жайылым сұлбасын құру әлі
мүмкін емес. Өйткені, алдымен әрбір жекелеген шаруашылықтар мен облыстар
көлемінде ... ... ... ... жекелеген жайылымдар үшін мейлі ол жусанды, құмды жайылым болсын
демалыс беріп тұру кереқ оның ұзактылығы жайылым түріне ... ... ... ал ... ... үшін өнімділігі орташа жылдарда,
өйткені өсімдігі мүлдем жойылып кеткен жусанды ... ... ... келуі үшін 10-15 жыл қажет.
Жайылымдық жерлерді тиімді пайдалану жұмыстары жайылымға дүрыс ... ... ... ... ... ... өнімділікті болжау
мәліметтерін дұрыс пайдалану, ... ... оған ... ... сиякты
мағлұматтарға негізделеді. Ауыспалы жайылым сұлбасын өнімділікті ... ... ... пайдалану жағымсыз нәтиже беру мүмкін. ... биыл 1-2 рет мал жаю ... отыр ... ... ... ... ... өнімділік нашар, сондықтан екі рет жаю көп, 1-еу ... ... ... және ... ... ... мүмкін. Сондықтан
ауыспалы егістік сұлбасына болжау ... ... ... ... ... жайылымның экономикалық тиімділігі артады Соңғы уақытқа
дейін ғылыми мәліметтерге негізделген ауыспалы жайылым ... ... ... келді.
Жайылымды жерлерді жақсартуда екі әдіс кеңінен қолданылуда:
1) жайылым мен шабындықты ... ... — ол үшін ... ... да ... ... ... егіледі;
2) табиғи өсімдік жамылғысы сақталады, су режимі реттеледі, суарылады,
химиялық тыңайткыштар жібереді т.б.
Соңғы ... ... ... ... жайылымда құрғақтануды
болдырмау үшін ... ... ... ... ... егу) ... егеді (ақ және қара сексеуіл, жыңғыл т.б.).
Жасанды шабындықтар мен жайылымдар ұйымдастыру үшін ... ... ... ... ... егу жақсы жолға қойылған. Әр түрлі агротехникалық
шараларды пайдалана отырып ... изен ... ... ... ... Бұл өсімдіктер АҚШ пен Канада елдерінің шөлді аймақтарының
жайылымдарында да ... ... ... беріп отыр.
Көп жылдық өсімдік — кейреуік сұрғылт және тақырлы топырақ жамылғысында
суармалы жағдайда жақсы өнім береді және түйе мен қой ... үшін ... ... ... Мал ... азық өнімін арттыруда тұзданған
жерлерді игерудің болашағы зор. Оның ... әр ... ... ... ... ... ... суармалы шабындыққа
айналдырады. Сонымен жоғарыда аталып өткен шаралар іске асып ... ... ... қаракөл қойы мен түйе шаруашылығыпын дамуына ... ... ауыл ... пайдаланудың маңызды түрі — қоңыржай,
субтропик және құрғақ тропиктік белдеулерде мекендеген елдер мен түрғылықты
халық үшін ... рол ... ... мал ... Соңғы жылдары
мал шаруашылығы ылғалды климатты аудандарда да: Батые Еуропаның кейбір
елдері мен ... ... ... ... ... Адам ... ... алғашқы қауымдық құрылыс кезінде колға үйреткен. Жер бетінің
көптеген аудандарында (Орта және Кіші Азия, Индия мен ... ... ... ... ошақтары егін шаруашылығының алғашқы ошақтарымен
сәйкес келеді.
Қазір мал шаруашылығының бір-бірінен оқшауланған географиялық ... Қиыр ... бұғы ... және ... ... пен
тропиктің құрғақ аудандарының мал шаруашылығы дамыған.
Тундра мен орманды тундраны мекендеген халықтардың ... түрі — бұғы ... Мал ... Бұл түрі ... ТМД
территориясында жақсы дамыған. Мұнда дүние жүзіндегі бұғының 70 ... ... ... құрылығында да бұғы өсіріледі. Бірақ Еуразия
құрлығымен салыстырғанда онда нашар ... Мал ... ... ... бұғы ... да табиғи комплекстердің дамуына тигізер
әсері көп. ... ... ... ... ... ауа мен
топырақ қабатының төменгі температурасы, ... ... ... ... ... ... келу ... Мысалы, қынаның жылдық өсуі 1-2 мм болса, онда нормадан артық
мал жайылған жайылымның ... ... ... үшін 15-20 жыл ... 1983). ... отырықты жаю бір жерге өте көп бұғы
отарларының жиналуына, яғни ... ... ... ... ... ... ... беткі горизонты мен өсімдік жамылғысы
нашарлайды, төсеніш беттің термикалық балансы бұзылады. мұзды қабат ериді.
Субстраттың ... ... ... ... және ... ... Бұзылған ландшафтарды қайтадан орнына келтіру ждәне рекультивация
Тау-кен барлау жұмыстары мен кендерді өңдеу ауданының жыл сайын ... ... ... мен ... ... ... кеңеюі
ландшафтардың табиғи қасиеттерін сақтау немесе нашарлаған кешендерді қайта
орнына келтіру мәселелері - рекультивация проблемасын ... ... ... ... әдебиеттерде «үйлесім, ландшафт» түсінігі
рекультивацияның соңғы мақсаты деп көрсетілген. Мұны — жер ... тек ... ... ... ету ғана емес, сондай-ақ, табиғи ортаға
деуге қоғамның қоятын талабын (рекреациялық, ... ... ... ... ... деп ... болады.
Кейбір мемлекеттер, тау-кен өндірісінің ашық түрде кен ... ... ... қағидаларымен жұмыс істейді. Олардың ең негізгісі - кен
орнын өндірмей тұрып алдын ала ... ... ... және
қолайсыз үрдістердің көршілес табиғи кешендерге: ... жер ... ... ... ... ... әсер ... қамтамасыз ету.
Біздің елімізде рекультивацияны ортада табиғи ... ... ... ... толығымен, тез арада және нәтижелі түрде қайта
орнына келтіру шаралар кешені ретінде қарастырады.
Рекультивация ... ... ... екі кезеңнен тұрады ... және ... ... ... - ... ... кезінде нашарлаған
территорияны кейін жүргізілетін биологиялық ... ... ... ... ... ... ... грунттарды құнарлы топырақ
қабатымен жабу, уланған жыныстарға химиялық мелиорацияны ... ... ... ... т.б.
Биологиялық рекультивация - бұзылған ауылшаруашылық және ... ... ... орнына келтіру және тіршілік үшін қолайлы
жағдайлар ... ... екі ... бөлінеді: ауылшаруашылықтық және
орманды.
Ауылшаруашылықтық рекультивация - топырағы мен ... ... ... игеруге тиімді, кең көлемді қамтитын территорияларда
жүргізіледі. Оның негізгі міндеті - топырақ қабатының ... ... ... Бұл шара үш ... ... іске ... топырақтың құнарлы қабатын орнына келтіру;
• дәнді дақылдан жоғары өнім алу мақсатында улы емес ... ... ... білу;
• ауылшаруашылық өнімдерін өсіру.
Орман рекультивациясын ... ... аз ... Орман
рекультивациясы рельефтің ... ... ... ... ... ... ... рекультивациясы келесідей мақсаттарды
көздейді:
• қорғау жұмыстары — су көздерін қорғау және эрозияға карсы орман
массивтерін ... ... ... ... яғни адамдардың демалуына жағдай жасау;
• ірі қалалар ... ... ... мен ... ... ... -
ортаның тазаруы мен жақсаруын іске асыру.
ҚОРЫТЫНДЫ
Табиғи жайылымдық жерлердің экономикалық тиімділігін арттыру тек оларға
дүрыс шараларды пайдалана білуде ғана ... ... ... ... ... құмдарға, ауылшаруашылығына жарамсыз жыртылған жерлерге, жасанды
өнеркәсіп үйінділеріне көп ... ... ... ... вегетациялық
кезеңде жануарлар нәрлі ... ... ... ... жыл ... бола бермейді. Ылғалы мол жылдар мен жайылымды
алқаптарды дұрыс пайдаланғанда ғана нәтижелі көрсеткіштерге қол ... ... ... ... ... ... топырақ
жамылғысының сипаттамасы біртұтас жоспар түрінде: суғармалы егістіктің
аймақтық орналасу, топырақтың даму түрі және ... ... ... және ... ... олардың орналасу жағдайы және таралу
ауданы берілген.
Сырдария өзенінің төменгі ағысындағы агроландшафтарды қалпына ... ... ... жүргізу ұсынылады:
1. Сырдария өзенінің төменгі алақаптарында өте жоғары биоклиматтық қор
бар және ыңғайлы табиғи-климаттық жағдайы (жоғарғы ... ауа ... ... және күн ... ... 46.0-52.0
ккал/см2, салыстырмалы түрде қарағанда үлкен емес ... ... мм), ... өте ... ... ... (0.0028-
0.0030) және аз ғана күн сәулесі қуатының ... даму ... ... ... қатаң түрде географиялық аймақтық заңдылыққа
бағынады және ... ... ... ... пайдалану үшін
ауылшаруашылық жерлерді мелиорацияның қажет екендігін көрсетеді.
2. Жүгері астық ... ... бір ... ... ... төменгі саласында суғару алқаптарында сүрлем алу үшін өсе
алатындығы, ... ... ... ... көлемі 45,6 мың
м2\га, фотосинтетикалық потенциалы 2138,0 мың тәулік\га, фотосинтез орташа
өнімділігі тәулігіне 7,40 г\м2, ... ... 240 см ... ... ... морфологиялық, биологиялық жағынан экологиялық
тиімді дақылға ... ... ... ... ... көк балауса өніміне
тікелей әсер етеді. Суару варианты 70-80, суару нормасы 2180 м3\га, ... м3\га ... көк ... ... 545,1 центнер гектарына болатындығы
зерттелді.
4. Сырдария өзенінің төменгі саласындағы ... ... ... ... ... ... ... қабатындағы тұз қорының тепе- теңдігін есептеу нәтижесінде,
суғармалы ... ... ... ... ... ... қорланған тұздың
топырақ қабатынан сүзілген судың (Q=550-685 м3\га) шамасына байланысты
шайылу мөлшері (Q-q) ... т\га, ал Арал ... ... ... тұздарға байланысты атмосфералық жауын-шашынмен (Qc=282-1125м3\га)
түсетін тұздың шамасы (Soc) 0.22-0.88 т\га құрайтындығы белгілі болды.
5. ... ... ... ... ... алқаптарындағы
өндірістік-тәжірибелі танаптардағы сүрлемдік жүгеріні суғару барысындағы
жобаланған «құрғақшылық ... ... ... ... оның ... шамасы, жауын-шашының шамасының (=282-1125
мм) көп-жылдық орташа мөлшерінен біршама артық болуына байланысты, уақыт-
кеңістік масштабында ... ... ... ал ол су ... ... ... ... бөлігіндегі суғару (=4445-6580 м3/га),
жауын-шашын (=282-1125 м3/га) және шығыс бөлігін құрайтын жалпы суды
тұтынудың ... ... ... ... ... ... су қорының (=465-670 м3/га) мөлшеріне тікелей байланысты.
6. Сырдария өзенінің төменгі ... ... ... ... ... ... ... суғару кезіндегі топырақтың дамуына пайдаланылатын уақыт-
кеңістік масштабындағы күн сәулесі радиациясының қуаты (=76.5-106.6
кДж/см2), ... ... ... ... ... ... ... «құрғақшылық белгісі» (=0.54-1.10) бойынша анықталған
ландшафттың су қоры тепе-теңдігінің ... ... ... () ... ... 1.85-8.33 есе
өсуі және экологиялық тиянақтылығын () ... ... ... ... тиянақтылығының жоғары деңгейде
қалыптастыруға мүмкіншілік бар екендігіне толық дәлел бола алады.
7. Табиғи-техникалық бұзылысқа тап болған ... мен ... ... ... ... ... келтіру және жақсарту үшін,
бейімделген-ландшафттық кешенді мелиорацияның технологиялық желісін ... ... ... ... ... ... технологиялық желісін құру үшін:
-топырақтың, суғару және жер асты ... ... ... ... ... суды ... шамасын
анықтауға арналған әдістеменің математикалық үлгісі құрылды;
-агроландшафттардың орнықтылығын және тиянақтылығын ... ... және ... ... ... мелиорацияның
көрсеткіштерін анықтауды әдістемелік математикалық үлгісі құрылды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Мұстафаев Ж.С., Райымбекова Б.Т. ... ... ... ... теориялық нұсқасын негіздеу // Материалы
республиканской научно-практической конференции 23-24 октября 2003 г. ... ... и ... ... ... ... ... Казахстан. – Тараз, 2003. – С. 40-42.
2. Мустафаев Ж.С., Райымбекова Б.Т. ... ... ... орошения // Гидрометеорология и экология.-
Алматы, 2003. –С. 144-152.
3. Райымбекова Б.Т. «Өсімдіктерді қалай бақылаймыз?» ... ... ... - ... 2003. - 12-14 ... ... Ж.С., ... Ж.Н., Райымбекова Б.Т. Значение адаптивных
мелиораций для формирования ... ... ... ... Поиск, 2005.- С. 146-150.
5. Мустафаев Ж.С., Байманов Ж.Н. , ... Б.Т. ... ... для ... экологически устойчивого
агроландшафта // Докл. межд. науч. конф. / Научное обеспечение как ... ... ... ... (20-21 ... 2005 г.).- ... – С. 281-284.
6. Мустафаев Ж.С., Козыкенова Г.В., Шегенбаев А.Т., Райымбекова ... ... ... ... и ... вод для ... почв // ... и практические аспекты охраны
окружающей среды: проблемы, стратегия и перспективы использования природных
ресурсов: мат. межд. науч-практ. ...... 2006. – С. ... Мустафаев Ж.С., Байманов Ж.Н., Козыкеева А.Т., Райымбекова ... Ф. ... ... мелиораций для формирования экологически
устойчивого агроландшафта // Матр. межд. ... ... / ... ... ... 95 ... ... Р.Ж. Жулаева. - Тараз,
2006. – С. 46-49.
8. Мұстафаев Ж.С., Қозыкеева Ә.Т., ... Б.Т. ... ... алабының жағдайындағы агроландшафттардың тиянақтылығын бағалау //
Природопользование и проблемы антропосферы. – ... ... 2006.- ... 44-52 бб.
9. Мұстафаев Ж.С., Қозыкеева Ә.Т., Райымбекова Б.Т. Сырдария өзенінің
төменгі ... ... ... жағдай және
тиянақтылығы // Природопользование и проблемы антропосферы, Тараз: ... 44-52 ... ... Ж.С., Рябцев А.Д., Қозыкеева Ә.Т., Байманов Ж.Н.,
Райымбекова Б.Т. , ... М.А. ... ... ... ... және ... бағалау (Сараптамалық шолу).-
Тараз, 2006. –31 б.
11. Мустафаев Ж.С., Рябцев А.Д., ... Т., ... ... Б.Т. ... ... ... ландшафтно-мелиоративных
адаптивных систем земледелия // Матр. науч-практ. конф. посвещенной ... ... ... ... ... (13-14 ... г.).- Алматы, 2006.- С.
12. Мустафаев Ж.С., Рябцев А.Д., ... А.Т., ... ... Д.М., ... Б.Т. Определение экологически предельно-
допустимой нормы водопотребности агроландшафтов // ... ... ... ... ... 2006.- С. ... ... Ж.С., Рябцев А.Д., Атшабаров Н.Б., Бейсенов М.У.,
Шамшадиева Н.М., ... Б.Т. ... ... к ... условиям техногенно-нарушенных агроландшафтов //
Гидрометеорология и экология, 2006.- №2.- С. 18-33.
14. Мустафаев Ж.С., Рябцев А.Д., Адильбектеги Г.А., ... ... ... ... ... и стабильности агроландшафтов
// межд. науч-практ. конф / Индистурально-инновационное ... ... ... Шымкент, 2006.- Том III. – С. 424-427.
15. Мустафаев Ж.С., Козыкеева А.Т., ... С., ... ... Н.М., ... Б.Т., ... М.У. ... подход к
обоснованию мелиорации сельскохозяйственных земель ... ... ... ... / ... ... – основа устойчивой
экономики Казахстана.- Шымкент, 2006.- Том III. – С. ... ... Б.Т. ... ... төменгі алабындағы суғару
алқаптарындағы тәжірибелік-өндірістік танаптарда сүрлемдік ... ... ... // ... и ...... ... 2006.- № 4 (21).- С. 5-12.
17. Райымбекова Б.Т. Сырдария өзенінің ... ... ... сүрлемдік жүгері өсірілген тәжірибелік-өндірістік зерттеу
танаптарындағы топырақ қабатының су және тұз ... ... ... и ... антропосферы. – Тараз: Вестник, 2006.- № ... С. ... ... Б.Т. ... ... ... алабындағы суғару
алқаптарындағы сүрлемдік ... ... ... ... ... // ... и ... – Тараз: Вестник, 2007.- № 1 (21).- С. ... ... Б.Т. ... ... ... ... ... сүрлемдік жүгерінің ... ... ... // ... ... научно-практической
конференции / Актуальные вопросы ... ... в ...... 2007. - С. 28-32.
20. Мустафаев Ж.С., Козыкеева А.Т., Рябцев А.Д., ... ... Б.Т. ... ... ... ... и ... //Актуальные экологические проблемы ... ... ... 2007. – ... Мустафаев Ж.С., Козыкеева А.Т., Рябцев А.Д., ... ... Т.С., ... Ж.Н., ... Н.Т., ... ... ... адаптивно-ландшафтного регулирования мелиоративного
режима почв сельскохозяйственных земель // ... ... ... / Экология, құрлыс және су ... ...... 2007. – С. 75-78.
22. Рябцев А.Д., Кененбаев Т.С., Мустафаев Ж.С., Козыкеева А.Т.,
Райымбекова Б.Т. ... ... ... устойчивости и стабильности
агроландшафтов // межд. науч-практ. конф., – Алматы, 2008. – С.716- 723.
23. ... Ж.С., ... А.Т., ... А.Д., ... ... Б.Т. ... ... оценки устойчивости и стабильности
агроландшафтов // межд. ... ... ... ... качество,
мониторинг, использование и охрана воды». – Алматы, 2008. – С. 226-229.
24. Мустафаев Ж.С., ... Н.И., ... А.Д., ... ... ... ... ... и стабильности агроландшафтов
// Вестник Кыргызско-Российского Славянского университета – Бишкек, 2008.
том 8. - № 9. – С. ... ... С.И., ... Б.Т. ... ... ... биологиялық ерекшеліктері және суару тәртібіне байланысты
өнімнің қалыптасуы // - Алматы: Жаршы, 2009. -18-19 ... ... С.И., ... Б.Т. ... ... ... ... танаптарындағы топырақ қабатының су және тұз
қорының тепе-теңдігі // - Алматы: Жаршы, 2009. -16-17 бб
27. Чурахин. Физическая география Казахстана. Алматы: ... 1968. ... ... ... ... ... /под. ред. ... Алматы: Қазақ университеті, 1998. – С.11 -18.
29. Бейсенова А.С.  Қазақстанның физикалық географиялық тұрғыдан
зерттелуі.  2002 ж. 25 ... ... Н.И., ... Н.А. ... Алма – Ата: Наука, 1969. -
С. 100-115.
31. ... А.С. ... ... ... ... ... Казтос   ИНТИ, 2001г.
32. Бейсенова Ә.С. Қазақстан аумағының физикалық-географиялық тұрғыдан
зерттелуі. –Алматы: Мектеп, 1990.79-100 б.
33. Бірмағамбетов А.А. Қазақстанның ... ... ... 16-25 ... ... Н.А., Михайлов Н.И. Физическая география СССР. –
М:  Высшая школа, 1986. – С. ... ... А.А. ... ... ... 1981. -С.34-45.
36. Беспалов В.Ф. Геологическое строение Казахской ССР.-Алма-Ата: Наука,
1971. - С. 100-115.

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 55 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 100 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Антропогендік ландшафт туралы түсінік6 бет
Антропогендік фактор4 бет
Оңтүстік Қазақстан облысының агроландшафттарына физикалық - географиялық сипаттама32 бет
"Экологиялық нормалау түрлері."6 бет
Іле алатауының физикалық-географиялық сипаттамасы12 бет
Адам қоғамының шаруашылық әрекетінен табиғи биогеохимиялық циклдердiн деформациясы14 бет
Ландшафттың экологиялық қасиеттері3 бет
Қазақстанның экологиялық проблеммалары6 бет
Қазақстанның өзендерінің экологиялық жағдайы11 бет
Қатон - Қарағай ауданыны орман жүйелерінің сипаттамасы64 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь