Оңтүстік Қазақстан облысы табиғатының өзгеруіндегі антропогендік факторлардың ролі

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
І БӨЛІМ. Оңтүстік Қазақстан аумағының зерттелу тарихы ... ... ... ... ... ...6
1.1. Оңтүстік Қазақстанның ХІХ ғасырдың бірінші жартысында
зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
1.2. ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9
ІІ БӨЛІМ. Оңтүстік Қазақстан облысы табиғатының
өзгеруіндегі антропогендік факторлардың ролі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16
2.1. Оңтүстік Қазақстанның табиғатына жалпы шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...16
2.2. Оңтүстік Қазақстанның табиғи . аумақтың
кешендерінің геологиялық . геоморфологиялық жағдайлары ... ... ... ... ... ... .21
2.3. Оңтүстік Қазақстан табиғи.аумақтық кешендерінің антропогендік ерекшелігі мен деградациялық үрдістің көрінісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...26
2.4. Оңтүстік Қазақстандағы өндіріс орындарының қоршаған ортаға әсері ..31
2.5. Антропогендік өзгерген кешендердің демографиялық жағдайға әсері ... 34
ІІІ БӨЛІМ. Оңтүстік Қазақстан облысының шаруашылығына
қысқаша сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 43
3.1. Оңтүстік Қазақстан облысының агроклиматтық жағдайы ... ... ... ... ... ... 43
3.2. Шаруашылығындағы экологиялық проблемалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...48
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 57
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...60
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі: Қазақстанның әр аймағының өзіне тән экологиялық мәселелері бар. Сондай мәселелердің бірі – Оңтүстік Қазақстан облысының табиғатының өзгеруіндегі антропогендік факторлардың қоршаған ортаға тигізетін зиянды әсерінің салдарлары.
Оңтүстік Қазақстан облысы еліміздің ежелден өркениет дамыған аймақтарының бірі болып табылады. Облыс аумағының табиғаты алуан түрлі болып келеді. Мұнда шөл, шөлейт, дала, орманды дала, альпілік шалғындар, биік таулы белдеулер секілді барлық табиғат ландшафттары кездеседі. Облыс аумағының жер бедеріндегі жазықтар мен таулы аймақтар жиі алмасып отырады. Мұнда алуан түрлі құмды, сортаң шөлдерден биік тау мұздықтарына дейінгі климаттық табиғат зоналары кездеседі. Таулы аймақтарда болып тұратын тектоникалық жер сілкіністері аумақтағы тау түзілу процестерінің әлі аяқталмағандығын көрсетеді. Осындай алуан түрлі табиғат кешендерін сақтау еліміздегі маңызды мәселелердің бірі болып табылады.
Облыс аумағы ежелден шаруашылығы дамыған аймақтардың бірі болғандықтан саяхатшылар тарапынан да, ғалымдар тарапынан да жиі-жиі зерттеліп отырған. Тарихи кезеңдерде Арал теңізі алабы мен Сырдария өзенінің ортаңғы ағысын қытай, араб, грек саяхатшылары, ХҮІІІ және ХІХ ғасырларда ресейлік саяхатшылар зерттеп, табиғатының ерекшеліктері туралы еңбектер жазған, көпшілікке танымал еткен. Ал Кеңес Одағы кезінде аймақтың табиғатын шаруашылық мақсатта игеру бағытында көптеген зерттеулер жүргізілді. Осы зерттеу жұмыстары кезінде табиғи ортаның тепе-теңдігі бұзылып, экологиялық мәселелер пайда болды.
Табиғи ортадағы деградациялық үрдістер ландшафттардың өзгеруіне әкеп соқтырды. Топырақ жамылғысының құнарсыздануы, өсімдік түрлерінің азаюы, ағаштар мен өзен бойындағы тоғайлардың жойылуы аймақтағы шөлдену процесінің күшеюіне жол ашты. Осының салдарынан көптеген пайдалануға жарамсыз жерлер тозып, эрозияға ұшырады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Бессонов В.Л., Якубова В.Я. - По внутренней Азии. М.1947г.
2. Толстов С.П. По следам древнохорезмской цивилизации. М-Л,1948г.
3. Лебедов Д.М. Очерки по истории географических знаний. М-Л.1949г.
4. Д.И.Валентей, Н.В. Зверева. Изучение народрнаселения вопросы методологии.Издательство МГУ, 1987
5. Региональный статический ежегодник Казахстана, 2005 Алматы.
6. М.С.Бедный. Демографические факторы здоровья .М. Финансы и статистика, 1684.
7. Б.С.Урлас.Эволюция продолжительности жизни. М. Статистика 1978
8. А.Д. Лопес. Различия в смертности мужчин и женщин //Хроника ВОЗ 1984
9. Региональный статистческий ежегодник Казахстана Государственный комитет Республики Казахстан по статистике и анализу. Алматы. Казинформ центр, 1991.
10. Здоровые населения Республики Казахстан и деятельность организаций здаровоохранения в 2004 году. Статистический сборник. Пстана –Алматы. 2005.
11. Р.Ю. Токмаганбетова. Отчет эколого – демографическое обследование сельских терроторий Республики Казахстан (Южно- Казахстанская област) //Эколого- демографическая оценка сельских территорий Южно – Казахстан.
12. Оңтүстік Қазақстан энциклопедиясы . Алматы,2005 ж.
13. Қазақстанның физикалық картасы.
14. Н. Қаландарова. Қасиетті Созақ жері."География және табижғат " журналы. 2007 ж
15. Т.Әуесбайев. Атом өнеркәсібі. Оңтүстік Қазақстан газеті. 2007 ж.
16. Б.Шарахымбай. Қоршаған ортаның экологиялық динамикасы ушығып тұр.Атамекен,2007ж.
17. Қазақстан Республикасының экологиялық кодекісі 45-тарау,310-бап. Атамекен 2007ж.
18. А.Азатьян - Выдаюшиеся исследователи природы Средней Азии. I -Ташкент - 1960г. -Ташкент - 1966г.
19. А.Азатьян-Из истории первых научных обществ Средней Азии Т.1955г.
20. А.Азатьян - Историко-географическо^Р введение к сборнику архивных документов «Русские учеиые - исследователи Средней Азии» Т. 1956г.
21. Д.Ж.Бейкер - История географических открытий и исследований. М.1950г.
22. Л.С.Берг - Поездка на Туркестанский хребет. Бассейн Сырдарьи. Т.1907г.
23. Л.С.Берг - Аральское море. СПБ. 1908г,
24. С.А.Григорин - Великие мыслытели Средней Азии. М. 1958г.
25. Ф.Азаров - Записи о некоторых народах и землях Средней части Азии. М,1968г.
26. Мир географии - География и географы. Из-во мысль 1984г.
27. Родионова И.А. Политическая карта мира. М.200ІГ.
28. Бессонов В.Л., Якубова В.Я. - По внутренней Азии. М.1947г.
29. Толстов С.П. По следам древнохорезмской цивилизации. М-Л,1948г.
30. Лебедов Д.М. Очерки по истории географических знаний. М-Л.1949г.
31. Русские мореплаватели-М.1963г.
32. Маслова О.Б. Обзор русских путешествий и экспедиций в Среднюю Азию. Т. 1955-62гг.
33. Альбом - «Русские географы и путешественники» М-Л. 1948г,
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
.............................................3
І БӨЛІМ. Оңтүстік Қазақстан аумағының зерттелу
тарихы.......................6
1.1. Оңтүстік Қазақстанның ХІХ ... ... ... ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы
зерттеулер.........................................9
ІІ БӨЛІМ. Оңтүстік Қазақстан облысы табиғатының
өзгеруіндегі антропогендік факторлардың
ролі............................................16
2.1. ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстанның табиғи – аумақтың
кешендерінің геологиялық – геоморфологиялық
жағдайлары.........................21
2.3. Оңтүстік ... ... ... ... мен ... ... ... Қазақстандағы өндіріс орындарының қоршаған ортаға әсері ..31
2.5. Антропогендік өзгерген кешендердің демографиялық жағдайға әсері....34
ІІІ БӨЛІМ. Оңтүстік Қазақстан облысының ... ... ... ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ...............................................60
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі: Қазақстанның әр аймағының өзіне тән экологиялық
мәселелері бар. Сондай мәселелердің бірі – Оңтүстік ... ... ... ... факторлардың қоршаған ортаға
тигізетін зиянды әсерінің салдарлары.
Оңтүстік Қазақстан облысы еліміздің ... ... ... бірі ... табылады. Облыс аумағының табиғаты ... ... ... Мұнда шөл, шөлейт, дала, орманды дала, альпілік шалғындар,
биік таулы белдеулер ... ... ... ландшафттары кездеседі. Облыс
аумағының жер бедеріндегі ... мен ... ... жиі ... отырады.
Мұнда алуан түрлі құмды, сортаң шөлдерден биік тау мұздықтарына дейінгі
климаттық ... ... ... ... ... ... тұратын
тектоникалық жер сілкіністері аумақтағы тау түзілу процестерінің әлі
аяқталмағандығын ... ... ... ... ... ... ... маңызды мәселелердің бірі болып табылады.
Облыс аумағы ежелден шаруашылығы дамыған аймақтардың бірі болғандықтан
саяхатшылар тарапынан да, ... ... да ... ... ... ... Арал теңізі алабы мен Сырдария өзенінің ортаңғы ағысын
қытай, араб, грек ... ... және ХІХ ... ... ... табиғатының ерекшеліктері туралы еңбектер жазған,
көпшілікке танымал ... Ал ... ... ... ... ... ... игеру бағытында көптеген зерттеулер ... ... ... ... ... ... тепе-теңдігі бұзылып, экологиялық
мәселелер пайда болды.
Табиғи ортадағы деградациялық үрдістер ландшафттардың ... ... ... жамылғысының құнарсыздануы, өсімдік түрлерінің азаюы,
ағаштар мен өзен бойындағы тоғайлардың жойылуы аймақтағы шөлдену ... жол ... ... салдарынан көптеген пайдалануға жарамсыз жерлер
тозып, эрозияға ұшырады.
Ландшафттық ... өз ... ... ... ... ... тездетті. Бұрынғы шөлейт зоналар шөлге, дала
зоналары шөлейт зонаға айналды. Нәтижесінде облыс ... ... ... ... екі ... ... ... шегіндегі эфемерлі-жусанды, қияқты-
псаммофитті бұталы жайылымдар біркелкі бұзылғанға, жылдық ... ... ... жатады.
Аталған жағдайда азып-тозудың себептері болып малдың шектен тыс ... ... ... жайылымдарда азып-тозудың экологиялық көрініс
беруі болып екінші топтардың үстемдігі, малдың ... ... ... ... мен ... ... ... азып-тозған жайылымдардың шамамен
75% көлемі желінбейтін және улы өсімдіктермен ... ... ... азып-тозуы Созақ, Отырар, Шардара, Сарыағаш және
Қазығұрт ... ... ... ... ... ... барысындағы тиімсіз биоагротехникалық, экономикалық, іс
- әрекеттің салдарынан құнарлы және ... ... ... ... ... ... қиындықтардың, жағдайында нарықтық қатынастарға
өтуде мұның бәрі ... ... ... ... ... соғады.
Экологиялық ахуалдың күрделене түсуі облыс шегіндегі демографиялық
жағдайға да өз әсерін ... ... ... әр түрлі деңгейдегі
аурулар көбейіп, өлім-жітімнің саны басқа облыстарға ... ... ... ... ... ... облысында өнеркәсіп ... ... ... ... ... қоршаған ортаның
ластану проблемасы алаңдаушылық туғызып отыр.
Сондықтан, табиғи кешендердің ... ... ... ... ... ... даму ... сипаттама беру мүмкіншілігі қазіргі
таңда өзекті мәселелрдің бірі болып табылады.
Жұмыстың жаңалығы: диплом жұмысында осы ... ... ... ... ... ... ... аударылған. Зерттеу
барысында автор табиғи-аумақтық кешендердің өзгерісін, онда болып ... ... ... ... ... ... салмақты да
есепке алған.
Дипломдық жұмыстың мақсаты мен ... ... ... ... ... және оның кезеңдеріне шолу жасау;
- табиғи-аумақтық кешендердегі антропогендік және ... ... ... үрдістерге баға беру;
- геологиялық-геоморфологиялық ерекшеліктеріне талдау жасау;
- экологиялық жағдайдың экономикалық және демографиялық ... ... ... ... ... ... ықпалын
төмендету жолдарын қарастыру.
Дипломдық жұмыстың зерттеу әдістері: автор ... ... ... ... және теориялық әдістерді үйлестіре отырып, талдау
және қорытындылау әдістерін шебер ... ... ... ... ... ... ... кіріспеден, үш бөлімнен, қорытынды мен пайдаланылған
әдебиеттер тізімінен құралады.
І БӨЛІМ. Оңтүстік ... ... ... ... ... ... ХІХ ... бірінші жартысында зерттелуі
ХІХ-ғасырдың жиырмасыншы жылдары Қазқстанның Ресейге қосып алынуының
екінші кезеңіне аяқ басты.
Дегенмен ... ... ... ... жағы ғана ... жағы да 1819 ... бастап 1856 жылға дейін Ұлы жүз жерлері ... ... ... бола ... ... ... өз
игілігіне мыктап бекіту мақсатымен патша үкіметі Қазақстанның оңтүстік және
солтүсік-шығыс ... ... ... ... ... жаңа бекіністер салу
ісін қолға алды. Айтылмыш кезеңде Арал ... ... Райм ... ... бөктерінде - Қапал (1848), ... ... ... және ... ... ... ірге тепті. Тірек пункттері
салынар алдында ... ... ... ... ... ... ... кіруі жаңадан косылған территорияларды
арнайы шолып-барлап, ... ... ... ... үшін ... жағдай туғызды.
Жоғарыда айтылған саяси және әлеуметтік-экономикалық оқиғаларға
байланысты 1819 жылдан ... 1856 ... ... ... ... ... тұрғыдан танып білудің алғашқы дәуіріндегі
кезеңнін басталуының айғағы болды. Автор шартты ... бұл ... ... ... отыр. Өйткені осы жылдан кейін классикалық ... ... ... Н.А.Северцов және т.б. жүргізген физикалық-
географиялық жүйелі зертгеулер дәуірі ... ... ... ... ... ... 20 жылдарында орыс елшісі
А.Негридің экспедициясы құнды мағлүматтар жеткізді. Бұл экспедиция Бұхар
хандығымен сауда-саттық ... ... ... ... ... Оның құрамына бас ... ... пен ... ... ... ХІХ-ғасырдың ортасынан бастап Қазақстанды физикалық-географиялық
зерттеу жүйелі түрде дамыды. Егер бұрын қойнауы қазыналы Сібір және ... ... ... өз ықпалын таратуға әрекеттенуіне байланысты
Қазақстанның батыс, солтүстік және оңтүстік аймактарындағы жазык, ... ... ... баса ... ... ... енді ... жартысында Қазақстанның жаңадан косылған оңтүстік ... ... ... ... үшін өлкенің жазык алқаптарын табиғи -
географиялық тұрғыдан жүйелі ... ... ... ... ... мен оңтүстік шығысындағы таулы аудандар ... әрі ... ... ... ... ... ... кездегі географиялық еңбектердің ... ... - ... ... Н.А.Северцовтың, ... ... атап ... ... Олардың зерттеулері Қазақстанның
таулы аудандарының құрылымын мүлде жаңадан пайымдауға, Орта Азия ... ... ... деп ... ... ... ... және адыр-кыратты аймақтардың жер бедерінің
ерекшеліктерін тұңғыш рет ... ... ... еңбектерінің ғылыми құндылығы біздің заманымызда да ... Сол ... біз ол ... ... ... ... жағдайларын зерттеуге айрықша енбек сіңірген ... ... деп ... ... ... Міне ... ХІХ-
ғасырдың екінші жартысын Қазакстандағы физикалық-географиялық тұрғыдан
зерттеп, танып-білудің классикалық кезеңі деп атауға лайықты.
ХІХ-ғасырдың ... ... ... ... аса ... ... ... физикалық-географиялық жағынан зертгеуді дамытуға
қоскан айтарлықтай үлесін біз жеке дара және неғұрлым толық ... деп ... ... ... ... зерттеудің ұсынылып
отырған еңбегіміздегі аттары аталған аса ... ... ... ... ... кейін басқа зерттеушілер одан әрі
ұластырып дамытты.
1856 жылы ... ... ... жана ... ... ... жыл бойы ... зерттеу жұмыстарының нәтижесінде айтарлықтай
географиялық іс тындырды. Н.Л.Ивашинцев мәлімдеуі бойынша жұмыс нәтижелері
төмендегідей:
- ... ... бас ... ... ... ... пункттері және сол сияқты бүкіл теңіз бассейнінің аумағы
анықталды.
* Каспий ... ... ... ... түсірілді. Съемкаға түсіру
кезінде тек теңізге жүзушілерге ғана емес, сол сияқты ғалымдардың болашақ
үшін де ... ... ... ... анықтау ескерілді. Теңіз
толқындарының әрекетіне ... ... ... ... ... ... өзгеруін бақылауға баса назар
аударылды.
* Теңіз жағасына тақау тұстардағы кеме ... ... ... ... су ... ... ... жүзуге бөгет жасайтын басқа да
кедергілерді түгел анықтап, теңіз жағалауына ... ... ... ... Бұл ... ... ... маңыздылығы сол, олар теңіз
табанының рельефінің өзгеруіне байланысты деңгейінің ауытқуы, кіріс ... ... ... көп мөлшерде булану салдарынан, ... ... ... ... үшін ... ... ... Теңіз
табанының рельефі мен барлық физикалық ... ... әр ... және ... әр ... су алынды, сондай-ак теңіз түбіндегі
жиналған тұнбалар мен тіршілік ететін теңіз жәндіктерінің үлгілері жиналды.
[2. ... ... ... ... ... пен оның
қызметкерлері Каспий теңізінің әр түрлі бөліктерінің толық атласын жасады.
Экспедиция ... ... ... 1870 жылы ... ... ... Көлемі 44 баспа табақтық жеке томға көптеген
таблицалар мен Каспий теңізінің магнитті ... ... ... ... Каспий теңізі ... ... ... ... анағүрлым байыпты, әрі ... ... атап ... Орыс ... ... ... академик К.М.Бэр орыс теңізшілерінің экспедициялары
бірде-бір теңізді ... ... ... ... жоқ ... ... ешқандай су бассейніне ғыльми тұрғыдан Каспийдей толық әрі түбегейлі
назар аударылып көрген еместігін ... ХІХ ... ... ... зерттеулер
ХІХ ғасырдың екінші жартысында Арал-Каспий ойпаты туралы ... 1858 жылы ... ... ... және ... ... экспедициялары айтарлықтай септігін тигізді.
Олар Маңғыстау түбегінен бастап Парсы шекараларына дейінгі Каспий ... ... ... ... қатар В.Л.Дандевиль экспедициясы
Н.Д.Ивашинцев бастаған жұмысты да ішінара жалғастырды.
Н.П. Игнатьев ... ... ... істеген астроном
К.В.Струве мен әскери инженер А.Грен Орынбор қаласы - ... ... - ... ... ... ... ... бірнеше астрономиялық және
гипсометрикалық пункттерді белгіледі. Қ.В.Струвенің ... ... мен Арал ... ... айырмашылығы 40 метрге жететіні
анықталды. 1859 жылы Қызылкұмда, Қуаңдария мен Жаңадария өзендерінде болған
А.Грен осы өзендердің ... ... ... ... мен Тянь-Шань ұзак уақыт бойы орыс зерттеушілерінің назарынан тыс
қалып келді. Өткен ғасырдың ... ... бұл ... ... ... ... ... зерттеу қолға алынды. Бұл ... ... ... Орыс ... ... ... әрі
ұйытқы болды. Тянь-Шаньға саяхат жасау идеясы қызықтырған П.П.Семенов Орыс
География коғамына Казақстанның оңтүстік-шығыс аймағына ... ... ... ... ... ... қойды. [3. 129-б]
Осы орайда П.П.Семенов осы маңызды географиялық пункттердін кеңістіктегі
жағдайын анықтауға көріну ... ... ... жол беріліп отырғанын атап
көрсетті. Ол мысал ретінде Азия материгінің дәл кіндігі ... ... ... ... Ал бұл көл Обь ... Бенгаль шығанағынан, Қар
және Сары теңіздерінен шамамен біркелкі қашықтықта орналасқан. Солай бола
тұрса да осы ... ... ... арғы ... өлкесінде Лепсі өзенінің
Балқаш көліне қүятын ... ... ғана ... ... ... А.Ф.Голубев экспедициясы Балқаш көлі мен
Тарбағатай жотасының Жоңғар ... мен ... ... ... ... ... ... етіп қойды. А.Ф.Голубев
П.П.Семеновтан 16 пункттік географиялық ... ... оған ... ... ... ... жалпы географиялық деректер
жинап, физикалық-тұрғыдан бақылау жүргізуге тапсырма алды.
1864 жылы тау-кен инженері А.С.Татаринов Тарбағатай жотасында ... ... ... ... осы ... келді. Ол Сергиополь
қаласынан шығып, ... ... ... ... ... ... ал
содан соң Қаракөл бекетінен бастап таудың оңтүстік бөктерімен Қытайдың
Шәуешек қаласына дейін жол жүрген, одан ... асуы ... ... солтүстік беткейімен Сергиополь ... ... ... ... ... ... жотасындағы тау
жыныстарының кұрамы жөнінен А.Г.Влангалидің бақылауларын толықтырды.
М.Н.Богдановтың мәлімдеуі бойынша Қызылқұм ... ... ... ... ... ... және Сырдария мен ... ... ... ... ... ... ... Жер бедері мен топырақ кұрамы жөнінен бұл шөл Сырдарияның
солтүстігінде, Амударияның оңтүстігінде ... ... ... ... сөз
жоқ, шөлдің бір бөлігі геологиялық өлшеммен ... ... ... ... түбі ... ... осынау кең байтак жазықтықтың бедерін
Тянь-Шаньнның сілемдерімен кұм шөгінділер ғана бұзып тұрған секілді.
А.А.Тилло ... ... ... Арал және ... ... төңіректі өлшеп тексерумен шұғылданды. Экспедиция жүргізген
зерттеу ... ... ... Арал ... ... ... түрде
жоғарырақ екенін анықтайды.. Мұны Ф.Берг (1826жыл) пен К.В.Струве (1858
жыл) басқарған экспедициялар ... ... ... ... ... жолы өлшегенде Арал теңізінің Каспийден шартты түрде
жоғарылап 35,17м ... 117 фут деп ... ал ... ... ол 40,2м немесе 132 фут болып шыкты.
Аралдың Каспийден шартты түрде жоғарылығы шын ... ... ... ... ... ... ... А.А.Тиллоның
экспедициясы бұл өлшемнің 73м шамасында екенін анықтады.
Экспедиция натуралистері ... ... және ... ... және ... ... ... Олар
шөлді аймақтардың өсімдіктері мен жануарларының алуан түрлерін жинап кана
қоймай, сонымен бірге біркатар физикалық-географиялық ... ... ... ... ... байланысты оның шығыс жағасының
нұсқасының тым жылдам өзгеріп, кұбылып тұратынын айкындау да аса маңызды
ғылыми ... ... ... жиегінің көне іздерін әдетте ... ... ... ... ... ... болады. Осы тұрғыдан алып
қарағанда, мәселен, Арал теңізінің ... жаңа ... ... Бұл ... ... ... ... жатады. Сол сияқты ... ... ... ... ... ... ... куаңшылық жағдайға
бейімделгенін дәлелдейді.
Табиғаттағы зерттеушілер қоғамы Арал-Каспий экспедициясы жұмысының жалпы
корытындыларын 1875-1877 ... ... ... ... және ... ... ... коғамның 1877 жылғы ... ... ... ... ... ... экспедициясы Орынбордан шығып,
Арал төңірігіндегі Қарақұм, Сырдария өзені және ... ... ... ... 1829 ... ... ... Эверсман Орынбор
территориясының табиғаты туралы ... ... ... ... ... ... Үстіртте Ф. Берг экспедициясының құрамында, ал 1827 жэне
1829 ... ... ... ... отрядында жұмыс істеді.
Эверсманның еңбектері, әсіресе оның соңғы шығармасы «Елдерді комплексті
зерттеу» сипатында жазылған. Соңғы ... ... ... ... ... ... бәрін-жануарларды, өсімдіктерді, қазба
байлықтарын өзі қолымен жинап, ... ... ... ... ... ... Ол Үстірт қыратында кұзды (чинк) таудың ... ... деп ... ... ... ... анықтамасын беріп
Эверсманның айтуы бойынша Үстіртті құрайтын қабаттар көлбей біткен және ... үш ... ... ... жақпар тастан және борпылдақ
жыныстардан түзілген.
Атақты саяхатшы ғалым Г.Н.Потаниннің ... ... ... ... ... ... ... дала Мойынқұм-Шымкент қаласы
маршруты бойынша саяхат жасады. Ол өз жазбаларында жолда 45 тау мен 20 ... ... ... ... ... ... ... сипаттама берілген, Шу өзені Ыстықкөлден ... ... ... ... Алатауында деп байлам жасаған Н.И.Потаниннің
деректері ... ... ... жаңалық еді. Алайда саяхатшы өзінін үлкен
жаңалық ашқанын көзі тірісінде біле алмай ... [4. ... ... ... ... ... ... жиналған мол материалды қорытып талдау сол ... ... ... тың ... ... Орыс ... қоғамының негізін
қалаушылардың бірі А.И.Левшин осы міндетті орындауға кірісті.
Левшин (1799-1879) 1818 жылы Харьков ... ... ... ... ... ... байланыстырған адам еді. Әуелі Сыртқы істер
министрлігінде жұмыс істеп, қазақтар жөніндегі қызметке ауысқан. ... Орал ... ... ... ... ол ... ... келіп-кетіп,
қазақ халқының тарихы мен этнографиясын, оның мекендеген жерлерінің
географиялық ... ... ... ... ең ... ... ... «Жол
жазбалары» және «Кіші қазақ-қайсақ ордасының ханымен жүзбе-жүз кездесулер»
деп аталып, 1820 жылы «Вестник Европы» журналында басылып ... 1827 ... ... ... ат және оның шын немесе тағы қырғыздардан
айырмашылығы» атты мақаласы «Московский вестник» ... ... ... жылы ... казақтарына тарихи және статистикалық шолу» деген очеркінде
Левшин тұңғыш рет «казақ» терминін қолданып оған тусініктеме берген.
1832 жылы Левшин ... ... ... ... ... ... атты ... ең келелі еңбегін жарыкка шығарды. Ол
казақ ... ... ... ... ... ... болды. Ш.Ш.Уэлиханов А.И.Левшинді «казақ халкының Геродоты» деп
атаған.
Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... Г.И.Карелин (1801-1872) саяхат жасады. Ол үкіметке
қарсы шығармалар жазғаны үшін ... ... ... ... соң ... жер аударылған-ды. Эверсманмен бірге Бөкей ордасына сапар ... ... ... ... ... ... ... жылдары Карелин
Жәңгір ханның ордасында тұрып, ішкі Бөкей ордасының ірі масштабты ... ... ... алып ... ... ... ... солтүстік-
шығыс, шығыс және оңтүстік-шығыс жағалауларына шыкқан экспедицияларының
үлкен маңызы болды. 1832 жылы бірінші сапардың мақсаты ... салу үшін ... ... еді. 1834 жылы ... ... ... Ново-
Александров бекінісінің іргесін қалау көзделді. 1838 жылы үшінші жолы
теңіздің оңтүстік-шығыс ... ... ... қойылды.
Г. И. Карелиннің қолында коллекция және колжазбалар түрінде жинакталған
орасан көп географиялық материалдар болды, бірақ одан басылған еңбек өте ... ... Г. И. ... ... ... ... ... өмірі мен саяхаттарын зерттеген В.И. Липский ... ... ... жэне ... жерлердегі табиғат құбылыстарын тексеріп
білу ушін» Москваның табиғат зерттеушілер ... ... ... 40 - ... ... ... ... ... ... И. ... 1840-1843 жылдардағы экспедициясы, Орталық, Шығыс және
Оңтүстік-Шығыс Қазақстанның ұланғайыр ... ... ... ... ... ... ... Алатауында, қазақтың
ұсак- шокылы аудандарында (Ұлытау, Сарысу өзені, Қарқаралы қаласы, Баянауыл
селосы,) Бетпақ дала мен ... ... ... А.И. ... ... мен ... ойпатын өте мөте толық ситпаттап ... ... ... ... бітімін сипаттай келіп, шоқының
биіктігін барометрмен өлшеп, оның ... ... 4140 м ... ... ... ... әрі ... түсірушІ Я.В. Ханықов (1818-1862) 15 жыл
бойы дерлік Қазақстан территориясын зерттеумен ... Ол 1839 ... ... ... ... атты өзінің тұңғыш енбегін жазып, онда
өлкенің географиялық жағдайы ... ... ... ... ... және
географиялық мағлұматтарды мәлімдеді. Ғалымның екінші бір еңбегі «Ішкі
қырғыз ордасының 1841 ... ... ... ... оның батыс Қазақстан
бойынша жасаған саяхатының сапарнама жазбасы болып табылады.
Хандыков көбіне картаға түсіру, кітап бастырумен шұғылданды. Ол ... Кіші ... ... ... ... картасын» (1845), «Арал
теңізі мен Хиуа хандығының төңіректерімен коса ... (1851) және ... ... ... ... (1855) ... Географиялық қоғамының екінші бір мүшесі М. И. Иванин (1801-1874)
арасында ... ... 1835 пен 1855 ... ... ... ... жергілікті корпустың офицері, ал одан соң ішкі Бөкей ордасы уақытша
Советінде кеңесші және баскарушы болып қызмет істеген. 1846 жылы ... ... ... ... ... Ол ... мұнай, глаубер
тұзы және құрылыс материалдары ретінде пайдалануға жарамды кабыршықты ақ
әктастың бар ... атап ... ... ... теңізінің төмендеуі туралы
жазғанымен, бұл кұбылыстың себебін түсіндіре ... Ол ... ... ... Қаратау мен Ақтау тауларын ең бірінші болып зертгеді.
Орыс ғалымдарының ұзак жылдар бойы риясыз еңбектерінің нәтижесінде ... мен ... ... ... ... ... неғұрлым дұрыс бейнеленді. Л.В.Боувердің картасы мазмүны
жағынан сол кездегі ең толық әрі ... мол ... ... ... ... ... мен табиғаттағы өзгерістер жайындағы колда бар деректерді
анықтау келесі кезеңде алда тұрған міндет еді.
Орыс географ-саяхатшыларының енбектері нәтижесінде орыс ... ... ... ғылым Орынбор өлкесі, Арал-Каспий бассейні, Балқаш-Алакөл
ойьсы, ... ... және ... ... да ... ... ... отырған кезеңде мол да дұрыс географиялық деректерге ие болды.
Орталық Қазақстанға бірнеше рет ... ... ... өзге де ... ... алға койылды. [5. 148-б]
ІІ БӨЛІМ. Оңтүстік Қазақстан облысы табиғатының ... ... ... Оңтүстік Қазақстан табиғатына жалпы шолу
Оңтүстік Қазақстанда болған адам осы бір тамаша өлке мен оның ... ... ... ... есте ... ... облысы Тянь-Шань тауының батыс сілемдері мен Тұран
ойпатының шығысын алады, 117,3 мың шаршы шақырым ... ... ... ... ... шөлі, оңтүстік қиыр шетін Мырзашөл куаң даласы
алып жатыр.
Оңтүстік Қазақстан облысының шағын ғана аумағын салыстыра қарағанда
өзіне ... ... ... бояу ... еске салатын алуан түрлі
ландшафты сыйғызғанын көресіз. Бір жағынан, байсалды ... ... дала ... ... сирек ұшырасатын, әдеттегі өсімдіктер
түрлерінен тұратын әсем өрнек. ... бір ... - ... куан
көрінгенмен де, оның дәл қасында жануарлар үшін таптырмас жұмақ жер ... ... ... ... дала мен Мойынқұм Қаратау қырқаларына
иек артқан. Нақ осы тұста, бұлақтар мен дала ... ... сан ... мал жайылымына пайдаланылатын жерлер қалыптасқан.
Облыс жері негізінен жазық, ... ... ... ... ... 200-300 м ... Тұран ойпатының шығыс бөлігі алып ... ... ... Шу ... оңтүстігін Мойынқұм, облыстың
батысында Қызылқұм және ... ... қиыр ... ... ... ... бөлігінде, Жамбыл облысының аумағымен шектес, оңтүстік-
шығыстан солтүстікке қарай 217 километрге көлбей созылып Қаратау жотасы ... ... 2176 м) ... ал ... ... Алатауының батыс
шетіндегі - Өгем жотасында облыстың ең биік нүктесі - Сайрам шыңы (4238 ... Өгем мен ... ... бөліп жатқан Қаржантау жотасы Тәңіртаудың
(Тянь-Шань) ең ... ... ... ... ... ... ... м, ал ең биік нүктесі - Мыңбұлақ тауы (биіктігі 2834 м). Қаржантаудан
солтүстік батыска қарай тарихы терең, аңызға толы қарт ... (ең ... 1600 м) тұр. ... тауы ... ... өзенінің аңғарына
тіреледі.
Қазығұрт туралы жыр да, аңыз да көп. Көк ... ... ... ... ... ... жаңа бір пәк дүние жасау үшін Нұх пайғамбардың кемесіне
адамзат, жан-жануар, ұшқан құстан, ... ... ... ... ... ... ... Топан тартылып, су қайтқанда, Нұх пайғамбардың
кемесі Қазығұрт тауының басына қайырлапты деседі.
Облыс аумағының жер ... ... мен ... аймақтар жиі алмасып
отырады. Мұнда алуан түрлі құмды, сортаң шөлдерден биік тау мұздықтарына
дейінгі ... ... ... ... ... аймақтарда болып
тұратын тектоникалық жер сілкіністері аумақтағы тау ... ... ... көрсетеді.
Жер бедерінің қалыптасуына зор ықпал етуші күштер: ағын сулар мен
желдер. Осы күштерге ... ... яғни ... ... ... ортаның, әсіресе жер бедерінің қалыптасуына зор әсерін
тигізетіні ... ... ... мен ... ... авто және ... кеніштер мен қала салынған аймақтар, т.б.
Геологиялық құрылымы жөнінен облыс аумағы ... ... ... ... - ... ... және ... тұрса,
оңтүстік-батыс Қаратау карбонның әктас, ... ... ... ... ... тау ... құралған. Сонымен бірге палеозой
қатпарлы ... ... ... қалыптасқан интрузиялық және жа-
нартаулық, сондай-ақ ... ... ... тау ... ... әр түрлі пайдалы қазбаларға бай: полиметалдар, қоңыр
көмір, темір кені, ... ... ... саз, ... құм ... ... ... шикізаттары бар. Қарт Қаратау қойнауындағы Ащысай,
Мырғалымсай және ... ... ... 20 ... ... жұмыс істейді. Боралдайтау, Қаржантау, Күмісті және ... ... кен ... орны ерекше.
Облыста республика уран ресурстарының жартысына жуығы орналасқан, олар
әлемдегі ең ірі уран ... ... ... Ал ... Сусіңген және
Абайыл кеніштерінен титан, хром, марганец және темір кендері ... ... ... ... және ... ... кен орындары
бар. Боралдайдан, Таскөмірсайдан, Келтемашаттан және Ленгер кеніштерінен
мезозойлық қоңыр көмір ... ... ... ... ... жататын Герес және Үшбас фосфор кен ... ... ... ... ең ... сілемі Қаржантау мен Сайрам жоталары өнеркәсіптің
көптеген салаларына өте қажетті шикізатқа ... ... ... ... ... ... және ... доломитті
кеніштерінде резина, қағаз, бояулар дайындалады, газ-мұнай бұрғылау
жұмыстарында кеңінен ... ... ... - ... ... бар. [6. 82-б]
Облыстағы құрылыс материалдарының минералды-шикізат базасы әр ... ... ... шыны және ... тас өндірістерінің
шикізаттары, кұм-тас, минералдық бояулар ретінде қолданылады. ... ... ... және Түлкібас әктастары, Бағаналы гипсі,
Күбірексай ... ... ... отқа төзімді сазы, Күрішбұлақ кварц
құмы, Дарбаза және Қыңырақ бентониттері, Сарытопырақты ... ... ... мен ... ... қоспалары көп кездеседі.
Облыс аумағының географиялық орнына (яғни атмосфераның ылғалдылықтың
негізгі көзі ... тым ... ... және жер бедерінің
сипатына байланысты қуаң континенттік климат қалыптасқан. ... ... ... ... жөне ... ... шұғыл ауытқып отырады. Жазы
ұзақ, облыс түстігінде 8 айға ... ... Қысы ... ең суық ай ... ... ... -2 -9°С. Ең суық кезең Созақта ... ... ... ... ... ... тем-пературасы 20-30°С. Ең ыстық кезең
Шардарада (47°С) ... ... ... 230-320 ... ... ... ... жауын-шашын мөлшері 100-170 мм, тау етектерінде
300-450 мм, ал биік ... 1000 ... ... ... ... көктем мен күз ... ... Қар ... орташа
қалыңдығы 20-40 см аралығында, ... 2 ... ... 5 айға дейін
жатады. Қар қарашаның ... ... ... ... наурыз айында ери
бастайды.
Облыстың су қорларын ірілі-ұсақты 127 өзен ... ... 5 ... 34 көл ... 110 млн. ... ... 30 бөген (көлемі 6 млрд.
текше метр), 29 ... жер асты ... және 5 ... су ... ... облыс аумағына жылына орташа есеппен 37 млрд. текше метрге
жуық су келіп, осыншама мөлшерде су кетіл отырады.
Облыстағы ең ірі және ұзын өзен - ... ... ... ... ... ... ... Арал теңізіне қүяды. Облыс аумағындағы
Сырдария өзенінің негізгі ... Арыс ... (378 км), ол ... ... ... Боралдай (130 км), Ақсу (133 км), Машат
(60 км), т.б. көптеген өзен суларымен ... ... да ірі ... Келес (102 км), Бадам (145 км) өзендерін жатқызуға болады.
1-кесте. Оңтүстік Қазақстан облысының өзендері.
|№ |Өзендер ... км. |Су ... ... ... ... |
| | | |км². ... ... |Арыс |372 |4700 |32.3 ... ... |133 |744 |7.3 ... ... |182 |4730 |4.5 ... ... |130 |1460 |10.6 |
|5 ... |60 |441 |2.61 |
|6 ... |76 |468 |7.8 |
|7 ... |450 | | ... ең ... ... - ... ... 1965 жылы пайдалануға
берілген, су ... 5,2 ... ... ... су өткізу мөлшері 200 м3/с.
Одан су алатын Қызылқұм (106 км), Шардара (10 км) каналдары арқылы 71,5 мың
гектар ... жер ... ... ... ... 37 ... метр, ол Бөген, Арыс өзендерінің суларымен толығып отырады.
Облыстағы 500 мың ... ... ... ... ... үшін ... су арналары, 4743 км су қашыртқылары және 1900 дана тік ... 61 ... ... ... ғимараттар жұмыс істейді.
Облыс аумағындағы көлдер ауыл шаруашылығымен бірге басқа да мақсаттарға
пайдаланылады. Шошқакөлде (көлемі 8,6 ... аң ... ... ... балық ауланады, Қызылкөл суының (5,9 м3) ем үшін пайдасы зор.
Облыстағы жерасты суларының қоры ... ... ... ... ... жерасты су көздерін атауға ... ... ... су қоры 260 млн. ... ... ... минерадды сулар
Сарыағаш, Манкент шипажайлары мен Темірлан ауылда-рында арнайы рұқсатпен
пайдалануға ... ... Төле би, ... ... ... Отырар және
Бәйдібек аудандарында аң аулауға пайдаланылатын жерлер мол. Қазақы тазы
жүгіртіп, бүркіт, ... ... құс салу ... ... ... туризмге ден қоюшылардың қызығушылығын арттыра түседі.
Бұдан өзге Түлкібас, Төле би, Қазығұрт аудандарында атпен және ... ... ... басқа да түрлеріне кең жол ашылған.
Төле би ... жер ... ... мен ауа райы қысқы туризмді
өрістетуге қолайлы: осы ... «Тау ... ... ... ... аспалы
жол мен шаңғы базасы салынды. Бұл көптеген қызмет түрлерін ... ... ... ... жұмысын жандандыруға,
инфрақүрылымды дамытуға серпін береді. «Біркөлік» ... ... іске ... ... ... бұлақ көздері маңайындағы санаторийлік
демалыс пен емдеу орындары, сондай-ақ Сайрам ... ... ... ... ... түсуде.
Ақсу-Жабағылы қорығы - әлемнің айрықша қорғауында ... ... ... ... ... көрікті жері.
Қорық 1926 жылы кұрылған. Оның иелігіңде бай өсімдік пен жануарлар
дүниесі ... ... ... мен ... ... аса түрі және 200-
ден аса өсімдік түрі бар. Олардың көпшілігі Қызыл Кітапқа енгізілген.
Тянь-Шань тауының көзтартар ... мен ... Ақсу ... арнасы
ешкімді де бей-жай қалдырмайтыны анық.
Түлкібас ауданындағы ... ... ... ... - Ақбиік
ауылындағы ғажап үңгір, Пістелідегі жаңғақ тоғайы, Машат сайы және басқа да
көптеген көрікті ... ... ... ... табиғатын 2003 жылы өңірімізге келген ЮНЕСКО
Комиссиясы қанағаттанған сезіммен атап ... ... ... көп ... ... ... ... табиғат бұрышын алдағы уақытта сақтау
үшін шекаралас үш мемлекетті күш біріктіруге шақырды. Қожа ... ... ... ... ... да ұлт мақтанышы болып табылады. [7. 156-
б]
2.2. Оңтүстік Қазақстанның табиғи – аумақтың кешендерінің геологиялық ... ... ... ... ... ... ... солтүстіктен оңтүстікке 550 шқ және ... ... ... 470 шқ созылып жатыр. Физикалық-географиялық аудандастыру бойынша
зерттеу территориясы қоңыржай белдеудің шөлді ландшафт ... ... және ... ... ... ... елге, Тянь-Шань облысына, Солтүстік Тянь-Шань және ... ... ... ... ... ... ... климаттық, гидрологиялық, топырақты-өсімдік сияқты
физикалық-географиялық жағдайлардың әр ... ... ... солтүстіктен оңтүстікке қарай едәуір созылып жатуы ... ... әр ... ... ала ... ... ... көп жоспарлы шаруашылық пайдалануын қамтамасыз етті. Нақты табиғи-
территориялық кешендердің жел және су ... ... мен ... ... ... сияқты табиғи және антропогендік
келісілген физикалық-географиялық үрдістерге бейімін бағалау үшін ... ... ... ... ... қажет.
Геологиялық орта, көбіне, аэрацияның белсенді зонасы жергілікті жердің
экологиялық жағдайының қалыптасуындағы басты фактор болып табылады: ... мен оның ... ... ... құрғатушылығын, грунт
суларының бағы-тын, шөлдің сол не басқа типін, топырақтың түрі мен ... ... мен ... ... ... ... Қазақстан
облысының территориясы күрделі геологиялық-геоморфологиялық құрылыммен
сипатталады және Тұран плитасының ... ... мен ... ... ... ... сілемдерінің шегінде орналасқан. Құрылымдық
денудациялық жазықтар Бетпақдала үстіртінің шегінде көрініс ... ... ... ... геологиялық кезеңінде зерттелген территория
айтарлықтай трансформацияға ұшырады. Палеозойға дейінгі ... ең ... ... ... ... Қаратау, Батыс Тянь-Шань
тауларындағы антиклиноридің білік ... ... ... ... территориясының геологиялық дамуының палеозойлық ... ... ... ... ... мұны ... ... плитасы ауданындағы ордовик және кембрий кезеңдері ... ... ... және ... аз ... ... ... шегінде
кездеседі. Девон кезеңі ... ... ... ... және ... магмалық іс-әрекетпен ерекшеленді. Мезозой сатысында,
соның ішінде таскөмір кезеңінде ... ... ... ... тән, ал бор ... ... ылғалды климаттың басым
болуына байланысты Оңтүстік Қазақстан облысының шегінде ... ... мен ... ... ... ... территориясында теңіз трансгрессиясы, Тянь-Шань
және Қаратау тау ... ... және ... ... ... ... қалыптасуы байқалды. Соның ішінде аталған кезеңде ... ... өзен ... ... ... ... ... Осы кезеңге
Сырдария мен Шу өзендері алаптарының қалыптасуы жатады.
Төрттік кезеңде тау жүйелері қазіргі бейнелерін ... ... ... ... ... алып келді және көптеген көлдер қалыптасты,
олардың саны қазіргі уақытта азаюда. [8. 183-б]
Қазақстан территориясының геоморфологиялық аудандастырудың схемасына
сәйкес ... ... ... ... орта тауының орогенді белдеуіне,
Солтүстік Тянь-Шаньның тауалды мен жоталар жүйесі, Сырдария және Шу-Сарысу
ойпатының аккумулятивті және ... ... ... Аталған аудан
рельефтің едәуір әр алуандығымен, ... ... және ірі ... ... ... ... ... Тянь-Шаньның таулары мен тауалды жазықтары, Бетпақдала көтерілген
денудациялық жазық Қызылқұм мен Мойынқұмның құмды ... және ... Шу ... ... кешендері. Бетінің құрылысы бойынша Оңтүстік
Қазақстан облысы территориясының үлкен бөлігі жазықтыққа ... және ... ... ... ... ... мен
кайнозойда облыстың жазықтық бөлігі вертикальды ... ... ... ... ... ... теңіздік және континенттік
шөгудің кезектесуі байқалды.
Облыстың солтүстігінде ... ... 200-290 м, ... төмендейді және солтүстік пен батысқа қарай шыңдардың кертпештерімен
шектелген, көтерілген ... ... ... орналасқан. Үстірт
горизонтальды (көлбеу) ... ... ... және ... ... ... ... дислокацияланған саздармен,
алевролиттермен және палеоген құмтастарымен, ... бор ... ... ... ... тегіс, кей жерде тақыр тәрізді
және сорлы төмендеумен күрделендірілген.
Облыс территориясындағы құмды массивтер ... ... кең ... және ... құмдарының ірі құрылымдармен және ... ... ... ... ... ... Шу ... аңғарының
оңтүстігінде орналасқан және қырқалы-төбешіктер мен жазықты болып оңтүстік-
шығысында абсолюттік ... 400-430 м, ал 160-180 м ... ... ... ... үшін ... мен ... аңғар болып табылатын терраса түрлі кертпештермен сипатталады. Грунт
суларын сыналану зонасындағы құмдардың ... ... ... ... Қызылқұм құмды массиві Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... және ... ... (төбешіктерінің
биіктігі 20-40 м), едәуір сирек ... ... кей ... тақыр
тәрізді және сорлы төмендеулер мен ... тау ... ... ... ... ... ... көрсеткіштері 300-320 м
оңтүстікте және солтүстік-шығыста 190-200 м тән.
Оңтүстік ... ... ... ... солтүстік-батысқа
нашар еңісті, кей жерде сорлы төмендеумен және ... ... ... ... ... ... орналасқан. Жазықтықтың беті сазды
және саздақты тасындылардың қалың қабатымен ... ... жиі ... ... Қазақстан облысының шегіндегі тауалды жерлер төбелі-жонды және
жонды-толқынды рельефпен ... олар бор, ... ... ... және ... ... өзен аңғарларымен тілімденген
лесс түріндегі саздақтардың борпылдақ шөгінділерінің қалың қабаттарымен
салынған.
Батыс Тянь-Шаньның таулары біршама ... ... ... ... ... ... ... орташа және аласа тауларға ... тау ... ... ... ... ... (каледон
қатпарлануы) кезінде басталды. Неоген мен төрттік кезеңде ... ... ... ... ... және ... түзумен рельефтің
тілімденуін ұлғайтқан жарылымның пайда болуымен ... ... ... ... ... биік абсолюттік көрсеткіштер (3600-4200 м)
Оңтүстік Қазақстан облысының оңтүстік-шығысында ... ... ... ... ... кездеседі. Биік таулар шегінде рельефте тік
беткейлер мен тіктеуіш жартастар басым болды. Кей ... ... ... (Сайрам, Ақсуат таулары, т.б.) орын алады. Биік ... ... жота ... ... ... бар ... ... Қаржантау, Жабағалы жоталары жатады, ... ... м және тік ... ... сипатталады.
Аласа таулар мен жоталар (Қаратау, Боралдайтау, Қазығұрт және т.б.)
биіктік көрсеткіші 1800 м дейін, ... ... және ... ... жайпақ беткейлі тегіс рельефпен ерекшеленеді. Қаратау
жотасы абсолюттік көрсеткіші 2100 м ... ... ... ... ... ... ... оңтүстік-шығысқа қарай
созылып жатыр. Құрылымдық қатынасында ... ... жаңа ... және ... ... территориясын екі бөлікке бөледі:
солтүстік, Мойынқұм ... мен ... ... алып ... ... маңы ... Қызылқұм құмдары орналасқан оңтүстік бөлігі,
жотаның ... ... ... оңтүстік-батыс беткейлері ... ... ... ... ... ... ... құмдарына
қараған солтүстік-шығыс беткейлері тік және жартасты келеді. Қаратау үшін
тегістелген суайрық беттер тән.
Оңтүстік Қазақстан облысы шегіндегі ... ... ... ... қатқабатты төрттік көне аллювийлік ... ... мен Шу ... ... болып табылады. Сырдария ... ... ескі ... арна алды ... арна ... ... ... төбешікпен күрделенген солтүстік-батысқа жалпы ылдиланған.
Оңтустік Қазақстан облысы ... Шу ... ... ... ... атыраулық бөлігімен көрінеді, кей жерлері батпақтанған және ұсақ
тармақтардан, арна алды белден, арна ... ... ... ... жоғалатын соқыр атыраумен бітеді.
Осылайша уақыттың тарихи кезеңінде әр ... ... ... ... мен генезисі бойынша ерекшеленетін ... бір ... ... және ... ... ... алуандығын алдын ала анықтады, ол өз ... ... ... шаруашылық игеруінде және салдар ретінде табиғи-территориялық
кешендердің трансформациясының әртүрлі ... ... ... ... ... одан ... табиғи процестердің көптүрлілігін анықтайды:
құмдардағы дефляция және аккумуляция, таулардағы беткейлік эрозия, жайпақ
эрозия, ағынсыз ... ... ... және т.б. ... ... ... ... ету нәтижесінде едәуір күшеюі мүмкін және
үлкен масштабты сипатты ... [10. ... ... Қазақстан табиғи-аумақтық кешендерінің антропогендік
ерекшелігі мен деградациялық үрдістің көрінісі
“Табиғи – аумақтық кешен” терминінің өзі география ғылымының ... ... ... ... ... пікірінше, аталған термин
неміс тілінен алынған. Ғылыми әдебиетке табиғи-аумақтық кешен ... 1805 жылы ... ... А. Гоммейермен енгізілген, ол ... ... ... арасында орналасқан және бір нүктеден
көрінетін бірнеше мекеннің үйлесімі деп түсінеді. Табиғи –аумақтық ... ... ... ... ... ... құрылыс, бедер,
климат, су, топырақ, өсімдік және жануарлар ... ... ... ... ... ... барлық құрам бөліктері өзара
қатынаста болады.
Табиғи-аумақтық ... даму ... ... ... ... ... оның ... құрамын, геохимиялық қасиетін және
топырағының ылғалдылығын анықтайды. Бедер күн ... ... ... ... шығару жолдарын анықтайды. Климат күн қуатынның келуін,
жауын-шашынды, булануды, табиғи-аумақтық кешенде мезгілдің ... ... ... ... ... ... ... мен жануарлар организімі болып ... ...... ... және ... бөліктердегі өзара әрекеттесу
топырақта пайда болады. ... ... ... ... және зат айналымы
күн қуатынның есебінен жүріп отырады. ... ... ... ... ие. ... ... оның ... атқаруын
қолайландыруға, тіршілік ету қажеттілігі сапасын ... ... ... кеңістік бойынша тұрақтылығы табиғи-аумақтық кешенінің маңызды
қасиеті ... ... ... аумағынның табиғи-аумақтық кешендерінің 86%
антропогендік түр өзгертуге ұшыраған. ТАК тереңдігі бойынша ... ... және ... сипаттағы азып-тозу үрдістерінің пайда
болуы және дамуымен қоса жүреді. Зерттеу аумағында табиғи ... ... түрі және оның ... ... ... және жел эрозиясы, тұздану, батпақтану, топырақтың батуы ... ... ... ... және де атмосфералық
ластану, су мен топырақ ластануы сияқты техногендік ... орын ... ... ... ... ... ауданындағы азып-тозу
үрдістері бағалауының критерилері айқындалады. [11. 92-б]
Жел эрозиясы үрдістері өсімдік жамылғысынның сипаты және оның жобалық
жабындысы, ... ... жел ... ... топрақ жамылғысынның
ерекшелігі және оның механикалық құрамды топрақтың болуы және ... ... ... ... ... ... және ... дыр жыртылған жерде ... ... ... ... ... үрдістерінің пайда болу деңгейі топырақ-өсімдік жамылғысынның
бұзылғандығы, бедер сипаты, ... ... ... ... ... ... эрозияға ұшыраған жердің көлемі топырақ түзуші
тау жыныстарының механикалық құрамы бойынша ... ... ... ... ... ... факторлармен (бедер ерекшелігі
және беттің ылдиы және т.б.) кесілген және ... ... ... Су ... ... болу ... ... жыралармен
тілімденумен км/км², Топырақ-өсімдік жамылғысының жаппай бұзылуымен,
топырақ айырмасының механикалық құрамымен, ... ... ... ... пен бүйірлік эрозиясының пайда болуы қарқындылығымен ... ... ... ТАК азып-тозуы топырақтағы суда еритін қорланудың
молдығымен сипатталады. Зерттеу ауданындағы ТАК тұздану ... ... ... табиғи бейімі, тиімсіз мелиоративті іс-шаралар,
бедер ерекшелігі, жер асты ... ... мен жату ... жағдайлар болып табылады.
Тұздану үрдісінің пайда болуының негізгі критерилері болып тұзданған
топырақтардың көлемі, галофитті қауымдастықтың фондықтан %-бен ... ... ... өнімділігі саналады.
Зерттеу ауданындағы өсімдіктердің азып-тозу үрдістері ... ... ... ... шабылуы және тиімді шөп
шабуымен алғы ... және ... %-бен ... ... ... ... ... фондық % -бен қысқаруымен
келісілген, жер ... ... ... ... ... ... бірлігіне ересек түрлердің айырылуы бойынша анықталады.
Батпақтану мен су басу үрдістері гидромелиоративті ... ... ... ие. ... дамуына негізі себептері ыза сулар
деңгейінің көтерілуі және суармалы егіншіліктің ... ... ... нәтижесіндегі баяулаған ағыс болып табылады. Су
басумен батпақтану үрдісін ... ... ... су ... ... кешендердегі гигрофиттердің кезеңдесушілігі фондықтан %-
бен және т.б.
Атмосфералық ... ... пен су ... ... ... ... ... басты түрде топырақ, су және ... ... ... ... мүмкін шоғырланудың (ШМШ) деңгейінің
асуы бойынша анықталады. Аталған аймақта антропогендік ықпалдың негізгі
түрі болып ауыл ... ... ... ... ауыл ... ... жер ... талдауы
01.01.2005 ж. Жалпы ауыл шаруашылық пайдаланатын жер көлемінің 18% -да
жағымсыз процестердің пайда ... ... ... ал ... жер ... 82%-да жағымсыз табиғи-антропогендік үрдістер
орын алуда. Теріс белгілермен күрделенген ауыл ... ... ... ... ... тасшақпаланған және желге ұшқан , ... ... ... ... алады.
Облыстың жайылымы барлық ауыл шаруашылық пайдаланатын жерлер көлемінің
88,6% алады. Барлық жайылым көлемі ішінен орташа бұзылған 969,6 мың ... ... 370,3 мың га. ... ... мың га;
желінбейтін және улы өсімдіктермен қоқысталғаны – 995,6 мың га ... ... ... ... жайылымдық пайдаланатын
жерлердің біркелкі пайдалануы, суландырылу ... ... ... ... ... ... жайылымдар
біркелкі бұзылғанға, жылдық тұзды және бүйіргенді-нашар бұзылғанға жатады.
Аталған жағдайда ... ... ... ... ... тыс жайылуы
болып табылады. Облыстағы жайылымдарда азып-тозудың экологиялық ... ... ... ... ... ... ... пайда болған су
эрозиясы мен дефляция табылады. ... ... ... ... ... ... және улы ... қоқысталған жайылымдардан
тұрады. Жайылымдардың азып-тозуы ... ... ... ... ... ... аудандарында едәуір күшті дәрежеде.
Облыстың экожүйелік жайылымдардың ... ... ... ... экологиялық жағдайларын айғақтайды. Таза
жайылымдар 55,9% көлемді алып жатыр.
Осылайша, ... ... ... ... ине ... ... ... байқалуда. Соған қарамастан , облыстағы
жайылымға пайдаланатын жерлерді қанағатанарлық деп ... ... ... ... жел мен су ... ... жүріп отыратын
экологиялық шиеленіскен телімдер орналасқан. Азып-тозу үрдістеріне ... ... мен ... ... ... ... дамыған эолдық
жазықтықтың жайылымдары ұшыраған.
Шабындық облыстың ауылшаруашылығы ... ... ... ткек 142,7 мың га ... ... 1,4% ... алып ... Олар
Сырдария, Шу, Арыс, Сарысу өзендердің жайылымдары, тармақтары, көлдердің
жағалары мен ойыстарында ... ... ... жан – ... ... және ... ... өзендер ағысы төмендеудің жалпы
үрдісі, экологиялық жағдайдың, шабындық көлемінің ... ... ... алып ... ... таңда, шабындық және пайдаланатын жерлердің
азып – тозуының экологиялық көрініс беру бір ... ... ... түрлердің көбеюі мен сортаңдану үрдістерінің күшеюі
болса, ... ... ... ... өнімділік пен сапаның
төмендеуі болып табылады. Облыс шегіндегі шабындыққа пайдаланатын ... ... таза ... ... бұл олардың ... ... ... ... айқындайды. Соған қарамастан Созақ,
Отырар, Шардара, ... және ... ... ... ... түрлердің күшеюі мен өнімділіктің азаюы жағына ... азып ... ... ... ... ... ... құрылымында
жыртылатын жер тек 8,2% алады және суармалы мен шаладыр жыртылатын жерлер
бар. ... ... ... және жыртылатын едәуір ірі
массивтері Сарыағаш, Қазығұрт, Төле би, ... ... ... ... және ... егіс ... ... ұзақ экспулатация,
өнімділіктің, гумустың жоғалуы және топырақтың агломеративтік қасиетінің
нашарлауы недәуір төмендеуге алып ... ол ... және ... ... байланысты. Қазіргі уақытта облыстағы Сарыағаш,
Қазығұрт, Төле би, ... ... ... аудандарындағы егістік
жердің 52%-ы теріс бағаланған.
Аталған аймақта суарылатын егістік онша көп емес және тек 442,3 мың ... ... ... 2,2% алып ... ... ... ... ,
Ордабасы әкімшілік аудандарының өзен аңғарларына, еңісті көне аллювиальдық
жазықтарына ... ... ... ... массивтерінің экологиялық
жағдайы қанағаттанарлықсыз деп бағаланды. Суарылатын егістік көлемінің 65%-
дан астамы олардың құнарлылығына ... ... ... аса ... ... тағы ... жағымсыз үрдістермен күрделенген. Бұзылған ... ... ... ... 90 ... тұздану және тұздық
үрдістерінің даму салдарынан азып ... ... атап өту ... ... ... ала ... ... танда антропогендік
факторлар әрекетінен өзгеріске ұшырап ... ... ... табиғатына
жауаптылықпен қараудың қажеттігі туындайды. [12. 127-б]
2.4. Оңтүстік ... ... ... ... ... ... орындарынан бөлінген қалдықтармен ластанған республикамыздың
ең ірі аймақтардың бірі - Оңтүстік Қазақстан ... ... ... және ... қалаларында, Ақсу, Славянка, Шәуілдір, Састөбе
аудандарында шоғырланған, сонымен қатар, ... ... ... ... қорғасын кен орындары баршамызға ... ... ... ... ластандыру көздері бар. Ластандырушы элементтер
қоршаған ортаға адамның техногенді әрекетінің нәтижесінде жиналады. ... ... ... ... ... ауылшаруышылық
дақылдарының өнгімділігін төмендетеді,топырақтың ... ... ... ауыр ... өте көп ... ... ... техногендік шөлдерге айналуы мүмкін.
Қазіргі кезде Оңтүстік ... ... ... ... ... ... дамуына байланысты қоршаған ортаның
ластану проблемасы ... ... ... ... ... кешендердің
техногендік ластану ошақтарын анықтау арқылы ... ... ... сипаттама беру мүмкіншілігі қазіргі таңда өзекті мәселелрдің ... ... ... ... ... проблема. Экология-бүкіл адамзат
баласының шалыс басқан әрбір іс-әрекетіне ... шек ... ... ... ... жаңа ғылым саласы.айнала қоршаған ортаны
кесапат жағдайлардан оқиғалардан сақтауға, табиғатпен арадағы тепе ... ... ... ... ... және ... маңызды
шара.егістік жерлер, су қоры, жаңа қалалар мен ... ... ... ... ... ... табиғи кешендері мен тірі организмдердің дамуына кері әсерін
тигізетін ... ... үш ... ... ... болады.
Бірінші топқа өнеркәсіп орындары ... ... ... ... ... ... газдар мен зиянды заттар ... ... ... ... ... ағызу, өндіру процесі кезінде химиялық
қосылыстарды қолдану,өндіріс қалдықтарын жинау жұмыстары жүргізіледі
Қоршаған ортаны ластандыру көзі ... ... ірі ... ... Шымкент өнеркәсіп ауданында орналасқан. Мысалы,фосфор ШӨБ
(Шымкент ... ... ... ... атмосфераға фосфорлық
қосылыстар шығарады. Кезінде технологиялық регламентті сақтамау салдарынан
зиянды заттардың ... ... ... орын ... [13. 208-б]
“Фосфор” Шымкент өндіріс бірлестігі Шымкент өнеркәсіп ауданының
оңтүстік-шығыс бөлігінде ... ... ... ... ... ... бірлестігінің ... ... ... ... ... атмосфераға жыл сайын жүздеген,тіпті,мыңдаған тонна қатты
заттар,күкірт ... ... ... ... ... ... ... көздері: бос жыныстарының үйінділері
электротермосфорлы шлак түрінде және ... ... ... ... ... ... ... мөлшері 137,8 мың тоннадан
1084,2 мың тоннаға дейін өсті.1990 жылдан бастап шлак ... ... үшін ... ... ... ... ... арналған қоймалар. Мышьяктың қалдықтары-
реактифті ортофосфорлы ... және ... орта ... ... ... ... болады.01.01.1992 жылы қалдық мөлшері-0,18 мың т.Бұл
қалдықтар ерімейді,улы жағынан бірінші класқа жатады.Олардың-РН-2,79,мышяк
мөлшері 1,57 .Көму орны ... ... ... жабдықталған
ауданы 1 га.
“Шымкент шина” өндірістік бірлестігінен тазартылған.Өндірістік қалдық
сулардың құраммында негізінен мұнай ... ... ... бұл ... 3-13 есе көп.
“Фосфор” Шымкент өндірістік білестігінің маңында ... өте ... ... ... ... 2-7 ... 1-3 есе ... 2-
6,хром 45 есе,селен 7 есе артық.
Соңғы жылдары фосфор ШӨБ не ... ... 46 га ... ... ... құрамында фосфор мөлшерінің көптігіне жібек құрты
олармен қоректене алмаиды.Сонымен ... ... ... ... мол ... ... кейін ғана шөппен қоректенетін жаңбыр ... ... ... ... ... бұл ... уланған ет пен сапасыз сүттің
паида болуына әсер етеді.
Шымкент ... ... ... оның ... ... ... көзі ... табылады. Қорғасын зауыты атмосфераға жыл
сайын ластандырушы ауыр заттардан 1660 т, ... 677,7 т, ... 18 мың т, ... қышқылынан 21 мың т, және табиғатты
ластандырушы заттардан 0,47 тоннасын шығарды. ... ... ... ... ... ... шығу ... ластандыру
орталықтарынан алыс-жақын орналасуынан байланысты ... ... ... Шымкент қорғасын зауытынан 1,5 км қашықтықта кәдімгі жер 40 есе
көп. Өндірістің өте ... ... ... ... жағынан бұл
жасушаны зақымдайды. Адам үшін ... ... ... ал ... 0,15-0,2 ... ... көп мөлшерде майлар, бояғыш заттар ... ... т.б. ... [14. ... ... өзгерген кешендердің демографиялық жағдайға әсері
Демографиялық жағдайдың сипатын бағалау, туу, өлу немесе ... да ... ... ... ... медициналық және экономикалық
мәні бар аса күрделі мәселе. ... және ... ... ... және әлеуметтік қозғалысы ... ... туу мен ... ... ... ... ... өсуі деп аталатын үдерістер де динамикада ... ... ... Бұл ... табиғи және әлеуметтік факторлармен өзара
байланыста болуымен қатар, тұрғындардың белгілі ... мен ... ... қозғалтқыштығы, орналасудың аймақтық ... ...... құрылымы болады.
Оңтүстік Қазақстан облысы болжамдық ... ... ... өсуі мен туудың жоғарғы деңгейлі облысы ... ... 1995 ... ... ... ... ... демографиялық дамуында жалпы
республикаға тән позитивті жылжуы орын ... ... саны ... бұл ... ... алда ... Егер 1998-1999 жылдары қала тұрғындары 1,3%-
ға азайып, ал ауыл тұрғындары 15,1%-ға көбейсе, ... он ... ... ... 1940,7 мың ... 2193,6 мың ... (13%) ... қалалық
тұрғындар 765,1 мыңнан 880,7 мың адамға (15,1%) дейін, ал ауыл тұрғындары
1167,6 мыңнан 1312,9 мың ... (12,4%) ... ... ... ... көбеюінен басқа, урбанизация күшейіп келе
жатқан кезеңде ірі қалаларда халықтың шоғырлануының өсуі де ... ... ... ... бұл қала ... ... ... екіншіден, қала халқының өсуі ауылдың есебінен жүреді, ... өсу; ... ... ... ... ... ... жақын
жатқан қалаларды, елді мекендерді, ауылдарды есептегендегі ... ... ... елді мекендердің қалалық болып қайта
қалыптасуы.
1989-2005 ... ... ... ... құрылымында Бәйдібек
ауданында, сонымен қатар Мақтаарал, Сарыағаш, Төле би және ... ... ... ... саны өсуі ... ... ... қалалық тұрғындардың үлесі тек Созақ әкімшілік ауданында ғана өсті.
Ауыл тұрғындарының шамамен 50%-ы Мақтаарал, Сайрам, Сарыағаш ... ... ... үшін қалалық және ауылдық халықтың өсу тенденциясы
тән ... ... ... өсуін табиғи өсумен де, ... ... ... ... бен 2005 ... ... ерлерді үлкен интенсивті өлу (ерлер
арасында 1,4 жасқа азаю) есебіне 1,3 жасқа азайды және 67,36 ... ... ... – 62,92 жас, ... ... өмір ... 0,71 ... 71,99 жасты құрады. Облыста ерлер мен әйелдердің өмір ұзақтығының
орташа көрсеткіштерінің ... ... ... 8-9 ... ... ... ... өмір сүру ұзақтығы недәуір төмен. Жалпы республика бойынша
бұл айырма 11 ... ... ... ... ... дамуына тән ерекшелік, бірінші кезекте облыс халқының өте
жоғары туу көрсеткіші (2005 жылы ... ... ... 2-ші ... ... ... және Қызылорда облыстары тұр. Бұл жайында туудың жалпы
көрсеткіш ... ... 1990 жылы ... ... орта жастағы 1000
мың адамға шаққанда 29,9 ... ... ... 21,7. 2005 жылы ... және 18,4. [15. ... жылдың басына қарай халықтың ең жоғарғы туу ... ... ... және ... ... ... ... сәйкесінше
32,6%, 31,8%, 30,9% және 29,9%, ... ... ... ... ең төмен көрсеткіші де өсуді ... ... ... ... болып отыр. Отбасындағы балалар саны тек сол ... ... ... ... өмір ... көрсете алмайды.
Оңтүстік Қазақстан, Маңғыстау, Қызылорда, және ... ... ... ... әлі ... ... жоқ. Бұл облыстарда балалар саны
көп отбасылар көбіне бір баламен шектелетін ... ... ... ... ... басуды қамтамасыз етеді. 2005 жылдың басында аталған
аймақта туудың жалпы ... ... ... ... ... мен өлудің жастық коэффициентіне сәйкес Оңтүстік Қазақстан ... ... ... 1000 ... 3300 бала ... 1 ... 3,3 ... яғни халық өсімінің кеңейтілген типі орын алған. ... ... ... ... көзі ... республика бойынша ұқсас көрсеткіштен
2,4 есе көп халықтың жоғарғы табиғи өсімі саналады (18,96% және 8,05%) .
Халықтың табиғи өсуіне ... ... ... негізгі фактор өлім болып
табылады. Халықтың ... ... ... ...... өсіп -
өнуінің бөлігі бола отырып (туумен қатар), халықтың ... ... ... ... өлім ... ... ... жастық
құрылым тигізеді. Ал ... ... ... ... ... мен ... ерлер мен әйелдер арасындағы айырмашылықтары
саналады. Өлімнің аймақтық коэфициенті ерлер арасындағы ... Б. У. ... бұл ... ... тым ... ... деп атаған.
Демографиялық коэфициенттер арасында ... ... ... ... ... ... ... көп факторлы сипаты, республикада
ДДСҰ-мен ұсынылған нәресте өлімінің есептеу ... ... ... мен ... және ... ... ... қиындығы
аталған көрсеткіштің айтарлықтай аймақтың айырмашылықтарына әкелді және
нәресте өлімінің ... ... ... ... ... арасындағы өлімнің басым болуы республика және облыс бойынша
осы күнге ... ... ... ... отыр- әрбір өлген 100 қыз балаға 112
ер бала келеді. Өлімнің қалыптасқан деңгейінің нәтижесінде тек 2005 ... ... бір ... дейінгі 921 баланың өлімі тіркелді немесе 1000
тірі туылған балаға 15,9 жағдай (2004 жылы 828 ... ... 14,6%), ... ... ... ... деңгейінен сәл жоғары болып отыр
(15,2%). Облыс аудандары бойынша нәресте ... ... ... ... ... ... ең жоғарғы көрсеткіші бала көп туылатын
әкімшілік аудандарда байқалады: ... және ... (1000 ... ... 23,3 ... ... төмен деңгей Бәйдібек (3,8%),
Ордабасы(6,2%), Шардара (7,8%), Төле би(8,2%) және ... (1000 ... ... 10,9 өлген бала) әкімшілік аудандарында.
1 жастағы балалардың өлу себептерінің жалпы облыста ... ... ... ... пайда болған жеке жағдайлардан болған ... ... ... ... өлім ... ... тұр. Онда жұқпалы және паразитарлық аурулар үлесіне 4-ші орын, ал
қайғылы жағдайда, улану және жарақат үлесіне 5-ші орын ... ... үшін ... ... ... ... ішінде 2-ші орын алатын дем
алу мүшелерінің ауруының ... ... тән, осы ... ... ... ... ... бардан (2-ші орын) кейін дем алу ... 3-ші ... тұр. Дем алу ... ... ... ... ... 77,5% үлесі бар күшті пневмонияның ... ... ... төмендету аталған аймақтың денсаулық сақтау мекемесінің ... бірі ... ... [16. ... ... Агентігінің мәліметі бойынша облыс халқы өлімнің жалпы
коэффициентінің деңгейі өлімнің ... ... ... ... ... және 100 ... ... 7 өлу тұрақты тіркеліп ... ... 2005 ... басына қарй өлімнің ең төмен деңгейі Бәйдібек және
Мақтаарал (5,7%) әкімшілік аудандарында тіркелген. Осымен қоса ... ... ... жж) ... ...... дамуының белгілі
қиындықтары демографиялық үдерістердің кішігірім өзгерістеріне алып келді,
1995 жылы 8,1%-ға дейін өлім ... ... өлім ... 1-ші ... қан айналым жүйелерінің
аурулары, әрі қарай жарақат пен улану, жаңа ... дем ... ... ас ... мен жұқпалы аурулар тұр. 2005 жылы өлген 14865
адамның ішінде (100%) ... ... ... әйелдер –42,6% құрады.
Медициналық – демографиялық жағдайдағы оң құбылыстар ... ... ... ... ықпал ететін бірқатар әлеуметтік – ... және де ... ... ... өмір салтының таралуына
ықпал ететін ...... ... пен ... ... ... ... құрамдастар мұнда недәуір, онда негізгі
орынды ең төмен паразиттік және жұқпалы аурулар, жаңа ... ... ... ... және ... облыстарынан кейінгі 3-ші орын)
болған өлімдер, жарақаттармен уланулар (Жамбыл облысынан кейін 2-ші орын)
алып жатыр.
Ауылдық жерлердегі ... ... ... дем алу мүшелері (9,1%), ас
қорыту (8,5%) аурулары бойынша қалалықтарға қарағанда (сәйкесінше 7,6% және
7,1%) жоғары. ... ... ... ... ауру 1,8 есе және ... 1,3 есе ... ... Кенеттен өлу облысының халқының өлімі
құрылымында жеткілікті нақты көрінеді, ол республиканың бар халқының ... ... ... ... ... айырма береді. Барлық ... ... ... қан ... жүйесі ауруына (57,3%), екінші
орында жаңа қалыптасулар (10,2%) ауруы жатады. Халықтың ... ... ... қан ... ... (41,7%) және ... ... және жарақаттар (18,5%), 3-ші орында жаңа ... (9,1 ... ... ... ... дәрежеде жұқпалы аурулардан, ас қорыту
мен дем алу мүшелерінің ауруларынан өледі.
Осылайша халық өмірінің әлеуметтік экономикалық жағдайы мен ... ... ... ... ... ... табиғи қозғалысының
аймақтық ерекшелігі облыста ... және ... ... балалардың, ең
бастысы одан да көп балалардың ... ... ... ... ... ... бар ... және де өлімнің жалпы төмендігімен
көрсетілген. Сондықтан облыс халқы өсуінің негізгі көзі республика ... ... 2,4 есе ... ... ... ... ... болып
табылады (18,96% және 8,05%). Облыс халқының өмірге икемділігінің жоғары
дәрежесі республикада ... ... ... ... ұзақтығы, жалпы өлімнің
төмен деңгейінің ұзақ уақытты ... және ... ... ... көрсеткіштерімен анықталады.
Тіршілк ортасының обьектісі мен субектісі бола ... ... ... және ... ... ... ... көзі ретінде
өмір сапасы, қалып индикаторы және ... ... ... ... шығады. Сондықан науқастық, күтілетін өмір ұзақтығы, тіршілік ету
ортасына халықтың ... ... ... ... өте ... отыр. Облыс халқының науқастық ерекшелігі мен халықтың науқастық
деңгейінің көпшілігіндегі тұрақтылық республикалық ... ... ... ... тумысынан ауытқуының, қан айналым жүйесінің, қанның
және ас қорыту мүшелерінің ... орта ... ... ... ауылдық тұрғындардың қалалықтарға қарағанда ас қорыту мүшелері аз
деңгейде ауырады. ... ауыл ... ... ауру ... 2005
жылы 1000000 тұрғынға 44030,6, республикалық деңгейге қарсы 1000000
тұрғынға 30274,5 құрады; ... ... ... -49147 ,6 ... ... ... бұл ... 66202,3 республикалық деңгейге қарсы
1000000 балаға 40352,6 құрады. [17. 74-б]
Соңғы бес жылдықта ауру тобы ... ... ... ... ... ... ... мыналарды атап өту керек:
- дем алу және ас қорыту мүшелерінің аурулары бұрынғыдай 1-ші және ... ... ал 3-ші ... ... ... ... ... аурулары
тұр;
- қан және қан тамырлы мүшелерінің аурулары 2,2 есе өсіп, 3-ші ... ... пен ... ... 4-ші ... ... ... ауруы 6-шы
орында, қан айналым жүйесінің аурулары 7-ші орында ... тері ... ... 3-ші орыннан 5-ші орынға көтерілді, жұқпалы
аурулардың жиілігі (19990 жылы 5-ші ... 1,6 есе ...... Көз ... ... бұзылу, жұқпалы ауру және тері ауруы
мен басқада көптеген сырқаулардын өсу ... ... ... ... ... бір жағынан республикалық
көрсеткіштерден төмен ... ... ... ... ... тұрақты болуы. Екінші жағынан, тумысынан ауытқу, қан және қан
айналым ... ас ... ... ... орта ... ... ... ауыл тұрғындары ас қорыту мүшелерінің ауруларымен
қалалықтарға қарағанда аз деңгейде ауырады. Бұл сырқаттардың пада болуына
әлеуметтік – ... және ... ... ... әсері
едәуір рол атқарады. Олай болса аталған аймақта ... ... ... ... ... ... болуына көптеген экологиялық
жағдайлар әсер еткен ... ... ... ... ... ... негізі әлеуметтік – экономикалыдқ және экологиялық жағдайлар
арқылы қалыптасатыны жайында ... ... ... облыс аудандарын
демографиядық көрсеткіштермен және тұрғындардың науқастылық деңгейі бойынша
атап айтуға болады.
Халық денсаулығы ... ... ... субьектісі мен
обьектісі бола отырып, өмірдің сапасы мен ... ... ... ... ... ... ... қаралды. Сондықтан халықтың тіршілік
ету ... ... ... өмір ұзақтығы, өлу, сырқаттану
зерттеуінің мәселелері өте көкейтесті болып отыр. Қазақстан ... ... ... ... – гигиеналық көрсеткіштері республика
аумағының көп бөлігінде және аталған ... ... ... ... ... ... ... Бұл өзекті мәселе табиғи ортаға түсетін
зиянды компоненттер концентрациясының шекті мөлшерін бақылауды ... ... ... ... ... ... ... жетілдіру, қалдықсыз технологияға көшу, тұйық цикл принципі
бойынша өндірісті ұйымдастыруда және т.б. ... ... ... табады.
Осылайша Оңтүстік Қазақстан облысына ландшафтық ұйымдастырудың деңгейі
мен антропогендік сипаты ... ... ... алты ... Ең кең ... – ауыл ... тобы- облыс көлемінің
шамамен 80 ... алып ... ... ... жер және ... ... ... сызықты – техногенді, аквалды, қоныстық жерлер
және ландшафтық орманды тобы алады.
Зерттеу ... ТТК ... ... ... ... ... биік ... құруға мүмкіндік береді. Олар
– нашар (25%), орташа (45%), салыстырмалы түрде ... (15%) және ... ТТК ең көп ... ... және ... әкімшілік аудандарда
белгіленді. Оңтүстік Қазақстан табиғи –шаруашылық жүйесінің аумағына
ықпалдың басым ... ... ... егіншілік, өндірістік – техногенді
және орман шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... деңгейі мен антропогендік сипаты бойынша антропогендік
ландшафтың алты тобы антропогендік ... бар ... ... ... мен су ... ... ... су эрозиясы
сияқты деградациялық үдерістердің және де топырақ пен ... ... ... сияқты техногендік үдерістердің интенсивті көрініс
беруін тудырады. [18. ... ... ... ... ... ... ... ықпалдың басым түрлері болып жайылымдық,
егіншілік, өндірістік – техногенді және орман, несеп ... ... ... қан тамыры мүшелерінің, жарақат пен улану, қан айналым ... тері және тері асты ... ... ... ... ... паразитарлық және жұқплы аурулар, көздің және оның қосымша
аппаратының ауруы, ... ет ... ... ... аталған
көрсеткіштердің жиынтығы бойынша, науқастың ең ... ... ... ... ... ... әкімшілік аудандарында байқалады.
ІІІ БӨЛІМ. Оңтүстік Қазақстан облысының шаруашылығына
қысқаша сипаттама
3.1. Оңтүстік Қазақстан облысының ... ... ... ... ... - ... жағдайы оның
агроклиматтық жағдайының әртүрлілігімен ерекшеленеді.
Оңтүстік Қазақстан облысы 4 агроклиматтық ауданға бөлінеді.
Аудан I а. Бұл ... өте ... ... агроклиматтық аудан, Оңтүстік
Қазақстан облысының солтүстік бөлігін алып жатыр және ол Қаратау ... ... ... саз - балшықты Бетпақ - дала, ... ... Шу ... алып ... Бүл ... ... ауданы орналасқан. Жалпы
қосқанда жылдық температура 10°С - ден 3600 - ... ... ... жазы ... және қысы жұмсақ, қар аз түседі, қалыңдығы 10 -
25 см. Суықсыз күндер сәуірдің ... ... 5 - 6 айға ... - ... аз ... 45 - 125 мм. Жылу ... жоғары, бірақ ылғалдылық
жетіспейді әсіресе өсіп - өну кезеңінде, буланушылық ... ... ... ... ... ауыл ... дақылдарын өсіруде территорияның
ауыл шаруашылық жағдайы қолайсыз. Ауданда ... аз ... және ... Ауданда шөлдік территорияның көп бөлігі көктемгі - күзгі және
қысқы жайылым ретінде қолданылады.
Аудан I б. Бұл ... өте және ... ... ... ... ... ... Сырдарияның оң жағалау жазықтарын, ... және ... өзен ... ... ... ... бірге солтүстік және
солтүстік шығыс Қызылқұм бөлігін алып ... ... қиыр ... ... орналасқан. Бұл агроклиматтық ауданға Қызылқұм, Шардара, Келес, Киров,
Жетісай, ... ... ... батыс бөлігі, Қазығұрт, батыс және
оңтүстік - батыс Бәйдібек, ... ... ... мен ... ... жылу ... ... қосындысы 10 °С - ден 4000 - 4600
°С. Орталық жазықтарының ... ... ... ... ... Қаратау жотасы температурасының солтүстік - ... ... ... суық ... ... суық сәуірдің екінші онкүндіктің ... ... ... суық ... екінші онкүндіктің жартысынан басталады.
Жауын - шашын аз түседі 40 - тан 150 - ... ... ... ... ... ... мөлшері 100 - ден 170 мм - ге ... ... ... аз ... және ... ... ал ауданның оңтүстігінде мүлдем аз.
Мұнда суармалы егіншілікте көкөніс ... ... етті ірі қара ... ... ... ... ... үшін өте қолайлы. Мұнда жүзім
шаруашылығы дамыған.
Аудан II. Тау алды құрғақ ... ... ... қ.ә. ... ... Ленгер, Қазығұрт және Сарыағаштың бөлігін алып ... ... ... ... 10 °С - ден 3300 - 4400 °С - ... ... ... күндердің орташа мөлшері 167 - 204 күн. ... ... ... ... 500 - 600 мм. Қар ... ... ... түсіп
2 - 2.5 ай жатады, қалыңдығы 15 - 30 ... ... ... ... ... суарылмайтын және суармалы
егіншілік дамыған. Қолдан суарылмайтын жерлерде дәнді және азық ... ... ... - ... ... Тың және ... жерлер жайылымдық
жерлер ретінде қолданылады.
Аудан III. Аудан таулы агроклиматтық аудан Қаратау жотасы мен ... - Шань ... алып ... ... ... ... Түркістан қ.ә.
Бәйдібек, Түлкібас, Қазығұрт және Ленгер ауданының таулы жерлері ... ... 10°С ден 3300°С және ... ... ... күндердің
жалғасуы 161 күн және төмен. Аудан өте ылғалды, жауын - шашын 115 - 225 ... ... және ... (орташа жылдық мөлшері 600 - 800 мм ... Қар ... ... ... ... 30 - 40 см, ... әркелкі
түседі. Мұнда басты рөлді таулы экспозициялық беткей және жер ... [19. ... ... ... ... ... және шөп шабу ... мұнда да жер шаруашылығы дамыған.
Өсіп - өну мен суықсыз күндердің үзақтыгы Оңтүстік Қазақстан ... жылу ... ауыл ... дақылдарының өсуіне мүмкіндік береді.
Әрбір дақыл өсіп - өну үшін белгілі бір шамада жылуды қажет етеді.
Оңтүстік Қазақстан ... жылу ... ... ... ... жүгері т.б. ауыл шаруашылық дақылдарының өсуі үшін қолайлы, сонда
ақ мақта өсіру үшін де ... ... ... ... ... қ.ә.
Қазығұрт аудандарында) мұндай кешкі дақылдарды өсіру қолайсыз, себебі
олардың өсіп - өну кезеңінде жылу жетіспейді.
Негізгі Оңтүстік Қазақстан облысындағы ауыл ... ... ... ... өсіп - өну ... ылғалдылық болып
табылады. Мұндағы кей ... ... - ... ... 45 - 150 мм - ге ... - ... ... шөлінде, Қызылқұм, Мақтарал, Сарыағаш, Бәйдібек
ауданы), сондықтан да ... ... ... ... ... ... - шашынмен таулы аймақтар қамтамасыз етілген
(Түлкібас, Сайрам, Қазығұрт, Түркістан қ.ә.). Мұнда жауын - шашын 90 - ... мм - ге ... ... Мұнда қолдан суарылмайтын егіншілік біршама
дамыған.
Ылғалдылық өсіп - өну ... 1950 мм - ден ... ... III ... - ге 16 ... ... [20. 66-б].
Жауын - шашын әр кезде әркелкі түседі, кейде кеміп, ... 1.5 - 2 ... ... ... ... ... облысының көп бөлігін шөл алып
жатыр,онда шөлді - жайылымдық ... ... ... өсіп - ... топырағы көктемгі, күзгі, қысқы ылғалдылықтың таусылғанына
байланысты өседі.
Күзгі дақылдардың қыстап ... ... ... ... ... Топырақтың қыстың күні қатуы топырақ ... ... әсер ... ... күндері жылы болады, осы кезде өсіп - өну кезеңі жүре
бастайды.
Қар жамылғысы көктем ... ... ... ... кезеңі
болып табылады. Жоғары қар жамылғысы топырақтың терең қабаттарының қатып
қалуынан, күзгі дақылдардың да ... ... ... қар ... ... ... аудандарда қалыңдыгы 10 - 25 см, тау ... 15 - 30 см, ... ... 30 - 40 ... ауа ... өзгеруі ауыл шаруашылығы үшін қолайсыз жағдай
туғызуы мүмкін. Мысалы, құрғақшылық, қатты жел, кешкі ... және ... суық ... ... көктайғақ күндер т.б.
Ерте көктемгі және кешкі күзгі суық шаруашылықта ең қатал суық болып
табылады. Оңтүстік ... ... ... көктемгі суық 15 - 25
сәуірде аяқталады. ... ауыл ... ... суыққа бірдей шыдай
алмайды. Кейбір жылу ... ... ... ... - ... ерте ... ... суығына шыдай алмай өліп қалады. Сондықтан да егін ... сол ... ... ... егу ... Қазақстан облысында көбінесе құрғақшылық үлкен апат ... ... ... құрғатып жібереді. Бұл жағдай ... ... ... ... онда ... дақылдар егуге болады. [21. 59-
б]
Облыстың климаттық жағдайы әркелкі, кейде өте ... және өте ... және тау ... да. Сондықтан да бұл жердегі негізгі және
көктемгі егіс даласындағы жұмыс бірдей емес. Қар ... ... ... ... бөліктері мен таулы III аудандарында ғана тұрақты.
Облыста топырақта мұз қату тереңдігі 6 - 14 см, тек қана ... 36 см - ге ... ... ... және ... ... - ақпан айларында түнгі уақытта мұз қатып, күндіз еріп ... ... ... ... ... ие, ... ... 20 см. Мұндай кезең жауын - шашын көп түскен кезде ақпан және
наурызда ... ... ... оның ... қиындатады және жұмыс
сапасын төмендетеді. Барлық ... ... 16 ... ... және
көктемгі шабындық жұмыстарға көбінесе құрғақ және қатты қабат кедергі
жасайды. Бұл жағдай қазан және ... 21 ден 47 ... ... ... ... құрғақ және қатты жағдай бірден қысқарады: желтоқсан, қаңтар,
ақпан айларында.
Наурыздың басталуымен ... ... ... ... әсіресе шөлді
ыстық аудандарда 10 күннен 28 күнге дейін.
Көктемгі кезеңде жауын - шашын үнемі 1-2 күн сайын 1-5 мм - ге ... ... ол ... ... ... ... ... жұмыс
жүргізу жағдайын жақсартады.
Негізіг еңбек және сапалы ... ... ... қабатында жақсы жүзеге
асады.
Қысы тұрақты аудандарда ... ... ... ... келуі 29 дан
40 күнге дейін.
Облыстағы топырақтың құрғауы қатты күйге айналуы әр ... ... ... соңы мен сәуірдің ортасында болады. Көктемгі егіс негізінен
тау алды және ... ... ... өте ... ... орташа
жұмсақтылық 30 - 35 күнге созылады, ал жазықтық аудандарда 15 - 20 ... ... ... ... - ... ... облыста ақпанның
ортасында бастаута болады, кей жылдарда (1952 -1956, 1963 жылдары ).
Ал негізінен көктемгі дала ... ... ... тура ... ... жер ... ... дамыған.
Топырақ қабатының 10 см тереңдікке жылуы бұл ауыл шаруашылығының
дақылдарын ... ең ... ... ... ... ... барлық
аудандарында жылу бірдей таралмайды, кейде өз уақытысында топырақтың жылуы
аз болады. Топырақтың жылынуы ... ... ... соңы мен ... ... ал таулы аудандарда сәуірдің ортасына тура келеді. ... ... ... ... жылу ... дақылдарын егуге болады. [22. 106-
б]
Ал мақта, қияр, помидор сияқты дақылдарды егу үшін қолайлы ... ... тура ... ал тау алды және ... ... ... Бұл кезде топырақтың беткі қабаты 150 С - ге ... ... ... ... егу үшін ... температураға байланысты
егіледі.
Ауыл шарушылығы үшін облыста басты зардапты ерте көктемгі суық ... ... ... егу ... ... ... жылу ... егуде суармалы аудандарда олардың суыққа түсіп қалмауын ескеру
керек.
Ерте көктемгі суық ... ... он ... ... ал ... 14 сәірде. Ауыл шаруашылығының жұмыстары көктемгі топырақтың
сулануының аяқталуы 8 - 10 күн кеш ... білу ... ал ... ... одан ... ... ... суық қыркүйектің үшінші он күндігінде және қазанның басында
басталады. Бұл кезең әсіресе мақта мен жүзім үшін қолайсыз. ... ... ... ... ... және ... шөп жинау үшін 8 - 9 өте
қолайлы болып тұрады.
Ауыл шаруашылық дақылдарын жинау үшін де ауа райы өте ... ... Әр ... ... ... ... және ... жиын терін
жұмыстары 2 - 3 ... ... ... ... ... ... ... - шашынның
әсерінен де болады. [23. 57-б]
3.2. Шаруашылығындағы экологиялық проблемалар
Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... ... ... 650 километр және шығыстан батысқа қарай 550
километр жерді алып ... ... ... ... ... ... ... және Оңтүстік Шығыста Қырғыз республикасымен
шекараласып жатыр.
Облыс территориясы жер қыртыстарының әртүрлігімен ерекшелінуі анық төрт
бөлшекке ... ... ... - ... ... тегістік және
оңтүстік - шығыс таулы бөлшектер.
Облыс климаттық ... ... ... өте ... Жазы өте ыстық,
қапырықты, ұзақ және өте құрғақ. Қысы ... ... ... ... ... болып тұрады., жер қабаты өте аз және тұрақты емес. Жылы кезеңнің
ұзақтылығы 8 ... 10 айға ... ... жылдық орташа температурасы 8 -
9 градустан 14 градусқа дейінгі аралықта солтүстіктен оңтүстіке ... ... ... [24. ... ... бөлігінде жауын - шашынның жылдық тәсілі 130 - 250
млн болса тау бөктерлерінде 400 - 700 млн - ге ... ... ... ... - шашын түрақты емес, қыстағы және көктемдегі жауын - шашын көлемі
жылдың жауын-шашыннан 70 - 80 % ... ... сұр ... әртүрлі типтері кездеседі. Теңіз
деңгейінен көтерілген сайын топырақ біртіндеп алмасып отырады. Осы ... сұр ... қара сұр ... қара ... және ... ... алмасып отырады.
Тау бөктеріндегі табиғи жағдайлар суармалы егіншілік жүргізуге қолайлы,
биік тау қайнарлары тек жайылымдар ретінде ... ... ... ... ... ... бойынша, орташа
16 - ға тең. Ал кейбір аудандарда 8 - ден 21 - 31 - ге ... ... ... ... ... бойы 29 - 64 дейін. Облыстағы ... 2 ... ... [25. ... ... ... бойынша егістік құрылымдарының
мағлұматтарына қарағанда ... ... ... ... - 42.3% ... ... күздік дәнді дақылдар - 28 % - тен асады, текникалық дақылдар13,2
%болса, оның 10,7 % ... ... ... ... ... ... көлемі
азайып келе жатыр, негізінен күздік дәнді ... ... ... - 1995 жылдарда совхоздар мен басқа да мемлекеттік сектордағы
құрылымдардағы ауылшаруашылық ... 44,4 % ... ... да 50 ... ... - 2,1 %, ал ... ... - 3,5 %. [55].
Облыста суарылмайтын егіншіліктің сыбаға ... ... - 780 ... жерге суарылмайтын егіншілікпен айналысатын ... ... ... және мал ... ... ... көп ... бойынша өндірілген өнімдердің облыс үлесіне келетіні мақта -
100%, қаракөл өндірісі - 35 % , ... - 39 % , ... - 62 %. ... ... ... ... ... ерте пісетін көкөніс ... ... ... ... ... ... ... деңгейінде Оңтүстік Қазақстан
облысы қаракөл және жіңішке жүнді қой шаруашылығы ретінде ерекше ... ... ... ... көкөніс тұқымының айтарлықтай бөлігі осында
дайындалады. [26. 91-б]
Оңтүстік Қазақстан облысы республика жер ... 4,2 % - ін ... ауыл ... жалпы өнімнің 9,5 % - ін ғана өндіреді. Себебі:
мұнда суармалы егіншілік жақсы дамымаған.
Ауылшаруашылық ... даму ... тек қана ... ... байланысты емес. Облыстың ең ... бір ... ... ... ... 83 % табиғи жайылымдар. Бұл
жайылымдардың көп ... ... және ... аймақтарда орналасқан.
Міне сондықтан да жетекші сана ретінде де мал ... оның ... қой ... ... ... ... ... орынды өсімдік шаруашылығы
алады. 1999 жылы ... ... 82,7 %- і ... ... 17,3 % - і мал шаруашылығынан алынды. Негізгі бағыт
- қой шаруашылығы барлық ... ... ал ... етті мал ... далалы және суармалы аймақтарда ғана дамыған. [27. 105-б]
Тау бөліктері ... және ... ... ... мақта, дән, көкөніс, картоп, жеміс және жүзім өндіруге, ... ... ... ... ... ... дақылдардың
- негізінен мақтаның үлесіне өсімдік шаруашылығындағы 92 - 98 % тауарлы
өнім келеді.
Оңтүстік Қазақстан облысы ... ... ... ... ... аймақ бар. Олар бір - бірінен климатының, топырағының
ерекшеліктері мен жер қыртыстары мен ... ... ... арқылы,
халықтың тығыздығы, ауылшаруашылық кәсіпорындарының ... ... ... ... және ... ... аттары және оларда орналасқан кәсіпорындар саны:
1. Қаракөл қой шаруашылығы дамыған шөл мал шаруашылық
зонасы облыстағы 201 шаруашылықтың 46-сы осында ... ... ... ... ... егіншілік зонасы, мұнда
33 шаруашылық орналасқан.
3. Суармалы егіншілігі дамыған таулы-далалы тәлімін егіншілік
аймағы, 122 шаруашылық бар, 3 кіші аймақтардан тұрады.
Шаруашылықтардың ... ... жер ... ... ... ... куатпен қамтамасыз етілуімен және ... ... бір - ... ... айырмашылықта болады. Мысалы: Мақта
шаруашылықтарында суармалы жердің айдалатын жердің 74 - 100% -ін қамтиды.
Бір қызметкерге 10 - 41 га ... ... және ... ... бір ... ... ... пайдаланылатын жер көлемі 22 га. 193 - 606 га - ға ... ... ... аудандары, бұл аудандарда барлық пайдаланатын жердің
96 - 97 % - і алып ... ... да бұл ... бір ... жер ... көп. [28. ... зона. Қаракөл қой шаруашылығы дамыған мал шаруашылық зонасы
арғы ... мен ... кіші ... ... ... ... барлық
мамандандырылған қаракөл шаруашылықтары топтастырылған, Облыстық 2/3
бөлігін алып жатады.
Сондай - ақ ... ... ... да орналасқан. Аймақта 46
шаруашылық бар, олардағы жайылымдық жер барлық ... 85 - 99 % - ін ... ... қой ... ... ... жыл он екі ... ұстау жүйесі орын алған. Сонда да болса сақтандыру жем - шөп ... ... қой ... ... ауа - ... ... қыс
мезгіліндегі ауа-райынан бағыттылығы сақталады. Қой ... ... ... ... ... ... жем-шөп беру 4-6%, көң
тазалау 32-35%, сумен қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... егіншілік зонасы екі
кіші аймақтан тұрады: ... - ... және Арыс - ... ... ... ... негізінен олар мақта өндірілуге мамандандырылған.
Егістік құрлымында мақтаның үлесіне 199 мың ... ... ... ... ... ... айдалатын жер 42 - 47 %, ал кейбір шаруашылықтарда
барлық айдалған жер суарылады.
Жетісай, Киров, Мақтарал аудандарында ... ... ... 62 % -
і топтастырылған 34 шаруашылық бар.
Үшінші зона. Суармалы егіншілігі дамыған таулы-далалы тәлім егіншілік
зонасы, үш кіші ... ... ... ... кіші ... дән,
көкөніс, жеміс, жүзім дақылдарын өсіреді. Сондай-ақ жібек құртын өсіріп,
ет, сүт ... ... ... - ... ... ... құрлымының 40 %,
маңызды дақылдары 45 %-ін алады. Осы ... ... ... ... 52 ... ... ... көкөніс, бау, жүзім
өндіру мен дақылдарын өсірумен, ет - сүт өндірумен айналысады. Көкөніс, сүт
шаруашылығының көпшілігі осы ... ... ... Екі ... шөп ... мамандандырылған.
Облыс бойынша ауыл шаруашылық өндірісі еңбек қолымен қамтамасыз
етілмеген. Әрбір 100 гектарға пайдалынатын ... ... 6 ... ... ... ... Сарыағаш аудандарында еңбек ресурстарының артық
екені мәлім, әрбір 100 гектарға бұл ... 1528,912 және 2127 ... [29. ... ... ... аудандарында да еңбек қолымен қамтамасыз
етілмеген заманда еңбек өнімділігін қалайша арттыруға болады? Бұл ... ... ... бұл ... да нақты ұсыныс бере алады. Ол үшін
комплексті (кешенді) механизацияны енгізу керек, ... ... өсіп ... ... ... ... прогресивтік
нысандарын қолдана отырып, ... ... жаңа ... өту
керек.
2-кесте. Егістік жерлердің көлемі туралы мәлімет
| | |1990 жыл |2006 жыл |2007 жыл |2008 жыл ... ... | | | | |
| ... | | | | |
| ... | | | | |
| ... ... ... ... ... |Суар-малы |Барлығы |Суар-
малы | |1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 |8 |9 |10 | |1 ... |156.0 |11.5 ... |82.9 |8.1 |88.6 |9.1 | |2 ... |111.2 |10.8 |95.0 |10.4 ... |96.1 |11.5 | |3 ... |118.0 |117.4 |121.8 |119.8 |133.7 |133.7
|133.7 |133.7 | |4 ... |98.2 |29.9 |67.1 |27.1 |30.2 |30.2 ... | |5 ... |41.1 |26.3 |10.3 |10.3 |15.3 |15.3 |14.0 |14.0 | ... |92.6 |26.3 |93.1 |28.9 |93.7 |29.0 |96.7 |30.1 | |7 ... |39.6 |52.3 |37.3 |58.5 |42.3 |53.4 |42.3 | |8 ... |30.2 |12.3
|8.8 |4.4 |9.1 |5.0 |9.1 |5.1 | |9 ... |72.1 |10.7 |70.7 |12.0 ... |71.3 |12.1 | |10 ... |67.3 |11.7 |64.5 |12.9 |66.8 |13.5 ... | |11 ... |75.1 |60.5 |51.5 |51.2 |55.9 |55.9 |55.9 |55.9 | ... қ.ә. |64.6 |13.3 |11.2 |21.2 |21.6 |13.8 |18.7 |14.3 | |13 ... |4.7 | |2.3 |1.9 |2.3 |1.7 |2.3 |1.7 | |14 ... |70.0 ... |35.8 |41.3 |40.6 |53.0 |45.1 | |15 ... қ.ә. |13.2 |3.6 ... |14.5 |5.0 |14.8 |5.1 | |16 |облыс б/ша |1204.0 |424.0 |786.3 |376.3
|814.4 |416.8 |833.0 |423.4 | ... ... ... ... ... ... ... пайдалану
үшін ауылшаруашылық өндірісіне жаңа, прогрессивті технологиялар енгізудің
маңызы зор. 1992 жылдан бастап ... ... пен ... өндірудің
голандиялық техналогиясы енгізілуде. Осы технологиямен егілген әр гектарына
250 метірден өнім алуда. Облыс бойынша орташа өнім 100 ц/га ... ... ... ... ... ... және ... енбекті ұйымдастыруда мынандай формаларын ... ... ... ... ... ... өріс алған. Көп
жағдайларда ауыспалы егіс 10 - 20 адамнан тұратын мех бригадаға ... ... ... трактор дала бригадалар жұмыс істейді, бригада
ішінде өз ... ... ... ... басқа да бригадалар кездеседі, мысалы:
комплексті мамандандырылған, транспортты, семьялық т.б. [30. 49-б]
Сонымен, Оңтүстік Қазақстан облысы ... ... ... пен мал шаруашылығын интенсивті түрде дамытуға өте қолайлы. Облыс
Қазақстан үшін де, Орта Азияның оңтүстік өңірі үшін де ірі ауыл ... бола ... ... бұл ... ... ауылшаруашылығы өндірісі
бағытындағы атап айтарлықтай бір ерекше регион болып саналады. ... ... ... даму ... көптеген «қайта құруларды»
бастан өткізді. Сол реформалар ауыл тауар өндірушілеріне ... ... ... ... ауыл ... халық
шаруашылығының басқа салаларында бұрын аренданың шердігерлік, өндірілген
өнімге байланысты ақы төлеу ... ... ... ... ... ынталандыру жүйесі жолға қойылды.
Экономика талаптарына сай экономиқалық қарым - қатнастарды қайта құру,
кәсіпорындар мен ұымдарды ... ... есеп пен өзін - ... ... ... ... бойынша 1998 жылдан бастап осы
облыс шаруашылықтарында бірінші болып жүргізілді.
Кәсіпорындарды ... ... ... ... ... ... бюджетті қаржыландыруға жалтақтауы қысқарды, ... ... ... онын ... арта ... ... өз
өндірістерін дамытуды еңбекті ынталандыру, әлеуметтік даму қорлары құрылымы
басталды. [31. ... ... ... ... ... ... тағы да
дами түсті. Аренданың ... ... ... мен совхоздардағы
қызметкерлер арасындағы қатынастар негізінен шарт арқылы анықталады. Шарт
бойынша бір жағы ... ... ... орындауға, бір белгілі көлемде
өнім өндіруге міндеттеме артады.
Сонымен қатар, жалпы өнім артуы мен пайданың арасында ... ... ... ... ... пайдалану, ұлғаю деңгейі пропорциялы
өспеді, өндіріс көлемінің аз мөлшерде ... да ... ... ... ауыл ... ... өндіріс құралдарынан,шаруаның
жерден аймақтау процесі тоқтала қоймайды.
Экономикалық қатынастарды қайта құру жолында басты қиыншылық, баяғыдай
әкімшілдік-әміршілдік ... ... ... ... мен ... қала ... олар экономикалық шараларға қарамастан АӨК жағдайы
қанағаттанғысыз болып қала берді. ... ... алу, ... сауда,
жекелеп сату бағалар арасындағы айырмашылық арта береді. Соның арқасында
тауар өндірушілердің қаржы қиындықтары арта ... ... ... ... және ... ... ... Өндірістік материалдық-
техникалық базасындағы өнімдерді өндіру мен қайта ... ... ... ... ... отырғызды. Ауыл шаруашылығының
дүниежүзілік және өткен жылғы орташа жеткен деңгейден қалып қоюы өте ... ... ... [32. ... ... әлеуметтік - экономикалық жағдайды қйындатып жіберді,
тұтыну нарығында тепе - ... ... ... ... сатып алуға көптеген валюта шығындарын арттырды.
Жерді пайдалану ... ... ... ... ... ... ... құнарлы және шірінді қабат азайып, топырақтардың
сорлануы арты. Шаруашылық қиындықтардың, жағдайында нарықтық ... ... бәрі ... ... ... ... нашарлануына
әкеліп соғады.
Дегенмен, ұдайы өндіріс деңгейі шаруашылық жүргізу нысандары бойынша
әртүрлі болады. Негізгі ... ... ... жекелеген аймақтары
мамандандырылғанын білеміз, ал жаңадан құрылған шаруа қожалықтары мен ... ... ... ... төмен. Дәл осындай өнімділік
копжылдық шоптерде, күздік дәнді дақылдарда және көкөністерде де байқалады.
Ал қосымша дақылдардың сондай- ақ қол ... ... коп ... ... ... ... меншіктік және ... да ... ... ... ... ... ... осыған
байланысты ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірудің төмендеуі облыс бойынша
шаруашылық байланыстардың бұзылуының, шаруашылық және ... ... ... ... ... мен ... ... салдарындағы
монополиялық құрылымдардың сақтандыруымен, орын алып отырған өндірістік
қызметті жіктейтін салық ... яғни ... ... ... ... болып отыр.
Меншіктік пен шаруашылық жүргізудің әртүрлі формасындағы өсімдік
шаруашылығы өнімдерін өндіруді талдау ұжымдық ... ... [33. ... ... ... ... жағдайы егіншілік пен мал
шаруашылығына өте қолайлы экологиялық мәселелер ауыл ... ... ... тигізбей қойған жоқ. Азық - ... ... ... ... ... себебі -өндірілген өнімнің жоғалуы.
Бұл проблеманы шешу жолында сақтау орындарын ... ... ... ... ... ... орны ... бөлімдерді қорыта келетін болсақ, Оңтүстік ... ... ... ... факторлар ішінен жетекші рольді ауыл
шаруашылығы алады. Себебі, облыстың ... ... жылы ... жылы ... ... өсіріледі. Оңтүстік Қазақстан облысында
көбінесе суармалы егіншілік жақсы дамыған. Таулы бөліктерінде ... ... егін ... да ... ... Қазақстан облысы бойынша ауыл
шаруашылық дақылдарының ішіндегі ең негізгілері: ... ... ... ... ... т.б. ... ... айтып өткеніміздей Қазақстан территориясының геоморфологиялық
аудандастырудың схемасына сәйкес Оңтүстік Қазақстан облысы ... ... ... белдеуіне, Солтүстік Тянь-Шаньның тауалды мен ... ... және ... ойпатының аккумулятивті және денудациялық
жазықтарына жатады. ... ... ... ... әр ... айырмашылықтармен сипатталады және ірі ... ... ... олар: Батыс Тянь-Шаньның таулары мен тауалды
жазықтары, ... ... ... ... ... ... ... массивтері және Сырдария мен Шу ... ... ... ... бойынша Оңтүстік Қазақстан облысы
территориясының үлкен бөлігі жазықтыққа орналасқан. ... және ... ... ... ... ... мен кайнозойда облыстың жазықтық
бөлігі вертикальды тербеліске ұшырады, соның нәтижесінде қатпарлы палеозой
фундаментінде теңіздік және ... ... ... ... ... тарихи кезеңінде әр алуан палеогеографиялық жағдайлар
петрографиялық құрамы мен ... ... ... ... бір ... ... және ... едәуір геоморфологиялық
әр алуандығын алдын ала анықтады, ол өз кезегінде ... ... ... ... және ... ретінде табиғи-территориялық
кешендердің трансформациясының әртүрлі бағытының дамуына септігін тигізді.
Әртүрлі рельеф одан тәуелді табиғи процестердің ... ... ... және ... ... ... ... жайпақ
эрозия, ағынсыз ойпаңдарда тақыр түзілу және т.б. ... ... ... ... ету ... едәуір күшеюі мүмкін және
үлкен масштабты сипатты иемденеді.
Облыс аумағындағы өсімдіктердің азып-тозу ... ... ... ағаш-бұталы өсімдіктердің шабылуы және ... ... алғы ... және ... %-бен ... ... ... жобалық жамылғының фондық % -бен ... жер ... ... ... ... өсімдіктердің
азып-тозуы ауданның бірлігіне ересек түрлердің айырылуы бойынша анықталады.
Оңтүстік Қазақстан облысы аумағынның табиғи-аумақтық кешендерінің баысм
бөлігі ... түр ... ... ... ... ... ... ауданындағы азып-тозу үрдістері бағалауының
критерилері айқындалады.
Облыстың географиялық орны мен пайдалы қазбаларға бай екендігін ... ... онда ауыр ... ... да ... ... ... құрамында өзіндік рольді иеленеді.
Өнеркәсіп орындарынан бөлінген қалдықтармен ластанған республикамыздағы ең
ірі аймақтардың бірі де осы ... ... ... ... ... және ... ... Ақсу, Славянка, Шәуілдір, Састөбе
аудандарында ... ... ... Қаратау тауларындағы Ащысай,
Мырғалымсай, Байжансай қорғасын кен орындары баршамызға ... ... ... ... ... бар. Ластандырушы элементтер
қоршаған ортаға адамның техногенді әрекетінің нәтижесінде жиналады. Мысалы,
ауыр металдардың ... ... ... ауылшаруышылық
дақылдарының өнгімділігін төмендетеді, топырақтың ... ... ... ауыр ... өте көп ... ... ... техногендік шөлдерге айналуы мүмкін.
Оңтүстік Қазақстан облысы табиғатының өзгеруіндегі антропогендік
факторлардың демографиялық жағдайға да ... мол. ... ... ... ауыл шаруашылығынан бөлінетін қалдықтар облыс тұрғындары арасында ішкі
ағзалар аурулары мен ... ... әкеп ... Қ Р ... мәліметі бойынша облыс халқы өлімнің жалпы коэффициентінің
деңгейі өлімнің республикалық орташа ... ... ... отыр және ... шамамен 7 өлу тұрақты тіркеліп отыр. Аудандар кескінінде 2005 жылдың
басына қарй өлімнің ең ... ... ... және ... ... аудандарында тіркелген. Осымен қоса қысқа кезең ішінде (1995-1997
жж) облыстың әлеуметтік – ... ... ... ... ... кішігірім өзгерістеріне алып келді, 1995 ... ... өлім ... ... ... есепке ала отырып, мынадай ұсыныстар
жасауға ... ... ... өнеркәсіп орындарынан бөлінетін ластаушы
қалдықтарға қатаң бақылау жасау қажет;
- қалалық елді-мекендер ... ... ... ... шаруашылықты жүргізудің тиімді әдістерін жасау қажет;
- экологиялық таза ... ... ... қою ... ... ... жүйелі түрде жүргізілген іс-шаралардың арқасында ғана ... ... ... және техногендік өзгерістердің ... ... ... алдын алуға болады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Бессонов В.Л., Якубова В.Я. - По внутренней Азии. М.1947г.
2. Толстов С.П. По следам ... ... ... Лебедов Д.М. Очерки по истории географических знаний. М-Л.1949г.
4. Д.И.Валентей, Н.В. Зверева. ... ... ... МГУ, ... ... статический ежегодник Казахстана, 2005 Алматы.
6. М.С.Бедный. Демографические факторы ... .М. ... и ... ... ... жизни. М. Статистика 1978
8. А.Д. Лопес. Различия в смертности мужчин и ... ... ВОЗ ... ... статистческий ежегодник Казахстана Государственный
комитет Республики Казахстан по статистике и анализу. Алматы.
Казинформ центр, 1991.
10. Здоровые населения ... ... и ... ... в 2004 году. Статистический сборник. Пстана –Алматы.
2005.
11. Р.Ю. Токмаганбетова. Отчет эколого – ... ... ... ... ... (Южно- Казахстанская област)
//Эколого- демографическая оценка сельских территорий Южно –
Казахстан.
12. Оңтүстік Қазақстан энциклопедиясы . Алматы,2005 ж.
13. Қазақстанның ... ... Н. ... ... ... жері."География және табижғат "
журналы. 2007 ж
15. Т.Әуесбайев. Атом өнеркәсібі. Оңтүстік Қазақстан газеті. 2007 ж.
16. Б.Шарахымбай. ... ... ... ... ... ... ... экологиялық кодекісі 45-тарау,310-бап.
Атамекен 2007ж.
18. А.Азатьян - Выдаюшиеся исследователи природы Средней Азии. I -Ташкент
- 1960г. -Ташкент - ... ... ... ... ... обществ Средней Азии Т.1955г.
20. А.Азатьян - Историко-географическо^Р введение к сборнику архивных
документов «Русские ... - ... ... ... Т. ... Д.Ж.Бейкер - История ... ... ... М.1950г.
22. Л.С.Берг - Поездка на Туркестанский хребет. Бассейн Сырдарьи. Т.1907г.
23. Л.С.Берг - Аральское море. СПБ. 1908г,
24. ... - ... ... ... ... М. ... ... - Записи о некоторых народах и землях Средней части Азии.
М,1968г.
26. Мир географии - География и географы. ... ... ... ... И.А. Политическая карта мира. М.200ІГ.
28. Бессонов В.Л., Якубова В.Я. - По внутренней Азии. М.1947г.
29. Толстов С.П. По следам ... ... ... Лебедов Д.М. Очерки по истории географических знаний. М-Л.1949г.
31. Русские мореплаватели-М.1963г.
32. Маслова О.Б. Обзор русских путешествий и экспедиций в Среднюю ... ... ... - ... ... и ... М-Л. 1948г,

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 57 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 100 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Микроэкономика пәнін зерделеу186 бет
"резерфорд тәжірибелері. ритцтің комбинациялық принципі. бор-зоммерфольдтің квантталу ережелері. "12 бет
«АХҚЗ» АҚ өндірістік қалдықтарының және шығарындыларының аймақтың қоршаған орта компоненттеріне тигізетін антропогендік әсері53 бет
Абиотикалық факторлардың ағзаларға әсері.4 бет
Адамның шаруашылық әрекетінен табиғатта болған антропогендік өзгерістер14 бет
Антропогендік және экологиялық апаттар11 бет
Антропогендік ландшафт туралы түсінік6 бет
Антропогендік ландшафттардың дамуының алғышарттары55 бет
Антропогендік ластанудың негізгі көздері15 бет
Антропогендік стрессордың әсері12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь