Орта оқу орындарында география пәні арқылы экологиялық білім мен тәрбие беру

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3
І.Бөлім. Үздіксіз білім беру процесіндегі экологиялық
тәрбие сабақтастығының ғылыми.педагогикалық негіздері ... ... ... .6
1.1. Үздіксіз білім беру процесіне жалпы сипаттама ... ... ... ... ... ... ... 6
1.2. Үздіксіз білім берудегі экологиялық білім мен
тәрбие сабақтастығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10

ІІ.Бөлім. Орта оқу орындарында география пәні арқылы экологиялық білім мен тәрбие беру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17
2.1. География сабағында жергілікті жер материалдарын
пайдалану арқылы экологиялық тәрбие беру ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17
2.2. Экологиялық білім берудегі география сабағының маңызы ... 24
2.3. Мектеп оқушыларының экологиялық
білімдерін қалыптастырудың педагогикалық шарттары ... ... ... ... 31
2.4. Орта оқу орындарында студенттердің экологиялық
білімдерін дамытудың алғышарттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .48

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...58
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..63
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Бүгінгі таңда бүкіл адамзаттың алдында тұрған өмірлік маңызы бар ауқымды проблемалардың ішінде, табиғатты қорғау мен табиғи ресурстарды тиімді пайдалану мәселесіне ерекше көңіл бөлінуде. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, күннен-күнге туындап отырған экологиялық мәселелер мен олардың шешімін іздестіру өзінің көкейкестілігін дәлелдеуде. Ал бұл болса білім беру процесінде балалардың, жасөспірімдер мен жастардың экологиялық тәрбиелілігін дамыту қажеттілігін күн санап арттыра түседі, өйткені қоршаған орта мен адамның денсаулығын сақтау маңызды құндылықтың бірі болып табылады.
Көпсатылы оқу жүйесінде экологиялық білім мен тәрбие беру мәселесі бойынша «Қазақстан Республикасының 2004-2015 жылдарға арналған экологиялық қауіпсіздігін сақтау тұжырымдамасы» (2003ж.), «Қазақстан Республикасының Конституциясы» мен «Білім туралы» Заңында, бірқатар ұсыныстар беріліп, жаңа шешімге бағыттап отыр. 2006 жылы қабылданған «Экологиялық кодексте» мемлекеттік экологиялық саясатты дәйектілікпен жүзеге асырудың механизмі берілген.
Алайда жоғарыда айтылғандардан экологиялық білім мен тәрбие мәселесіне бүгін ғана аса назар аударылып отыр деген ой туындамауы керек.
Адамзат тарихында табиғатпен саналы қарым-қатынас жасап, оның құндылығын бағалауда адам-қоғам-табиғат дамуының философиялық заңдылығын, сабақтастығын ғылыми тұрғыда негіздеуде ұлы ойшылдар (Аристотель, Платон, Гераклит) үлкен үлес қосқан.
Экологиялық білімнің ғылыми-теориялық мәселелері бірқатар ғалымдардың (Э.Геккель, Ч.Дарвин, Ж.Ж.Руссо, Г.Песталоцци, Ф.Дистервег, Я.А.Коменский, К.Д.Ушинский, С.Т.Шацкий, И.Д.Зверев, Н.С.Сарыбеков, Ә.С.Бейсенова, Ж.Жатқанбаев, И.Н.Нұғыманов және т.б.) зерттеулерінде қарастырылады
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:

1. Оқу-тәрбие процесіндегі экологиялық сабақтастықтың ғылыми-теориялық негіздері. Монография. ТКО «Зерде» баспасы. –Алматы, 2005.-181 б.
2. Айналаны қоршаған орта. Экология. Әдістемелік нұсқау. –Алматы: Алматыкітап, 2003. –55 б.
3. Окружающий мир. Экология. Методическое пособие. –Алматы: Алматыкітап, 2003. –55 с.
4. Айналаны қоршаған орта. Экология. Хрестоматия. –Алматы: Алматыкітап, 2003. –35 б.
5. Мектептегі білім берудің сапасы: қазіргі жағдайы, даму үрдісі және болашағы. //Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. –Алматы, 2000. –160-162 б.
6. Экологиялық тәрбие жұмысының сипаты //Білім Образование.- 2001. -№2. -31-33 б.
7. Экологиялық тәрбие негізінде баланың рухани жан дүниесін дамыту //Білім берудегі менеджмент. -2001. -№3. –117-119 б.
8. Қазақстандағы география және экология ғылымдарының дамуына арналған халықаралық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары. –Алматы, 2002. –89-192 б.
9. Әлемдік білім беру кеңістігі жағдайындағы ғылым мен практика интеграциясы. //Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінің 75-жылдығына арналған халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. –Алматы, 2003. –237-239 б.
10. Жас ұрпаққа экологиялық тәрбие берудің бағыттары //Ұлт тағылымы. -2003. -№2. –19-21 б.
11. Үздіксіз экологиялық тәрбие //Қазақстан мектебі.- 2003. -№8, –32-34 б.
12. Экологиялық тәрбие технологиясы //Еуразия. Хабаршысы. Астана, 2005. -№2. –115-117 б.
13. Экологиялық тәрбиені сабақтастықта жүргізу тұжырымдамасы. –Алматы: ТКО «Зерде» баспасы, 2005. –25 б.
14. Педагогикалық технология негізінде жоғары оқу орны студенттеріне экологиялық білім берудің тиімділігі. «Жоғары оқу орындарында білікті мамандар даярлаудың өзекті мәселелері» халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. -Тараз, 2007.- 157-161б.
15. Педагогикалық инновация негізінде оқушыларға экологиялық білім берудегі мұғалім шеберлігі. Алматы: Қаз. Мем. Қыз.Пед.Инст. Педагогика.
сериалы, 2007. -81-85 б.
16. Үздіксіз білім беру процесіндегі экологиялық тәрбие сабақтастығы //Ізденіс. -Алматы, 2007. -№ 4(2). -225-229б.
17. Адам және қоғам мәдениеті. Алматы. 2000 ж. Экология.
18. «Қазақстан мектебі» журналдар. 2000-2003 ж.ж.
19. Өсімдік – табиғат қазынасы.
20. «Дидар» газет басылымдары. 2007-2008 ж.ж.
21. Экология және ана мен бала денсаулығы. 1991 ж.
22. География және табиғат. 2003-2008 ж.ж.
23. Сарыбекоа Н.С. Жалпы білім беретін орта мектепте оқушыларды табиғат қорғауға тәрбиелеудің педагогикалық негіздері. Алматы, 1993.
24. Сарыбеков Н.С. Воспитание любви к природе. Алматы, 1995.
25. Ушинский К.Д. Знай свой край. Москва, 1986.
26. Барков А.С. Краеведение. Москва, 1984.
27. Уәлиханов Ш.Ш. Очерктер. Алматы, 1962.
28. И.С.Маренко. «Оқушыларды саналы тәртіпке және мінез-құлық мәдениетіне тәрбиелеу »Алматы 1987 ж
29. К. Сарманов,Н.К.Перкас «Экологиялық білім беру бағдарламасы» Қазақстан мектебі № 8. 1993 ж
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.................................................................
........................................3
І-Бөлім. Үздіксіз білім беру процесіндегі экологиялық
тәрбие сабақтастығының ғылыми-педагогикалық ... ... ... беру ... ... ... ... берудегі экологиялық білім мен
тәрбие
сабақтастығы................................................................
..................10
ІІ-Бөлім. Орта оқу орындарында география пәні арқылы экологиялық
білім мен тәрбие
беру........................................................17
2.1. География ... ... жер ... ... экологиялық ... ... ... ... ... ... ... Мектеп оқушыларының экологиялық
білімдерін қалыптастырудың педагогикалық шарттары................31
2.4. Орта оқу орындарында студенттердің экологиялық
білімдерін ... ... ... өзектілігі. Бүгінгі таңда бүкіл адамзаттың алдында тұрған
өмірлік маңызы бар ... ... ... ... ... мен
табиғи ресурстарды тиімді пайдалану мәселесіне ерекше көңіл бөлінуде.
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, ... ... ... ... мен олардың шешімін іздестіру өзінің көкейкестілігін дәлелдеуде.
Ал бұл ... ... беру ... ... ... мен ... тәрбиелілігін дамыту қажеттілігін күн ... ... ... ... орта мен ... ... ... маңызды құндылықтың
бірі болып табылады.
Көпсатылы оқу жүйесінде экологиялық білім мен ... беру ... ... ... ... ... арналған экологиялық
қауіпсіздігін сақтау тұжырымдамасы» (2003ж.), «Қазақстан Республикасының
Конституциясы» мен «Білім ... ... ... ... ... ... бағыттап отыр. 2006 жылы қабылданған «Экологиялық кодексте»
мемлекеттік экологиялық саясатты дәйектілікпен ... ... ... жоғарыда айтылғандардан экологиялық білім мен тәрбие мәселесіне
бүгін ғана аса ... ... отыр ... ой ... ... ... ... саналы қарым-қатынас жасап, оның
құндылығын бағалауда адам-қоғам-табиғат дамуының ... ... ... ... ... ұлы ... (Аристотель, Платон,
Гераклит) үлкен үлес қосқан.
Экологиялық білімнің ғылыми-теориялық мәселелері бірқатар ғалымдардың
(Э.Геккель, ... ... ... Ф.Дистервег, Я.А.Коменский,
К.Д.Ушинский, С.Т.Шацкий, И.Д.Зверев, Н.С.Сарыбеков, Ә.С.Бейсенова,
Ж.Жатқанбаев, И.Н.Нұғыманов және т.б.) ... ... ... ... ... В.В.Журавлев, Ә.Н.Нысанбаев,
Ж.Әбділдин, Д.Кішібеков және т.б.) ... ... ... анықтап, табиғатқа саналы көзқарасты адам дүниетанымының
құрамды бір бөлігі ретінде ... ... ... ... ... ... ... және т.б.) жеке
тұлғаны тәрбиелеудің психологиялық аспектілеріне мән берген.
Тақырыптың жаңалығы: Экологиялық ... ... ... ... А.Н.Захлебный, М.Н.Сарыбеков,
Т.В.Кучер, Ғ.К.Ділімбетова, Ж.Б.Шілдебаев және т.б. еңбектерінде көрініс
тапса, экологиялық білім мен ... ... ... ... К.Ж.Сарманова, Ұ.Ә.Есназарова, К.С.Құрманбаева және т.б.
ғалымдардың еңбектерінде жан-жақты ... ... ... ... ... байланысы, халық педагогикасын зерттеген ғалымдардың ... ... ... ... Қ.Аймағамбетова,
Р.Дүйсембінова және т.б.) еңбектерінде көрініс алады.
Көптеген ғалымдар жалпы ... ... ... ... ... ... ... теориялық, әдістемелік аспектілерін жүйеге келтіреді
(Н.А.Гладков, Я.И.Габев, ... ... ... ... және т.б.), ... ... іс-әрекеттің
мәнін айқындап, мазмұнына жан-жақты сипаттама береді ... ... және ... сабақтастық проблемасына қатысты құнды ой ... ... ... ... ... алса,
оқытудың әдіснамалық ұстанымы ... ... ... ... ... ... ... ғалымдар (Б.Г.Ананьев, Ш.И.Ганелин, А.К.Бушля және т.б.)
сабақтастықты ағарту жүйесінің әр ... ... ... байланыс
ретінде қарастырса, енді бірі (И.Т.Суравегина, Н.М.Мамедов, И.Д.Зверев,
В.Л.Горохов, А.Н.Чилингаров, А.Н.Захлебный және т.б.) ... ... ... ұстанымын орындаудың құралы деп түсінеді.
Демек, мектеп пен жоғары оқу ... ... ... ... сұранысы мен оның жүйелі түрде зерттелмегені арасында; жастарға
қоршаған ортаны аялай білуді ... ... ... ... тәрбие сабақтастығын қамтамасыздандыратын ... және оны ... ... байланысты оқу-әдістемелік
кешеннің жеткіліксіздігі арасында қарама-қайшылықтың бар ... ... ... мақсаты: үздіксіз білім беру процесі – негізгі мектеп
– жоғары оқу орны арасындағы экологиялық тәрбие ... ... ... ... және әдістемелік жүйесін жасау.
Дипломдық жұмыстың міндеттері:
1. Үздіксіз білім беру ... ... ... сабақтастығының
әдіснамалық-теориялық негіздерін анықтау;
2. Негізгі мектептегі география сабақтарындағы экологиялық ... ... ... оқу ... ... ... мен тәрбие негіздерін
қарастыру.
Диплом жұмысының зерттеу әдістері: зерттеу проблемасы бойынша ... ... ... мен ... ... талдау беру,
алынған нәтижелерді сұрыптау, математикалық ... ... ... ... екі ... қорытынды мен пайдаланылған
әдебиеттер тізімінен ... ... ... беру ... ... ... ... негіздері
1.1. Үздіксіз білім беру процесіне жалпы сипаттама
«Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... экологиялық ахуалды жақсартудың жаңа
технологиялық мүмкіндіктері айқындалып, еліміздің экологиялық қауіпсіздігін
қамтамасыз ету жағдайындағы ... ... ... ... экологияландыру – бұл адамның табиғатпен үйлесімділігіне ... ... ... ... жаңа ... ... ... тұрғыдан бағдарласақ, адамның өмір тіршілігінің, қызмет-әрекетінің
негізі – табиғат заттары мен табиғи процестер. Олар ... ... ... ... адам санасынан тыс және тәуелсіз өмір сүреді. ... ... ... ... барысында адам табиғат дүниесіне ... ... ... ете ... ... ... күшке айналады. Мұны ғылымда
«екінші табиғат» деп атайды.
Демек, табиғат заттарының, процестерінің, ... мен ... ... ... ... Олардың болмысы (болмыссыздығы)
ауыспалы, қалыптасу, ... ... ... ... ... Олардың
болмысы – сақталатын да, жоғалатын да болмыс. ... ... ... ... оны ... ... немесе болмыстың жоғалуы деп дәл
көрсеткен болатын. Сонымен, ... ... тағы бір ... ... табиғат дүниесінің тұрақты әрі түпкілікті болмысындағы
жекелеген мәндердің өтпелі және тұрақты ... ... ... ... ... ... шынайы, бірінші төл табиғатқа тәуелді және
соның туындысы десе болады. Әйтседе, «екінші ... ... ... де жоқ ... ... ... ... дүниесінің шынайы төл
табиғаттан айырмашылығы: біріншіден, оны жасап ... ... ... ... байлығын, табиғи материалдарды пайдаланып, өңдеді, екіншіден,
«екінші ... ... ... ... еңбегі, іс-тәжірибесі және білімі
пайдаланылды, үшіншіден, «екінші табиғат» бұйымы ермек үшін жасалмайды. Оны
дүниеге ... ... ... ... ... мұқтаждарынан,
мақсат-мүдделерінен туындады. Осылайша, екінші табиғат бірінші табиғаттың
заңдылықтарына бағынатын төл туындысы, оның ... ... ... ... және дағдысы негізінде ... ... ... ... ... «екінші табиғат» болмысы – табиғи
- рухани-әлеуметтік тұтастық құрайтын нақтылы ақиқат. Сондықтан да, ... ... мен ... табиғаттың» үнемі үйлесім тауып отыру қажеттігі
еш уақытта маңызын жоймайды, екінші жағынан, «бірінші табиғат» пен ... ... ... бір ... ... ... ... өзара байланысын сақтап, ... ... да ... ... мәселесі болып табылады. [4. 45-б]
Дамудың диалектикалық концепциясының ... ... ... ... бар ... саны ... жәй ғана өсуі ... немесе азаюы)
тұрғысында ғана түсіндірілмейді, ол ескінің құру, жойылу және жаңаның пайда
болу процесі ретінде ... Бұл ... сан ... ... және ... өту ... негізделеді. Сан өзгерістерінің
сапа өзгерістеріне өтуінде керісінше процесс те болады: жаңа сапа жаңа ... ... Бұл ... ... ... жаңа сапа ... сандық
параметрлермен заңды байланыста болады.
Сан өзгерістері үздіксіз және біртіндеп жүріп жатады. Сапа өзгерістері
үздіксіздіктің, бірте-бірте жүретін ... ... ... ... ... ... болуы өлі материядағы жәй ғана бір жаңа сан өзгерісі ... оның ... ... ... жаңа қасиеттері, заңдылықтары бар
материяның мүлдем жаңа түрінің тууы деп ... ... бұл – ... эволюциялық (біртіндеп болатын) және революциялық (үздіксіз
түріндегі) формаларының ... ... ... ... ... ... өтулердің осындай типтік және ... ... ... ... ол: ... бір ... ... сапаға
айтарлықтай тез және бірден айналу формасы; бұл өзіне тән ... ... ... ... ... бірден, түбірлі сапалық өзгеріске ұшыраған
кезде болады; екіншіден біртіндеп болатын сапалық өту формасы; бұл ... және ... ... ... өзгерістердің біртіндеп жинақталу
жолымен оның жеке жақтары, элементтері өзгергенде, осындай өзгерістердің
қорытындысында ғана ол бір ... ... ... ... болады. Демек,
сапалық жағынан ауысу қаншалықты біртіндеп жүргенмен де, ол ... ... ... пайда болған жаңа сапа жаңа мөлшерлік
өзгерістер туғызады. Сөйтіп, бұл заң даму ... ... ... ... қайтіп дамиды?» деген сұрақтарға жауап береді.
Диалектиканың даму ... ... ... ... ... ... ... динамикалық икемділік пен универсалды болу
қажеттігін білдіреді. Оқытуды ... ... жағы ... және
тұлғаның білім троекториясын еркін сақтап қалу, білім беру субъектісі
ретінде үздіксіз білім беру ... ... ... ... табылады. [2. 57-б]
Үздіксіз білім – толассыз, тоқтаусыз білім, ешқашан аяқталмайтын,
өміршең білім. ... ... ... өмірге келген күнінен басталып,
өмірінің соңғы күніне дейін жалғасын табатын процесс, қазіргі «өмір ... алу» ... ... үздіксіздігі идеясының заңды жалғасы.
Демек, «үздіксіз білім беру» термині әлемдік практикада осыдан алпыс
жыл бұрын қолданысқа ... оның ... ... екінші дүниежүзілік
соғыстан кейін-ақ жариялым ... ... ... ... ... идеясы
«өмірлік білім беру» идеясының орнына «өмір бойы білім алу» ... ... ... ... ... ... ... сөзімен айтқанда «үздіксіз білім беру» біріншіден, жеке
тұлғаның даму кезеңдеріне үздіксіз білім берудің белгілі бір ... ... оның ... мақсаттарын іске асыру шарттары мен
мүмкіндіктері сәйкес ... ... беру ... ... ... ... беру ... үшін бірқатар ұстанымдарды негізге алу керек, атап айтқанда:
үздіксіздік, демократиялық, жалпылық және т.б. ... ... ... беру ... оның ... және көп ... көрінеді: білім берудің көп деңгейлілігі ( отбасы, балабақша,
бастауыш, орта, жоғары және ... ... ... ... ... оқу ... көп ... (оқытуды ұйымдастырудың түрлі
формалары); білім бағдарламалары мен құрылымының вариативтігі.
Осы қағидалардың ... ... ... беру жүйесінің барлық
сатыларын қамтитын кешен қолданылады. Бұл ... ... ... ... төменнен жоғарыға дейін; жоғарыдан төменге дейін. ... ... беру ... ... ... ... етеді: отбасы
→ балабақша →бастауыш мектеп →арнайы орта білім → жоғары білім → жоғарыдан
кейінгі ... ... ... ... төмен» жүйесі оқу орындарының
басқару ... ... ... ... ... ... беру кеңістігінің
біртұтастығын, сабақтастығын қамтамасыз етеді. Оқу ... ... ... интеграциялаған жағдайда білім алушылар білім берудің
төмен деңгейінен жоғары деңгейіне жеңіл өте алады.
Жұмыстың тақырыбына сәйкес үздіксіз білім берудің ... ... ... - ... яғни баланың алғашқы әлеуметтік ортасы - мұнда
баланың ... ... ... ... ... ... ... дағдылары
қалыптасады. Бұл баланы ... ... ... ... ... ... берудің бірыңғай жүйесінің екінші сатысы - мектепке
дейінгі тәрбие. Мектеп пен ... оқу ... ... ... ... ... тәрбиеге байланысты. Бұл ерекшеліктер балабақша
мен бастауыш мектептердегі тәрбие сабақтастығының тиімділігін ... саты – ... ... балабақшада берілетін тәрбие мазмұнының
жалғасы және жоғары сатыларда берілетін білімнің негізі, алғашқы бастауы.
Үздіксіз білім ... ... ... ... беру ... ... ... беру сатыларының ... ... ... ... ... Ал, бұл ... үздіксіз білім
беру процесіндегі экологиялық тәрбие беру ... ... ... ... ... ... ... талап етеді.
Қазақстан Республикасының 2004–2015 жылдарға арналған ... ... ... еліміздегі толассыз белең алған
экологиялық ахуалды ... ... ... ... ... мен ... беру мәселесіне ерекше мән беріледі. 2006
жылы ... ... ... ... саясатты дәйектілікпен
жүзеге асырудың механизмі реттеліп, оның жоғары деңгейде шешілуі қажеттігі
басты назарда ... [1. ... ... ... ... ... ... мен тәрбие сабақтастығы
1950 жылы қоршаған ортаны қорғаудың халықаралық одағының жанынан
табиғат қорғау ... ... ... ... комиссиясы құрылып, табиғатты
қорғау, сақтау, оған жауапкершілікпен қарауға жұмылдыру мәселесіне ... ... ... аудара бастады. 1960 жылдың аяғында педагогикада
экологиялық білім мен ... ... ... ... қалыптастыру бағытында «табиғат қорғауға оқыту» термині кең
қолданылды. 1970 жылдың ... бұл ... ... ... ... ... соңғы жылдары уақыт талабына сай «экологиялық тәрбие»,
«экологиялық білім» терминдері ...... ... ... ХІХ ... орта ... ... оның өз деңгейіне көтерілуі ХІХ ғасырдың аяғы мен
ХХ ... басы ... ... тұрғыдан алғанда жалпыға бірдей экологиялық білім мен ... ... ... ... ... беру ... сатыларында жүзеге асыруды, жастардың ... ... ... ... ... ... мекемелерден
бастап жоғары оқу орындарына дейінгі аралықты экологиялық білім мазмұнымен
жаппай қамтып, оны сабақтастықта жүргізуді талап ... ... ... ХХ ... ... 20 ... білім беру жылы» деп жариялануы үздіксіз экологиялық білім
берудің барлық ... ... ең ... әрі көкейкесті проблема болып
отырғандығын тағы да дәлелдеп берді.
Экология мәселесі жөніндегі қабылданған мемлекеттік құжаттарда ... үшін ... ... ... ... ... көрсетіліп,
биологиялық алуан түрлілікті ... мен ... ... пайдалануға
бағытталған іс-шаралар белгіленген. Мәселен:
- мектепке дейінгі мекемелер мен ... орта және ... ... ... ... ... ... түрде оқыту;
- басшы қызметкерлер мен мамандардың кәсіби экологиялық даярлығы және
қоршаған ортаны қорғау туралы заңдар негізінен білімі болуы;
- ... ... ... ... ... ... және ... тұрғыда тәжірибеге енгізу жұмыстарының
мемлекет тарапынан ... табу ... атап ... ... ... туралы пікірлерді біз көне дәуір оқымыстылары
Эмпедокл, Гиппократ, Теофраст еңбектерінен ... Олар ... ... ... ... ... екіншіден физиологиялық
бейімделушіліктің қоршаған ... ... ... ... ... ... ... пайымдауынша табиғаттың баға
жетпес байлығы біріншіден адамды оқу-білім, тәлім-тәрбие, ізгілік сияқты
қасиеттерге баулу үшін ... ... ... ... ... ... ... екіншіден табиғатты аялау, ізгілікке баулу ұлттық тамырдан нәр
алады, үшіншіден табиғатқа деген адам ... ... ... ... ... әсер етіп, мінез-құлқын жетілдіру арқылы жүзеге асады.
Ұлы Абай да өзінің қарасөздерінде ... ... ... ... мен ... заңдылықтарын терең пайымдап, табиғаттың бар байлығын
адам баласының аузына тосып, таусылмас азық ... ... ... «Кім ... ... ... сен де оған ... қылмағың парыз», –
деп өскелең ұрпақты табиғат-ананы сүйе білуге үндегені белгілі.
Демек, ... ... ... ... экологиялық тәрбие беруді экологиялық сана, экологиялық ... ... ... ... ... ... ... экологиялық көзқарас ұғымдарымен бірлікте
қарастырғанын байқаймыз. Егер, табиғатты қорғау – ... ... ... оның ... құрайтын экологиялық ұғымдарға зерттеуіміздің
мазмұнына сай, біз төмендегідей мазмұндық ... ... жөн ... сана - ... саласындағы мәселелерді шешу, ең алдымен
адамның оған ... ... ... ... қажет етеді,
экологиялық сана экологиялық білім, ... және ... ... ... ... өздік қалауы бойынша белсенді күрес жүргізудегі
талпынысы немесе әрекеті, сол ... ... сана ... ... ... маңызды қызмет атқарады.
Экологиялық таным - ақылы, сезімі ретінде баланың ең ... бірі - өзін ... ... ... ... ... Бала айналасындағы әлеуметтік дүниені, ... ... ... ... ішкі ... ... табиғаттың даму заңдылықтарын
білуге әрекет жасайды, өзінің құрдастарымен қарым-қатынасын ... ... ... ... ... орта ... жаңа әрі тың
білімді игеріп, рухани баюы болып есептеледі.
Экологиялық қарым-қатынас – баланың ... ... ... ... ... ... және сақтауға бағытталған танымдық, қызметтің
маңызды бөлігі. ... ... ... мен ... ... тиімді жағдайын қолдау мақсатында адамдардың өз
арасында пайда болады.
Экологиялық іс-әрекет – ... ... ... ... білуімен,
меңгеруімен, өзгертуімен және сақтауымен сипатталады. Мәселен, техника
саласындағы-өндірісті ... ... ... ... ... жинақтау, құқық саласындағы ... ... ... ... ... ... ... -
экологиялық ойлау стилі мен табиғаттағы пайдалы ... ... ...... ... ... ... кезіндегі
рухани ләззат алушылықтың ең жоғары көрінісі. Табиғаттың ... ... ... көріксіз нәрседен жирендіріп, жақсылыққа ұмтылуға
бастайды.
Экологиялық ...... ... ... ... ... көңілі. Қызығушылық табиғаттағы белгісіз жағдайларға қызығу, оның
заңдылықтарын, ... ... ... құбылыстарының бір-бірімен қатынасы
мен өзара байланысының себебін біліп, оны әрі ... ... ... ... – тұлғаның ішкі сұраныстарынан туындап, объективті
дүние мен ондағы адамның алатын орнына, адамның өзін қоршаған ... ... ... ... ... ... мен ... жүйесі.
[3. 98-б]
Адамзаттың табиғатпен саналы қатынас жасауы, оған ... ... ... ... ... түсінік. Сол себепті оны тарихи
-философиялық ғылымдардағы ... ... ... ... ... ... бастамасы тек материя түріндегі бастама...
табиғаттан тыс еш нәрсе жаратылмайды және еш ... ... олар ... қалады»,- деп табиғат құндылығын сақтауды ... ... ... ... өзі көп ... аша бермейді, адамдардың көпшілігі әбден
тойынған, сол себепті олар табиғат сырын түсінуге талпынбайды»- ... ... ... ... ... ... ... ең жоғарғы нәтижесі,
сондықтан оны табиғаттан бөліп қарастыруға болмайды»,- деп ой ... ... ... ... ... ... ... табиғат заңдарын өшпенділікпен бұзу жағдайында, адам
тарапынан көрсетілген зорлықта табиғат өзінің қасиетін ... ... ... ... ... даму ... білмейінше,
табиғат пен адам арасындағы қайшылықтарды туғызған себептермен емес, оның
зардаптарымен күресуге көп күш-жігер жұмсалады, ... ... ... ... ғана ... адамдардың табиғат туралы білімі, тәрбиесі
болғанда ... ... ... ... ... аялы ... қалыптасады.
Жеке адам мен қоғамның табиғатқа деген оң көзқарасын, ізгілік қарым-
қатынасын қалыптастыруда ең ... ... ... және ... ... алу ... ... және табиғат қорғау заңдарын жетілдіру, оларды бұлжытпай
орындау;
- қоршаған ортаның тазалығы мен адам ... ... ... ... ... ... сабақтастықта ұйымдастыру.
Жоғарыда айтылғандарға байланысты үздіксіз білім беру ... ... ... ... мазмұнына, түрлеріне, жаңа
педагогикалық технологияларға негізделген әдіс-тәсілдерге байыптап қарап,
бағамдау үшін біз үздіксіз ... беру ... ... ... философиялық-педагогикалық генезисіне мән бердік.
«Сабақтастық», «үздіксіздік» ұғымдары ... ... және ... ... болса, белгілі бір кезеңде сандық өзгерістер құбылыстың
жаңа сапаға өтуіне әсер етеді, сөйтіп ... ... ... ... ... заңдылықтары мен мәні ... ... ... А.И.Зеленков, Г.Н.Исаенко,
З.А.Мукашевтың және т.б.) ... ... ... ... ... ... ... бірі екендігіне мән
беріледі. Солардың ішінде ... ... ... ... ... элементтерінің тұтастай немесе бөлек түрде
ұйымдастырылуын сақтау тұсында болмыс пен ... ... ... ... ... ... байланысы, яғни бір жағдайдан келесі жағдайға
көшуі» болып ... ... ... деп ... ... ... ... орнату механизмінің өзін анықтауы тиіс және сонда ғана сабақтастық
кез келген дамудың әдіснамалық ұстанымының негізі бола ... ... ... ... үш ... процесс. Бұл терістеуді терістеу заңын
ұстанатын аддеструкция (бұзу, алдыңғыны ығыстырып ... ... ... мұра ету, көрсету); конструкция (құру, жаңаны жасау,
қалыптастыру) және тар мағынада ... ... мұра ету, ... ... ... ... ... қарастырылатын процесс.
Сонымен, философиялық түсінікте сабақтастық ...... ... ... анықтайтын маңызды заңдылық. Экологиялық тәрбие
сабақтастығының философиялық мағынасы барлық жақсы, оң ... ... ... ... ... ... ... қамтиды. Даму
процесін, сондай-ақ терістеудің салыстырмалылығын дұрыс түсіну үшін аталған
категорияны ескіні қарапайым түрде жою ... ... ... бар ... ... ... қажет сабақтастық кездейсоқтық емес, ол дамудың
сатылық сипатын қамтамасыз ететін қажетті заңды құбылыс. [4. 72-б]
Дүниеге келген ... ... ... ... ... әдет-ғұрыпты,
өміршең дәстүрлерді, тағы басқаларын өркендетеді. Ескі мен ... ... ... ... ... дамытылады.
Сабақтастық болмаса, дәуір мен дәстүрдің, ... мен ... ұлт ... ... ешқандай байланыс орын алмайды. Дүниежүзілік өркениет ... ... ... ... ... ... негізінде пайда болды.
Ендеше, бұл сабақтастық- қажетті, ... ... ... ... ... ... сабақтастық – «даму процесінде құбылыстар
арасындағы жаңаның ескіні ығыстыра отырып, оның кейбір ... ... ... ... деп ... педагогикалық энциклопедияда
«Оқытудағы сабақтастық – оқу пәнін оқып-үйренудің түрлі сатыларында оның
бөліктері ... ... ... мен ... ... құрудан
тұрады» деп көрсетілген. Олай болса, ... ... ... ... оқушылардың білімдері мен біліктеріне, жаңа оқу ... ... ... мен ... және оны ... ... жұмыстарға қойылатын талаптарды сипаттайды.
ІІ-Бөлім. Орта оқу орындарында география пәні арқылы экологиялық білім
мен тәрбие беру
2.1. География сабағында жергілікті жер ... ... ... ... беру
Халқымыз табиғатты анаға теңеген. Өйткені табиғатта тіршілік өсіп-
өнеді. Өзіндегі барды адамға, жан-жануар, ... ... т.б. ... ... ... ... күнделікті қолданылатын заттарынан
анық байқауға болады. ... ... ... хош ... гүлдерді
бейнелеуі, сырмақтағы қошқар мүйіз, кұс тұмсықтары мен қанаттары ... ... ... ... ... өсімдіктердің қасиеттерін науқастарды
емдеуге қолданған. Табиғатта басы артық ештеңе жоқ. ... ... ... оған қалай болса солай қарау үлкен апатқа соқтырады. Бір кездерде
табиғатты бағындыруды мақсат тұтып, ормандар ... ... ... жойылып, шамадан тыс ауланды, тың игеру кезінде жер жөн-жосықсыз
жыртылып, топырақ эрозиясы туды. Соның ... ... ... ... ... апаттан гөрі экологиялық апат аса үлкен қауіп төндіріп
отыр. Бізді табиғат экологиясына душар еткен – ана экологисының ... ... ... ... басталады. Сондықтан қазақ халқы «Білмеген у
ішеді» дейді. Шынында да солай. «Экология» деген сөз ... ету ... ... ... ... ... ... білдіреді. Алғаш рет 1866 жылы
экология ... ... ... ... ... Геккель ғылымға енгізген және
«экология табиғат пен тірі ағзалардың ... ... ... деген анықтама берген. Ата – бабамыз көздің ... ... ... ... ... жерінің асты- үсті тұнған байлық. Бүгінде
тәуелсіз Қазақстанда ғана емес бүкіл әлем ... ... апат ... ақыл – ойының нәтижесі алып ракеталар, атом станциялары, ... ... ... ... ... ... ... түсумен қатар
қауіп қатер туғызуда. [6. 48-б]
Осындай иен байлыққа ... ... да ие. ... ... тозып
бара жатыр. Одан айнала қоршаған орта мен адамдар денсаулығына келер залал
ұшан теңіз. Біздің облысымызда да ... ... ... ... бара ... ... отырмыз. Оның бәрі адамдардың жауапсыздығынан.
Облысымыздың әр жерінен өрттің жиі ... тал мен ... ... ... ... ... ... құнарлығының кемуі – адамдардың қоршаған
ортаға жыртқыштықпен қарауының салдары.
Адамның өзі сол табиғат пен Жер – ... ... ... пен ... сүйе білу, оны аялау – адамның азаматтық борышы.
Қазіргі демократия жағдайында көп нәрсеге қол жетті. ... ... ... ... құпиялардың көбесі сөгілді.
Бүгінгі күні адамзаттың алдында тұрған ... ... бірі ... ... ... ортадағы жан-жануар, өсімдік, өзен – су, ауа және
орман-тоғайларды қолдан келгенше табиғи күйінде сақтап, болашақ ұрпаққа ... ... білу ... табылады.
Оны іске асыру үшін мектептерде, тіпті бала бақшадан бастап балаларға
экологиялық білім мен тәрбие беру.
Жалпыға білім беретін ... ... ... ... ... бар. Әсіресе, география, биология, химия, физика пәндерінің
алатын орны ... ... пәні ... ... толық экологиялық
білім мен тәрбие беру құралы. Төменгі сыныптарда ... ... ... біршама қалыптасқан оқушылар жер шарының құрамдас бөлігін
(атмосфера, литосфера, гидросфера) оқып – үйренуге құлшына ... Сол ... ... ... ... жер ... түзетін жыныстардың құрамында
болатын өзгерістердің, ... ... ... ... ашуға
баулыған. Мысалы, Күршім ауданы Маралды бөлімшесіндегі алтын қазу жұмыстары
барысында көптеген жайылымдық жер бүлінуде, кені бар ... ... соң ... ... ... ... келтіру баяу жүргізілуде.
Гидросфера тарауын оқытқан кезде туған ... ішкі ... ... ... ... ... ... өздері қорытынды
жасайды.
Табиғаттың адамға берген ең үлкен сыйы – су. Сусыз жер бетінде өсімдік
өспейді, жануарлар тіршілік ете алмайды. Су ... ... ... ... кіреді.
Су ресурстарына тау-кен өндіруші, металлургия, жылу ... ... ... техногенді салмағының түсуіне
байланысты Шығыс Қазақстан ... ... ... ... өте қатты ластанған өзендерінің қатарына жатады. Жер беті
суларының ең жоғары ластануы ... ... ... және өндіру
аудандарында байқалады. [10. 53-б]
«Атмосфера» тарауында ... ... өте көп. ... ... ... ... ... озонның жұқаруы туралы мәліметтер беру
арқылы пәнаралық, күнделікті өмір мен байланысты жүзеге ... ... ... ... ... болады. Облысымыздағы
экологиялық жағдайдың барған сайын нашарлауы 150-ден астам ... ... ... ... ауаға 112 млн. 5 мың тонна зиянды қалдықтың
таралуы, автокөліктің зиянды түтіні бүлдіруде. «КазақМырыш», ... ... ... ... жылу ... мұржаларынан шыққан улы газ
қоршаған ортаға өте ... ... ... ... дүниесі» тақырыбын өткенде
оқушыларға халқымыздың ерекше қастерлеп, талай ғасыр бойы аялап, қамқорлық
жасап келген ... ... бір тобы - ... ... ... Өсімдіксіз жер бетінде тіршіліктің болуы да ... ... ... Шин Нон ... ... ... - өсімдіктің шырынында»
деген.Әйгілі ғалым және дәрігер Ибн Сина «Дәрігерде үш қару бар. Олар ... ... ... деп ... ... ... халық - өмір шөбі деп
атайды. Өсімдіктерден алынған дәрілік препараттар химиялық жолмен ... ... адам ... ... құрамына бір табан жақын.
Қазіргі кезде дәрілік өсімдіктің 150 ден ... ... ... жасалады.
Мысалы, Ұлан ауданы Асубұлақ өңірінде дәрілік ... ... ... 1997 ... ... ауылымызда дәріханада осы шөптерден жинап,
кептіріліп дәрілер жасалатын. Қазіргі кезде ... ... дәрі ... ... жоқ. ... ... осы дәрілік шөптерді
әлі де ... ... ... бар. ... ... ... ата. Ол ... көптеген дәрілік шөптерді жинап алып, пайдаланады. ... іш ... ... ... ... адамдарға емдік қасиетінің
пайдасы зор. Адыраспан – пайғамбар шөбі. Оны өсіп тұрған жерінен кез ... ... ... оны дұға оқып ... алу ... ... : ол ... шөп болып саналады. Онымен үйдің ішін аластап, ... іліп ...... ... ... ... ауа ... млн. т. оттегін бөліп шығарады. Жылына 1 адам ... алу үшін 173 ... ... ... ... ... ауаны шаң мен улы газдардан тазартады. Өсімдіктер ауаға
ауру тудыратын бактерияларды жоятын ерекше зат бөліп ... ... да ... Ал шу адамның жүйке жүйесіне әсер етіп, қан қысымын
көтереді. Сондықтан өсімдіктің қызметін бірде-бір ... ... ... Қазақ әр қашан жасыл әлемді аялап, құрметтеп, «көкті жұлма, көктей
соласың» деп өз ұрпақтарын ... ... ... [7. ... ... қатты тұрмыстық қалдықтарды залалсыздандыру ең маңызды
проблемалардың бірі ... ... ... облыс аудандарында қаражаттық
қиындықтарға байланысты қоқыс тастайтын жерлер қараусыз ... ... ... ... ... ... ... Шығыс Қазақстан облысында жоқ десек те болады.
Мысылы, 6 сынып оқушыларына мынадай тапсырма бердім, отбасыларының бір
күнгі үйден ... ... ... ... көп ... ... ... қоқыс шығатынын есептеу, олардың ... ... ... ... ... ... азайту жолдарын сұрау. Қазқстанның
экологиясын бүлдірмеу үшін қандай ... ... ... ... ... шіріп кетуі:
Қағаз - 2-10 ... ... – 80 ... - 200 ... – 500 ... – 1000 ... ... ... ... ... да бір экологиялық мәселені қарастыратын ... ... ... ... ... қаламыздағы халықтын өсуін, өмірге
келген сәбилердің ... ... ... ... ... ... қатысты екенін мысалдар арқылы дәлелдеп көрсеттім. ... ... ... ... : ... аурулары, қан аздығы, тері аурулары көп
байқалуда. Осының бәрі экологияның әсері деп ... ... да ... ... мәселені мамандар шешеді.
Экологиялық дағдарыстан шығудың ең бір тиімді жолы – ... және ... ... айта ... ... ... кәсіптік бағдар беріп,
жаңа маман кадрлар түрлерімен таныстырып, ұсыныс беру ... ... ... ... меңгере отырып, ойлануға, өздігінен ізденіп
жұмыс жасауға, өз ойын жазбаша, ... ... ... ... білімінен
қорытынды шығаруға үйренеді.
Оқушылардың туған жерге, табиғатқа деген сүйіспеншілігі артады.
Қорыта ... ... ... ... жер ... ... ... білімінің сапасын арттырады.
География пәні тікелей табиғатпен байланысты болғандықтан кез- ... ... ... ... Халқымыздың өмірі қоршаған ортамен тығыз
байланысты, оны қорғау, таза сақтау өмірдің ... ғана ... ... ... деп ... ... өлкеңді сүйе де біл, қорғай да біл! – дегендей оқушы бойына
экология ... ... ... жер ... ... ... өсіп, cуын ішіп, ауасымен
тыныстап, табиғатпен біте қайнасып адам болып қалыптасады.
Бүгінгі ... ... ... мен ... ... қоршаған
ортаға, туған өлке ... ... ... ... ол ... ... өлке ... байлығын сақтау, табиғатын
қорғауға тәрбиелеу, жас ұрпаққа ... ... ... беру.
Елбасының жолдауымен 1999 жылы ... ... ... деген
құжаттар қабылданған. Сонымен қатар Елбасының жолдауымен қабылданған «Жасыл
ел» бағдарламасы да іске ... ... жас ... жеке ... ... ... ізгіліктік,
ғылымилық, жүйелілік ұстанымдарына негізделген ... ... ... беру ... ... оның ... ... саралау
өзекті мәселелердің бірі болып отыр. Сондықтан да соңғы ... ... ... ... ... ... ... экологиялық
тәрбие жұмысы бұрынғы қалыптасқан бағдарлама бағытында. [9. 163-б]
Балаларды табиғатпен таныстыру бөлімінен бастау алады. Туған ... ... ... дамытудағы басты құралдардың бірі.
Оқушыларға экологиялық тәрбие ұғымдарын беру теориялық-практикалық әдістері
төменнен жоғарыға, қарапайымнан күрделіге ... ... ... Мысалы:
экология тәрбиесімен әр түрлі пән мұғалімдері, өнер адамдары, табиғат
зерттеушілері, тағы ... ... ... ... Оның ішінде, әсіресе,
мектеп оқушыларын көбірек қамтитын география пәнінің орны ерекше. Әр бір
халықтың ғасырлар бойы қалыптасқан сан ... ... ... ... ... қоғамдағы өмірі, жалпы ұлттық ерекшелігі, айнала қоршаған
ортамен байланысты болады.
Адам табиғат перзенті. Адам табиғаттан жеке дара тыс өмір сүре ... да ... ... ... ... «Сулы жер-нулы жер, бұлақты жер —
тұрақты жер».
Ал өлкетану-жергілікті белгілі бір шектелген ... ... ... ... оқып ... ... өз өлкесі жөніндегі білім қорын
меңгеруді алғаш рет мектеп ... ... ... ... өлкетану өз туған жерін тани білумен басталады.
Қоршаған ... ... көз ... ... табиғат өзгерістері туралы
ұғым қалыптастырады. Ал 3-4 сыныптарда өлкетану ... ... ... әрі ... ... ... енді өз өлкесі ... ... ... ... ... ... 3-4 ... туған
өлкесінің табиғаттың маусымға ... ... ... ... адамдардың
еңбектегі іс-әрекетінің өзгеруін бақылай алады. [8. 85-б]
Бастауыш сыныптардағы экология, өлкетану жұмысы ... ... ... шешіледі.
Төменгі сынып оқушыларында мұндай дағдыларды қалыптастыруда табиғат
көріністерін бейнелейтін суреттерді пайдаланудың, олар ... ... ... зор. Туған өлкені суреттей отырып, ... ... ... ... ... ... ... баулиды. Бастауыш
сыныптарда табиғат қорғау, табиғатты тани білу, ең ... ... ... ... жерінен басталады.
Мектепте оқылатын жаратылыстану ... ... ... ... ... ... ... бірі-география.
Географияны оқытудың басты міндеттері-табиғат пен ... ... ... сипатын ашу, оқушыларға қоршаған ортаны өзгертудегі
антропогендік факторларды түсіндіру, табиғи ресурстарды ... ... ... ... ... қорғауға үйрету.
Осыған орай, кең байтақ қазақ жеріне тән өзіндік ерекшелік — оның үлкен
континентішілік орналасуы. Көптеген ... ... аз ... бұл ... ... ... мен атом ... сынайтын
палигондарға беріліп, жер қойнауының байлығын — ... ... ... ... ... өнімдерін өндіруге, егіншілікті
көтеруге, мал жайылымдарын — мал шаруашылығын ... ... ... ... ... бойы өте зор зиян ... пәні бойынша әр тақырып экологиялық проблемалармен таныстыру
және өлкетанулық білім беруде зор маңызы бар.
Қорыта келгенде, экологияны ... ... ... ... мен ... ізденістер қажет ететін күрделі проблемалар.
Экологиялық, өлкетанулық білім беруді бүгінгі ... ... сай ... оның ... ... ... ... керек өйткені экология, өлкетану
курсын пән ретінде оқытудың 1-11 сыныптарға арналған мемлекеттік жүйесін
ұйымдастыру керек. Бұл ХХІ ... күн ... ... ... болып табылады. [11. 114-б]
2.2. Экологиялық білім берудегі география сабағының маңызы
Қазіргі таңда ХХI-ғасырға аяқ ... ... ... ... ... орта мен оның ... экологиялық мәселелерін шешу –
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... бірі.
Қазақстан Республикасының 2004-2015 жылдарға арналған білім беруді
дамыту тұжырымдамасында «Орта білім берудің ... ...... ... ... ... алынған терең білімнің, кәсіби дағдыларының
негізінде еркін бағдарлай білуге, өзіөзі іске ... ... және ... ... ... ... жауапты шешімдер қабылдауға
қабілетті жеке тұлғаны қалыптастыру» делінген. Демек, жалпы ... ... жас ... ... игіліктер мен адамзат мәдени мұрасының
сабақтастығын сақтай отырып оқыту, ... ... ... жеке ... ... ... ... алдына қойылған мақсаттары.
Қазақстан Республикасының географиялық жағынан Еуразияның орталығында
орналасқан. Жер ... ... ... Ресей, Канада, Қытай, АҚШ, Бразилия,
Австралия, Үндістан және ... ... ... орын ... ... ... ... табиғат байлықтары мол жеріміздің қаймағын бұзбай
келер ұрпаққа жеткізу бүкіл ... ... ... ... байланысты ел
басшысы Н.Ә.Назарбаевтың өзінің «Қазақстан-2030» стратегиялық жолдауында:
«Табиғатқа жанашырлық жасау, бұл адамзаттың келешегіне жақсылық ... ... ... ... ... жағдайдың нашарлауы адам денсаулығына
өз әсерін тигізіп отыр, сондықтан болашақ ұрпаққа ... ... ... беруді үздіксіз жүргізу қажет» - делінген.
Соңғы жылдары републикамыздың табиғаты ... ... ... ... ... ... дағдарыстың неғұрлым қауіпті
көріністері: сарқылатын табиғат байлықтарын тиімсіз ... ... ... ... топырақтың тозуы, ормандардың азаюы, биосфераның
зиянды қалдықтармен ... ... ... ... ... ... ... Адамнан басқа ешбір тірі жан иесі өз ұясын осыншама жылдам ластай
алмас еді!
Ендеше бүгінгі ... ... ... ... ...
оқушылардың санасына Отанға, атамекенге, туған өлке табиғатына деген
сүйіспеншілік сезімдерін ... ол ... ... өлке ... ... оны ... ... барынша насихаттап, үздіксіз жұмыс
жүргізулері қажет. Осыған байланысты ... ... ... ... мен ... беру ... мемлекеттік деңгейге қойылып отыр.
Туған өлке табиғатын қорғау және ... ... оны ... мен
бүлінуден қорғау үшін адамзамтты жауапкершілікке ... ... ... ... негіздерін қалыптастыру Отанға деген
сүйіспеншілікке байланысты. Патриоттық сезімді тәрбиелеу өз Отаныңды терең
танудан басталады. Бұл ... ... ... ... ... ... ұғымдарға емес, нақты заттарға негізделуі керек. ... ... ... ... ... ... мен көлдеріміз, өндіріс
орталықтары, біздің мектептеріміз – осылардың ... ... ... ... ... - деп ... ... нағыз азаматы болу
үшін ең алдымен өз өлкесін, оның ... ... ... ... өнерін біліп, зерттеу қажет. Тек халықтың еңбек ... ... ... ... өмірін ғана емес, сонымен қоса өлкенің орманды,
далалы, таулы, шөлді жерлерінде не болып жатқанын білу ... Ал ... ... ... психологиялық, логикалық ойлау қабілетінің
дамуына нақты ұғымдар мен түсініктердің қалыптасуына ... ... ... көп. [12. ... ...... басшылығымен оқушылардың туған
өлкесінің (мектеп маңын, ауыл, аудан, қала, облыс, өлке, ... ... ... және ... ... ... ... Осы
арқылы оқу мен тәрбиені өмірмен, қоршаған ортамен тығыз ... ... ... ... ... ауа, су, ... дүниесі, жануарлар дүниесі және сол өлкенің тарихы, ... ... өлке ... ... ... ... ... классик педагогы К.Д.Ушинский болды. Ол туған өлкені зерттеудің
білімдік және тәрбиелік маңызын ... ... ... ... тұрғыда дәлелдеді. К.Д.Ушинский баланың бойында табиғатты ... ... оның ... ... ... ... аша түскен. Ол: «Табиғатпен егесу, зиян ... ... ... тек оның заңдылықтарын білу және оның ... ... ғана ... - ... [13. 93-б].
Қазақстанда өлкетану географиясының алғашқы негізін салған – ... ... Ол ... ... ... деп ... ... мен
тоғайды, өзен мен көлді, далалы мен ... ... ... ... ... ... Ш.Уәлиханов қазақ халқының тұрмыс-
тіршілігін, ... жете ... ... ... ... ... деп суреттейді: «Көшпелі қазақ халқы ... ... мен ... киелі деп қастерлейді. Оларды «обал, сауап» деп,
ұстамайды, атып өлтірмейді. Осындай ... ... ... сақтау адам
баласына бақыт пен байлық, құт пен береке әкеледі» - деп қазақ халқының
өмірін ... ... ... көрсетеді. [15. 305-б].
Өлкетану географиясы – географияның қызықты салаларының бірі. Өлкетану
жұмыстарымен айналысқан мұғалімнің өзіне де өте пайдалы. Олар өз ... ... ... ... оны әрі қарай дамытуға, сабақ
әдістемесін түрлендіруге ... ... ... ... мен ... нақтылық пен сенімділікті енгізеді. Өлкетану – бұл ... ... ең ... ... ... ... ... мектептік және қоғамдық болып бөлінеді.
Белгілі ғалым-географ А.С.Барков өлкетануды ... ... ... Ол: ... – бұл ... мен ... жек ... әртүрлі, бірақ өзінің тұтастығы жағынан өлкені ғылыми және жан-
жақты тануға ... ... ... ... - деп ... ... өлкетану негіздері дегеніміз - өз өлкеңді (ауыл, аудан, ... ... ... ... оның ... өмірін, географиялық,
экологиялық, экономикалық, демографиялық және табиғи, мәдени ресурстарын
есепке алып зерттеу.
Өлкетану мен экологиялық білім ... ... ... зерттеген
ғалым, академик, табиғаттың жанашыры Нұрғали Сарыбекұлы Сарыбеков (1934-
1998ж.) бүкіл ғұмырын табиғатты қорғау ісіне арнап, ... ... ... Ол ... ғылыми ізденістері жолында табиғатты қорғаудың негізгі
заңдарын мен табиғатты қорғауға тәрбиелеу формуласын жасап шығарды.
Табиғатты қорғаудың ... ... ... ... ... мол ... сақтау заңы;
3)Табиғаттың көркемдігін немесе сұлулығын сақтау заңы.
Академик Нұрғали Сарыбековтың пікірінше, ... осы ... ... ... болса, онда табиғат олардың қажетін толық өтей алмайды.
Бұл үш ... ... ... адам ... өмірдің орнына - өлім,
денсаулықтың орнына – жазылмас ... ... ...... ... ... – азап, сор әкеледі. Демек, адамды табиғаттың жауы
емес, досы етіп тәрбиелеп, ... ... ... ... ... ... тәрбиелеу формуласы:
Э + Т Қ = ТМП
Бұл жерде:
Э-экология. Бұл ... ... рет 1866 жылы ... ғалымы Эрнест
Геккель енгізген. Экология дегеніміз - бұл тірі ... ... ... ... қарым-қатынасын зерттейтін ғылым. Экология табиғатты
қорғаудың ғылыми негізі.
ТҚ-табиғатты қорғау. Бұл қазіргі ... ... өсіп келе ... ... ... ... Ол табиғатты қажетімізге мейілінше ... оны ... ... ... мол қазыналы қалпында сақтап
қалудың жолдарын зерттейтін ғылым.
ТМП-табиғатты мәңгілікке пайдалану. Табиғатты мәңгілікке сақтап ... әр ... ... мен ... ... ғылымдарынан білім алған болуы
керек. Егер осы талаптар орындалмаса, табиғат та, оның туындысы адам да ... ... біз ... ... ... үшін ... мен
табиғатты қорғау ғылымдарын түсініп, олардың талаптарын қатаң ... ... ... (ж) = Ж ... (ж) = А ... ... (ж) – жасалынған жақсылық.
Ж (қ) – шексіз қайтармалы жақсылық.
А (ж) – жасалынған арамдық.
А (қ) – шексіз қайтармалы ... ... мәні адам ... ... де, ... да не істесе, сол
оның ұрпағына қайтып келеді. Егер адамзат жақсылық ... ... ал ... жасаса жамандықпен қайтады. Осыдан келіп жақсылық
тарату педагогика ғылымының және ... ... ... ... ... академик Нұрғали Сарыбеков. [12. 125-б]. Біртуар ғалымның осы
принципі негізінде адам ... өз ... ... ... істерді жасау
керектігі келесі өлең жолдарында анық байқалады:
Ауыл азаматы есіңде болсын,
Жолаушы жадыңда сақта:
1.Өңір ... - өмір ... ... - өмірден құр қалған.
3.Ауыз су - өмір тірегі, оны таза ұстау,
Адамгершілік арыңмен өлшенетін парыз.
4.Жолаушы ... ... ... көзін таза ұстауға қосқан үлесіңмен бағаланады!
Өлең жолдарында сөздің тәрбиелік мәні зор, баршамыз қолдайтын ұлағатты
тағылым.
Туған жер ... тұла бойы ... адам жоқ. ... да ... ... ... ... арымен де, жанымен де жақсы ... ... ... ... ...... жер ... халықтық білім ретінде
байырғы заманда пайда болғаны ... ... ... ... ... ... зор. ... негізінде оқушыларға экологиялық білім мен
тәрбие беру олардың дүниетанымын ... ... ... ... ... табиғат заңдылықтарын сақтауды ... ... ... ... ... алып, танымдық қызығушылығын арттырып, табиғи
ортаға дұрыс көзқарасын қалыптастырады. Туған өлкенің ... ... ... ... сүюі, туған жерді қорғауы – ... ... ... ... ... ... пен өмірді өзара
байланыстырады.
Экологиялық өлкетануда білім беру мақсаттарына қол ... ... ... ... ... ... ... мәселелерін шешуге ат салысуы да болады. Мұндай қажеттіліктерді
мұғалімдер практикалық және ... ... ... ... ... ортаны қорғау бойынша қоғамдық ... ... ... ... ... білімдері мен дағдыларын іс жүзінде
асыруға мүмкіндік алады. Екіншіден, бұл ... ... мәні ... ... ... жеке үлес ... сезінуге, олардың пайда
болу көздерін анықтауға және алдын алу ... ... ... ... ... ... ... сүйену, қоршаған
орта, әлемдік экологиялық дағдарыс планета халықтарының өміріндегі сан
түрлі мәселелерді нақтылауға мүмкіндік ... ... ... ... ... көлемі ұлғаюына
байланысты жас ұрпақтың экологиялық көзқарасын қалыптастыру қажет. Ол ... ... ... мектептегі оқу-тәрбие жұмысында екі түрлі
бағытта жүргізіледі.
Біріншіден, сабақты ... ... ... ... ... ... ғылыми негізде қабылдаса, екіншіден, сыныптан тыс
уақытта жүргізілетін тәрбие ... ... олар ... қайта
түлеген ортаға тиімді ету жөніндегі нақты білім мен тәжірибені меңгереді.
Сондықтан экологиялық білім беруге әртүрлі ... ... ... экскурсия, экологиялық үйірме, туристік жорықтар және сыныптан
тыс жұмыстар ... ... ... ... ... ... мен
тәрбие берудегі қоршаған ортаның жай-күйі үшін ... ... ... ... ... білім, шеберлік, көзқарас пен сенім
жүйесін орнықтыру болып табылады.
2.3. Мектеп ... ... ... қалыптастырудың
педагогикалық шарттары
Адамзаттық мәселе болып табылатын экологиялық мәселелер ... ... ... ... және жеке ... ... жұмыстарының түрі, әдістері мен құралдары пайдалану эмпирикалық
жүйеде жасалады. ... ... ... ... ... ... Отан
есебінде жақсы көру сезімі секілді қасиеттерін айқындайды.
Бұл ерекшеліктер экологиялық мәдениет ... ... ... ... ... компоненттерді қамтиды деген тұжырымға келуге
негіз болды:
• танымдық компоненті жаратылыс пәндері бойынша теориялық білімдері
берік, әрі ... ... ... білімдер арқылы өлкетану
білімінің жүйелі түрде қалыптасуындағы, ... ... ... ... ... ... ... тұлғаның
мүмкіндіктерін жүзеге асырады;
• эмоционалды компоненті экологиялық білімдерге қызығушылығы және
қажетсінуімен, өлкетану жұмыстарының маңыздылығын мойындауымен,
туған ... ... ... тамсанып сезінуі және оны
аялай алуымен анықталады;
• мінез-құлықтық компоненті қоршаған ... ... мен ... ... құнды әлеуметтік, халықтық тәжірибені
пайдалану бойынша нақты әрекеттермен сипатталады, сонымен қатар
өлкетану ... ... ... ... ... қауіпсіз қоршаған ортаны қорғау және қайта
жасауымен, табиғаттың байлықтарын тиімді пайдалануымен ... үш ... ... ... ... ... белгілі бір
мәдениетке баулуының нәтижесі ... ... ... ... Олай ... кез ... ... (мәдени,
әлеуметтік, гендерлік, кәсіби, этностық, этностық-мәдени т.б.) өз ... үш ... ... ... ... ... ... құралдары арқылы
оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру процесін мүмкіндігінше
толық қарастыру үшін оның ... ... ... қажет. Сондықтан
өлкетану жұмыстарында қазақ халық ... ... ... ... ... қалыптастырудың моделін жасамастан
бұрын, оның нәтижесі болып табылатын экологиялық мәдениеті ... ... ... (1- ... орай, оқушылардың жас және дербес ... ... ... ... адамгершілік және еңбек дамуын
қозғайтын сапалық өзгерістер, сонымен бірге сыртқы ортамен өзара ... ... ... ... ... экологиялық мәдениетінің
қалыптасуының өлшемдері мен көрсеткіштері айқындалды (1- кесте).
1-кесте. Оқушылардың экологиялық мәдениетінің өлшемдері мен көрсеткіштері
|Компонентер ... ... ... ... ... ... ... білімдерді |
| |білімдер ... |
| | ... ... ... меңгеру; |
| | ... ... және ... |
| | ... ... ... ... |
|эмоционалды |экологиялық |экологиялық ... ... |
| ... ... ... ... ... сезіну; |
| | ... ... ... қатынас |
|мінез- ... ... ... белсенділік; |
|құлықтық |тәжірибе ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... өзінің қоғамдық мәні жағынан
алдыңғы қатардағы мәселелердің біріне айналды, мұндай жағдай ... да ... ... ... ... етеді. Экологиялық біліктілікті
жүзеге асырудың бірі ... ... жете ... ... ... ... әсері нәтижесінде жүргізілетін қазіргі адамзаттың
рухани санасын қайта ... ... ... ... ... ... ... көрушілік, аяушылық, табиғи ортаның әрбір ... ... ... ... дамытуға негізделген. [16. 78-б]
ХХ ғасырдың соңғы жылдарында экономикалық жетіспеушілік және әлеуметтік
саяси екі ұштылық әсерінен ... ... ... ... ... ... ... құлдырау көрсеткіштерінің бірі,
біртіндеп экологиялық қауіптілікке үйренуіміз, қоршаған орта ... ... бен ... ... табылады. Осындай
жағдайдан арылуда экологиялық білімді насихаттау мен экологиялық ағарту
жұмыстарының мәні зор.
Бүгінгі ... ... ... білім мен тәрбие беру мемлекеттік
деңгейде қойылып отыр. Экономикалық және экологиялық ... мен ... ... құжаттар мен заңдар қабылданып жатыр. ... ... ... жасау, оның зардабынан сақтану, шаралар қолдану,
қоғамдық пікір туғызу үшін, көпшіліктің білімі мен ... ... ... Ол үшін ... ... ... отырған экономикалық,
экологиялық саясатын іске асыру, көпшілікке үздіксіз экологиялық білім
беруді жүйелі ... ... ... туады. Осы орайда, экологиялық білім
беру дегеніміз – адамзат қауымы мен ... ... ... ... ... ... беру жүйесі мен оқыту ... ең ... ... ету. Оның ... ... орта мен оның табиғи ресурстарын тиімді
пайдалану ... ... ... ... аялай білетін, адамгершілігі
мол, ізгілікті, ... ... мен ... ... жаңа ... ерекше орын алады. Елімізде ерекше экологиялық апатты жағдайлар
өріс алуынан туындап ... ... ... табиғатты тиімді пайдалану
үшін, адам әрекетінен пайда болған экологиялық, дағдарыстың өзгерістерін
мейлінше тежеу, оны ... ... ... ... экологиялық
білім беру арқылы ғана іске асыруға болады.
Экологиялық білім берудің мақсаты – жеке адамның бойына табиғатқа деген
ізгілік пен ... ... ... адам–қоғам–табиғат
арасындағы толық үйлесімділікті қалыптастыру және дамыту деп ... ... беру ... жеке адамның тәрбиесін және
экологиялық мәдениетін қалыптастырудан бастап, көпшілікке үздіксіз ... ... ... Ол үшін ... ... ... ... көзқарасына қоршаған табиғи ортаның өзі мен қоғам үшін қажеттілігін
сезіндіру қажет.
Жергілікті материалдар мен толықтырылған және өз ... ... ... ... ... ... табиғатқа кезек күттірмес
көмектің қажеттігі сенімін тудырады. Көп жылдар бойы ... ... ... да ... керектігін түсіндіреді.
Өндірістік, әлеуметтік және рухани тәжірибенің ұрпақтан-ұрпаққа берілуі
– адамзат қоғамы дамуының алға ... және ... ... да, ... беру адамзат қоғамы дамуынан ... және ... болу ... ... онымен тығыз байланыста.
Ұлы педагогтар ерте кезден-ақ табиғат – жеке адамның ақыл-ойы мен
сезімін тәрбиелеудің ... ... көзі ... көре ... ... ... ... жауапкершілікпен қараудың жеке тұлғаның
адамгершілік қатынасын ... ... ... мән ... ... ... және оның материалдық байлығына, еңбекке деген қатынасының
көрінетіндігін дәлелдеді. [17. 96-б]
Өскелең ... ... ... ... ... ... мен
сенімін дамытып, оларды ... ... ... ... ... ... зор. Психологиялық тұрғыдан
экологиялық білім мен ... беру ... ... ... ... мен табиғат арасындағы тәуелділіктің бүгіннен
терең түсініп, келешегін болжай білетін экологиялық сауатты жеке ... ... ... ... ... табиғи орта туралы жауапкершілік
сезім, туған табиғатқа жалпы халықтық қазына деп қарайтын ... ... ... ... ... ... оқушылардың табиғаттағы жеке
мінез-құлық мәдениетін ... ... ... ... ... және ... ғылымдар
білімдері байланыстырыла меңгерілуі тиіс. Мұндай білім ... ... ғана ... сонымен бірге арнайы ортада адам тіршіліктің
сапасының жақсаруына да үлес қосуы ... ... ... ... орта
сақталуына, оның табиғи және құнды тірі организм ретінде тіршілік жағдайын
жасауына мүмкіндік тудыруы қажет.
Адамзаттың дамуында қоршаған ... ... роль ... ... ... көңіл бөлген Л.Н.Божовичтің тұлғалық ... ... ... «Бірінші өмір жылында ең басты, яғни тұлғалық жаңа
қасиеттер болып қоршаған ортаның әсер ... ... ... мінез-
құлығын тудыратын эффекті қуатталған көріністердің пайда болуы ... ... ... ... ... ... мына бөліктерін
атауға болады: тірі ағза, орта, тірі ағза мен ортаның ... ... ... және ... қатынасы, тірі ағзалардың бір – біріне өзара
әсері. Бұларды біріктіріп ... ... тірі ... ... ... және ... түрді, ағзалар қауымдастығын, экожүйені
және биосфераны зерттеуі мүмкін. ... орай ... ... ... ... ... және ... (жалпы)
экология деп жіктеледі (А.С.Бейсенова, ... ... ... ...... ... ... ұғым. Экология ғылымының
негізгі мақсаты – биосфера тұрақтылығын сақтау, барлық адамдардың ... ... ... ... ... жоғары болуына септігін
тигізу. Табиғат құбылыстарын зерттеушілер өсімдіктер мен жануарлар
тіршілігіндегі ... ... ... ... ... ... ... екендігі шеңберінде экологиялық тұрғыдан
қарастырады (А.С.Степановский). Экологияның бірнеше зерттеу салалары бар:
Аутэкология (ағылшын. Оut – ... және ...... ... ... әсер ... оған организмнің жауап беруін және ондағы
морфологиялық, физиологиялық ... ... ... ... рет
экологияның жеке бөлімі ретінде ІІІ ... ... ... ... шықты. Демэкология – бір түрге ... ... ... яғни ... оның табиғи ортасымен байланыстыра
отырып ... ... ... – түр бірлестіктер экологиясы
(биоценология) ретінде әр түрлі түрлерге жататын ... ... ... ... біртұтас оранизмдер деңгейінде
зерттейді (В.Н.Панькова, Е.Н.Карпенко, ... ... ... ... ... ... ... арқылы балалардың адамгершілік сезімдерін
қалыптастыру, педагогикалық тәрбиенің құндылығын ... ... ... Ян Амос ... ... ... ... (1712-1778), Иоганн
Песталоцци (1746-1827), сынды ұлы педагогтар атап көрсеткен болатын.
Табиғаттың сұлу көріністері ... ... ... ... беру, тәрбиелеу, дүние танымын дамытуды қазақ ... ... мен ... Ш.Уалиханов, Абай Құнанбаев,
Ш.Құдайбердиев, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, ... ... ... тиек ... ... ... ... тәлім-тәрбие беру мәселесін
еңбектеріне арқау етіп, ... ... ... келе ... ғалымдар мен педагогтар баршылық. Олар – ... ... ... ... ... Ж.Шілдебав, ... ... ... ... экологиялық білім-біліктері мен дағдыларын
қалыптастыру жақтарына баса ... ... ... ... ... ... білім-
біліктері мен дағдыны қалыптастыратын іс-әрекетті жүзеге ... ... ... ... Соның ішінде А.В.Миронов экологиялық іс-
әрекеттің объектісін табиғат деп ... оның екі ... ... ... мақсаты ретіндегі табиғат. Бұл жағдайдағы қажеттілік ... ... ... ... бір сөзбен айтқанда, онымен
тиімді әсерлесу;
2) басқа ... ... ... жету ... ретіндегі
табиғат. Осыған байланысты, ол экологиялық іс-әрекеттің екі ... ... ... ... ... ... оған ... және табиғи ортаны көркейту шаралары жатады;
ә) табиғатты пайдалану іс-әрекеті, бұл түрге тән ... ... ... ... дене ... және денсаулықты
нығайту қажеттілігін, аңшы, балықшы, коллекционер қажеттіліктерін, т.с.с.
өтеуге бағытталады. [18. ... ... ... ... ... С.Д.Дерябо,
В.А.Ясвин оның әркелкілігін, бағытталуын қалыптастыруды және ... ... ... ... ... табиғи
объектілердің әркелкілігін ұсынған.
Сонымен біз «Оқушыларға экологиялық білім беру деп – ... ... ... ... ... қарап, оның байлықтарын үлкен
парасаттылықпен ... ... ... ... түсудің
қажеттілігін түсінетін, табиғатты қорғауға, қайта қалпына келтіруге ... ... ... ... ... ... білімдерге жасалған талдауларға сүйене
отырып, оқушылардың экологиялық ... ... ... ... мынандай теориялық компонентерден тұратын құрамын
анықтадық, ғылыми-әдістеменің ... ... ... мақсаттары,
принциптері, нормативтік компонентері алынды.
Құрамы, компонентері, критерийлері, көрсеткіштері ... ... беру ... және ... білімді қалыптастыру
бағдарламасы, формалары мен әдіс-тәсілдері т.б. ... ... ... ...... ... сәйкес: оқушылардың экологиялық
білімін қалыптасудың педагогикалық ... ... шарт ... ... обьектінің өмір сүру
немесе әрекет етудің қажетті базасы ретінде көрінеді. ... ... ... және ... деп ... Шарт ... салдарының,
заттардың өзгеруінің және өмірдің обьективті құбылысының ... ... ... ... ... ... педагогикалық
шарттарының басты мақсаты:
- оқушыларды экологиялық білім мен тәрбиені қалыптастыруға дайындаудың
критериялық моделін ... ... ... құрылымды-мазмұндамалық түзілу моделін
құрастыру;
- «Экологиялық білім мен ... ... ... ... ... экология курсының арнайы курс бағдарламасын ұсыну:
- «Экологиялық білімді қалыптастыруға бағытталған сыныптан ... ... ... ... ... ... ... негізінде оқушылардың экологиялық
білімін, іскерлігін, дамытудың негізгі үш ... атап ... ... ... бағытта жұмыс істейтін мамандармен байланыс жасау.
- эколог мамандармен өткізілетін тәрбие жұмыстарының (экологиялық
тәрбие ... ... ... ... кештер) жоспарын
дайындау.
- білім мен тәрбиені қалыптастыру жұмысын өткізу процесі.
- ... ... ... ... ... ... Талдау барысында тәрбие жұмысына дайындық, жоспарлау, өткізу
үрдісінің нәтижесінде оқушылардың ... мен ... ... әрі ... ... ... ... жасалады.
Осының негізінде эксперименталдық-педагогикалық жұмыс үрдісінде
экологиялық білімнің ... ... ... ... ... ... ... біз мына қағидаларды басшылыққа алдық:
• сапаны қалыптастырудың ... және жеке ... ... ... ... ... ... дайындық теориясы;
• оқушылардың кәсіби бағыттағы мақсаттары мен ... ... ... мен ... ... ... ... қағидаларына сүйене отырып
өзара байланысты үш компоненттерді қамтитындығын анықтадық. Олар: тұлғалық-
мотивациялық, мазмұндық іс-әрекеттік, ... ... [19. ... ... беру мен тәрбие беру моделінің мәні – жүргізілетін
көп деңгейлі тәрбие жұмысымен, ... ... ... ... ... қайшылықты табудан құралады. Осы айтылғандарға
сүйене отырып, ... ... ... ... ... ... мен соның негізінде дайындалған бағдарламалар ... ... ... ескере отырып, оқушылардың
экологиялық білімін қалыптастырудың ... ... ... ... анықталды.
Ол үшін, біріншіден, экологиялық білім ... ... ... ... ... ... ... білім беру
тұжырымдамасындағы негізгі ... бірі ... ... ... ... идеяларын құрастырушы тәсілдер мен оны жүзеге
асыру механизмін жасау ... ... ... ... ... ... ... экологиялық білім алуға ниеттенген оқушылардың қабілеті мен
қызығушылығын қанағаттандыру мақсатында жоғары сыныптарда табиғат ... ... ... мен оны ... ... ... ... үшін,
әлеуметтік-экологиялық бағыттағы қолданбалы курстың мазмұнын анықтап алу
қажет. Екіншіден, бейіндік оқытудың мәнін ашып алу. ... ... ... білім беретін мектептің жоғарғы сатысында оқушыларды даралап ... ... және ... ... ... орта және ... ... беру мекемелерімен сабақтастығына бағытталуымен сипатталады.
Ал даралап оқыту ... жеке ... ... оқушылардың өз
мүмкіндігін таңдауына бағыт беруге жағдай жасайды. Көптеген ғалымдар өз
еңбектерінде «... ... ... ... ... ... қасиеттеріне
бет бұрғандығын, оның жеке икемділігімен қабілеттіліктеріне барлық жағдайды
жасау керектігін», - дәлелдеп отыр.
Үшіншіден, нәтижеге бағдарланған білім беру ... ... ... ... ... оқушылардың экологиялық
құзіреттілігін қалыптастыруда оқу материалдарын іріктеудің критерийлері
2-кесте. География және ... ... ... экологиялық
мәдениетін қалыптастырудың жүйесі
|Шара атаулары ... ... ... |
| | | ... ... ... ... |Қазақ халық педагогикасының мұрасы арқылы|Мұғалімдерге арналған ... мен ... ... орны» |оқытушылардың табиғи-рухани әлемін байыту|ғылыми-әдістемелік семинар |жазу |
| | | ... ... | | ... | | ... |
| | | ... |
| | | ... | | |сы ... ... ... ... ... ... ... мен |Ата-аналар Университетінің | ... ... ... ... ... ... ... қосымшалар | |
| ... ... | | ... ... өлке» |Өлке қазынасын сақтап, қасиетті ... ... | |
| ... ... қорғаудағы азаматтық | | |
| ... ... ... | | ... ... ... ... ... |Факультативтік курс | |
| ... ... ... ... | |
| ... | | ... өсімдіктер, оларды |Оқушыларды өлкетану жұмыстарын ... ... ... | ... және тиімді емге |ұйымдастыру кезінде ізденушілік әрекетке | | ... ... | | ... ... ... ... ... таныстыру және |Экологиялық соқпақтар | ... ... ... жеке ... - ... ... | |
| ... | | ... ... ... ... ... ... экологиялық-мәдени| |
|тынысын, пәк табиғат ... ... ... ... ... | ... ... іске ... | | ... - тағдырым» |Оқушылардың теориялық білімдерін ... ... | |
| ... ... ... | | ... Берілген түрлі анықтамаларға талдау жасай келе, білім берудегі
құзіреттілік деп, ... ... ... мен ... ... ... қандай да бір практикалық және ... ... үшін ... алу ... айтуға болады. Оқушылардың
құзіреттілігі, ең алдымен, мектепте оқыту үрдісі ... ... ... ... ... сапа ... болып табылады және қойылған
педагогикалық мақсатқа жетуді көздейді. ... оқу ... ... ... ... мен құндылық бағдарларының
жүйесін де көрсетеді.
Ғылыми-педагогикалық әдебиеттерді талдау және тәжірибелік ... ... ... білім беру мен тәрбие қалыптастыру
құрылымын мынадай ... болу ... ... ... ... мен тәрбие беру тақырыбындағы таңдау курсын
ұйымдастыру;
2) ... ... ... оқушылардың ғылыми-зерттеу жұмыстарын
ұйымдастыру;
3) экологиялық тәрбиенің мәні туралы оқушылармен іс-шаралар өткізу.
Қазіргі мектеп баланың өзіндік бағдарын айқындауына, жоғарғы сыныптарда
қабілетіне ... ... ... бағыт алуына жағдай туғызуды көздейтін
білім беру жүйесі, еліміздің өркендеуіне еркін ... ... ... ... сай ... етіп өсіруді көздейді.
Осы мақсат Қазақстан Республикасының 12 жылдық оқыту ... ... ... ... ... беру ... әзірлеудің негізінде
ұсынылған жаңа тұжырымдамада да ... ... ... ... ... сапалары ретінде құзіреттеліктер
түріндегі күтілетін нәтижелерді анықтау арқылы білім беру жүйесін
реттеу;
• мектепте білім ... ... ... ... ... ... оқытудан күтілетін нәтижелердің
көпдеңгейлі жүйесін құру;
... ... ... ... мен ... ... ... оқу жетістіктерінің деңгейлерін
анықтау негізінде білім беру ... мен ... ... динамикасын бақылауға бағдарланған оқушылардың ... ... жаңа ... ... беру ... ... – білім, білік, дағдылардың қалыптасқан
негізгі құзіреттіліктердің, әлеуметтік дағдылардың ... ... ... мақсаттарына жету үшін ішкі және сыртқы ресурстарды тиімді
пайдалануға дайындығынан көрінетін құзірет – білім ... ... ... ... [20. 52-б]
Экологиялық білім мен тәрбиені қалыптастыруда жергілікті материалдардың
мәселелерін шешу мақсатында ... ... мына ... ... ... ... білім мен тәрбиені меңгеруге әзірлігін
анықтау;
әзірлік нәтижесін талдау арқылы, ... ... ... ... ... ... дәлелдеу; жергілікті материалдарды пайдалану арқылы,
«Жоғары сыныптарға арналған ... ... ... ... ... ... өткізу;
- экологиялық біліктілікті қалыптастырудағы сыныптан тыс жұмыстар
мен әдістемелік нұсқауды сынақтан өткізу;
- оқушылардың ғылыми-зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру;
Таңдау курсының бағдарламасының ... ... ... ... ... ... құрал «Экологиялық
біліктілікті қалыптастырудағы сыныптан тыс ... ... ... сабақ жоспарларының үлгісімен сабақтар өткізіліп, ... ... ... ... сараптау жұмыстары 2000-2007 жылдар
аралығында Шымкент қаласының мектептері базасында үш ... ... ... және бақылау. Зерттеу жұмысына 196 ... ... ... және 190 ... - ... ... ... эксперименті барысында, ғылыми-педагогикалық талдау негізінде
жалпы білім беретін мектеп жағдайында, оқушылардың экологиялық білімдерін
қалыптастыруға икемдейтін ... ... бар ... ... ... тест және ... ... көмегі арқылы біз үшін төмен
деп саналатын ... ... ... қалыптасу деңгейі
нақтыланды.
Психологиялық-педагогикалық диагностиканың негізгі параметрі ... ... ... ... 3 ... ... ... мотивациялық-мақсаттық, мазмұнды-операциялық және бағалау-
нәтижелік. Тәжірибенің айқындау ... ... шешу үшін ... ... экологиялық байланыстар мен заңдар туралы білім деңгейін анықтау;
- экологиялық білімдерді, дағды-машықтарды қалыптастыратын деңгейді,
экологиялық іс-әрекетті ұйымдастыра алумен ... ... мен ... ... ... ... болатын экологиялық
саналықты қалыптастыру;
- оқушылардың экологиялық ... ... ... ... экологиялық мәдениет түсінігін қалыптастыру.
Оқыту жүйесінің осындай талаптары оқушыларға әртүрлі мәселелерді шешуде
бағдар ... ... ... ... ... ... экологиялық
білімдерін қалыптастыруға негіз жасайды. [21. 75-б]
Оқушылардың білімдерінің ... ... ... ... ... ... ... әдістерді қолдандық: әртүрлі ойын түрлері және олардың
талдауы, әр оқушымен жеке-дара ... ... ... ... ... ... ... жүргізіліп, бақылау әдісі
–қолданылды, ол тәжірибелік бағалау мен оларды жаратылыстану негізіндегі
пәндерде практикалық және ... ... ... ... ... оқушылардың экологиялық білімінің ... ... ... ... экологиялық білімдері мен дағды машықтарын
қалыптастыруда 3 деңгейлі көрсеткіш қолданылды: жоғары, орта және ... бөлу ... ... ... іске ... ... ... білімінің көлемін меңгеруі;
- экологиялық ойлауды, саналықты дамытуы;
- мамандықты саналы түрде меңгеру және болашағын жоспарлауы;
- өзіндік жеке даму мен ... ... ... қарым-қатынас және үйренуге дайындық мәдениетін
қалыптастыруы;
- стандарттық емес ... ... ... идеяларды ендіру және іске
асырудағы шығармашылық бастаманы меңгеруі.
Осы келтірілген ... ... ... жауап беретін,
әлеуметтік-экономикалық жағдайларды, еркін бағдарлай алатын, оқу ... ... ... ... және ... ... ... дағдысы бар, кәсіпкерлік қызметте алған білімдерін, дағды-машықтарын
қолдана алатын, яғни, жеткілікті түрде ... ... ... ... ... деңгейге топтастырылды.
Ортаңғы деңгейге экологиялық мәселелерді шешуде өз ойын ... ... ... ... ... мен ... жеткіліксіз оқушылар
біріктірілді. Олардың шығармашылық деңгейі, өздігінен жұмыс жүргізуі
талапқа сай ... ... жету ... ... аз, ... төмен
өздігінен ізденуге енжар қарайтындығын, білімділік, дағды-машықтарды жақсы
меңгермегенін көрсетті.
Төменгі деңгейге экологиялық дайындығы төмен ... ... ... жаңа ... ... үйренуге қызығушылығы нашар,
кәсіби бағдарламасы ... ... ... ... ... ... жоқ ... шықты.
Зерттеу барысында белгілі бір дәрежедегі деңгейдің себебін іздеу, жалпы
білім беретін мектептердің жағдайындағы оқушылардың экологиялық білімдерін
қалыптастыру ... ... ... ... ... оқу ... іске асыру үшін, арнайы жұмыс жасау қажеттігін көрсетті.
Сондықтан жоғары сыныптарда өтілетін арнайы ... ... ... ... ... отырып, біз оқушылардың экологиялық
білімдерін қалыптастыратын, қосымша ... ... ... арналған бейіндік мектептегі арнайы ... ... ... ... деп ... [22. 96-б]
2.4. Орта оқу орындарында студенттердің экологиялық ... ... ... ... кәсіби қызметінің элеуметтік, экономикалық, саяси,
адами және есепке алатын мамандар ... ... ... ... жоғары
білімді мамандар алуан түрлі құралдарды пайдаланып, биік адамгершілік,
елжандылық, мемлекет ... ... ... ... алатындай болуы
керек.
Дүние жүзілік практикада экологиялық білім мен тәрбие берудің бірнеше
бағдарламалары ... ... ... ... ... ... ... жарайтын
жалпы принциптері де кездеседі. Қоршаған ортаның проблемаларына байланысты
білім беру екі түрлі роль атқарады: ... - ... және ... ... ... ... ... және әр түрлі ... ... ... екіншіден — көпшілік пікірін
қалыптастарып, оны жағымсыз ... ... ... ... ... ... ... оқу орындарында экологиялық білім беруде ... төрт ... ... ... ... пәндер;
пәнаралық байланысты қамтамасыз ететін тақырыптарды біріктіру;
проблеманың көкейкестілігі;
практикалық іс-әрекеттер (экологиялық, сенбіліктер, т.б.);
Республика деңгейіндегі шараларға («Орман күні», «Құстар күні»),
жеке ... ... ... ... («Су ... ... т.б.) қатысу, бұлардың бәрін патриоттық тәрбие беру тұрғысынан
жүзеге асыру.
Осы орайда педагогикалық университтерде маман даярлауда мемлекет ... ... ету ... жоспарларын, оларға сәйкес ... және ... ... ... ... ... тыс және мектептен тыс
жұмыстарды ұйымдастыру. Бұлардың бәрін де ... ... ... ... ... ... мен білігі шешуші роль атқарады;
биология, химия, география және басқа пәндердің, ... ... ... ... оқу ... іске асырады, әр
түрлі оқу жабдықтарын, ... ... ... ... ... және ... жайларына топ серуендер
ұйымдастырады.
Сондықтан мұғалімдер қоршаған орта туралы ... ... ... ... ... ... Олар тіршілікті түсінуге, оған
оқушы лардың қарым-қатынасын анықтауға жәрдемдеседі. Қоршаған орта ... беру - сол ... ... және ... ... ... қарау және оларды шешуге қамқорлық жасау процесі. Ол үшін
күнделікті туындайтын проблемаларды шешетіндей білім, жеке және ... ... ... ... ... ... және ... қорғаудан жан-жақты әзірленген
мұғалімдер ғана атқара ... ... ... ... ... ... ... - ең маңызды міндеттердің бірі. Оларға, біріншіден,
экологиялық факторлар және ... мен адам ... ... ... ... ... беру қажет. Екіншіден, мұғалімдер
қоршаған ортаның проблемаларына сын көзімен қарап, оны ... ... ... ... ... тиіс. Үшіншіден, табиғат қорғау
мәселелері мұғалімдер даярлайтын жоғары оқу орындарымен бірге мұғалімдердің
білімін ... ... ... ... ... ... ... құралдар оқытуды компьютерлендіру және
оқытудың жаңартылған әдістерін, ... ... ... және ұжымдық
оқытуды мұғалімдер даярлаудың бағдарламаларына ... ... ... оқу ... және оқу ... ... ... [23. 65-б]
Қоршаған орта саласындағы мектеп мұғалімдері үшін жасалған ... ... ... ... ... ... ... орта туралы білім аса қажет. Олар білім беру әдістерінің, әсіресе
оқушыларды қоршаған ортаның негізгі ... ... ... ... ... Мұғалімдер даярлайтын бағдарламаларда қалыптасқан
дағдыларды тексеретін және жетілдіретін практикалық сабақтар маңызды орын
алуы ... ... ... халықаралық бағдарламаларда студенттердің алатын
білімі ... ... ... шектеліп қалмауына назар аударылады.
Барлық пәндердің мұғалімдері қоршаған орта туралы ... мен ... ... мен мүмкіндік тері туралы хабардар болуы тиіс. Бұл білім
экологиялық және ... ... ... ... ... ... ... психология-педагогикалық білімді игеру және қолдана
білуі тиіс, ақпараттың алынуы мен жинақталу процесін және оның ... мен ... ... ... ... табиғаттың
материалын және мүмкіндіктерін пайдаланып қоғам мен мектеп тің ... ... ... ... және қоршаған ортаның мәселелерін
шешу проблемаларын түсінуі құндылықтарды ... ... ... ... ... ... орта ... білім табиғатта жұмыс істеу және
сабақтарды жүргізу арқылы ғана алынады. ... ... орта ... ... ... ... оқыту әдістері мен амалдарын,
ақпарат көздері, оқу жоспарын жетік ... ... ... оқу орындарында
студенттерді оқыту ең ... ... ... ... олардың экологиялық және ... ... ... ... ... ... ... білім мен тәрбие беру жүйесінің тиімділігін
арттыру шаралары мен жобалары
Экологиялық білім ... ... ... ... ... және ... жасап, оларды жүзеге асыруға байланысты. Олар:
* негізгі ... ... ... ... ... ... мазмұны мен ... ... ... ... ... жобасын жасауға негіз болады;
* түйінді жобалар әртүрлі ресурстар мен экологиялық ... ... ... міндеттерінің орындалуын қамтамасыз етеді;
* арнайы жобалардың әр тобы экологиялық білім беру саласындағы белгілі бір
элеуметтік топтарға ... ... ... ... оқыту бағдарламасының құрылымы, әр тақырыптың үлесі,
бірнеше тақырыпты біріктіру мүмкіндігі, ... ... ... ... ... анықталады. Бұл бағдар оқитын топтың және ... ... ... ... белгілі бір әлеуметтік топтың
«сұранысын» ескеріп ... және ... ... ... ... кейде
оларды біріктіреді.
Экологиялық білімнің арнайы жобалары экологияның ... ... ... ... аса ... білетін мамандарды даярлауға және
жүзеге асырғанда мемлекеттік қайраткерлерге (солардың ішінде жоғарғы ... бар), ... ... ... ... ... ... емес
ұйымдар қызметкерлеріне білім беруге арналған жобалардың ... ... ... бірге экологиялық білім берудің салалық және ... ... ... ... ... қорғауға байланысты қалыптасқан
ұлттық салт дәстүрлер ескерілуі тиіс.
Негізгі жобалар кешенінде Қазақстан ... ... ... ... жаңа моделіне сәйкес деңгейлердің бәрі ... ... ... жоғары мектеп. Мұнда экологияны ... ... ... дар үшін ... экологиялық білім, қалғандарына қосымша
білім беріледі.
Арнайы бағдарламалардың мазмұнын толықтыру үшін ... ... ... беру және ... ... ... жобалары болуы керек. Бұл
жобалар экологиялық сауатты әлеуметтік орта қалыптастыруға, ... ... ... ... тудыруға, экологиялық, шешімдер қабылдау
мен жүзеге асыруды халықтық ... ... ... ... ... ... стандарттар, негізгі жобалап жасау және жүзеге асыру арқылы
меншік түріне қарамастан ... ... ... ... ... ... ... талаптар жүйесін қалыптастыру қажет.
[24. 85-б]
Үздіксіз ... ... беру ... ... Қазақстанда ұлттық білім жүйесінің жаңа моделі ... ... тиіс ... ... мектептен тыс, орта мектеп, кәсіби орта
мектеп, жоғары мектеп, ... ... ... ... ... ... білім көтеру жэне қайта даярлау. Олардың
сабақтас үйлесімді жасау және жүзеге ... ... ... ... ... бағдарламалар комплексі түріндегі басқа жобалар жасалуына
негіз қаланады, оларға экологияның барлық бөлімдері ... жаңа ... ... ... жасағанда тақырыбының толықтығына, экологиялық
білім берудің әр кезеңіндегі ... баса ... ... Экология
саласына кәсіби биік мамандар әзірлеуге де көңіл бөлінеді.
Типтік ... ... ... ... қарай талданып алынады. Барлық типтік бағдарламалар білім және
экология министрліктерінде мақұлданып, ... ... (ЭБ) ... ... ... бекітілуі тиіс (ОЭБ).
Экологиялық білімді стандарттау жобалары
Экологиялық білімді стандарттау жүйесін қалыптастыру арқылы ... мен ... ... ... шұғылданатын адамдарға
қойылатын кәсіби талаптар айқындалады.
Экологиялық білімді стандарттау жобалары
Экологиялық білімді стандарттау жүйесін ... ... ... мен ... ... ... ... адамдарға
қойылатын кәсіби талаптар айқындалады.
Экологиялық білім беру әдістемелік және ақпараттық-талдау тұрғысынан
қамтамасыз ету ... ... беру ... ... бар ... мол әдістемелік
зерттеулер мен болашақ әдістемелік зерттеулер (бағдарламалар, ... және ... ... мен нұсқаулар, компьютерлік технологиялар мен
оқыту бағдарламалары, іскерлік ойындар, экологиялық білім берудің өзіндік
жобалары және т.б.) ... ... ... беру ... ... ... ... жобалануда.
Экологиялық білім беру саласындағы парасатты меншік қорына енген
материалдар ... ... ... қорының құндылық баға стандарты
бойынша бағаланып, елеулі ... ... ... ... ... ... ... бұдан басқа экологиялық білім берудің экология
жөніндегі «компьютерлік» оқулықтар ... ... ... ... ... ... ... білім берудің ақпараттық банкін
құру ескерілетін болады.
Экологиялық білім мен тәрбие беру ... ... беру ... туралы дүниежүзілік тәжірибеге қарағанда
оның әртүрлі моделі қолданып келеді. Олар:
1) көп ... жүйе ... ... барлық пәндер өздерінің
тақырыптарына сәйкестендіріп экологиялық білім беру);
2) бір пәнді жүйе (экологиялық білім бір ғана пән ... ... ... ... жеке пән ... ... ... саралай келіп, біздің республикамыздың оқу
жүйесінде экологиялық білім ... ... ... ... Оның негізгі мақсаты - көпшілікке, жасөспірімдерге үздіксіз
экологиялық білім мен тәрбие беру. Ол ... оқу ... ... ... мекемелерде экологиялық тәрбие беру;
мектеп қабырғасында экологиялық білім мен тәрбие беру;
арнайы білім беретін колледждерде экологиялық білім беру;
жоғарғы оқу ... ... ... беру (әр ... ... ... қайта даярлау мекемелерінде экологиялық білім беру;
көпшіліктің экологиялық сауатын ашу.
Қазақстан ... ... және ... ... ... ... бойынша жалпы және арнайы білім беретін оқу ... ... жаңа ... оқу ... ... Ол: орта ... ... негізгі мектеп (1-9 сыныптар) және ... ... ... ... оқу құрылымына орай, әрбір пән мұғалімі ... ... мен ... беру ... ... ... ... дегеніміз - мектеп табалдырығынан аттаған жас
өспірімге сыныптар деңгейінде берілетін барлық пәндер ... ... ... мен ... беру. Яғни, дәстүрлі пәндерді оқыту барысында бұрыннан
оқытылып келген тақырыптардың мазмұнына қосымша жаңа экологиялық мәлімет
тер ... Олар ... ... ... .Республикада халыққа білім беру орындары табиғат қорғау жөнінен
халықтың барлық топтарын ... ... және ... беру ... ... бірдей кешенді түрде және үздіксіз экологиялык тәрбие мен
білім берудің жоғарғы және арнаулы оқу ... ... ... ... ... ... ... арттырудың, барлық мумкіндіктерін
жасау.
З.Құжатта 64-бапта ... оқу ... ... ... ... берудің қажеттілігі айтылып, ол бойынша азаматтардың
экологиялық мәдениетін қалыптастырудағы қажетті экологиялық ... ... ... оқу ... ... ... ... барлық жоғары және
арнаулы оқу мекемелерінде ... ... ... ... түрде
оқыту.
4.Арнаулы оку орындарының бағытына сәйкес айналадағы ортаны қорғау және
табиғатты ұтымды пайдалану ... ... ... ... ... кездегі білім беру ошақтарының алдында тұрған міндеттерінің
бірі - жас ... ... ... ... ... оларды
табиғатты қорғау, табиғи қорларды тиімді пайдалану және өмір сүрген ... ... ... жоғары, сапалы, экологиялык білімді пайдалана
білетін азамат ретінде тәрбиелеу. Сөйтіп, әрбір адамның ... ... мен ... орта және ... білім беру орталарында қалыптасып,
келешектегі өмірге деген көзқарасын анықтайды.
Әлемдік ғылымдар ... ... ... ... ... ... ... табиғат қорғау ғылымдары өзіндік орын
алуда. Олар ... ... ... ... ... ... экологияны биология ғылымының саласы бөлімі ретінде емес,
жеке ғылыми тұрғысынан қарастырып жүр. Сондықтан, әр ... ... ... ... енетін пәндердін барлығы қамтиды да,
бірақ ... ... өз ... ... ... ... ... пәндер бойынша тірі организм және табиғат ортасы, биосфера
туралы ілім, экожүйе, ... ... ... ... дағдырысы
туралы зерттесе, ал география сабағында географиялық қабаты тиімді
пайдалану мен ... ... орта мен ... ... ... ... ... тигізетін әсерін зерттейді.
Табиғат қорғау заңына байланысты елімізде жалпы білім ... ... және ... ... ... экологиялык және
әлеуметтік маңызы бар фактілермен толықтыру арқылы жас ұрпақтарға ... ... мен ... беру ... ... жүзеге асыру»- деген
көрсетеді. Осыған байланысты республикамыздың үздіксіз ... ... яғни ... ... ... оқу орындарына дейін жан-жақты
экологиялық білімдер беруді ... және ... ... ... іске ... ... ... оқушылары мен жоғарғы оқу
орындарының студентеріне «Экология негіздері» курсы ... ... ... ... өз ара ... ... болған экологиялық қарама-
қайшылықты шешу қажеттілігі қазіргі кезде бүкіл прогресшіл адам ... ... ... Бұл ... ... шешуге үлес қосу ғылым
мен техниканың міндеттері ғана ... ... ... бірге педагогика
ғылымдары мен мектептердің басты және игілікті борышына айналуда. [25. 86-
б]
Ғасырлар бойы ойын табиғаттың қожасы, ... ... ... ... ... оған ... тұтынушылық, пайдалану иемдік қатынасын
психологиялық тұрғыдан қайта құру ... туып ... Бұл ... ... бір жолы - ... ... білім беру.
Өйткені, коғам мен табиғаттың өзара біріне-бірі әсер ететіндігі туралы
көпшілікке білім ... ... ... ... ... ... қорғау дағдыларын қалыптастырады. Жас ұрпаққа ... ... ... ... ... ... орны ... Экологиялық білім жалпы
және арнаулы білім берудің бір ... ... ... ... оның ... ретінде қалыптасуына бағыт алған.
 
ҚОРЫТЫНДЫ
Дипломдық жұмысты жазу барысында жасалған теориялық талдау, тәжірибе
жұмысының нәтижесінде алынған мәліметтерді ... ... ... ... ... ... ... экологиялық мәдениет түсінігі педагогикалық тұрғыда
нақтыланып, қарастырылып отырған ... ... ... қазақ халық ... ... ... ... осы ... ... өлкетану
жұмыстарында оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастырудың
кешенді сипаты мен қолданбалы бағыты ... ... ... мотивтер, білімдер, ... ... қол ... жол ... ... халық педагогикасының құралдары ... ... ... ... өлкетану жұмыстарының
өзіндік ерекшеліктері аңықталды;
3) өлкетану жұмыстарындағы экологиялық мәдениетін дамытуда ... ... ... ... ... ... экологиялық санасын, сезімін, экологиялық тәжірибесін
бірізділікпен қалыптастыру мүмкіндіктерін арттырады;
4) ... ... ... ... ... оқушылардың экологиялық
мәдениетін қалыптастыруда өлкетану жұмыстарының ұйымдастырылуы
олардың педагогикалық құндылығын анықтауға, мазмұндары мен ... ... ... ... ықпал етеді;
5) оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру ... тыс ... ... ... ... ... ... қызығушылықтарын, экологиялық білімінің
маңыздылығын түсіну сезімдерін, өлкетану және қоршаған ортаны
қорғау жұмыстарындағы белсенділіктерін ... аса ... ... ... халық педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың экологиялық
мәдениетін ... ... ... ... пәнаралық байланыстардың (әсіресе, әдебиет пен тарих,
жаратылыстану пәндері) рөлі мен маңызы өте зор екенін дәлелдейді.
7) ... ... ... ... «Экологиялық мәдениеті
қалыптасқан тұлға» ... ... ... ... ... мен ... анықталды.
8) эксперименттік жұмыс нәтижесі өлкетану негізінде оқушылардың
экологиялық мәдениетін қалыптастыру мәселесі бойынша ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыруда өлкетану жұмыстарының мүмкіндіктері
жоғары екендігі және біз ... ... ... ... ... жалпы білім беретін мектеп жағдайында ... ... ... үшін ... ... ... мектептің біртұтас педагогикалық процесінде тәрбиенің құрамдас
бөлігінің бірі ретінде экологиялық бағыттарда әртүрлі ... ... ... ... олимпиада, дөңгелек
үстел, конференциялар т.б) үнемі ұйымдастырылып отырылуы керек;
– жергілікті экологиялық өлкетану ... ... ... ... кеңінен пайдалану қажет;
– оқушылардың экологиялық тәрбиесінде өлкетану ... ... ... ... мен ... ... ... семинарлар бағдарламасын пайдалануды қажет
етеді;
– өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасының ... ... ... ... ... ... жазу арқылы сын тұрғысынан ойлауды дамыту ... ... ... білім беру жүйесінде оқушылардың экологиялық мәдениетін
қалыптастыру үшін экологиялық сыныптар ашу мәселесін көтеруді
талап етеді.
Сонымен, оқу ... және ... тыс ... өлкетану
жұмыстарына қойылатын талаптар: мектеп оқушыларының жас ерекшеліктеріне
сәйкес лайықты материалды ... ... ... ... ... ... ... табиғи ерекшеліктерін сипаттайтын
мәліметтердің жаратылыстану пәнінің бағдарламасына сәйкестігі; ... ... ... ... даму ... сәйкестігі;
олардың танымдық қызығушыларын дамытуға ықпалын тигізуі; ... ... ... ... ... ... ықпал етуі тиіс.
Мақсат пен міндеттер жүйеленгенен кейін экологиялық білім мен тәрбиені
қалыптастырудың ... шешу ... ... тәжірибелік-
педагогикалық жұмыстарды мына бағыттарда жүргіздік:
• оқушылардың қазіргі мектептегі экологиялық білім мен ... ... ... жергілікті материалдарды пайдалану арқылы, «Экологиялық білім беру
мен тәрбие» арнайы курсының мазмұнын ... ... ... экологиялық біліктілікті қалыптастыруға бағытталған сыныптан тыс
жұмыстар әдістемелік нұсқауды пайдалану;
• оқушылардың ғылыми-зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру;
• оқушылардың ... ... ... сабақтарында
эксперимент жүргізуге пайдалану.
Жалпы білім беретін мектептердің негізінде және ... ... ... ... ... экологиялық
білімдерін қалыптастырудың педагогикалық шарттарын анықтауда теориялық
зерттеулер барысында, біз келесі ... ... ... экологиялық білімдерін қалыптастырудың
педагогикалық шарттарының мәні мен ... ... ... ... құрылымдық-мазмұндық моделі жасалынып, жалпы білім
беретін бейіндік мектеп жағдайында ... ... ... ... оқу ... одан әрі жалғастыруға себебін тигізеді;
2. Оқушылардың экологиялық ... ... ... жаңа ... технологиялар негізінде мектеп
оқушыларының нарықтық экономика жағдайында дайындығын анықтауға мүмкіндік
берді; ... ... тыс ... ... ... ... ... мен тәсілдерін анықталып, «Жас ... ... ... ұсынылды;
3. Жоғары сынып оқушыларының экологиялық білімдерін
қалыптастыруының көрсеткіштері мен ... ... ... ... экология курсының бағдарламасы жасалынып, экологиялық
білім мен тәрбиенің мақсатын, міндеттерін, мазмұнын, түрлері мен ... ... ... ... ... ... оқушылардың экологиялық білімін
қалыптастыру үшін ұсынылған «Экологиялық білім беру мен ... ... ... ... сынақтан өткізу; жасалынған тәжірибелік-
педагогикалық жұмыстардың нәтижелері оның өте пайдалы екендігін көрсетті.
Зерттеу ... ... ... тәжірибелік-педагогикалық жұмыстар
біз жасаған модельдің жалпы білім ... ... ... ... ... ... ... әсерлі де, тиімділігіне
мүмкіндік жасайды деген болжамымызды тағы да бекітті. Себебі, оны ... ... ... ... тұлғалық-мотивациялық, мазмұндық-іс-
әрекеттік және процессуалдық бөлімдерінің қалыптастырылған деңгейінің оң
динамикасының өскендігін көрсетті.
Біздің ... ... ... ... және ... ... немесе
оны толықтай шеше алмайды. Келесі зерттеулердің ... ... ... ... ... ... ... отырып,
оқушыларда экологиялық білімі мен дағдыларын, олардың бөлшектес құрамдарын
қалыптастыратын үрдісті тереңдетіп оқыту міндеттері тұр.
Сонымен, ... ... ... ... рухани-байлық және сарамандық бөлімдердің қалыптастырылған
деңгейінің жоғарыланған оң динамикасын, біз жасаған ... ... ... бейіндік мектеп жағдайында оқушылардың экологиялық ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Оқу-тәрбие процесіндегі экологиялық сабақтастықтың ... ... ТКО ... ... ... ... ... Айналаны қоршаған орта. Экология. Әдістемелік нұсқау. –Алматы:
Алматыкітап, 2003. –55 ... ... мир. ... ... ... –Алматы: Алматыкітап,
2003. –55 с.
4. Айналаны қоршаған орта. Экология. Хрестоматия. –Алматы: ... –35 ... ... білім берудің сапасы: қазіргі жағдайы, даму үрдісі ... ... ... конференция материалдары.
–Алматы, 2000. –160-162 б.
6. Экологиялық тәрбие жұмысының сипаты //Білім Образование.- 2001. -№2. ... ... ... ... ... ... ... жан дүниесін дамыту //Білім
берудегі менеджмент. -2001. -№3. –117-119 ... ... ... және экология ғылымдарының дамуына арналған
халықаралық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары. ... ... ... Әлемдік білім беру кеңістігі ... ... мен ... ... ... ... ... университетінің 75-
жылдығына арналған халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары.
–Алматы, 2003. –237-239 ... Жас ... ... ... берудің бағыттары //Ұлт тағылымы.
-2003. -№2. –19-21 ... ... ... тәрбие //Қазақстан мектебі.- 2003. -№8, –32-34 б.
12. ... ... ... ... ... ... 2005.
-№2. –115-117 б.
13. Экологиялық тәрбиені сабақтастықта жүргізу тұжырымдамасы. –Алматы: ТКО
«Зерде» баспасы, 2005. –25 ... ... ... ... ... оқу орны ... ... берудің тиімділігі. «Жоғары оқу орындарында білікті
мамандар даярлаудың өзекті мәселелері» ... ... ... ... 2007.- 157-161б.
15. Педагогикалық инновация негізінде оқушыларға экологиялық білім ... ... ... Қаз. Мем. ... ... 2007. -81-85 ... ... білім беру процесіндегі экологиялық тәрбие сабақтастығы
//Ізденіс. -Алматы, 2007. -№ 4(2). ... Адам және ... ... ... 2000 ж. ... «Қазақстан мектебі» журналдар. 2000-2003 ж.ж.
19. Өсімдік – табиғат қазынасы.
20. «Дидар» газет ... ... ... ... және ана мен бала ... 1991 ... ... және табиғат. 2003-2008 ж.ж.
23. Сарыбекоа Н.С. Жалпы білім ... орта ... ... ... ... педагогикалық негіздері. Алматы, 1993.
24. Сарыбеков Н.С. Воспитание любви к природе. Алматы, 1995.
25. Ушинский К.Д. Знай свой ... ... ... ... А.С. Краеведение. Москва, 1984.
27. Уәлиханов Ш.Ш. Очерктер. Алматы, ... ... ... ... тәртіпке және мінез-құлық мәдениетіне
тәрбиелеу »Алматы 1987 ж
29. К. Сарманов,Н.К.Перкас «Экологиялық білім беру бағдарламасы» Қазақстан
мектебі № 8. 1993 ... ... ... ... және ... ... ... жұмыстарындағы
белсенділік
Жаратылыс пәндері, өлкетану бойынша білімдер,
халықтың рационалды және иррационалды білімдері бойынша түсініктер
Экологиялық ... ... оның ... ... ... табиғатына қатынасы
1-сурет. Экологиялық мәдениеті қалыптасқан тұлға моделі

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 60 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 100 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ҚР-ның білім және ғылым министрлігінің экологиялық білім және тәрбие беру басындағы жасалып жатқан идеялары. ЖОО -ның экологиялық білім және тәрбие берудегі рөлі. 2.Қоғам мен табиғат жайлы оның бір - біріне арақатынасын қалай түсіндіресіз8 бет
География сабағында экологиялық тәрбие беру әдістемесі.61 бет
Вольфрам кендерін және үгітінділерін байыту технологиясы12 бет
Газ өнеркәсібі10 бет
Еңбек стажы5 бет
Оқу үдерісін басқарудағы автоматтандырудың тапсырмалар қойылымы3 бет
Тәуелсіздік жылдарындағы мәдени құрылыс12 бет
Өмір-тіршілік туралы курстың мақсаты және мазмұны6 бет
Еліміздегі жоғарғы әскери оқу орындарындағы қазақ бөлімінде оқитын болашақ офицер мамандардың кәсіби маңызды сапалық қасиеттерін эксперименттік тұрғыдан зерттеу60 бет
Жоғары оқу орындарында болашақ маманды дайындаудың педагогикалық-психологиялық негіздері56 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь