Сайрам - Өгем мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің дендрофлорасы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
І.Сайрам . Өгем ұлттық саябағының физико . географиялық жағдайы.
1.1 Сайрам . Өгем ұлттық табиғи паркінің табиғи жағдайы. .
1.2 Географиялық зерттеу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.3Зерттеу әдістері мен әдістемелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.4Сайрам . Өгем МҰТП дендрофлорасына таксономиялық талдау ... ... .
ІІ. Ұлттық саябақтың дендрофлорасының морфологиясы мен
физиологиясы.
2.1 Сайрам . Өгем МҰТП дендрофлорасының тіршілік формалары ... ...
2.2 Өсімдіктердің тіршілік ету ортасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.3 Белдеулік орналасу ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.4 Сайрам . Өгем МҰТП дендрофлорасының сипаттамасы ... ... ... .
ІІІ. Дендрофлораның экологиясы мен маңыздылығы. .
5 Шаруашылықта бағалы өсімдіктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
6 Сирек кездесетін, эндемик өсімдіктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Кіріспе
Дүние жүзінің көптеген елдерінде халықаралық табиғат қорғау одағының ұсынысы бойынша жалпы мемлекет аумағының 10 пайыз жерін ерекше корғалатын табиғи аумақтарға айналдыру көзделген. Осыған байланысты біздің елімізде де соңғы жылдары ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың жер көлемін ұлғайтуға ерекше мән беріліп отыр. 2006 жылдың 7-шілдесінде "Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы" Заңның қабылдануының өзі елімізде табиғат қорғау мәселелеріне басты назар аударылып отырғандығының нақты дәлелі бола алады. Қазіргі таңда Қазақстан жерінде осындай ерекше қорғалатын табиғи аумақтарға 10 мемлекеттік табиғи қорық, 9 мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар, мемлекеттік табиғи резервтер, 3 мемлекеттік зоологиялық саябақтар. 5 мемлекеттік ботаникалық саябақтар, 57 мемлекеттік табиғи қорықшалар, 26 мемлекеттік табиғат ескерткіштері, 5 мемлекеттік қорық аймақтары ұйымдастырылған. Мұндай ерекше қорғалатын табиғи аумақтарға бөлінген жалпы жер көлемі өлкемізде 17 млн 874 мың гектар алқапты алып жатыр.
Ұлттық табиғи парктер-Қазақстанда ерекше қорғалатын ландшафтілердің бірі. Қазақстанда табиғи парктерді дамыту кәзіргі кезде қарқынды жұріп жатыр. Өйткені ғылыми-техникалық процесстің тез дамуы табиғатқа зиянды әсерін тигіздіруде. Кең байтақ Қазақстанның фаунасы мен флорасының кәзіргі жағдаайы өте нашар. Ал қәзір адамзаттың алдында тұрған мақсат табиғатты сақтап қалу. Сол мақсатта –ұлттық парктер мен қорықтарды көбейту.Өкінішке орай Қазақстанда –ұлттық табиғи парктер әле де толық өріс ала алмай келе жатыр. Табиғатты қорғау ұғымы, мәдениеті әледе болса толық жетілмеген.
Алпауыт мемлекеттерде –қоршаған ортаны қорғау ең өзекті мәселелердің бірі болып саналады. Ірі қалалардың дәл ортасында –ұлттық парктер орналасқан. Жергілікті тұрғындар, туристер мен тынығушылардың ұлттық паркіне кіріп, демалуына рұқсат етілген. Америка құрама штаттарындағы ең ірі мегаполис Нью-йорк қаласында ұлттық табиғи парк орналасқан, жергілікті тұрғындар жануарлар мен өсімдіктерді тамашалап демалады. Бұл табиғатты қорғаудың бір шарасы.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Н.К.Аралбаев, Г.М.Кудабаева. «Государственный кадастр растений Южно-Казахстанской области» Книга первая. Конспект видов высших сосудистых растений – Алматы, 2002 г. – 314 с.
2. Е.Ағелеуов, К.Дөненбаева, К.Агитова, С.Иманқұлова «Ботаника». Алматы «Санат» 1998 ж.
3. Алехин В.В. География растений. М: Сов. Книга. 1938. 104 с.
4. Ә.Ә.Әметов «Ботаника» Алматы 2005 ж.
5. С.А.Арыстанғалиев, Е.Р.Рамазанов «Қазақстан өсімдіктері» Қазақ СССР-інің «Ғылым» баспасы. Алматы 1977 ж.
6. Байынқол Қалиұлы «Өсімдік атаулары. Орысша-қазақша сөздік» Алматы, «Ана тілі» 1993 ж.
7. Байтулин И.О. растительные ресурсы Казахстана и перспективы их рационального использования // Проблемы рационаьного использования лекарственно-технических растений Казахстана. Алма-Ата: Наука. 1986. С 5-12.
8. Байтулин И.О. Состояния и перспективы охраны растений Казахстана // Охрана редких видов растений и растительности Казахстана. Алма-Ата: Наука, 1987. С. 3-79.
9. Быков Б.А. Растительные группировки Бостандыкского района. Природа и хозяйственные условия горной части Бостандыка. Алма-Ата: Наука. 1956. С. 38-45.
10. Верник Р.С. Эфемеровая растительность предгорных равнин Западного Тянь-Шаня // Вопросы бот. Вып. 3. Л.: Изд-во АН СССР. 1960. С. 42-54.
11. Дәріқұлов Н.Т. «Ботаника». Алматы «Ғылым» ғылыми баспа орталығы 2003 ж.
12. Иллюстрированный определитель растений Казахстана. Алма-Ата: Наука. 1969-1972. Т. 1. 640 с. т. 2. 572 с.
13. Ильин М.М. Общие вопросы изучения сырьевых растений // Методика полевых исследований сырьевых растений. М., Л.: Изд. АН СССР, 1948. С. 7-24.
14. Кармышева Н.Х. Флора и растительност заповедника Аксу-Джабаглы. Алма-Ата: Наука. 1973. 173 с.
15. Красная книга Казахской ССР. Т. 2. Редкие и находящиеся под угрозой изчезновения виды животных и растений. 4.2. Растения Алма-Ата: Наука. 1981. 263 с.
16. Культиасов И.М. Особенности экологии высокогорных растений Западного Тянь-Шаня. М., Изд-во АН СССР, 1955. С. 29-47.
17. Определитель растений Средней Азии. Ташкент: Фан. 1968-1993. –ТТ. 1-10.
18. Очерки по физической географии Казахстана. Алма-ата: АН КазССР. 1952.512 с.
19. Павлов Н.В. Растительный ресурсы Южного Казахстана. М.: Изд-во АН СССР. 1947. 199с.
20. Павлов Ботаническая география СССР. Алма-Ата. Изд-во АН КазССР. 1948. С. 226-280.
21. Павлов В.Н. Новые и редкие виды из Западного Тянь-Шаня // Новости систематики высших растений. Т.6, 1970 а. С. 276-283.
22. Павлов В.Н. Эндемизм флоры Западного Тянь-Шаня // - Бот. журн. 1970г. Т. 55. №9. С. 24-29.
23. Павлов В.Н. Ботанико-географическое районирование Западного Тянь-Шаня // - Бюлл. МОИП. Отд. Биол. 1972 а. Т.77. Вып. 6. С.37-41
24. Павлов В.Н. Основные черты растительного покрова Западного Тянь-Шаня. Л.: Изд-во АН СССР. 1972 б. С.97-99.
25. Павлов В.Н. Особенности флоры Западного Тянь-Шаня // Проблемы ботаники. Растительный мир высокогорий и его освоение. Т. 12. Л.: Наука. 1974. С. 112-117.
26. Павлов В.Н. Растительные ресурсы Западного Тянь-Шаня // Флора и растительные ресурсы Казахстана. Алма-Ата: Наука. 1975. С 57-62.
27. павлов В.Н. Растительный покров Западного Тянь-Шаня. М.: Изд-во МГУ. 1980. 248с.
28. Тахтаджян А.Л. Флористические области Земли. Л.: Наука. 1978. 247с.
29. Тахтаджян А.Л. Система магнолиофитов. Л.: Наука. 1987. 439 с.
30. Терехов В.И. Эндемичные и редкие растения флоры Чимкентской области // Охрана растительного мира Казахстана. Алма-Ата: Наука. 1979. С. 106-109.
31. Федченко Б.А. Флора Западного Тянь-Шаня // Тр. бот.сада, 1941-1961. Т. 31. С. 23-24.
32. Флора Казахстана. Алма-Ата: Наука. 1956-1966. – Т.Т.1-9.
        
        Сайрам - Өгем мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің  дендрофлорасы
|Кіріспе.............................................................|1-5 |
|.................................................. | ... - Өгем ... ... ...... ... |9- 14|
|1.1 Сайрам - Өгем ұлттық табиғи паркінің табиғи жағдайы. . |15-18 ... ... ... |18-20 ... ... | ... ... мен | ... |
|.... |25-26 ... - Өгем МҰТП ... ... ... |26-29 |
|ІІ. Ұлттық саябақтың дендрофлорасының морфологиясы мен |30-47 ... | ... ... - Өгем МҰТП ... ... формалары........ |48-49 |
|2.2 Өсімдіктердің тіршілік ету |50-52 ... |53-57 ... ... орналасу |58-60 ... | ... ... – Өгем МҰТП дендрофлорасының сипаттамасы............. | ... ... ... мен ... . | |
|5 ... ... | ... |
|... | |
|6 ... ... ... | ... | ... | ... ... | ... | ... ... | |
| | ... ... ... елдерінде халықаралық табиғат қорғау одағының
ұсынысы бойынша жалпы мемлекет аумағының 10 пайыз жерін ерекше ... ... ... ... ... ... ... елімізде де
соңғы жылдары ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың жер көлемін ұлғайтуға
ерекше мән беріліп отыр. 2006 ... ... ... ... ... туралы" Заңның қабылдануының өзі ... ... ... ... ... ... ... нақты дәлелі бола алады.
Қазіргі таңда Қазақстан жерінде осындай ерекше қорғалатын табиғи аумақтарға
10 ... ... ... 9 ... ұлттық табиғи саябақтар,
мемлекеттік табиғи резервтер, 3 мемлекеттік зоологиялық саябақтар. ... ... ... 57 ... ... ... ... табиғат ескерткіштері, 5 мемлекеттік қорық ... ... ... қорғалатын табиғи аумақтарға бөлінген жалпы
жер көлемі өлкемізде 17 млн 874 мың ... ... алып ... ... парктер-Қазақстанда ерекше қорғалатын ландшафтілердің
бірі. Қазақстанда табиғи парктерді дамыту ... ... ... жұріп
жатыр. Өйткені ғылыми-техникалық процесстің тез ... ... ... ... Кең ... ... ... мен флорасының кәзіргі
жағдаайы өте нашар. Ал қәзір ... ... ... ... ... ... Сол ... –ұлттық парктер мен қорықтарды көбейту.Өкінішке
орай Қазақстанда –ұлттық табиғи парктер әле де ... өріс ала ... ... Табиғатты қорғау ұғымы, мәдениеті әледе болса толық жетілмеген.
Алпауыт мемлекеттерде –қоршаған ортаны қорғау ең ... ... ... ... Ірі ... дәл ... ... парктер
орналасқан. Жергілікті тұрғындар, ... мен ... ... ... ... ... етілген. Америка құрама штаттарындағы ең
ірі мегаполис Нью-йорк қаласында ұлттық ... парк ... ... ... мен ... ... ... Бұл табиғатты
қорғаудың бір шарасы.
Қазақстан жерін шаруашылық жағынан ... ... өте ... ... ... ... ... сақтап қалу
мақсатында қорғалатын жерлерді ұйымдастыру қажеттілігі туып отыр.Қазақста
нның табиғатты қорғау туралы ... 8- ... жеке ... тірі және өлі табиғаттың сирек кездесетін обьектілері мен
табиғат ... ... алу ... айтылған. Қорғауға алынған
ландшафтілер мен обіектілердің – ғылыми, мәдени, танымдық, ... ... ... ... ... ...... әсем, өсімдіктер мен жануарлр
әлеміне бай, климат жағдайы қолайлы, топырақтың құнарлығы жоғары аймақ.
Ақсу-Жабағылы қорығы, Шымкент қаласындағы ... ... әсем ... өзендер мен көлдер, қолайлы климат ... ... ... ... ... ... Қазіргі кезде елімізде 10 мемлекеттік
ұлттық табиғи саябақтар ұйымдастырылған. ... алып ... ... ... жерді қамтиді.
Қәзіргі кезде елімізде ерекше ... ... ... ... ... бөлінуде. Халықаралық конвенция бойынша әрбір
мемлекеттегі ерекше қорғалатын табиғи аумақтарға бөлінген. Жер көлемі
Сол елдің жалпы жер көлемінің 10 ... кем ... ... ... ... ... кезде ұйымдастырылған ерекше
қорғалатын табиғи аумақтардың ... ... 17 млн 874 мың га алып ... ... жалпы жер көлемінің 6,5 процентейін алып
жатыр.Еліміздегі ... ... ... ... түрлеріне- 10
мемлекеттік табиғи қорық, 10 мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар, ... ... ... 49 ... ... қорықша, 26 табиғи
ескерткіштер, 6 мемлекеттік ботаникалық ... ... ... 2 мемлекеттік табиғи резерват және тағы басқа табиғи обьектілер.
Қазақстандағы мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар мынандай топта.
1. Баянауыл ----Павлодар ... ... ... 1985ж ... ... ... обл.Зеренді ауданы 182076га 1996ж
3. Іле ... ... ... ... 199703 га ... Алтынемел -----Алматы обл. Кербулақ ауданы 161153 га 1996ж
5. Қарқаралы-------Қарағанды обл. Қарқаралы ауданы 90323 1998ж
6. Қатон ... Қаз. обл ... ... 2001ж
7. Шарын------------Алматы обл. Райымбек, Ұйғур ауд. 93150. 2004ж
8. Бурабай ---------Ақмола обл. Шортанды ауданы. 83511 га 2006 ... ... ... Қаз. обл. Қазығурт ауд. 149053 га.2006 ж.
10. Көлсай көлдері----Алматы обл. Райымбек ауд. 161045 га. ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру.
1872 Америка жерінде алғашқы ... ... ... ... жылы ... Нова ... бағы құрылды. Бұл рессейде алғашқы
қарлығаштар болып саналды.Қәзіргі кезде ... ... 124 ... 2600
қорықтар жұмыс істеп жатыр.Жалпы Жер шарында қорықтардан, ... ... ... ... Оның басты себебі шетелдерде қорықтар аймақтары
шектеулі болғандықтан табиғат қорғау ұшін осындай шараның ұтымды ... ... ... ... ... табиғатты қорғау оның аймағымен шектелмеуі тиіс, ... жер адам ... ұшін ... ... ... ... ... Осы орайда
Канада, Африка, Австралия, Англия т.б. өркениетті ... ... ... ... ... ретінде қорғауға алынған.
Мысалы Англияның ... ғана ... 189 ... қорықшы, 10 ұлттық
парк, 81 корольдік қорықтар. Германия жерінде 735 ... ... ... ... 9100 ... ескерткіштер бар. Сол сияқты
Франция жерінде 22 ұлттық қорық бар, соған ... ... ... қалай аялайтыны көрініп тұр. Ал Қазақстанда 10 ... 66 ... қор, 8 ... парк және ... астам табиғат
ескерткіштері бар. Әрине біздің жеріміздің көлеміне ... ... ... ... 3% ғана ... Бұл ... жер аумағы жағынан
тоғызыншы орында тұратын ... ... ... ... үшін ... өзі ... проблемасының өз шешімін таппай отырғанын көрсетсе
керек.
Дегенмен Республикамызда қорықтар ұйымдастыру соңғы ... ... ... ... ландшафтарды қорғаудың –10 категориясы бар: қорықтар,
қорыққорлар, ұлттық парктер, ... ... ... ... ... ... биосфералық қорықтар,
микроқорықтар (Омыртқасыз жәндіктер мен өсімдіктерге) ... ... және көп ... ... ... жерлер.
Қазақстан – жасыл өсімдіктер мен жабайы жануарлар дүниесіне бай ... ... ... ... , ... өлке ... ғана тән
жануарлар мен өсімдіктердің эндемикалық түрлерімен қатар, ... ... ... ... ... ... ... байланысты олардың саны азайып, құрып бара
жатыр. Айталық жойылып кету қауіпі бар және ... ... ... –87, ... 306 түрі бар. Қайткен күнде де олардың
жерімізден жойылып ... ... ... керек.
Бұл міндеттердің дұрыс шешілуінің көптеген ... бар. ... ең ... жолы ... мен ... парктер, ботаникалық бақтар
мен хайуанаттарды құру.
Қазақстан Республикасы қорғалатын жерлерінің алдағы уақытта ... ... және ... қайтиаланбас сұлулығын сақтаудың
ғылыми негізін жасау жөніндегі үлкен мақсаттар мен ... тұр. ... мен ... ... ... ... ... халық
шаруашылығына рационалды түрде пайдаланудың орны ерекше.
Бұл мақсат-міндеттердің ... ... ... ... ... белгілі. Сондықтан, биосфера қазыналарын ... ... ... үшін ... ... ... ... табиғи қорықтардың маңызы орасан зор.
Еліміздегі ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың жер ... ... ... Республикасы Үкіметінің арнайы 52 қаулысы арқылы ... 26 ... ... ... ... табиғи саябағы
ұйымдастырылды. Бұл ұлттық табиғи саябақтың Батыс Тянь-Шань тау жотасының
табиғаты ... ... ... ... үшін ... ... Ұлттық саябақ
Оңтүстік Қазақстан облысы Түлкібас, Төле би және ... ... ең ... ... қамтиды. Сайрам-Өгем ұлттық саябағының алып
жатқан жер көлемі әзірше 149 мың гектардан ... ... ... ... ... дала ... биік таулы
алқапқа дейінгі 7 табиғи белдемді ... Бұл ... ... ... 1635 түрі ... ... ... паркі Батыс Тянь-Шань
тау жүйесінің солтүстік -батыс бөлігінде Өгем, Қаржантау, Қазығұрт және
Боралдайтау жоталарында ... Парк ... ... ... ... мекемелерінің кейбір мәселелері туралы» Қазақстан
Республикасы ... 2006 ... 26 ... №52 ... ... ... және Өгем ... және жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі
мемлекеттік ... ... ... ... Парк ... ... ... Машат, Көкбұлақ және Өгем өзендері ағып өтеді.
Парктің жалпы жер көлемі 149 053 гектар, соның ішінде Өгем филиалында
76 573, ... 45 509 және ... 26 971 ... ... жалпы
ұзындығы солтүстіктен оңтүстікке дейін 135 км. Парк аумағындағы жерлердің
категорияларға қарай: ормандар - 51010 гектар немесе ... жер ... , ... ішінде орманмен көмкерілгені 27 553 гектар немесе ормандануы
18,5% ... ... ... ... 98 103 ... ... ... - 92, шабындық - 261, жайылым -51 459, жолдар - 89, ... - ... - 315, ... - 1 135, басқа пайдалануға жарамды жерлер - 44 ... ... әлі де ... ... ... ... тау ... сайрам- Өгем мемлекеттік ұлттық табиғи
паркін ... ... ... ... ... жағдайымен,
геоморфологиялық құрылысымен және дендрофлорасының әртүрлілігімен
ерекшеленеді.
Жұмыстың өзектілігі: Сайрам-Өгем ... ... ... ... ... мақсат Батыс Тянь-Шань өңіріндегі ерекше ... және ... ... бар ... және ... ... объектілерді сақтау, қалпына келтіру және көп салалы мақсатта пайдалану
жөніндегі функцияларды жүзеге асыру болып табылады. Осы ... ... ... ... рет ... табиғи паркінің дендрофлорасының
конспектісі түзілді. ... ... ... ... ... ... ... орналасу ерекшеліктері қарастырылды. Сонымен
қатар сирек кездесетін, эндемді түрлері және шаруашылықта бағалы ... ... ... ... ... ... мен міндеті: Сайрам-Өгем мемлекеттік ұлттық табиғи
паркінің дендрофлорасын зерттеу және ... ... ... ... бар ағаш ... маңыздылығын анықтау.
Осы қойылған мақсаттарға жету үшін ... ... ... ... ... ... ... формаларын анықтау.
2) Сайрам-Өгем мемлекеттік ұлттық табиғи ... ... ... ... сипаттама беру.
3) Сирек кездесетін, эндемдік өсімдік түрлерін анықтау.
Жұмыстың жаңашылдығы: Алғаш рет Сайрам-Өгем ... ... ... ... ... 20 ... 40 ... бірігетін
104 өсімдік түрлері көрсетілген. Түрлердің тіршілік ... ... ... бар ағаш ... шаруашылық маңызы, оларды
пайдалану туралы мәселелер көрсетілді.
1.1 Сайрам -Өгем мемлекеттік ұлттық табиғи ... ... ... жүйесіндегі парк территориясының аумағы Солтүстік
Шығыс бөлігін алып жатыр. Таулы массив пен тау ... ... ... ол ... ... ... Оңтүстік Батысында орналасқан.
Қаржантау жотасы Өгем өзені алабынан Келес саласын бөледі. Төменгі
ағысында Өгем ... ... және тар ... тесіп өтеді, ол шығарында
Шыршық өзеніне ... ... ... Шығыс баурайы қысқа және тік,
Солтүстік Батысы жазық өзен алабымен бөлінген.
Қаржантаудан Оңтүстік Шығысқа қарай Өгем ... ... Өгем ... Қазақстан мен Өзбекістан шекарасын бойлай солтүстік-шығыстан,
өнтүстік-батысқа қарай 110км созылған,енді жері 30км. Ең биік жері ... Жер ... ... ... ... ... ... Жазық
жайлауларында бұлақ бастаулары мол. Жатық беткейлі кең өзен ... ... ... ... біртіндеп тар аңғар, құлама беткейлі шатқалдар
алмасады, 3000м-ден жоғарыда жер бедерінің алілік пішіндері тараған. Биік
жоталарды мұздықтар басып ... ... ... ... Қазығурт, Төлеби
аудандары аймағына Өгем жотасының солтүстік пен ... ... ... ... ... мұздықтардан басталады. Солтүстік Шығысы биік
таулы рельефті, Оңтүстік Шығыс ... ... ... ... ... мен ... таулы жазықтық болып келеді және олар нәтижелі игерілуде.
Геологиялық кұрылымы. Батыс Тянь-Шань ... ... ... девон дәуіріндегі сорттар ... Олар эк, ... туф, ... ... Өгем жотасына сонымен қатар интрузифты
кешендер тән, негізінен ... ... ... ... тән. Олар ... және ... қабатымен ерекше биіктаулы
үстірт түзеді. Өгем жотасының Оңтүстік ... ... перм ... кездеседі (алевролиттер, құмдар, конгломераттар, эктастар). Өзен
алқабының жоғарғы тұсында ... және ... ... ... ... ақ, ... қоңыр лай түрінде болады. Олар топырақ және өсімдік
жамылғысының түзілуіне, ... ... ... әсер ... Өзен алқабы,
тауалды жазықтықтар әртүрлі ширек шөгенділерге бай. Орта ... ... ... ... шөгінділер бар. Кешширекті шөгінділер негізінен
өзен жазықтығы бойынша ярус түзе отырып түзіледі.
Гидрографиясы. Аумақ тау жоталарынан ... ... ... ... ... Ірі ... бірі Арыс өзені Шақпақтағы
бұлақты көлден бастау алады. Бұл жерде көптеген бұлақтар ... ... мен ... ... бастау алады. Ары қарай ірі ағыс ... ... Ақсу ... ... ... ... ... пен Ұзын Машаттың қосылуынан пайда
болады.Өзеннің ... ... орта ... ... ... ... ... төмендейді.
АҚСУ ӨЗЕНІ Арыстың ірі салаларының бірі болып табылады.Талас
Алатауының Батыс баурайында ... ... 750 кв км алып ... ... ... саласында қарлар мен мұздықтар бар. Қар мен мұздықтардың
еру нәтижесінде өзен қоректенеді. Орта айлық шығыны ... ... ... ... ... ... төмендейді.Сонымен қатар осы өзендермен бірге
территориядан Сайрамсу, Қасқасу, Бадам, Келес, Өгем ... ағып ... ... ... Тянь - Шань ... табиғи аумағы күрделі
құрылымға ие. Бұл жағдай аймақтың ішкі континентальды ... ... ... ... ... Бұл жерде мынадай табиғи аймақтар
бар:
Биік таулы ... ... ... м ... ... ... ... қатаң. Жылдық орта температурасы төмен. Жылы күндер ... ... ... ... ... ... 500-600 мм. ... қатты күйінде көктемде, кейде жазда және қыста түседі. ... ... ... бар. Қына қабаты мен криопетрофитты ... ... және ... ... екі ... берілген-
альпілік және субальпілік.
Альпілік белдеу 3000-3100-ден 3400-3500 м-ге дейінгі биіктік шегінде
орналасқан.Оның рельефі биіктаулармен ерекшеленеді. Климаттық жағдайы ... ... ... орта температурасы 0°С-тен аз ғана жоғары. Жылдық орта
жауын-шашын мөлшері 600-700мм асады. Жауын-шашын ... ... ... көп ... Топырақты және өсімдікті қабат ... ... ... ... бірге кездеседі және беттің 30-дан
көп бөлігін ... ... ... өсімдік жамылғысы альпілік ... ... ... ... ... ... далалы. Сонымен қатар таулы ... ... ... кездеседі.
Субальпілік белдеу 2400—2450м-ден 3000-3 100м-ге дейін биіктікті алып
жатыр.Альпілік ... ... ... аз жіктелуімен
ерекшеленеді.Климаттық жағдайы альпілік ... ... ... ... орта ... ... 3-5С құрайды.Жылы күндердің
ұзақтығы 6-8 айға ... ... орта ... ... ... альпілік белдеумен ... ... ... құрамында сирек шөпті субальпілік шалғын
және шалғынды жерлер бар. Топырақтар таулы-шалғынды субальпілік,биік таулы-
шалғынды далалы ... ... ... сонымен қатар
биіктаулы қара түсті топырақ түрінде кездеседі.
Таулы және тауалды аймақ аршалы сирек ... ... және ... ... ... ... абсолютті биіктігі 1200-2400 (2450)
м.Рельефі ортатаулы және аласатаулы.Тек жекелеген жағдайда ғана тауалды
жазықтықтың ... ... ... ... ... ... ... 6-10°С.Жылы кезеңнің орта ұзақтығы 240-280 күн. ... орта ... 150-190 күн ... ... ... -шашашын мөлшері 600-
800мм.құрайды.
Өсімдік жамылғысы негізінен ... ... үш ... ... ... ... ... дөнгелек арша, зеравшан аршасы).
Орман ішілік бұталы шөп жамылғысы әртүрлі ... ... ... ... жер және ... ... тығыз және
құнарлығы төмен топырақ ... жер ... ... орналасқан.
Аршалы сирек орманның толықтығы 0,1-0,4,сонымен ... ... ... ... өзені).
2. Бұталы және шөпті бұталы өсімдіктер, жікеленген долана ағаштары
және шалғынды далалы ... ... шөп ... ... ... баурайында орман түзеді. Бұталар және шөпті-бұталы өскіндер
Солтүстіктен, кей жерлерде ... ... алып ... ... шалғынды-далалы шөптер өседі.
3. Бұталы ... ... ... ... ... құрғақ, ыстық, негізінен Оңтістікте және Батыс баурайында
орналасқан. ... ... ... ... ... ... және
күрделі шөпті саванналардан ( сайсабақ, сасыр, ... ... ... - полеоген дәуірінде таулы ксерафиттер және ... ... ... ... ... ... ... топырақтан түзіледі, бұл
аршалы сирек орманды және бұталар өсетін Солтүстік ... ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Бұл топырақ жамылғысы бұталы саванналы Оңтүстікте және ... ... ... ... ... және жапырақты орманда таулы орманды
қара-қоңыр ... ... ... ... жоғары сілтілі қоңыр және
қалыпты топырақтар кеңінен таралған.
Тауалды аймақ жоғары саванналар 600-1200м биіктікте ... ... ... ... ... орналасқан. Бұл аймақтың климаты
айтарлықтай жоғары мәнге ие, ... ... ... ... ... 10-12° С. Жылы ... ұзақтығы 280-300 күн. Жауын -шашының
жылдық орта көлемі 400-600мм. Көктем күндері жылы, ... жазы ... ... қысы ... ... аз және ... ... орташа.
Баурайлары табиғи өсімдік ірі дәнді саванноид пен ерекшеленеді, ... ... және ... арпа және басқада эфемероидтар-селдірек қоның
бас, Түркістандық қияқөлең, ... ... ... көп ... ... ... саванналар (айдарша, аңдыз, қожакендір, сасыр, шырыш). ... ... ... ... ... сұр ... карбонатты топырақтан тұрады. Борлы және
неоген-палеоген дәуіріндегі сұр-қоңыр топырақтар кездеседі. ... ... ... ... кездеседі.
Территорияның Шығыс бөлігінде тік аймақтылық құрылымының Батыс Тянь-
Шаньннан айырмашылығы жоқ. Тік аймақтардың ... ... ... ... ... ... орнына далалы аймақ басады.
Таулы-далалы аймақтың климаты жоғары ... Жазы ... қысы ... ... Ауа-райының жылдық
орта температурасы 7-8° С құрайды. Ең жылы ай ... (21-22 0С), суық ... ... жылы ... 115-165 ... ... Жауын-шашын көлемі 240-
480мм шамасында болады. Жауын-шашын көлемі көктемге және жазға сәйкес
келеді. ... ... ... ... дала орналасқан.
Таулы аймақтың өсімдік жамылғысы бұталы-түрлі шөпті, дәнді шабындық
аймақ Солтүстік бөлігінде орналасқан. ... ... ... ... ... ... шөпті өсімдіктер кездеседі. Таулы аймақтың
топырағы қар ... ... ... ... ... ... тауалды аймағының түрлі ... ... ... ... ... одан ... жерлерде шөлді
аймақты ашық-қоңыр топырақ кездеседі.
Жер бедері. Таудың төменгі, ортаңғы, ... ... ... тік ... ... ... жері ... Экожүйенің негізгі
кластары бір-бірінен жоғары реттілікпен қосылып алмасады. Сыртқы аудандарда
жоғары ... ... ... әртүрлі климаттық ... ... ... – тау бөктерлі төменгі шөптесін-Саванна
жазықта – тау бөктерлі жоағыр шөптесін-саванналық төменгі тау адыры-бұталы
жоғарғы ... және ... арша ... және ... ... ортаңғы тау
шалғынымен байланысты-субальпті шалғыны аршасымен байланысты-төменгі
шөптесін шалғын альпісі.
Орман доланасының экожүйесі ... ... ... ... ... сыртқы белдеуінде споралы таралған. Ортаңғы және жоғарғы тау
сыртында тұратын негізгі тасты – ұсақ ... ... ... ... ... ұштасады.
1.2 Географиялық зерттеу тарихы
Оңтүстік Қазақстан аумағының флорасын ... Орта ... ... ... ... ... болатын, XIX ғасырдың екінші
жартысында регионның әр ... ... ... атап ... ... ... геологтар А. И. Мушкетов және А. Л. Иванов, ботаниктер А.
Э. Вегель, Г. Канью, С. И. ... Д. И. ... және т.б. ... ... ... ... ғалымның орны ерекше. Европалық
ғалымдардың ішінде Тянь-Шаньды зерттегендердің алғашқылардың бірі. Ғалым
Тянь-Шаньның климаты мен ... ... ... тән ... анықтады.
Ұзақ жылғы зерттеулердің нәтижесінде,үлкен енбегі ұшін ... Тян ... атқа ие ... Өсы ... нәтижесінде өсімдіктермен
жануарлардың таралу ... ... ... ... ... білуге О. Э. Киорринг, 3. А. Минквиц
(1915 ж.), Б. А. ... ... жж.), Н. В. ... (1956ж) ... ... әлеміне толық және жинақы сипатталды.
Б. А. Федченко өзі жинаған ... мен ... ... ... ... «Флора западного Тянь-Шаня» (1941-1961 жж.)
деп аталатын еңбегін ... ... ... ол еңбек аяқталмай қалды.
Орта Азия унверситетінің (САГУ қазіргі ТашГУ) ботаниктері Батыс Тянь-
Шань флорасын комплексті ... ... жылы Өгем ... ... ... Өгем ... ... жүргізді. Олар жыл сайын Батыс Тянь-Шаньның әр түрлі
аудандарында ... ... 1920 ... ... ... ... ... зерттеуге А.И. Введенский қомақты үлес қосты.
1926 жылы Талас Алатауының батыс бөлігіндегі заказнигі ... ... ... ... Батыс Тянь-Шаньда жұмыс істеуіне база ретінде
үлкен қызмет атқарды. Ал 1938 жылы КСРО FA ... ... ... ... ... жотасының биік таулы аймақтарын зерттеді.
H. В. Павлов Батыс Тянь-Шаньдағы зерттеулерін 1949 жылдың жазында Қаз
ССР ҒА ботаника ... ... ... ... ... Қаржантау жотасының таулы бөліктері зерттеледі.
1865-1879 жылдар И.В.Мушкетов пен Г.Д.Романовский Арал ... ... ... ... ... ... ... геологиялық картасын (1881 ж.) жасады. Онда ... ... ... ... ... Орта ... ... мен геологиясына арналған «Туркестан» (Түркістан) еңбегін жазды
(1886-1906 ж.ж.).
Н.А.Северцовтың, А.М.Никольскийдің ... ... ... ... ... ... и горизонтальное
распределения туркестанских животных» деген күрделі еңбегінде Орта ... ... ... ... (Оңтүстік Қазақстанды қоса).
Талас Алатауының батыс сілімдері ғалымдардың назарын өткен ғасырдың
60-70 жылдарынан бастап өзіне аудара бастады. Бұл ауданға ... рет ... ... Н.А.Северцов (1867 ж.), биолог И.П.Зарубин (1879 ... ... ... ... Орта ... ... ... ірі
зерттеушісі Б.А.Федченко келді. Дегенмен ол қазір қорық алып жатқан жерде
болған жоқ. Оның экспедициясының жолы ... ... таяу ... өзенінің аңғары арқылы өткен.
Талас Алатауыны баты сілемдерінің өсімдіктер ... ... ... бірінші он жылдығында белгілі ... ... ... ... ботаниктер О.Э.Кнорринг пен З.А.Минквиц
(1905-1908 жж.) бастады. Бұл ботаниктер Жабағылы, ... ... ... ... және Майдантал асуының аймағын зерттеді.
Бұдан кейін ғылыми зертеулер ұзаққа тоқтап қалды. Олар тек ... ... соң, 1921 ж. ... ... Осы ... 1925 ... ... Алатауының батыс сілемдері мен ... Орта Азия ... және ... көне ... қорғау комитетінің
кешенді экспедициялары жұмыс істеді. Соңғаның, профессор А.А.Бродский
басқарған, ... бір ... тау ... ... үшін ... ... Бұл ... елдің ірі ботаниктері М.Г.Попов,
Р.И.Аболин, П.Л.Баранов, М.В.Культиасов, ... ... ... ... ... ... ... және т.б. қатысты.
Олардың жүру бағыттары Аласа Машат тауынан бастап, ... ... ... ... ... ... Алатауының бүкіл батыс
бөлігін, сондай-ақ Ақсу өзенінің каньонынан оңтүстікке және ... ... ... ... Сайрамсу, Бадам өзендерінің аңғарларын
қамтыды.
1.3 Зерттеу әдістері мен әдістемелері
Жүргізілген жұмысымыздың зерттеу аймағы ... ... тау ... ... бөлігінде Өгем, Қаржантау, қазығұрт және Боралдай тау
жоталарында орналасқан Сайрам-Өгем мемлекеттік ... ... ... ... 2006 ... 2007 жылдар аралығында А.К. Скворцовтың
(1977) жалпы қабылданған гербарий жинау эәне ... ... ... ... ... өсімдіктердің вегетациялық, яғни жылдың көктем,
жаз және күз мезгілдерінде маршруттық ... ... ... ... түрлерді анықтау, жүйелеу және олардың конспектісін түзу үшін
"Флора СССР " (т.7, 1937), "Флора Казахстана" (т.4, 1961), ... ... (т.5, 1931), ... ... растений Казахстана"
(т.1, 1969), "Растения Центральной Азии" (вып.З, 1965), "Высокогорная флора
Восточного Саяна" ... 1965), ... ... Азии" (т.4, 1971),
«Определитель сосудистых растений ... ... ... ... 1935), ... ... растений
Южной Сибирии" (Малышев, 1968), ... ... ... ... 1976) еңбектері пайдаланылды.
Флораның конспектісі бойынша жасалынған флористикалық спектрдің
негізі ... ... (1987) ... пен туысқа арналған жүйесі
алынды. ... ... ... ... ... академик
К.З.Закировтың (1955) нұсқасы бойынша сипаттадық.
Өсімдіктердің түрлері мен туыстарының латынша атаулары ... (1981), ал ... ... С. ... ... алынды, сонымен қатар Растений Центральной Азии (1965), Флора
Казахстана (1961), ... ... ... (1991) және т.б. ... ... тексерілді. Геоботаникалық сипаттамалар В.Н.
Сукачев пен С.Н. Зонның орман типтерін зерттеу әдістері бойынша жүргізілді.
Флоралық талдаулар Р.В. ... (1973) және А.И. ... ... ... ... ... ... талдаулар өсімдіктердің қоректеніп тіршілік ететін
ортасына, қатынасына байланысты ... (1960), ... ... (1980), ... ... (1985), А.С.Ревушкиннің еңбектеріндегі классификациялар
пайдаланылды.
Тіршілік формаларын ... ... (1934), ... ... (1984), Серебрякованың (1978) еңбектері пайдаланылды.
Ағаш өсімдіктерінің шаруашылық - бағалы түрлерін бөлу Н.В.Павловтың
(1942,1947), ... ... ... ... ... Л.В.Черепанинаның (1987) еңбектері және біршама
арнайы өсімдіктер ресурстары туралы еңбекте (Атлас ареалов и ... ... СССР (1976), ... ... и ... ... СССР (1983), « Растительный ресурсы » (т.т. 1-4, ... ... ... ... олардың генезисін меңгеру аса қажетті,
сондықтан да бұл түрлерді зерттеу Е.В.Вульфтің ... ... ... ... ... (1971) ... М.В.Казаковтың (1987), А.В.Положинов Э.Д.Крапивкинаның ... т.б. ... ... ... Осы ... ... ... бара жатқан өсімдіктер түрлерін анықтау және ... ... ... барысында өзіміз жеке ... және Б.А. ... (1979), И ... М.С. ... (1978), Л.С. ... ... С.В. ... (1979), Ю.А. Котуховтың, А.Р. Ксембаевая
(1979), Н.Н. ... ... арқа ... ... ... яғни оның әртүрлі түқымдастар мен
туыстарға жататын түрлер жиынтығы, олардың ұйымдастығы және әр ... ... ... осы ... өзара ұқсастығы мен
айырмашылығы туралы пікірдің негізін қалайды. Систематикалық ... ... ... субэндемдік және басқада ерекше таксондарды бөліп ... ... ... ... ... әр түлі ... байланысты типологиялық сұрыптау жүргізуге болады. Бұл
жағдайда флораны талдауға негіз бола алатын ... ... өте ... ... белгілері бойынша сүрыптау жасау ... ... және ... тау ... ... ағаш ... Crataegus turkestanica, C.pontica,
Sorbus, Persica, Celtis caucasica, Malus ... Prunus ... nigra, P.alba ... орман түзеді. Сол сияқты бұталардан ... ... ... ... Spirea және т.б. туыс ... ... ... өсімдік бірлестіктері кездеспейді.
Зерттеліп отырған территорияның флорасына арнайы тексеру жұмыстары
жүргізілмеген. Батыс Тянь-Шань ... ... ... (1970 а, 1970 б, 1970 г, 1972 а, 1980) еңбектерінде көбірек
кездестіруге болады.
1.4 Сайрам - Өгем МҰТП ... ... ... ... зерттеу жұмыстарымыздың нәтижесі бойынша Сайрам -
Өгем МҰТП –де 20 тұқымдасқа ... 40 ... ... ... ... - Өгем МҰТП ... ... талдау 1- кестеде беріліп
отыр.
1-кесте.
|р/с | ... ... | Туыс саны | Түр саны |
|1 ... | 1 | 4 |
|2 ... | 1 | 4 |
|3 ... | 2 | 8 |
|4 ... | 1 | 4 |
|5 ... | 1 | 1 |
|6 ... | 1 | 1 |
|7 ... | 1 | 1 |
|8 ... | 1 | 1 |
|9 ... | 1 | 5 ... ... | 1 | 4 ... |Rosaceae | 18 | 46 ... ... | 1 | 1 ... ... | 1 | 2 ... ... | 1 | 2 ... |Rhamnaceae | 2 | 3 ... |Vitacea | 1 | 1 ... ... | 2 | 3 ... ... | 1 | 1 ... ... | 1 | 2 ... ... | 1 | 10 |
| ... | 40 | ... ... ірі ... ... мына ... ... (8 түр, 7,7%), Polygonaceae (5 түр, 4,8%), Rosaceae (46
түр, 44,2%), Caprifoliaceae (10 түр, 9,6%), ... ... ... (4 түр, 3,8%), Betulaceae (4 түр, 3,8%). Зерттеліп ... ... ... 83,6% осы ... 7 ... үлесіне тиеді.
Сайрам-Өгем мемлекеттік ұлттық табиғи паркі дендрофлорасының ірі
тұқымдастарындағы туыстар мен түрлердің саны
2-кесте
|Р/с |Тұқымдастар ... ... ... түр |
| | ... | ... % |
| | | | ... |
|1 ... |18 |46 |44,2 |
|2 ... |1 |10 |9,6 |
|3 ... |2 |8 |7,7 |
|4 ... |1 |5 |4,8 |
|5 ... |1 |4 |3,8 |
|6 ... |1 |4 |3,8 |
|7 ... |1 |4 |3,8 ... ... ... ірі ... қатарына мына туыстар
жатады: Salix (6 түр, 5,8%), ... (5 түр, 4,8%), ... (7 ... Rosa (10 түр, 9,6%), ... (5 түр, 4,8%), Lonicera (10 ... ... ... табиғи паркі дендрофлорасының ірі
туыстарындағы түрлердің саны
3-кесте
|Р/с |Туыстар ... саны ... түр ... % |
| | | ... |
|1 |Rosa |10 |9,6 |
|2 ... |10 |9,6 |
|3 ... |7 |6,7 |
|4 |Salix |6 |5,8 |
|5 ... |5 |4,8 |
|6 ... |5 |4,8 ... Сайрам-Өгем МҰТП дендрофлорасының тіршілік формалары.
Экологиялық фактордың жүздеген жылдар бойындағы әсері және бейімделу
реакциялары ... ... осы ... қарым-қатынасы және
олардың сырт пішіні немесе тіршілік формасы қалыптасқан. Серебрякова (1978)
атап өткендей, бірдей жағдайда әртүрлі ... ... ... өзара туыстығы жоқ түрлеріде ұқсас тіршілік формалары қалыптасады.
Осылай қалыптасқан Сайрам-Өгем мемлекеттік ... ... ... ... тіршілік формасын сараптау үшін И.Г.Серебряковтың (1962),
Т.И.Серебрякованың (1978), ... (1984) ... ... ала 4-кесте беріліп отыр.
4-кесте.
|№ | Тіршілік формасы | ... саны | ... |
| | | ... % ... |
|1 |Ағаштар | 28 | 26.9 |
|2 ... | 75 | 72.1 |
|3 ... | 1 | 0.96 |
| ... | 104 | 100 ... ... ... дендрофлораның тіршілік формаларын 3 топқа
бөліп отырмыз; ағаштар, бұталар, лианалар. Ағаштар – көп жыл өмір ... ... ... ... ... көп жылдық өсімдіктер, қуатты
жетілген жеке-дара бір діні болады,ағаштар Жер шарында өсімдіктер әлемінде
80 процентін алып ... өмір сүру ... ... ... 5мың ... ... өмір сүреді. Сыртқы формалары әртүрлі болып
келеді. Ағаштардың ... 2-2,5м, ... 100м ... ... Өсетін аймақтың
климатына, жер бедеріне байланысты, экологиялық ... ... ... болады. Ұзақ жыл өмір сүреді.оларға Pyrus regelii ... ... Rupr; Morus alba L; ... ... ...... бөліктері сүректенетін көп ... ... ... жеке ... діні ... ... ... бірнеше діні
бар, бұтақтануы жер бетіне таяу ... ... ... ... ... ... ... Бұталы өсімдіктердің биіктігі 6 метрге
дейін барады. Өмір сүру ... 10-20 ... ... ... ... ... ... кездеседі. Жергілікті жердің климатына байланысты
сыртқы формасының түрлері де әр түрлі болып келеді. ... ... ... ... ... ... дерек бар. Оның негізгі ... ... ... ... ... Atraphaxis compacta Ledeb;
A.seravschanica Pavl; Salix niedzwieckii Goerz; өсімдік түрлері жатады.
Үшінші ...... ... ... ... және шырмалып өсетін
өсімдіктер. Лианалар ұзын сабақты өзінің формасын тік ұстай ... ... ... ... ету ... ... өрмелегіш
шырмауыш түрлері. Лианалар автотрофты өсімдіктер, лианалардың сабақтары
ұзына бойына қарқынды ... ал ... ... ... ... ... ... байланысты қазіргі кезде лианалардың 2000-ға
жуық түрлері бар. Лианалар ... ... ... ... ... ... Vitis vinifera L. түрі ... Өсімдіктердің тіршілік ету орталары.
Экологиялық талдаулар өсімдіктердің қоректеніп тіршілік ... ... ... ... және физиологиялық маңызы бар, бейімделуін
тудыра алатын ... яғни ... ... ... ... ... ... Камелинаның тіршілік ортасын
жүйелеудің классификациясының М.С. Байтеновтың (1985), еңбектеріне сүйене
отырып, Сайрам - Өгем ... ... ... ... ... 5-ші ... көрсетілгендей 6 экологиялық топқа бөлдік. Бұл
топтарға талдау жасамастан бұрын оларға қысқаша сипаттама бергеніміз жөн.
1. ... - ... ... ... ... бейімделген, топырағы бай, жақсы жетілген топырақ өсімдіктері. Олар
37 түрімен жалпы ... 35.6 % ... ... қоңыржай өңірінде
кең тараған. ... және ... ... ... ... тастайтын ағаштар, бұталар, шалғынды
жерлерде(жоңышқа, қарабасшалғын), орманда(інжу гүл, үш құлақ), далалы ... бір ... екі ... өсімдіктер(эфемерлер жатады). Мезофиттер
Қазақстанның барлық жерлерінде, ... ... ... көп өседі. Мезофиттер тобына халық шаруашылығында ұлкен маңызы
бар қайын, тал, ... ... ... ... ... тағы ... ... Salix Niedzwieckii Goerz, Populus usbekistanica Kom, Salix
excelsa, Malus sieversii (Ledeb.) M. Roem, Rosa albert Regel және ... ... - ... ... ... ... өсімдіктер.Ксерофиттер (грек тілінен аударғанда
құрғақ деген мағына береді) Құрғақ ... ... ... ... ... Суккуленті өсімдіктер ылғалды жинау қасиетіне ие
болды.Протоплазмада ылғалды сақтау қасиеті бар. ... ... ... ... ... Тек қана ұзын ... ... грунт суларына
дейін жетеді. Бұл топқа ... ... sabina L, J. ... , ... ... (Ledeb.) Jaub. Et Spach, ... Ledeb,
A. pyrifolia Bunge және т.б. Олардың саны 19.
3. Мезоксерофиттер 1 ... ... ... ... ... Amygdalus petunnikowii Litv. жатады.
4. Психрофиттер - Биік тау ... ... және ... ... ... жэне субальпі ... ... ... ... береді) Ылғалды
және салқын топырақтағы өсетін өсімдіктер жатады. Бұл өсімдіктер ұсақ және
суық қысқа, төменгі темпеатураға, қысқа вегетациялық ... ... ... ... ... ... өсімдіктер жатады.
Оларға Lonicera. stenantha Pojark, L. hispida Pall.ex Schult, ... Pojark. L. olgae Regel et Schmalh. ... ... саны 6.
5. Мезопсихрофиттер тобына жататын өсімдіктер негізінен ... биік тау ... ... шалғындықтарынан орман белдеулеріне
дейінгі жерлерде кездесетін Pistacia vera L. Euonymus semenovii Regel et
Herd. ... Lauche. A. negundo L. Rhamnus ... L. және ... 40 ... ... ... 38.5 % ... кесте
|№ |Экологиялық топтар ... саны ... ... % |
| | | ... |
|1 ... |19 |18.3 |
|2 ... |37 |35.6 |
|3 ... |1 |0.96 |
|4 ... |6 |5.8 |
|5 ... |41 |39.4 |
| ... |104 |100 ... Сайрам-Өгем мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің дендрофлорасын
құрайтын түрлердің басым көпшілігі ылғалды, ... ... ... жерлерге
тән.
2.3 Белдеулік орналасу ерекшеліктері.
Сайрам-Өгем мемлекеттік ұлттық табиғи паркі белдеуінің ... ... ... табиғи және тарихи мәдени кешендері мен
обьектілерінің биологиялық көптүрлілігін қорғау, зерттеу мен ... ... ... ... ... ... және ... пайдалануды
қамтамасыз ету мақсатында Сайрам-Өгем мемлекеттік ұлттық ... ... ... парк ... ... және Түлкібас аудандары мен жануарлар
дүниесін қорғауды мемлекеттік мекемелерінің қосылу жолымен ҚР ... 2006 ... 26 ... бұйрығымен құрылды. Оның ауданы 149 мың 53
гектар. Парк Батыс Тянь-Шаньның солтүстік-батыс бөлігінде ... ... ... және ... таулы массивтері, сонымен ... ... ... қыраттары түрінде болып келеді. Парк аумағынан
Өгем, Сайрамсу, Қасқасу, Біркөлік, Бадам, Машат, ... және ... ... ... ... әсерін тигізетін ірі тау массивтерірінің
болуы, Батыс ... ... ... ... ... зоналылықтың күрделі құрамына ие. Сондай-ақ аймақ аймақ
аумағында ... ... ... ... ... ... ... бойынша аршалық орман мен сиректүрлер экожүйесі ең бай
жүйеге жатады. Заравшан ... ... ... мен
жартылайшартектес арша (j. seniglobasa) – экологиялық түрлері бойынша
ажыратылатын екі ... ... екі ... ... ... ... ... Олардағы басым кездесетіндері
бұта түрлері өте ... ... ... ... ... ... олардың құрамында кейбір сирек батыстяншаньдық ... ... ... ... – Tulipa tschimganica, Cousinia
tianschanica, Calorhasa tianschanica (Бадам өзенінің сол жақ ... ... ие ... А.А. 1996). ... аулы ... аршалар
тамаша болып табылады. Олардың ішінен Celfis caucasica, Allochrusa gyr –
sophiloides, Rhaphidophyton regelii, Lepidolopha ... Leymus ... ... атап ... болады. Жартылайшартектес біркейіптік аршалық
көнетүрлі аршалар флористикалық тұрғыдан кедей.
Майдажапырақты орман ... ... тау ... аңғары мен
терең каньондар ... ... ... ... экожүйесінің
флористикалық құрамы едәуір күрделі. Ең ... ... ... ... ... (malus ... Betula turkestanica, Juniperus
seniglobosa, Salix niedzwieckii, Rubus caesius, Lonicera ... ... ... ерекшелігі ұсақжапырақты орман үшін
қызылкітаптық түрлермен төмен эндемділердің ... ... тән. ... ... ... ... үшін де ... ықшамдылығы тән. Мысал,
Ribes jancrevskii тек Өгем ... ... ... palustris -
Өгемде таралған (Кармышева н.Х. 1973, 1982). Дәубаба аулындағы тоғай ... ... ... ... Тек ... ғана ... қарлыған
(Fraxinus sogdiana), тұт (Morus alba) және жерсіндірілген американ ... ... ... ... ... ... түрлердің бүтіндей жоғары
емес қанығу дәрежесімен ... бұл ... ... үлкен
біртектіеместілігімен, қажет болса негізінен ағаш ... ... ... экожүйесі 2 класс тармағына: Доланалы орман мен
доланалы сирекорманға жіктеледі. Доланалы орман экожүйесі фрагментті түрде
Қазығұрт, Өгем ... ... Олар ... сол жақ ... ... ... олардың биіктік амплитудасы 1000-1500 м табандарында
өскен доланалы ормандардың флористикалық құрамы салыстырмалы түрде ... ... ... доланалар (Groteagus turkestanica,C. ... ... Aser ... ... Индикаторлық түрлердің
қанығуының жоғары дәрежесі Бадам өзені ... ... ... ... өзені аңғарындағы саванойдты доланалық орманмен ерекшеленеді.
Флористикалық ... ... ... бойынша доланалы
сирекорман экожүйесі іс жүзінде ... ... ... ... ... бұта ... ... ұсақ-тасты беткейлер және
шатқалдармен байланысты болып, биіктігі ... ... ... көп кездеседі. Зерттелуші аймақ шамасындағы азғана ... осы ... ... ... жеткілікті
дәрежеде жоғары. Кездесушілігі бойынша зерттелген үлескіде понтия доланасы,
Amugdalus petunnikovii, Atrapha[is pyrifolia көп кездеседі. ... ... ... ... ... айырмашылықтың ерекшеліктері
болып біржылдықтардың жоғарғы үлесі табылады. Экожүйелер учаскесін ... ... ие. Тек қана ... ... ... мен ... өзені
алқабының төменгі бөлігінде таупісте кездеседі.
Жартылай бұталы экожүйенің флористикалық саналуандылығы жоғары ... ... ... Festuca valesiaca, Astragalus asaphes басымдыққа
ие. Олар ... әрі аз ғана ... ... ... ... тек
Astragalus asaphes ғана Қаржантау тауында кездеседі.
Жартастар мен үйірмелер экожүйесі әртүрлі биіктіктегі ... ... мен ... ... құрамы бай емес.
Жартастар мен ... ... ... ... ... бір өзен ... шамасының өзінде де едәуір дәрежеде ауытқиды.
Субальпілік белдеулік ... мен ... ... ... ... ... ... белдеудегі
жартастарда кездесетін жалғыз қызылкітаптық түр жиі ... ... ... ... ... қанығуы максимальды. Ең
тұрақты құраушы бөліктер болып Spiraea pilosa, Rhamnus coriacea, Artemisia
rutifolia, Erenurus ... Ephedra ... ... Қызылкітаптық
түрлерден көбінесе Зеравшан аршасы кездеседі. Аршалық деңгейдің ... ... ... ... түрлермен қанығудың жоғары емес
дәрежесімен ерекшеленеді.
Сайрам-Өгем мемлекттік ұлттық паркіндегі өсімдіктер жүйесі бірлестік арқылы
тіршілік әрекеттерін жасайды. ... өске ... ... ... бір ... өзара және табиғат жағдайымен байланысты ... ... ... - ... ... ... белгілі бр
аймақта өзара және табиғат жағдайымен ... ... ... ... ... ... тарихында, тіршілік ортасында
бейімделу процесі нәтижесінде табиғи түрде құрылған. ... ... оны ... ... ... өсімдіктер типі
деген топтарға бөледі. Бұл ірі байланыста фитоценозды аралық топтарға
жіктейді. Фитоценоздың екпе түрі де ( екпе ... екпе ... ... ... өсімдік түрлерінің барлығы бірдей бір мезгілде
өніп-өсіп жетілмейді, вегетация ... ... ... ... ... ... , ... бір түрі гүлдеп үшіншілері жаңа өсіп жатады.
Зерттеудің экономикалық үлкен маңызы бар. ... ... ... ... ... ... ... қажеттілігіне қарай
игеру, фитоценозды жақсарту ... ... ... ... өсімдіктің қыстың қолайсыз жағдайларынан
зақымданбай, тіршілік қасиетін сақтап ... ... ... үсіп ... ... қалың қар астында қалып ашығып ауруы, ерте түскен не ... қар ... ... мұз қабыршақтан ... ... ... өсу ... дер ... өсу процессі баяулап, күзде
және қыста біркелкі шынығуына ... ... ... ... егіс ... ... қалса, өсімдік тұншығып ... ... да, ... ... ... ... өсімдік мұз қабыршақ ... ... ... үсіп кетуге бейім келеді.Өсімдіктің қысқа
төзімділігін арттыру ... ... ... ... . Бұл өсімдіктің тұқым қуатын, белгі қасиеттерін өзгерту мен
өсімдіктің қысқа төзімді ... ... ... ... агротехникалық шаралар қолдану бағытында жүргізіледі.
2.4 Сайрам-Өгем МҰТП дендрофлорасының сипаттамасы.
Сupressaceae Bartl – ...... ... ... ... Kom – Можжевельник туркестанский – Түркістан
аршасы.
Бұта. Батыс Тянь-Шань тау жотасының тасты беткейінде өседі.
VII-VIII жеміс салады.
Шаруашылық маңызы:Техникалық.
2. J. sabina L. – ...... ... Тау ... тасты және құмды беткейінде өседі.
VI-VII жеміс салады.
3. J. semiglobosa Regel – М.Полушаровидный – Сауыр аршасы.
Ағаш. Тау ... ... ... ... жеміс салады.
Шаруашылық маңызы: Дәрілік
4. J. seravschanica Kom – М.Зеравшанский – ... ... ... ... ... ... ... өседі.
VI-VII жеміс салады.
Шаруашылық маңызы:Техникалық, дәрілік.
Ephedraceae Dumort – Эфедровые – Қылша тұқымдасы.
5. Ehhedra regeliana Florin – Хвойник Регеля – Регель қызылшасы.
Бұта. ... өзен ... ... ... дейін тасты және ұсақ тасты
беткейінде өседі.
ҮІ гүлдейді, ҮІІІ жеміс салады.
6. E. equisetina Bunge – Х.хвощевой – ... ... ... ... төменгі және ортаңғы бөктерінде ... ... ... VIII ... ... маңызы: Дәрілік
7. E. intermedia Schrenk et C.A.Mey - Х.средний – Қызыл тамыр қызылшасы.
Бұта. Таудың ... және ... ұсақ ... шөл ... ... ... VII жеміс салады.
Шаруашылық маңызы: Дәрілік.
8. E. fedtschenkoae Pauls – ...... ... ... ... және Оңтүстік Батыс таудың жоғары және ортаңғы
бөктерінде тасты ... ... ... VIII-IX жеміс салады.
Salicaceae Mirb – Ивовые – Тал тұқымдасы.
9. Salix niedzwieckii Goerz – Ива ...... ... Тау ... жағалауларында өседі.
IV-V гүлдейді.
10. S. karelinii Turez. Ex Stschegl – И.Карелина- Карелина тал.
Бұта. Жоңғар Алатау және Тянь-Шань жоғарғы орман бөктерінде ... ... S. iliensis Regel – ... ... ... ... тау бөктерінде өседі.
V гүлдейді.
12. S. tenuijulis Ledeb – И.тонкосережчатая – Қаратал.
Бұта немесе пәс ... Тау ... ... өзен ... ... ... VI жеміс салады.
13. S. pycnostachya Anderss – И.Мелкосережчатая –
Бұта. Тау бөктерінің өзен жағалауларында өседі.
V гүлдейді.
14. S. blakii Goerz – ... – Блек ... Өзен ... ... ... Populus talassica Kom – Тополь таласский – Талас терегі.
Ағаш. Тау өзендерінің арналарында және тау бөктерінде өседі.
IV-V гүлдейді.
16. P. ... Kom – ... - ... ... ... Қазақстан өзен жағалауларында өседі.
IV-V гүлдейді.
Betulaceae S.F. Gray – Березовые – Қайың тұқымдасы.
17. Betula pendula Roth – ... ...... ... ... батыс бөлігінің аралды ормандарында, таудың етектерінде өседі.
V гүлдейді.
Шаруашылық маңызы: Техникалық, дәрілік, бояу ... ... B. ... Poljak – ...... ... ... тау бөктерінде өседі.
19. B. tianschanica Rupr – Б.Тянь-Шаньская – Тянь-Шань қайыңы.
Ағаш. Өзен арналарында, тау бөктерінде аз ғана топ ... ... ... ... ... отырғызуға пайдаланады.
20. B. turkestanica Litv – Б.туркестанская – Түркістан қайыңы.
Ағаш. Өзен арналарында, тау ... ... ... A.Rich ex Kunth – ...... ... Juglans regia L – Орех ... – Грек жаңғағы.
Ағаш.Оңтүстік Қазақстан елді мекенінің таулы аймағында өседі.
Ү гүлдейді, ІХ жеміс салады.
Шаруашылық маңызы: Техникалық, тағамдық, ... бояу ... Mirb – ...... ... Ulmus ... L – Вяз ... – Дала қарағаш.
Ағаш.Оңтүстік Қазақстан паркінде өседі.
ІІІ – ІҮ гүлдейді.
Celtidaceae Link – Каркасовые – Таудаған тұқымдасы.
23. Celtis ... Willd – ... ... – Кавказ таудағысы.
Пәс ағаш. Оңтүстік тасты беткейлерде, жыраларда, жартастарда өседі.
ІҮ-Ү гүлдейді, ІХ жеміс салады.
Шаруашылық маңызы: ... ... тау ... ... ... Link – ... – Тұт ... Morus alba L – Шелковица белая – Ақ ... ... ... ... ... ... сәндік, азықтық, техникалық, бояғыш.
Polygonaceae Lindl – Гречишные – Таран тұқымдасы.
25. Atraphaxis Iaetevirens (Ledeb) Jaub. et Spach – Курчавка яркозеленая.
Бұта.Тау ... ... ... ... гүлдейді.
26. A. compacta Ledeb – К. Скученная – Шоғыр түйесіңір.
Бұта. Тау бөктерінің далалы және тасты беткейінде ... ... ... Bunge – К. Грушелистная
Бұта.Тасты және құрғақ далалы беткейінде өседі.
Ү-ҮІ гүлдейді.
28. A. seravschanica Pavl – К. Зеравшанская – ... ... ... ... және ұсақ ... беткейлерінде өседі.
Ү-ҮІ гүлдейді.
29. A. virgata (Regel) Krasn – К. Прутьевидная – Шыбыртқы түйесіңір.
Бұта. Таудың жоғарғы белдеуге ... ... және ... ... өседі.
Ү-ҮІ гүлдейді.
Grossulariaceae D.C. – Крыжовниковые – Қарлыған тұқымдасы
30 Ribes meyeri Maxim. ... ... ... ... ... өзен ... және ... беткейлерінде
өседі.
ІҮ гүлдейді.
Шаруашылық маңызы: тағамдық.
31. R. janczewskii Pojark.-С. Янчевского
Бұта. Ортаңғы ... ... ... ... және өзен арналарын жағалай
өседі.
ҮІ гүлдейді.
Шаруашылық маңызы: тағамдық.
32. R. heterotrichum C.A. Mey.-С. Разноволосая.
Бұта. Тау бөктерінің тасты және жартастарда ... ... ... ... ... маңызы: тағамдық, омарталық.
33. R. nigrum L. –С. Черная.
Бұта. Өзен жағалауларында, бақтарда өседі.
Ү гүлдейді. ҮІІІ. Жеміс салады.
Шаруашылық маңызы: тағамдық, омарталық.
Rosaceae – ... - ... ... Spiraea pilosa Franch - ... ... - Табылғы бұта.
Таудың ортаңғы және жоғарғы белдеулерінде тасты беткейлерінде және
жартастардың арасында өседі.
VI-VII гүлдейді.
35. S.hypericitifolia - Т.зверобоелистая - шайқурай ... ... - ... ... ... ... өзен жағалауларында,
бұталардың арасында өседі.
IV-V гүлдейді.
36. cotoneaster pojarkovae Jak – Кизильник Поярковой – Пояркова
ырғайы.
Бұта. Таудың жоғарғы ... ... ... ұсақ ... ... ... ... өседі.
ҮІ гүлдейді.
37. Cotoheaster melanocarpus Fisch - Кизильник ... - ... ... қара ... Жапырақты орманда өседі.
IV-V гүлдейді.
Шаруашылықтағы маңызы: Сәндік және тағамдық.
38.C.ofiganthus Pojark - ... - Аз ... ... Тау ... ... және ... ... өзен жағалауларында
өседі.
IV-V гүлдейді.
Шаруашылықтағы маңызы: Сәндік.
39. C.megalocarpus М.Рор - К.крупноплодный - ірі жемісті ырғай.
Бұта. Орманның жапырақты белдеуінде, тасты ... ... ... C. ... Bunge – К. многоцветковый – Көпгүл ырғай.
Бұта. Тау етегінен өзен жағалауларына дейін тасты және ұсақ тасты
беткейлерінде ... ... ... ... C.suavis Pojark - К.приятный - ырғай.
Бұта. Таудың жоғарғы ... ... ... ... ... арналарында өседі.
VII-VIII гүлдейді.
42. C. neo-antoninae A. Vassil – К. Антонины новый
Бұта. Тау ... ... ... ... Pyrus regelii Rehd - ... регелия - Регелия алмұрты.
Ағаш. Таулы аудандарда құрғақ, тасты беткейлерде және өзен ... ... Malus ... M.Roem - ... сиверса - сивер алмасы.
Ағаш. Таулы аудандарда беткейлерде және өзен арналарында өседі, сондай-ақ
бүкіл орман жасай орналасады.
IV-V гүлдейді.
Шаруашылық маңызы: ... M. ... Dieck – Я. ...... ... ... аудандарда беткейлерде және өзен арналарында өседі, сондай – ... ... ... орналасады.
ІҮ-Ү гүлдейді.
Шаруашылық маңызы: тағамдық.
46. Sarbus tianschaniko Rupr - Рябина тяньшанская Тянь-Шань
шетені.
Ағаш. Таулы аудандарда, шыршалы ормандарды және ... ... ... ... Hedl - ... - ... Ағаш.
Таулы аудандарда, бұталы тоғайда өседі.
VI гүлдейді.
48. C.songarica С.Косһ - Б.джунгарский - Жоңғар доланасы.
Ағаш. Таудың ... ... ұсақ ... және ... беткейлерде, өзен
арналарында өседі.
49. C.turkestanica Pojark - Б.туркестанский - Түркістан доланасы.
Ағаш. Таудың ортаңғы ... ұсақ ... - ... беткейлерде, орманда
және бұталы тоғайда өседі.
VI гүлдейді.
Шаруашылық маңызы: Тағамдық, омарталық.
50. C.pontica С.Косһ - Б.понтийский - Понти доланасы.
Ағаш. Таулы ... ... және ұсақ ... ... ... ... гүлдейді.
Шаруашылық маңызы: тағамдық, омарталық және сәндік.
51. Pentaphylloides phyllocalyx Sajak – Курильский чай листочашечный
–Куриль ... ... ... тау ... ... жартаста өседі.
VI- VIII гүлдейді.
52.Rosa alberti Regel - Шиповник Альберта - ... ... ... ортаңғы белдеуінде өседі. Бұталы тоғайда, орманда кездеседі.
VII- VIII гүлдейді.
Шаруашылық маңызы: Дәрілік
53. R.beggerana schrenk – ... ... ... ... және өзен ... ... ... маңызы: дәрілік.
54. R.laxa Retz - Ш.рахлый - Бұжыр итмұрын.
Бұта. Далалы және ... ... ... ... және
су қоймаларының жағалауларында өседі.
VI гүлдейді.
Шаруашылық маңызы: дәрілік.
55. R. Fedtschenkoana Regel – Ш. Федченко – ... ... ... аймақтың бөктеріне дейін өседі.
ҮІ гүлдейді.
Шаруашылық маңызы: дәрілік
56. R.maracanolica Bunge - ... ... ... белдеуінде тасты бөктерде өседі.
V- VI гүлдейді.
57. R.nanohamnus Bouleng - Ш. ... - ... ... ... ... ... тасты бөктерде өседі.
VI гүлдейді.
58. R.hissarica Slob - Ш. ... ... ... ... ... ... ... жартаста кезедеседі.
VII- VIII гүлдейді.
59. R. Platyacantha Schrenk – Ш. широкошипный – Жалпақтікен раушан.
Бұта. Таулы аймақтың жазық беткейіне дейін өседі.
Ү-ҮІ гүлдейді.
Шаруашылық ... ... ... Regel - Ш. ... ... аудандарда беткейлер мен сай-салаларда өседі.
V- VI гүлдейді.
61. ... Dumort - ... ... ... ашық ... және өзен ... өседі.
62. Hulthemia persica L. - Гультемия персидкая - қарараушан.
Бұта. Шалшықты, түзды құмда, тасты беткейлерде ... ... Prunus sogdiana - ... ... ... - ... ... Таулы аудандарда солтүстік беткейлерде өседі, өзен арналарында және
аралас орманда кезедеседі.
III- IV гүлдейді.
Шаруашылықтағы маңызы: тағамдық.
64. ... communis L. - ... ... - ... ... ... аудандарда ұсақ топырақты - ұсақ тасты және тасты беткейлерде
өседі.
IV гүлдейді.
Шаруашылық маңызы: тағамдық, техникалық, дәрілік, омарталық.
65. ... Bunge - М. ... - ... ... Таудың жоғарғы белдеуіне дейінгі ұсақ тасты - ... ... және ... ... ... ... ... A.petunnikowii Litv - М.Петунникова - Петунников ... ... V ... ... ... Padellus mahaleb L.Vass - ... антикка.
Бұта. Тасты бөктердің төменгі белдеуінде, бұталы тоғайда және орманда
өседі.
V- VI ... ... ... ... Cerasus ... L. - ... ... - қызыл жемісті
шие.
Бұта. Жоғарғы белдеуге дейін тасты беткейлерде, бұталы тоғайда ... V ... ... Nevski - ... - ... Ортаңғы белдеуге ұсақ төпырақты, тасты бөктерде, шықтарда және
жартастардың арасында ... V ... ... ... ... Pojark - ... - Тянь-Шань шиесі.
Бұта. Ортаңғы және төменгі бұталы тоғайда, тасты бөктерде өседі.
V- VI гүлдейді.
71. Armeniaca vulgaris Lom - ... ... - ... өрік.
Ағаш. Таудың төменгі белдеуіндегі тасты беткейлерде және ... ... IV ... ... ... ... ... Cydonia oblonga Mill – Айва продолговатая – Кәдімгі айва.
Ағаш немесе бұта. Тау бөктерінің ... ... ... ... ... ... ... тағамдық.
73. Caragana pleiophylla (Regel) Pojark – Карагана многолистная .
Бұта. Өзен жағалауларында, құрғақ тасты және ұсақ тасты беткейлерінде
өседі.
Ү-ҮІ гүлдейді, ҮІ-ҮІІ ... ... ... ... ... tianschanica (B. Fedtsch.) Boriss – Майкараган Тянь ... Тау ... ... және ... ... ... ... гүлдейді.
Шаруашылық маңызы: мал азықтық.
75. Astragalus falciderus M.Pop – А. Серпоносый .
Бұталы. Тау бөктерінің жалаңаш таулы – тасты, ... ұсақ ... ... ... ҮІІ-ҮІІІ жеміс салады.
Шаруашылық маңызы: сәндік.
76. A. Lasiosemius Boiss – А. ... ... ... және ... ... ...... беткейінде
өседі.
ҮІ-ҮІІ гүлдейді, ҮІІ-ҮІІІ жеміс салады.
77. A. ugamicus M.Pop – А. Угамский.
Бұта. Тау бөктерінің құрғақ саяз ... ... ... ... ... ... Ү-ҮІІ жеміс салады.
Шаруашылық маңызы: мал азықтық.
78. A. neo-Lipskyanus M.Pop – А. Новый Липского.
Бұта. Таудың ... ... ... және ұсақ ... ... өседі.
Ү-ҮІ гүлдейді, ҮІ жеміс салады.
Шаруашылық маңызы: азықтық.
79. A. maverranagri M. Pop – А. Маверранагарский.
Бұталы. Тау ... ... ... ірі ... шөл және дала ... ... ҮІІІ – ІХ ... салады.
Шаруашылық маңызы: сәндік, техникалық.
Anacardiaceal Linoll - Сумаховые - Сірке ағашы тұқымдасы.
80. Pistacia vera 1 - Фисташка ... - ... ... ... ... Ұсақ ... және ұсақ топырақты тау беткейлерінде және
аласа тауларда өседі.
IV- V гүлдейді, VII-IX ... ... ... ... бояу өсімдігі.
Celastraceal R. Br - Бересклетовые - Қаыржық тұқымдасы
81. Euonymus semenovii Regel - ... ... ... ... ... ... ... тоғайда, жартаста жәб тасты бөктерде өседі.
V- VI гүлдейді, VIII жеміс салады.
82. Е. koopmanni Lauche - Б. ... - ... ... Бұта.
Орманды жерлерде, тасты бөктерде және өзен алқаптарында өседі. VI гүлдейді,
VIII-IX жеміс салады.
Шаруашылықтағы маңызы: ... ... Juss - ... - ... ... Aser ... L. - К. ... - семенов үйеңкісі.
Бұта. Таудың сай –саласы мен беткейлерінде, бұталы тоғайда және өзен
алқаптарында өседі.
Ү-ҮІ гүлдейді, ІХ жеміс салады.
Шаруашылық маңызы: сәндік өсімдік.
84. ... L.- К. ...... ... ... ... елді мекенінде өседі және мәдени өсімдік.
ІҮ – Ү гүлдейді, ҮІІІ-ІХ жеміс салады.
Шаруашылық маңызы: ... ... Juss - ... - ... ... Rhamnus cothartica L. - Жестер слабительный.
Бұта. Өзен жағалауларында, бұталардың арасында тау ... ... VI ... VIII-IX ... ... маңызы: Бояу, омарталық, сәндік, техникалық, дәрілік.
86. R. coriacea Kom - Ж. Кожистолистый.
Бұта. Аласа тауда және тасты бөктерде, жартастарда өседі.
IV- VI ... VII- VIII ... ... Ziziphus jujuba Mill – ... ...... шилен.
Бұта. Тау бөктерінің құрғақ тасты беткейінде өседі.
ҮІ-ҮІІ гүлдейді, ҮІІІ-ІХ жеміс салады.
Шаруашылық маңызы: ... ......... ... vinifera L – ... ... – Мәдени жүзім.
Лиана. Тау беткейінің өзен жағалауында өседі.
Ү-ҮІ гүлдейді, ҮІІІ-ІХ жеміс салады.
Шаруашылық маңызы: тағамдық, омарталық, декоративті.
Tamaricaceae – Гребенщиковые – ... ... Tamarix ... Bunge – ... ...... Тау ... өзен жағалауларында және ұсақ тасты беткейінде өседі.
ҮІ-ҮІІІ гүлдейді.
Шаруашылық маңызы: сәндік.
90. Myricaria bracteata Royle – Мирикария лисохвостная – Түлкіқұйрық
балғын.
Бұта. Тау ... және ... ... өзен ... ... ... ... сәндік, бояу өсімдік.
91. M. squamosa Desv – М. Чешуйчатая.
Бұта. Тау бөктерінің тасты және өзен жағалауларында өседі.
ҮІ-ҮІІ гүлдейді.
Elaeagnaceae – Лоховые – ... ... ... L.- ... ... – Итшомырт шырғанақ.
Бұта. Шатқалдың тоғай бөктерінде жағаға дейін өседі.
ІҮ-Ү гүлдейді, ... ... ... ... тағамдық, дәрілік, бояу өсімдігі.
Oleaceal Linde - Масленные - Зәйтүн тұқымда .
93. F.sogdiana Bunge - Я. согдиский - ... ... Өзен ... тау ... ... ... VII жеміс салады.
94. Fraxinus syriaca Boiss - Ясень сириский - Сирия шағаны.
Ағаш. ... ... тау ... ... гүлдейді, VI жеміс салады.
Сaprifolioceal Juss - Жимолостные - үшқат тұқымдас.
95. Lonicera ... Pojark – ... ... – Ұқсас үшқат.
Бұта. Ортаңғы белдеуде сиретілген шыршалы орманда, дала бөктерінде өседі.
Ү-ҮІ гүлдейді, ҮІІ-ҮІІІ ... ... ... Jaub, et Spach - ... ... ... ... Таудың тасты ортаңғы белдеуінде, өзен жағалауларында өседі.
V- VI ... VII- IX ... ... microphylla Willed, ex Schult -Жимолость мелколистая
-ұсақ топырақты үшқат.
Бұта. Тайты, жартасты бектейінде, өзен арналарында өседі.
IV- VII ... VIII- IX ... ... ... Pojark - Ж. Узкоцветная - жіңішке жапырақты ... ... ... ... ... ... ... VI гүлдейді, VII- VIII жеміс салады.
99. L.hispida Pall? ex Schult - Ж. Щетинистая - Тікенді ... ... ... ... ... ... өседі.
V- VI гүлдейді, VI- VIII жеміс салады.
100. L. tianschanica Pojark – Ж. Тянь-Шанская – Тянь – Шань ... ... ... ... ... және ағаш араларында өседі.
Ү-ҮІ гүлдейді, ҮІ-ҮІІІ жеміс салады.
101. L.Olgae Regel et Schmalh - Ж.Ольги - ... ... ... ... ... ... жартас сызаттарында өседі.
VI-VII гүлдейді, VII-VIII жеміс салады.
102. L. cinerea Pojark – Ж. Серая – Сұр үшқат.
Бұта. Субальпі және ... ... ... ... ... өседі.
Ү-ҮІ гүлдейді, ҮІІ-ҮІІІ жеміс салады.
103. L. karelinii Bunge ex P. Kir – Ж. Карелина – Карелин үшқат.
Бұта. ... ... ... беткейінде өседі.
Ү-ҮІ гүлдейді, ҮІІ-ІХ жеміс салады.
104. L. korolkowii Stapf – Ж. ... - ... ... ... ... ... ... беткейінде, жартастарда, өзен
жағасында өседі.
Ү-ҮІ гүлдейді, ҮІІ-ІХ жеміс салады.
Шаруашылық маңызы: сәндік, мәдени.
3.1. Шаруашылықта бағалы өсімдіктер
Сайрам-Өгем мемлекеттік ұлттық табиғи паркі ... ... ... ... әрі ... ... үлкен өсімдіктер
анықталады. Оларды бірнеше топқа ... ... (6 ... Ал ... ... ... болады, яғни олардың әрі жем-шөптік, әрі
дәрілік, әрі техникалық маңызы бар. ... ... ... ... ... ... және декоративтік өсімдіктер. Бұл топтарға
ерекше көңіл аудару өте ...... ... ... ... ... | Түрлер саны ... ... % |
| | | ... |
|1 ... |12 |11,5 |
|2 ... |20 |19,2 |
|3 ... |12 |11,5 |
|4 ... |9 |8,6 |
|5 ... |16 |15,4 |
|6 ... |18 |17,3 |
|7 |Мал ... |8 |7,6 |
|8 ... ... |9 |8,6 ... ... Бұл аймақтағы өсімдіктердің 12 түрін жатқызуға
болады. Олардың ішіндегі маңыздылары құрамына илік ... бар, ... ... бар Celtis caucasica Willd, Morus alba L., Juniperus
turkestanica Kom, J. Seravschanica Kom. және т.б. Сонымен ... бұл ... ... қол ... ... бояғыш заттар алатын,
талшықты ... ... ... ... ... ұлттық табиғи паркі
дендрафлорасының Еphedra ... Bunge, E. ... Schrenk et ... ... ... Regel. ... мақсатта пайдалануға болатын
20 түрі кездеседі. Олардың басым көпшілігі тек қана халық медицинасында ... ... ... ... азықтық, улы және
витаминдік маңызы бар өсімдіктер саны аздау, бірақ олардың да маңызы ... ... Rhamnus ... L., Vitis vinifera L., ... Pojark., және т.б. бұл ... ... ... өте
тиімді пайдаланылады.
Декоративтік өсімдіктердің ішіндегі назар аударатыны Euonymus
koopmannii Lauche, Vitis vinifera L., Betula ... Poljak және ... ... мен ... ... ... мемлекеттік ұлттық табиғи паркінде 18
түрі кездеседі. Әсіресе Pyrus regelii Rend, Malus siversii (Ledeb). M.Roem,
Cydania oblonga Mill – дың ... ... ... ... азықтық өсімдіктер ұлттық табиғи паркінде 8 түрі кездеседі. Оларға
Calophaca ... (B. ... Boriss, ... ugamicus M. Pop
және т.б. жатады.
Бояғыш өсімдіктер Сайрам-Өгем ... ... ... парк
территориясында бояғыш өсімдіктердің 9 түрі өседі. Олардың ... ... ... ... Rhamnus ... L., ... Royle, Hippophae rhamnoides L. сияқты өсімдіктерді ерекше атап
өту орынды. Басқа ... ... ... ... саны ... ... ... Сонымен ұлттық табиғи паркі дендрафлорасының
құрамында шаруашылық ... бар ... ... ... бар ... кездесетін, эндемиктік өсімдіктер
Адамзаттың кез-келген шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... кері әсері
әсіресе өндіріс құралдары жетілдірілген және ... ... тым ... ғылыми-техникалық прогресс дэуірінде анық та, нақты ... ... бұл ... жыл ... өрши ... Бүл ... елеулі өзгерістерге
ұшыратып, ондағы қалыптасқан байланыстардың бүзылуына экеп соқты. ... ... ең ... ... ... ... тым элсіз жері
өсімдік жабындысы екенін бүгінгі күн көрсетіп отыр.
Тау және дала шалғындарының өсімдік жабындысы ежелгі уақыттардан бері
мал ... ... ... ... келеді, сол себепті ... және ... ... ... болып табылады
(Байтулин, 1987).
Эндемді өсімдіктер таксондардың жалпы саны мен ... ... ... ... ... ... бір бөлігі болып табылады.
Оның үстіне эндемиктер арнайы зерттеулердің де көпшілігіне "мұрындық"
болып отыр. Бүл түсінікті де, ... А.И. ... (1974) ... әр ... ... ... және басқа флоралардың абсалютті
айырмашылығын көрсететін ең ... бір ... ... ... Сонымен
қатар, эндемиктер мен реликтердің ареалдарын жіті қарап, тексеріп, зерттей
отырып, жалпы флораның қалыптасу жолдарының ... ... ... ... мен ... тегі ... ... деректер алуға болады. (Болылаков,
1987).
Сайрам-Өгем ... ... ... ... ағаш ... ... 3 түрі бар екендігі анықталды. ... ... Litv., ... ugamicus M. Pop., A. ... M. Pop.
Бұл жалпы тұқымдастың 2,9%-і.
Эндемик түрлер ... ... ... ... және
тексеріліп отырған флораның басқа ... ... ... ... байланыста екендігінің айқын көрсеткіші бола алады.
Біздің зерттеп отырған ... ... ... ... паркі
дендрофлорасының қызыл кітабына енген сирек кездесетін өсімдік түрлері бар.
Олардың саны 16.
Сайрам-Өгем мемлекеттік ұлттық табиғи ... ... ... өсімдік түрлерінің тізімі келтіріліп, сонымен ... ... ... және ... ... ... ... қызыл кітабына енген сирек кездесетін өсімдік түрлері:
1) Rosaceae –Розоцветные – Раушангүлдер тұқымдасы
Pyrus regelii Rehder – Груша Регеля – ... ... ... ... өсімдік.
Морфологиясы: Ағаш, биіктігі 8 м-ге дейін жетеді. Бұтақтары кеңінен
орналасқан, ... ... ... келеді. Жалаңаш жапырақты, жылтыр. Гүлі
ақ.
Таралған жері: Сырдария Қаратау жотасы (орталық бөлімі), Батыс Тянь-
Шань, Іле-Шу ... ... ... ... Таудың құрғақ тасты беткейінде және өзен жағалауларында
өседі. Мамыр айында гүлдейді, тамыз-қыркүйек айларында ... ... ... ... Dumort – Эфедровые.
Ephedra equisetina Bunge – Хвойшик хвойщевой, ... ... ... ... және ... бара ... ... түрі.
Морфологиясы: бұта, биіктігі 1,5 м дейін жетеді. Діңі жуандау, бұтағы
бұтақталған. Қысқарған жапырақты. Шаруашылық маңызы дәрілік.
Таралған ... ... және ... ... ... (Тарбағатайдан Батыс Тянь-Шаньға дейін өседі). Республика
шегінен – Орта Азия, Батыс Сібір, Кавказ, ... ... ... ... тау ... ... және ... беткейінде
өседі. VІ – гүлдейді, VІІ – жеміс салады.
3) Betulaceae S.F.Gray – Березовые – ... ... Poljak – ... ...... ... ... кездесетін эндемді түр.
Морфологиясы: Ағаш биіктігі 12 м-ге дейін жетеді. Дін қабығы ақ.
Жалаңаш жапырақты, ұзындығы 8 см ... ... ... ... ... ... Алатауынан Батыс белдеуінде.
Экологиясы: Тау бөктерінің өзен жағалауларында өседі. V – гүлдейді.
Сайрам - Өгем МҰТП сирек және ... бара ... ... ... Dum - ... ... eduisetina Bunge – тауқылша
Өте құнды дәрілік өсімдік. Оңтүстік алтай ... ... ... ... және ... ... Биіктігі 1,5 метрге
жететін бұта. Мамырда гүлдеп, шілде, ... ... ... ... ... тауының тасты баурайларында шашыраңқы түрде өседі.
Rosaceae Juss –Раушан гүлдер тұқымдасы.
Crataeguss pontica c Koch - Понти доланасы. ... 6-10 метр ... ... ... ... ... Орта ... Иран, Турцияны
қамтиды. Понти доланасы Орта ... ... ... ішіндегі ең ірі
жемісті болып саналады. Құрғақшылыққа өте ... ... ... өзін отын ... ... ... сиреп бара жатыр.
Қорытынды
Табиғат қорғау мен табиғат байлықтарына ұқыптылықпен қарауға белсенді
азаматтық ұстанымды ... ... беру ... ... ... бірі ретінде танылады.( Қазақстан республикасының экология
кодексінен 9 қантар 2007ж)
Елімізде ерекше қорғалатын табиғи аумақтар тобының бірі –ұлттық таби-
ғи саябақтар ... ... ... ... саябақтарда табиғат қорғау
жұмыстары көпшілікке экологиялық білім мен тәрбие беру және ... ... ... жұмысымен тығыз байланыста жүреді.
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар (ЕҚТА) деген ұғым қоршаған табиғи
ортаны ерекше қорғау ... ... және жеке ... ... ... ... және су айдындарындағы жер телімдерінің
жүйесі деген түсінікті білдіреді. Бұл ұғым ... бір ... ... қалпы сақталған , немесе ... ... ... әлі де болса өзгере ... ... ... ... қалу және ... ... ... ұйымдастырылатын
мемлекеттік мекемелер жүйесін қамтиды. Соңғы жылдары ... ... ... ... жүзі бойынша кең өріс алуда. Тек ХХІ – ғасырдың
бас кезінде ... ЕҚТА ... саны ... 13 ... асты. Бұл
көрсеткіш жер шарының жалпы көлемінің 8,5 % ... ... ... Ал
әлемдік стандарт ЕҚТА-ның жер көлемі жер шары ... 10-12 % ... ... ... ... ... ЕҚТА жеке 10 топқа бөлінеді.
1) Қатаң тәртіптегі табиғи ғылыми резерваттар – қорғауға алынған ... ... ( ... ... ... ... сөзі ... елдердегі қорғалатын нысандарға қолданылады.
2) Ұлттық табиғи сабақтар.
3) Табиғат ескерткіштері және ерекше маңызы бар табиғи нысандар.
4) ... ... ... ... ... қажет ететін
резерваттар, бастапқы табиғи қалып сақтаған алқаптар.
5) ... ... ... ландшафтілер.
6) Табиғи ресурстарын сақтауға арналған ... ... ... ... іс-әрекеттері арқылы
жасалған табиғи нысандар)
8) Түрлі мақсаттар үшін ... ... ... ... ... ... бар ... резерваттар .
10) Әлемдік маңызы бар табиғи муралар.
Дүние жүзі бойынша өте қатаң түрде ... ... ... 3% ... ... Ал ... ... қатаң түрде
қорғалатын табиғи нысандар жоқтың қасында.
Қазақстан Республикасында ... ... ... ... заң ... рет 1997 ж 6 ... ... болатын. Елімізде
ЕҚТА-ның ғылыми және т.б. маңыздылығы ескеріле отырып, 2006 жылы ... ... ... екінші рет қайта толықтырылған “Ерекше
қорғалатын табиғи аумақтар туралы” заң ... ... ... ... 14 ... ... ... табиғи
аумақтардың санаттары мен түрлері” деп аталатын еліміздегі ... бар ... жеке ... ... атап көрсетілді.
Еліміздегі республикалық маңызы бар ерекше қорғалатын табиғи
аумақтар құрылу ... және ... ... ... ... жеке ... ... Мемлекеттік табиғи қорықтар.
2. Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар.
3. Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ботаникалық бақтар.
6. Мемлекеттік дендрологиялық саябақтар.
7. Мемлекеттік табиғи ескерткіштер.
8.Мемлекеттік табиғи қорықшылар.
9. Мемлекеттік қорықтық аймақтар.
Еліміздегі ЕҚТА туралы жазылған ... ... жеке ... ... ... ... ... Республикалық маңызы бар ЕҚТА
уәкілетті мекемелердің ұсынысы бойынша ҚР ... ... ... жеке топтарға жіктеуге ҚР заңы мен халықаралық жіктеудің
арасында аздаған ... бар ... ... және ... бар табиғи мұралар деген арнайы санаттар ҚР ЕҚТА туралы заңында
аталмаған. Алдағы уақытта ... бұл ... ... ... осы ... санаттар енгізілуі қажет. Өйткені 2008 жылы
шілде айының бас кезінде ... ... (БҰҰ- ... ... ғылым мен
мәдениет жөніндегі арнайы мекемесі) шешімі бойынша бүкіл ... ... ... рет ... ... бар табиғи мұралардың ... ... ... ... мен ... деген атаумен
Қорғалжын мен Наурызым мемлекеттік табиғи қорықтары тіркелді.
Қазіргі кезде елімізде ЕҚТА қатарына ... 10 ... ... 10 ... ұлттық табиғи саябақ, 3 мемлекеттік табиғи ... ... ... ... (7 ... 10 ... және 32
зоологиялық) 26 табиғат ескерткіштері, 5 қорықтық аймақ, 6 ... 3 ... бақ, 127 ... 58 ... ... ... ... елдердің көпшілігінде бұл мәселеге ... ... ... Германияда жалпы жер көлемінің 31,5 пайызы, Нидерланды
26,2%, АҚШ-тың 15,8 %, ... 14%, ... 10,5% ... ... ... - Өгем ... ... табиғи паркінің дендрофлорасын
зерттеу нәтижесінде 20 тұқымдас, 40 ... ... 104 ... ... ... табиғи паркінен ... ... ... экологиялық талдау жасалынды. Онда ірі ... ... ... Salicaceae, Caprifoliaceae тағы басқа, ал ірі туыстардан
Astragalus, Rosa, Salix, Atraphaxis, Lonicera бар ... ... ... ағаш, бұта және лиана өсімдіктер біріктірілді.
Зерттеу жұмыстың ғылыми жаңашылдығы: алғаш рет Сайрам-Өгем мемлекеттік
ұлттық табиғи паркі ... ... ... ... ... ғылыми құндылыққа ие. Зерттеу нәтижесінде ... ... және ... оқу ... ... болады.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Н.К.Аралбаев, Г.М.Кудабаева. «Государственный кадастр растений Южно-
Казахстанской области» Книга первая. ... ... ... сосудистых
растений – Алматы, 2002 г. – 314 с.
2. Е.Ағелеуов, К.Дөненбаева, К.Агитова, С.Иманқұлова «Ботаника». ... 1998 ... ... В.В. ... растений. М: Сов. Книга. 1938. 104 с.
4. Ә.Ә.Әметов «Ботаника» Алматы 2005 ж.
5. С.А.Арыстанғалиев, Е.Р.Рамазанов «Қазақстан өсімдіктері» ... ... ... баспасы. Алматы 1977 ж.
6. Байынқол Қалиұлы «Өсімдік атаулары. Орысша-қазақша сөздік» Алматы,
«Ана тілі» 1993 ж.
7. ... И.О. ... ... ... и ... ... ... // Проблемы рационаьного использования
лекарственно-технических растений Казахстана. Алма-Ата: Наука. 1986. С
5-12.
8. Байтулин И.О. ... и ... ... ... ... //
Охрана редких видов растений и растительности Казахстана. Алма-Ата:
Наука, 1987. С. 3-79.
9. ... Б.А. ... ... ... ... ... и
хозяйственные условия горной части Бостандыка. Алма-Ата: Наука. 1956.
С. ... ... Р.С. ... ... ... ... Западного
Тянь-Шаня // Вопросы бот. Вып. 3. Л.: Изд-во АН ... 1960. С. ... ... Н.Т. ... ... ... ... баспа орталығы 2003
ж.
12. Иллюстрированный определитель растений Казахстана. Алма-Ата: Наука.
1969-1972. Т. 1. 640 с. т. 2. 572 ... ... М.М. ... ... ... ... растений // Методика
полевых исследований сырьевых ... М., Л.: Изд. АН ... 1948. ... ... Н.Х. ... и ... ... Аксу-Джабаглы. Алма-
Ата: Наука. 1973. 173 с.
15. Красная книга ... ССР. Т. 2. ... и ... под ... виды ... и ... 4.2. Растения Алма-Ата: Наука.
1981. 263 с.
16. Культиасов И.М. Особенности экологии высокогорных растений Западного
Тянь-Шаня. М., Изд-во АН СССР, 1955. С. ... ... ... Средней Азии. Ташкент: Фан. 1968-1993. –ТТ. 1-
10.
18. Очерки по ... ... ... ... АН КазССР.
1952.512 с.
19. Павлов Н.В. Растительный ресурсы Южного Казахстана. М.: ... ... 1947. ... ... ... ... ... Алма-Ата. Изд-во АН КазССР. 1948.
С. 226-280.
21. Павлов В.Н. ... и ... виды из ... ... // Новости
систематики высших растений. Т.6, 1970 а. С. 276-283.
22. Павлов В.Н. Эндемизм флоры Западного Тянь-Шаня // - Бот. ... ... 55. №9. С. ... ... В.Н. Ботанико-географическое районирование Западного Тянь-Шаня
// - Бюлл. МОИП. Отд. ... 1972 а. Т.77. Вып. 6. ... ... В.Н. Основные черты растительного покрова Западного Тянь-Шаня.
Л.: Изд-во АН СССР. 1972 б. С.97-99.
25. ... В.Н. ... ... ... Тянь-Шаня // Проблемы
ботаники. Растительный мир высокогорий и его ... Т. 12. ... 1974. С. ... ... В.Н. ... ресурсы Западного Тянь-Шаня // Флора и
растительные ресурсы Казахстана. Алма-Ата: Наука. 1975. С 57-62.
27. ... В.Н. ... ... ... ... М.: ... МГУ.
1980. 248с.
28. Тахтаджян А.Л. Флористические области Земли. Л.: ... 1978. ... ... А.Л. ... ... Л.: Наука. 1987. 439 с.
30. Терехов В.И. Эндемичные и редкие растения флоры Чимкентской области
// Охрана растительного мира ... ... ... 1979. С. ... Федченко Б.А. Флора Западного Тянь-Шаня // Тр. бот.сада, 1941-1961.
Т. 31. С. 23-24.
32. Флора Казахстана. ... ... ......

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 54 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 100 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ортағасырлық Қазақстан жеріндегі қала мәдениетінің өркендеуі6 бет
Оңтүстік Қазақстан аймағының ауыл шаруашылық факторлары57 бет
Оңтүстік Қазақстан облысының табиғи – рекреациялық26 бет
Сайрам4 бет
Қазақастандағы орта ғасырлық қалалар25 бет
Қазақстан Республикасының конституциялық кеңесі5 бет
Қазақстандағы ұлттық табиғи саябақтардың жағдайы10 бет
Қала мәдениеті тарихын оқыту87 бет
«ОҚО Сайрам ауданы бойынша ауылшаруашылығы малдарының «бруцеллез (сарып)» ауруынан алдын алу және онымен күресу шаралары64 бет
Бурабай ұлттық табиғат паркінің ландшафтық ерекшеліктері52 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь