Арал өңірінің ландшафттарының жүйесі және қалыптасу тарихы

Мазмұны:
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3
І Тарау. Арал маңының табиғатына сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
1.1. Арал өңірінің физикалық географиялық орынының ерекшеліктері ... ...8
1.2. Арал өңірінің климатының жалпы ерекшеліктері
1.3. Зерттеу тарихы, геологиялық құрылысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10
1.4. Тұран жазығының Арал маңы бөлігінің тектоникалық даму тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .16
ІІ Тарау. Арал өңірінің ландшафтарының жүйесі және қалыптасу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28
2.1. Жер бедері мен ландшафттарының жалпы ерекшеліктері ... ... ... ... ... .28
2.2. Торғай үстірті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..40
2.3. Маңғыстау таулы үстірті және Тауқыр ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .42
ІІІ Тарау. Арал өңірінің табиғат зоналарының ландшафттық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...48
3.1. Табиғат зоналарының таралуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .48
3.2. Лессті.эфемерлі шөлдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 50
3.3. Сазды . жусанды және сортаң шөпті . жусанды шөлдер ... ... ... ... ... .51
3.4. Құмды . псаммофитті шөлдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..52
3.5. Тасты . галофитті шөлдер мен тақырлар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 54
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .56
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .61
Кіріспе
35-53°с.е аралығында дүние жүзілік мұхиттан шалғай құрлықтың орталық бөлігіндегі географиялық орынының ерекшелігіне сай Каледон Герцин, Альпі қатпарлықтарында түзілген биік және аласа тау жүйелерімен шектескен Тұран жазығының табйғатының алуан түрлілігінің негізгі себебін ашып көрсету еліміздің аумағының батыс оңтүстік-батыс және оңтүстік бөлігінің жер бедерінің,климатының, топырағы мен өсімдіктер жамылғысының қалыптасу заңдылықтарына әсер ететін негізгі факторларды анықтауға мүмкіндік береді.
Тақырыптың өзектілігі: Сырдария өзені аңғарының төменгі ағысы аумағындағы ландшафттардың дамуы – облыс тұрғындарының өндірістік қызметі мен шаруашылық жүргізуімен тікелей байланысты оның ішінде ауыл-шаруашылық өнімдерінің өндірісі ерекше орын алады. Аталмыш өндірістің кері әсері тиіп нәтижесінде жергілікті ландшафттар түпкілікті өзгеріске ұшырап экологиялық шаруашылықтық жүйелер түзіле бастады.
Осы аймақты зерттей отырып Арал өңіріндегі ландшафттардың антропогендік өзгерісінің картасын пайдаланып суармалы егістік аудандарындағы ландшафттардың өзгерісінің түрлі типі анықталды.
Сырдария аңғарының - өсімдік топырақ жамылғысы Қазақстанның шөл зонасының Оңтүстік және солтүстік зонаға тән заңдылықтарға ұқсастығын көрстедеі. Олардың шартты шекарасы Сырдария өзені. Топырақтың морфогенетикалық сипаты және топырақ жамылғысының құрылымы жалпы ендік зоналдықтың биоклиматтық жүйесімен ғана емес, аймақтық ерекшелікпен де анықталады.
Аңғардың солтүстік бөлігінің топырақ жамылғысы денудациялық үстіртте шөлдің қоңыр және күңгірт-қоңыр топырақтарымен көмкерілген. Топырақ құрушы жыныстарға әртүрлі литогендік негіздегі карбонатты және тұзданған борлық, палеогенді-неогендік және төрттік шөгінділер жатады. Зоналды топырақтар кешенінде кең таралған құмды, тақыр тәрізді сор топырақтар таралған.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Чурахин. Физическая география Казахстана. Алматы: Мектеп, 1968. 83-90 стр.
2. Физическая география Республики Казахстан /под. ред. К.М.Джаналиевой – Алматы: Қазақ университеті, 1998. – С.11 -18.
3. Бейсенова А.С. Қазақстанның физикалық географиялық тұрғыдан зерттелуі. 2002 ж. 25 б.
4. Николов Н.И., Гвоздецкий Н.А. Казахстан. Алма – Ата: Наука, 1969. - С. 100-115.
5. . Бейсенова А.С. исторической основы географического иследование Казахстана. Алматы; Казтос ИНТИ, 2001г.
6. Бейсенова Ә.С. Қазақстан аумағының физикалық-географиялық тұрғыдан зерттелуі. –Алматы: Мектеп, 1990.79-100 б.
7. Бірмағамбетов А.А. Қазақстанның физикалық географиясы.-Алматы: Рауан, 2004. 16-25 б.
8. Гвоздецкий Н.А., Михайлов Н.И. Физическая география СССР. – М: Высшая школа, 1986. – С. 250-255.
9. Абдуллин А.А. Геология Казахстана.-Алма-Ата: Наука, 1981. -С.34-45.
10. Беспалов В.Ф. Геологическое строение Казахской ССР.-Алма-Ата: Наука, 1971. - С. 100-115.
11. Абдуллин А.А. Геология и минералогические ресурсы Казахстана. – Алма – Ата: Ғылым, 1994. - С.115-130.
12. Физическая география Республики Казахстана /под ред. Жаналивой. –Алматы: Қазақ Университеті.1998.33-36 стр.
13. В.М.Чупхин от пустынь до степных вершин Алма- Ата: Казахстан, 1966. 50- 55 стр.
14. Ә.Бірмағамбетов. Қазақстанның физикалық географиясы.Алматы: Рауан, 2004. 75-83 б.
15. Савричевская З.А. Геоморфология Казахстана и Средней Азий – Л: 1965. – С.120 – 132.
16. . Альпатев А.М., Архангельский А.М., Позонлелов Н.Я., Степанов А.Я. Физическая география СССР. – М: Высшая школа, 1976. – С. 153-191.
17. Савричевская З.А. Геоморфология Казахстана и Средней Азий – Л: 1965. – С.148 – 161
18. Чупахин В.М. Физическая география Казахстана. Алматы: Мектеп, 1968. 83-90 бет.
19. Физическая география Республики Казахстан /под. ред. К.М.Джаналиевой – Алматы: Қазақ университеті, 1998. – С.135-140
20. Николов Н.И., Гвоздецкий Н.А. Казахстан. Алма – Ата: Наука, 1969. - С. 120-27.
21. Гвоздецкий Н.А., Михайлов Н.И. Физическая география СССР. – М: Высшая школа, 1986. – С. 256-260.
22. Климат Казакстана / под. ред. Утешева А.С. – М: Наука, 1975. -
23. Альпатев А.М., Архангельский А.М., Позоплелов Н.Я. , Степанов А.Я. Физическая география СССР. М.: Высшая школа 1976, 153-191с.
24. .Н.А.Гвоздецкий, Н.И.Михайлов Физическая география СССР. М.: Высшая школа 1986, 250-311с.
25. .Николов Н.И., Н.А.Гвоздецкий Казахстан. Алма-Ата: Наука, 1969. 110-155 с.
26. Климат Казахстана (под. ред. Утешева А.С. М., Наука, 1975. 110-115 с.
27. Флиьнец П.П. Очерки по географии внутренных вод Центрального, Южного, Восточного Казахстана. Алма-Ата, Наука, 1981, 75-94 с.
28. Казахстан природные условия и естественные ресурсы СССР. – М.: Наука, 1969, 128-139 с.
29. . Давыдова М.И., Раковская Э.М. Физическая география СССР. – М.: Просвещение, 1990, 204-211 с.
30. Равнины и горы Средней Азии и Казахстана. – М.: Наука, 1975, 139-158 с.
31. Соколов А.А. Основные почвообразования и почвы Восточного Казахстана. Повышение плородия почь Казахстана. – Алма-Ата, Наука. 1984, 39-60 с.
32. .Усманов У.У. География генетическая исследования и качественный учет земель Казахстана // Успехи почвоведения в Казахстане. Алма-Ата, Наука, 1975, 55-64 с.
33. Формозов А.Н. Животный мир Казахстана Алма-Ата: Наука, 1987, 110-125 с.
34. Молдағұлов Н.М. Ландшафттану негіздері және Қазақстанның ландшафтысы. Алматы: - Мектеп, 1990, 115-122 б.
35. М.И. Давыдова, Э.М. Раковская физическая география СССР –М: Просвещение, 1990г. 203-207 с.
36. Казахстан природные условие и естественные ресурсы СССР. М; Наука, 1969г. .
37. Сваричевская З.А. Геоморфология Казахстана и средней Азии
38. Казахстан. Природные условие и природные ресурсы СССР. М; Наука, 1969г., 68-78 стр.
39. Климат Казахстана, // под ред. Утешова А.С. Гидрометеойздат 1959г., 89-93стр.
40. Львович М.И. Реки СССР М; Мысль, 1971г., 131-141стр.
41. Альпатив А. М., Архангельский А.М., Подоплелов Н.Я., Степанов А.Я. Физическая география СССР, М; Высшая школа, 1976г., 96-117стр.
42. Атлас СССР. М., 1983 г.
43. Большой Атлас КазССР. С.18-66
        
        Арал өңірінің ландшафттарының жүйесі және қалыптасу тарихы
Мазмұны: 
Кіріспе.....................................................................
............................................3
І Тарау. Арал маңының табиғатына
сипаттама........................................8
1.1. Арал өңірінің физикалық географиялық орынының ерекшеліктері.......8
1.2. Арал ... ... ... ... ... тарихы, геологиялық
құрылысы..................................................10
1.4. Тұран жазығының Арал маңы бөлігінің тектоникалық даму  
тарихы......................................................................
...........................................16
ІІ Тарау. Арал өңірінің ландшафтарының жүйесі және қалыптасу
тарихы......................................................................
..........................................28
2.1. Жер бедері мен ... ... ... ... ... ... және
Тауқыр.....................................................42
ІІІ Тарау. Арал өңірінің табиғат зоналарының ландшафттық
ерекшеліктері...............................................................
....................................48
3.1. Табиғат ... ... ... – жусанды және сортаң шөпті – жусанды
шөлдер.....................51
3.4. ... - ... ...... шөлдер мен
тақырлар................................................54
Қорытынды...................................................................
..................................56
Пайдаланған әдебиеттер
тізімі.....................................................................6
1
 
Кіріспе 
35-53°с.е   аралығында дүние жүзілік мұхиттан шалғай құрлықтың орталық
бөлігіндегі географиялық орынының ерекшелігіне сай ... ... ... түзілген биік және аласа тау жүйелерімен шектескен ... ... ... түрлілігінің негізгі себебін ашып көрсету
еліміздің аумағының ... ... және ... бөлігінің жер
бедерінің,климатының, топырағы мен өсімдіктер жамылғысының ... әсер ... ... факторларды анықтауға мүмкіндік береді.
Тақырыптың өзектілігі: Сырдария өзені аңғарының ... ... ... ... – облыс тұрғындарының өндірістік қызметі
мен шаруашылық жүргізуімен тікелей байланысты оның ішінде ауыл-шаруашылық
өнімдерінің өндірісі ... орын ... ... өндірістің кері әсері
тиіп нәтижесінде жергілікті ландшафттар түпкілікті өзгеріске ... ... ... ... ... ... ... отырып Арал өңіріндегі ландшафттардың
антропогендік ... ... ... ... егістік
аудандарындағы ландшафттардың өзгерісінің түрлі типі анықталды.
Сырдария аңғарының - өсімдік топырақ ... ... ... ... және ... зонаға тән заңдылықтарға ұқсастығын
көрстедеі. Олардың ... ... ... ... ... сипаты және топырақ жамылғысының құрылымы жалпы ... ... ... ғана ... ... ... ... солтүстік бөлігінің топырақ жамылғысы денудациялық үстіртте
шөлдің қоңыр және күңгірт-қоңыр топырақтарымен көмкерілген. Топырақ құрушы
жыныстарға ... ... ... карбонатты және тұзданған борлық,
палеогенді-неогендік және төрттік шөгінділер жатады. Зоналды топырақтар
кешенінде кең ... ... ... ... сор ... ... өзені аңғарының топырақтары негізінен ала құлалығымен ерекшеленеді
және топырақ құрылымының интразоналдылығымен көрінеді. Олар ... ... ... ала ... ... ... қат-
қабаттарында құрылған. Кең таралғаны аллювиалды-шалғынды топырақтар, бірақ
олар жерасты сулары ... ... ... ... ... жақын
аллювиалды-шалғынды топырақтарға ауысады. Көбінесе шығу тегі ... сол ... тән ... ... ... ... шалғынды-сорлар
кездеседі.
Топырақтың зоналдық типі сияқты Сырдария өзені аңғарлық ... ... да ... ... мен карбонаттылығымен, химиялық
құрамы әртүрлі суда ерігіш тұздардың болуымен ... ... ... суармалы егін шаруашылықты зоналарға тән, олардың көп бөлігі
деградацияланған және антропогендік бұзылған.
Агромелиоративтік көрсеткіштер бойынша суармалы егін ... ... ... ... ... табылады. Гидроморфты
топырақтар ішінде қатардағы шалғынды топырақтар (аллювиалды-шалғынды,
аллювиалды-шалғынды-тоғайлы, шөлге айналуға ... ... ... ... ... ... суармалы-батпақты, шалғынды-
батпақты және шөлге айналуға жақын шалғынды-батпақты) ерекшеленеді.
Тұран ойпатының құрылықтың ішкі аймағында орналасуы Шығыс Европаның ... ... ... қысы ... ... ыстық болып климаты шұғыл
континентілігін;келуімен ерекшеленетін климатының шұғыл континеттілігінің;
желдің,температураның әсерінен жүретін үгілу үрдісін,жер бедерінің эолдық
пішініндерін,құрғақ ... ... ... пен ... ... тәң ... таралуын анықтайды.  Шөлді шөлейтті Тұран жазығының жан
-жақты  оқып ... ... ... ... ... игеру барысын
қоршаған ортаның тепетеңдігін сақтау мәселесін шешу мен қатар, табиғат
жағдайларының негізгі ерекшеліктерінің ... ... ... ... ... Арал маңы ... ... айқын ажыратылған табиғи
шептермен өтуі мен ерекшеленеді.Солтүстік-батысында үстүрттің кемерлері мен
Оңтүстік Ембі үстүртері арқылы Шығыс Европа ... ... ... ... маңы ойпатымен, Мұғалжар тауының оңтүстік шығыс шетімен,
Солтүстігінде Торғай үстіртінің оңтүстік шетіндегі ... мен ... ... батыс сібір жазығынан Қостанай Қазан шұнқыры бөліп жатыр
оларды бір-бірімен ... ... ... ... ... Торғай
қолаты жалғайды.
Диплом жұмысының мақсаты:
• Арал өңірінің ... ... ... ... ... ... ... әсерін;
• Аумақтың табиғатының қалыптасу тарихындағы әртүрлі  геологиялық
кезендердегі палеоклиматтық, палеоэкологиялық және палеогеографиялық
жағдайларының негізгі ерекшеліктерін;
• Геотектоникалық құрлысымен жербедерінің геоморфологиялық   ... ... ... Аумақтық табиғат кешендерінің қалыптасуына әкелетін
негізгі факторларды анықтап,табиғи тепе-теңдіктің ... ... ... ... ... Физикалық, географиялық орынының негізгі ерекшеліктерін;
• Аймақтың зерттеу тарихын;      
• Геологиялық даму тарихымен геотектоникалық құрылысының   негізгі
ерекшеліктерін;
• Жер бедерінің түзілу ... мен ... ... Климаттың түзілу зандылықтарынымен ішкі суларын;
• Топырағымен өсімдіктер жамылғысының негізгі ерекшеліктерін;
• Ландшафттарының өзгеру мәселелерін жан-жақты талдап қорытындыларын
шығару;
Тұран ойпатының географиялық ... ... ... ... мен климатының негізгі ерекшеліктері жан-жақты ашып көрсетілген.  
Арал өңірі ... ... ... ... ... ежелгі грек ғалымдары
Герадоттың, ортағасырдағы араб ... ... мен ... ... ... ... ... ғалым Аль-Фараби мен Бабырдың
еңбектерінде кездеседі. Тұран ойпатымен Орта Азияның физикалық-географиялық
тұрғыдан зерттеу XVlll ғасырдың бірінші ширегінде І ... ... мен ... ... ... ... зерттеу мақсатыда ұйымдастырған
ғылыми экспедициясынан басталды.
Арал маңы құмды денудациялық ... Арал ... 2-60 ... артады. Кіші борсыққұм субмредианальды бағытта 100 шықырымға созылып
жатыр ені 10-40 шақырым аралығында ... ... ... ... ... ... келеді.Абсалют биіктігі солтүстігінде 160 метрден
оңтүстігінде 80 метрге дейін ауытқиды. Жазықтын бетін жоғарғы ... ... және орта ... ... ... жел ұрлеуінің әсерінен
түзілген құмдар жауып жатыр.Жел ... ... құм ... ... ... орталық бөлігінде 20, шетінде 5-10 метрге
дейін жетеді. Үлкен және кіші ... ... ... ... ... құмдардың қатарына жатады. Кейбір құмды ... ... ... ... ... ... ... әрекетінен
жалаңаштанған құм төбелердің сусып жылысу үрдісі артып келеді. Арал маңы
құрылымды – денудациялық ... ... ... арал маңы ... алып
жатыр. Өзінің құрлысы жағынан ол өзінің құрылымы жағынан неоген – ... ... ... ... ... ...... төбелі –
жалды құмдардын қатарына ... ... ... ... ... ... ... құмнын үрлеуінің есебінен аумағы артуда. Жел
ұшырған жалаңаштанған сусымалы құм жолдарының аудаңы кәзіргі ... ... ... ... Арал теңізімен солтүстік арал маңы ... ... ... ... мен шығысын Арал-Сырдария
аккумулятивті жазығы орналасқан – оңтүстік батысымен батысында құзылқұммен
шектеседі.
І ... Арал ... ... ... Арал ... физикалық географиялық орынының ерекшеліктері
Тұран жазығының Арал маңы бөлігінің шекарасы айқын ажыратылған табиғи
шептермен өтуі мен ерекшеленеді.Солтүстік-батысында ... ... ... Ембі ... ... ... ... платформасының бөлігі болып
табылатын Каспи маңы ойпатымен, Мұғалжар тауының оңтүстік ... ... ... ... оңтүстік шетіндегі кемерлері мен шектеседі.
Тұран ойпатын батыс сібір жазығынан Қостанай ... ... ... ... ... ... ... аралығындағы бұғаз болған Торғай
қолаты жалғайды. /1/
Физикалық-георафиялық аймақты шығысымен Солтүстік-шығысында, ... ... ... ... ұсақ ... ... Сарарқа орналасқан
оңтүстік-шығысындағы Шу-Іле таулары Тұран ойпатын ... ... ... ... ... ... ... Тянь-Шань тауларының солтістік және оңтүстік
тізбектері, Альпі қатпарлығына ... ... ... тауларының етегі
батыс шекарасы шартты түрде Каспий теңізі арқылы өтеді Аймақтын ... ... 2500, ... 2000 ... жатыр. Ірі тектоникалық құрылымдарымен шектесетін шекарадағы
тектоникалық жарықтарды ... ... ... үстірті, Үстүрт сияқты
жербедерінің көтерінкі пішіндері басқа аймақтан бөлініп жатыр. ... ... ... ... ... ... бойлықтың аралықтарында
орналасқан.Аймақтын басым бөлігі 48°-35° ... ... ... ... аумағында 41°-53°. Ендіктің аралығындағы Солтүстік,
орталық және оңтүстік шығыс ... ... ... екі ... ... ... теңізіне қарай еңіс, шеткі бөліктері көтерінкі үстірті
болып келуімен ерекшеленеді. Арал теңізінің жағалауында теңізденгейінен ... ... ... 200-300 ... дейін бірдіндеп көтеріледі./2/
Географиялық орынының ерекшеліктеріне сай Тұран ойпатының өзіне ... ... ... Материктің ішкі бөлігіндегі 35-53 гр. арасы С.е аралығындағы
орынының;
- дүние ... ... ... мың ... ... ... ... биік таулы белдеулердің қоршап жат
- мұхиттан қашықта ... орай ауа ... ... климатының аридтілігі мен   жауын-шашынның
аздығы;
- Тропиктік жоғарғы ... ... ... ... ... ... бөлігі арқылы өтуінің климатының шұғыл ... ... ... мен Амудариядан басқа өзен торларының болмауы;
- Құрғақ дала және шөл ... тән ... ... таралуы.
Тұран ойпатының жоғарыда аталған ерекшеліктері климаты мен табиғатының
барлық компоненттерінің қалыптасуына тікелей әсеретеді.
Тұран ... бұл ... Арал ... орналасқан біртұтас ірі ағынсыз
тұйық аймақ болып ... ... ... сай жаң ... ... таулардан орасан зор мөлшерде бос жыныстары шөгеді. Ағынсыз
тұйық алқапқа жатуымен ... ... ... ... көп ... ... ... жүруі байқалады.Географиялық орынымен
климатының ерекшеліктеріне сай ... ... ... ең ... ... ... (100-150 мм. ... тұтастай алғанда
тұран жазығының табиғатына аридтілік тән осыған орай шөлдерде жыл бойы ашық
күнді құрғақ ауарайы ... ... ... ... ... температураның
әсерінен жүретін физикалық үгілулер жетекшіл орын алады./3/
1.2. Арал өңірінің климатының жалпы ерекшеліктері
Тұран ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуына төмендегі факторлар әсер етеді.
- біршама төменгі және орта еңдіктерде отналасуына ... ... ... ... ... циркуляциясының үрдістеріне әсер ететін жер бедерінің
тегіс болуы. ... ... ... ... ... қашық болуына байланыстыклиматты шұғыл континентті болып
келеді:
- Орта және төменгі ... ... сай күн ... ... әрі ... мол жылу ... ... шөл ланшафтысының
қалыптасуына ықпал ... Жер ... ... ... ... ... ауа ... кедергісіз өтіп кетіп жауын
шашынның аз түсуіне климаттың шұғыл кантинентті болып ... ... ... сай жазы өте ... ашық ... суық аязды болып келеді, температураның жылдық амплетудасы 87-85 0С,
орташа айлық температура 42-30 0С, ... ... ... ... ... ... ... мөлшерінің
аздығы мен жыл мезгілінде әркелкі таралуы,температура ауытқуының тәуліктік
және жылдық ауытқуының жоғарылығы, атмосфера ... ... ... күндердің көптігі тәң.
Тұран оипатында ашық бұлтсыз күндердің ұзақтығы 2400-3000 сағатқа дейін
созылады. Жылдық жиынтық күн радиациясы оңтүстігінде 160 ккал /см² ... 120 ... ... ... ... географиялық
орыны қыстың өзінде белгілі мөлшерде күн радиятциясының ... ... Ашық ... көптігі мен жылудың мол түсуі күн энергиясын
пайдалануға ... ... ... ... ... ... қыста Азия максимулының ықпалы күшті
болатындықтан төменгі температура мен ... ... ... ... ... бермейді. Жазда мол жылуасатындықтан жердің ауамен
әрекеттесетін беткі ... ... ... ... орай ауа ... ерекшеленіп ауаның конвекциялық ағынын тудырып су ... ... ... ... ... қатпарлы
бұлттар өте биікте түзіледі. Сондықтан жазда жауын шашын өте аз ... ... ... ашық ... саны солтүстігінде 180 күннен
оңтүстігінде 260 күнге дейін артады. Ашық күндердің көп, тура ... бойы ... ... сай ... ... ... жиынтық күн радиациясының мөлшері азайып жазда күннің түсу бұрышы
көтерілуіне сай шілде тамыз айларында артады. Шілде ... ... ... ... мен ... 19-20 ... дейін жетеді.
Көп жылдық метеорологияалық бақтаулардың деректеріне сүйенсек жиынтық
радияцияның мөлшері күзде 16 ккал/см²,көктемде 14 ккал/см² деиін ... күн ... ... мен жылу балансы температураның
жылдық және айлық орташа мөлшерінеде әсеретеді.
Тұран ... ... ... ... ... ... + 4ºс дейін артады шілдеде солтүстігінде +22ºс оңтүстігінде.
Тұран жазығының аумағындағы ... ... ... ... солтүстікке қарай жылжыған сайын біртіндеп кемиді оңтүстігінде
әр 100 шақырым жылжыған сайын 1,3-1,5ºс артады.
Қыста Сібірден суық ... ... ... ... ... төмендедейді.
Кіші Азия мен Иранның оңтүстігіндегі түзілген ... ... ... ... . ... ... оңтүстігінде жылы
циклонның қайталауы 45-55℅ дейін жетеді.
Жазықтың оңтүстігінде қыс қоңыржай жылы,солтүстігінде қоңыржай суық.
Тұран ... ... ... ... ... урдістері
жылумен ылғалдың таралана әсеретіп, ауарайының анықтайтын ... бірі ... ... ... азор ... солтүстік шығыс тармағын, (1025 мб)
қыста Азия (сібір) максимумының батыстарларға әсеретеді. (1030 ... ... ... Қыста солтүстік- батыстан және
солтүстіктен ауа массалары енетіндіктен адвекциясының ... ... ... Суық фронтың енуінен күшті желдер тұрп қарлы боран болады.
Батыстық еңдік ... ... ... анти циклондық жүйелердін
шығысқа қарай ығысуы байқалып төменгі қысымды жылға тұзіледі.
Ендік бағыттағы циркуляция кезінде Тұран ... ... ... ... ... ... көтерілуі байқалады. Қиыр ... ... азор ... ... ... жылы ауа массалары енеді
суық ауа ... ... ... ығысып температураның көтерілуі
байқалады. Желдін соғылуына церкуляция ұрдісімен тығыз байланысты.
Батыстан шығысқа қарай қысымның артуына байланысты жел ... ... ... Оның ... орташа жылдамдығы 4-8 мин дейін жетеді. Тұран
ойпатында жауын-шашынның ... ... ... тікелей әсер
етеді.
Полярлық фронттын Иран тармағы Тәжікстанмен ... ... ... ... ... жолынан ауытқып,
тұран ойпатының оңтүстік бөлігіне таралатындықтан суық және жылы ... ... ... ... ... ... соңында
Азия максимумы әлсіреуне байланысты жазыққа солтүстіктен ... ... ... ... суық ашық ... қалыптасады.Каспий теңізінің солтүстік-
батыс бөлігінен ылғалды жылы ауа ... ... ... ... Тұранның солтістік бөлігінде қыста жауын шашын қар ... Оңын ... 20 ... Арал теңізінің еңдігінде 10
сантимертге дейін кемиді.
Оңтүстігінде ... ... ... ... Катты түрінде түсетін
жауын-шашынның мөлшері солтүстігінде 61 мм оңтүстігінде 1 мм дейін кемиді.
Көктемде теріс және оң ... ... ... ... ауа –райының режимі жылдам өзгереді. Оңтүстігінде ақпанның екінші
жартысында біртіндеп солтүстікке қарай тарала бастайды. Бұл ... ауа ... ... ... ... ... ... фронттың Иран
тармағы солтүстікке қарай ығысады оның бойында салқын қоныржай және жылы
тропиктік ауа ... ... ... ... ... ... ... жауын-шашынды ауа-райы қалыптасады.
Жазғы бұлтылық шамалы әрі биік қатпарлы болатындықтан күн сәулесін
ұстап тұра ... ... ... ... ... ... ... құрғақ континентті өлкеге жатады.
Жазы ыстық, қысы суық. Қаңтардың орташа ... ... ... -5°С. ... бұл ... ... ауа массасы мен Сібірдің
суық ауасы жиі кіреді. Бұл ... ауа ... ... ... ... ... ... +22°С,оңтүстікте+29°С. Аңызақ
желдер жиі соғады.Көктем мен күз ылғалдырақ келеді. ... ... ... ... ... ... 80-100 мм. Климаттыңқуаншылығы Тұран
жазығының шөл, ... ... ... ... мен көлдері.Тұран жазығында өзен ... ... ... өзені басын Қазақстаннан тысқары жерден алады да, жолшыбай суын
Орта Азияреспубликаларының шексіз мақта плантациаларына тартып алынып, ... ... су ... ... ... ... ... жетпей
қалып жүр.
Шу мен Талас өзендерінің жағдайы да осыған ... ... ... ... ... ... көп ... Қырғыстан елі бөгеп алады),
Мойынқұм мен Бетпақдаланың қажетін өтей ... ... ... ... ... ... ... жазда қарасуларға,ұсақ көлдерге бөлініп
тартылып қалады. Бұл өлкеде Обаған, Шалқар, Шалқартеңіз, ... ... ... бар. ... ... көбі ... Жетісу өзендері- Іле, Қаратал,
Ақсу, Лепсі, Тентек қана тұщы. ... ... да ... ... ... ... өзендері суының азаюы Арал теңізі мен Балқаш көлінің
экологиялық жағдайын шиеленістіруде. Арал теңізі тартыла бастады. ... де ... ... ... су ... шешуде жер асты
суларының маңызы үлкен. Мұнда еспе су 20-50 м ... ғана ... ... суы одан ... ... Шөлді аймақтарда ауыз су
да,шаруашылық үшін қажетті су да жер ... ... ... ... ... ... ... көл. Геологиялық
тарихына қарағанда, Каспий теңізінен едәуір жас. Неоген ... ... ... ойыс ... ... ... ... алғашқы
рет суға толған. Сол кезде Амударияның ескі арнасы арқылы бірнеше рет
Каспий ... ... ... ... ... қазіргі Арал теңізінің
жасы 8-10 мың жыл шамасында.
Арал теңізі суының көлемі жағынан ... ... ... ТМД елдерінде
екінші,ал дүние жүзінде төртінші (Каспий,Солтүстік Америкадағы Жоғарғы көл,
Африкадағы Виктория көлінен кейін)орын ... көл. ... ... ... ... ... елдері арасында, Үстірттің
солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. 1961 ... ... Арал ... ... 53 м ... ... Ауданы 66 мың км², суының көлемі 1064
км³ болатын. ... 428 ... 235 км ... суы ... нәтижесінде, шаруашылық мақсатына үздіксіз суды пайдалану
барысында 2002 жылы теңіз деңгейі 20 м ... ... ... ... ... –Сырдария 1974 жылдан және Амудария 1982 жылдан мүлдем
сарқылды.Арал теңізінде ірілі ... 1100 ... тобы ... ... ... түбектерге айналып, құрлыққа қосылып кетті. Кезіндегі ең
ірілері: ... ... ... ... кетті. Ұзақ уақыт аралында
КСРО-ның бактериологиялық қаруын сынау алаңы болған.
Арал теңізінің Қазақстанға қарайтын ... ... әр ... тірелетің жағалауы жарқабақты, биік (190 м) және аз тілімденген.
Теңіздің Қазақстандық солтүстік ... ... ... ішке ... ... ... ... Арал маңы
Қарақұмы мен ... Кіші ... ... ... ... ойпатты, құмды, жазық, ұсақ аралдар мен шығанақтардан тұрады.
Арал теңізі орналасқан өңірдің климаты шұғыл ... ... ... орташа температурасы +24°+26°С, ең жоғарғы температура +45°С.
Қаңтар айының орташа ... ... ... ... солтүстік және
солтүстік-шығыста -11°-12°С, төменгі температура -38°С. ... ... ... ... қатып жатады. Жылдық жауын-шашын
оңтүстік-батыста 100 мм, ... ... 125-130 ... ... ... ... жағдайда 9-11% болатын. Соңғы 40 жылда
суармалы жер ұлғайды, Шардара, Арнасай, Сарықамыс ... ... ... байланысты теңіздің тұздылығы 35%-ге жетті.
Теңіз суының түсі қара көк, мөлдірлігі 25м. Теңіз суы ... ... ... ... ... теңізіне қарағанда әлқайда кедей.
Теңізде балықтың 20-дай түрі бар. ... ... ... ... ... ... шабақ, ақмарқа ауланады. Жерсіндірілген балықтардан
каспий шоқыры мен балтық салақасын атауға болады.
Қазақстан мен ... ... және ... ... ... ... ... себебінен Арал теңізінің денгейі едәуір төмендеді. Алып
жатқан ауданы 40 мың км²-ге кеміді. Теңіз ... Арал және Кіші Арал ... ... ... жағалауы 100-150 км – дей шегінді.Теңіз түбі
сор,сортанға ... ... ... ... тұз бен құм ... жатыр.
Арал теңізінің тартылуына байланысты экологиалық жағдай асқына түсуде,
егістік жерлер мен мал жайылымдарын құм мен тұз ... ... ... ... ... ... арасында шаңды дауылдардың жиілігі 60 есе
көбейді. Кеуіп кеткен теңіз ... ... 200 млн ... көтерілген улы-
тұзды шаң-тзаң ауаға таралады. Егістік жер мен ... ... ... ... ... ... азып-тозуы жергілікті
халықтың денсаулығына біраз зардабын тигізіп отыр. 1994 жылы Орта ... ... ... ... ... ... «Байқоңыр»
аэроғарыштық экологиялық аймағының басшылығымен бірінші рет «Арал өңірінің
экологиялық картасы» жасалды ... жылы ... 22 ... ... орта және балалар» проблемасына ... ... Арал ... ... ... ... ... туралы күн тәртібінде ... ... ... ... суды үнемдеу. Тұздың ұшуын азайтатын, топырақты
бекітетін өсімдіктер егу, бірыңғай мақтадан ... да ... ... халықты сапалы ауыз сумен қамтамасыз ету мәселелері ... ... ... Зерттелу тарихы, геологиялық құрылысы 
Арал өңірі туралы алғашқы тарихи жазба деректер ежелгі грек ... ... араб ... ... мен ... ... жерінен шыққан ғұлама ғалым Аль-Фараби мен ... ... ... ойпатымен Орта Азияның физикалық-географиялық
тұрғыдан зерттеу XVlll ғасырдың бірінші ширегінде І Петрдің Ресей мен ... ... ... ... ... ... ... экспедициясынан басталды.
1714 жылы Астраханнан шыққан А.Черкасскидің  экспедициясы Каспий
теңізінің ... ... мен ... өзеніне  сипаттамаларын орыс
саяхатшыларының ішінде ... бірі ... ... ... ескі арнасы
узбойларды тауып бұрын Каспийге құйғанын анықтады.
1731жылы Сырдария ,Амудария,Жел,Орал өзендері және ... елді ... ... ... жылы
“Орынбор өлкесінің топографиясы атты еңбегінде Арал ... ... Орал ... ... ... сол кездегі жазба дерек көздерін
жинақтап біржүйеге келтіріп,алғаш рет Тұран  ойпатына ... ... ... соңы мен XlX ... ... сол ... ... болған
керуен жолдары арқылы  Орта Азиядағы таукенісінің мамандары, геодезистермен
әскери топографтар, елшілер келе бастады. Олардың Орта Азия ... ... XVlll ... ... ... ... ... білікті мамандар қатысқан саяхаттар нәтижесінде  Тұран ... ... ... ... ... ... деректердің ауқымы біршама
кеңейді. Сол кезеңнің ... ... ... ... мен ... өсімдіктер ,жануарлар дуниесі жөнінде маңызды
ақпараттар жиналды.
XlX ғасырдың 40-50 жылдары ... ... ... кешенді оқып
үйрену мәселелеріне баса ... ... ... ... ... бастады.
Амудария мен Сырдарияның  Арал теңізінің, Қызылқұмның табиғатын
жанжақты оқып ... ... ... ... А.И.Бутаковтың
экспедициясы ерекше орын алды.Ол өзі болған аймақтың ... ... ... баса ... ... ... екінші жартысынан бастап Тұран ойпатының табиғатын оқып
үйрену ісінде Ресей ғылым академиясымен орыс ... ... ... ... ... экспедицияны ұйымдастыруды қолға алды.1870 жылдары Хиуа
хандығымен Түрікмендердің жеке ... ... ... ... аймақты ғылыми тұрғыдан жаңжакты зерттеу ісі ... 1874, 1875 ... Орыс ... қоғамы ұйымдастырған Амударья
экспедициясы ауқымымен ғылыми ... ... ... ... аймақтарында жүргізілген саяхаттардың ең ... ... ... ... ... ірі бөлігін Амударя ... ... ... ... ... мен Каспи теңізіне
апаратын керуен жолдарын зерттеді; Нәтежиесінде Амудария мен Сырдарияның
аралығындағы Қызылқұм шөлі ... ... мен ... ... ... негізі қаланды. Экспедицияның құрамына арнайы ... ... ... онда ... ... ... ... ғалым жұмыс істеді. Каспий
теңізі мен оның ... ... ... пен ... түбегін оқып ұйрену
мақсатында Петербургтың жаратылыстану қоғамы 1874 жылы Арал – ... ... ... ... екі ... ... ... ойыстарының табиғат жағдайларымен ... оқып ... ... ... климатымен органикалық дүниесінің
ерекшеліктерін аңықтау ... ... ... жұмыстарының нәтижелері
ғылымға орасан зор үлес қосты.ХІХ ғасырдың соңғы ширегінде орыс ... ... ... суын ... ... Орта ... ... су
жолын ашу, теміржол салу, пайдалы ... ... ... жылдар аралығында В.А.Обручевтің экспедициясы Узбойлар мен
Қарақұмды зерттеу мен айналысып, Қарақұмның теңіз табанында шөгуден ... ... ... ... Лестті шөгінділерді оқып ұйрене
отырып оның пайда болуының желдін ғылыми болжамын қолдады. 1900-1906 жылдар
аралығында белгілі ... ... Арал ... ... ... ... Зерттеу жұмыстарының нәтижелері 1908 жылы жарық
көрген, Арал ... атты ... ... сол кездерде Северцев
болжаған Аралдың құрғап қалуы жөніндегі ғылыми болжамның негізсіз екеніне
және алғы ... ... ... ой ... ... жылы Орта ... ... сырты теміржолының салыну жұмысы бастаыну
жұмысы ... ... ... ... ... ... ... жүргізу мақсатында орманшы В.А.Пасецкийді жіберді. Ол жергілікті
өсімдіктерді отырғызу арқылы құмды тоқтатуға болатының іс ... 1912 жылы ... ... құмды шөлдерді тұрақты зерттеу
мақсатында қарақұмда тұрақты жұмыс істейтін репетке бекетін ұйымдастырды
ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ... ... ... ... мен ... ... басқармасының Түркістан бөлімшесі экспедициялық зерттеулер жүргізу
жұмыстарын қолға алынды. Кеңестік ... ... ... жан-жақты оқып
үйреніп кешенді зерттеу жұмыстары қолға алынып, ... ... ... ... жылы Н.Л.Карженевскийдің
экспедициясы мойынқұмды жаң-жақты оқып ... ... ... 1925 жылы
Қарақұмдағы күкіртті төбелерді зерттеу ... ... ... мен ... ... жүргізді. Осы жылдан бастап
В.А.Дубенский мен Н.А.Димнің экспедициясы Қарақұм каналын салуға қолайлы
дерлерді ... ... ... зерттеу жұмыстарын жүргізуді бастады.
Олар көпжылдық қарақұм және ... ... ... Тұран
ойпатының табиғатымен табиғат байлықтарын Ұлы Отан соғысына дейін белгілі
ғалымдар Б.А.Федорович, И.П.Герашмов, А.Г.Доскач, ... ... ... В.Н.Кунин, Е.В.Лобова, Э.М.Мурзаев, ... ... ... ... Орта Азия мемлекеттік
Университетінің экспедициясы айналысты. Экспедиция ... ... ... ... Д.И.Кашкаров пен Е.П.Коровин орта Азия шөлдерінің типтері
жөніндегі Л.С.Берег пен ... ... одан әрі ... ... құмды, сорлы шөлдерді экологиялық топтарға бөлді. Ұлы ... ... оның ... ... ойпатында зерттеулер жүргізу оданәрі
жалғастырылып ғылыммен іс-тәжірбиенің бір-бірімен одан-әрі жақындай ... ... ... ... ... суармалы жерлері мен малазықтың
тән минералды байлықтарын зерттеу ісіне 1960-1980 жылдар ... ... ... ... ... ... академиялары мен Түрікмен
КСРінің шөл институты зор үлес қосты.
Қазіргі кезенде ... ... ... ... мен ... ... зерттелген. Жинақталған материалдар ғылымдағы бірқатар даулы
мәселелерді шешуге мүмкіндік бере отырып жаңа ... ... ... ... ... қатарына Амудария мен Сырдария өзендерінің суын
шаруашылықтың мақсатта шектен тыс пайдалану ... ... Арал ... ... ... Арал маңының шөлденуі мен топырақтын
сортаңдану, судың ластану, өзен ... ... ... сияқты түйінді
мәселелер
жатады.                                                                     
                                               
Тұран жазығы тектоникалық тұрғыдан таскөмір, пермь, дәуіріндегі герцин
қатпарлығында түзілген эпипалеозойлық жас платформа болып ... ... ... ... қырылымы басым. Олардың арасында кембриге дейінгі
байкалдың массивтер қазақтың ұсақ ... ... ... ... ... ... мен ... аумақтарында көмілген
коледондық құрылымдарда кездеседі.
Тұран плитасының ірге тасы бірқатар ... ... ... ішінде жербедерін қалыптастыруда субмеридианальды
бағытта созылып жатқан Орал-Оман, Гиссар-Маңғыстау тектоникалық жарықтары
жетекші орын алады. /5/
Тектоникалық ... ... ... ... ірге тасы төрт ірі блокқа
бөлінеді. Сарыарқа мен шектесетін солтүстік шығыс блок мезозой мен кайназой
кезендерінде көтерінкі күйінде қалғандықтан кристалды ірге тасы 1000 ... ... Тек ... ... ... ... ғана 2000 метрден
астам тереңдікте жатыр. Солтүстік Тянь-Шань мен шектесетін оңтүстік шығыс
блок  мезозойда ... ... ... ... батқандықтан
іргетасы 8-10 шақырым тереңдікте жатыр. Оңтүстік батыс блокта жербедерінің
үш оң пішінді формалары кездесетіндіктен іргетасы 1-3 ... ... ... түзетін тау жыныстары Сұлтан-Уаыс, ... мен ... ... қамтыған шектеулі аумақтағана
жербетіне шығып жатыр.Олардын негізгі бөлігін орта және төменгі ... ... ... юра мен ... ... /6/ ... плитасының кристалды ірге тасының ... ... ... таскөмір  дәуірінің басы мен соңындағы ... ... ... ... ... ... ... қатпарлығының жүруіне
байланысты Тұран ойпатына көршілес жатқан таулы аймақтарда тау ... ... ... ұлғаюына байланысты континентті климат басым болды.
Таскөмір ... ... ... әсерінен қозғалмалы
тұрақсыз аймақтарқалыптасты кәзіргі Тұран ойпатының орынында ... ... ... орыны болды. Таскөмір дәуірінң климаты біршама
жұмсақ ... мен ... ... ... ... ... құрылықтын көлемі ұлғайып теңіз біртіндеп тартылып ... ... ... ... табанына әктастар мен қабаттасқан ашық сұртүсті
құмтастар, сазды жыныстардың ... ... ... ... ... ... ... мен Үстіртте континентік жағдай
сақталып қызыл ... ... ... ... ... ... дәуірінде тұран
ойпатының аумағының іргетасының біртіндеп баяу мантяға ... ... ... ... ... ... суы еніп ол ... арқалы батыс сібір плитасымен жалғасып жатты. Триастың теңіздік
шөгінділерінің қалындығы бірнеше мың ... ... ... ... ... ... жер бетіне шығып жатыр. ... ... ... құм ... ... ... құрайды.Триас
дәуірінің соңында Тұранның сары-арқа, мұғалжар, Тянь-Шаньмен шектесетін
бөліктерінде тектоникалық жарықтар пайда болып жер ... баяу ... ... ... климаты құрғақ және ылғалды кезендер мен алмасып
отыруымен ерекшеленеді. Юра дәуірінің ... ... ... бөлігін теңіз
алып жатты климаттағы ... саяз ... ... ... ... Жыланшық қоныр көмір алабының Торғай, Шу – Сарысу Маңғыстау
Үстірт Қызылқұм мұнайлы газды алыптарының пайда болуына қолайлы әсер ... және ... ... жағдайының алмасуы өсімдіктердің кеңінен
тарауына қолалй әсер етті. Бор дәуірінің басында жер ... ... ... ... ... ... теңіздер біртіндеп
тартыла бастады. Бордың соны мен ... ... жер ... ... нәтежиесінде теңіз трансгрессиясы жүріп көлемі ұлғайды. ... ... суы ... ... ... ... ... олардын аралығын
Торғай бұғазы жалғап жатты. Бор дәуірінің сонында казір ... ... ... ... ... ... қабат тұзеді. / 7/
Бор дәуірінің климаты аридті және ылғалды климаттарының бірін – бірі
ауыстырып отыруымен ... ... ... ... ... ... жаңжағына таралды ежелгі теңіз табанына батысында нуконитті
саздар мен құмдар ... ... ... құмдар, оңтүстігінде және
сазды жыныстары шөкті, ерте ... ... ... ... ... батады. Тұран ойпаның оңтүстігінде құрғақ тропиктік
климат жағдайында мәнгі жасыл ұсақ жапырақты ормандар ... ... су ... ... ылғалды климат жағдайында мезофитті ормандар
басым болды. Сол кезенде тұран мен батыс  қазақстанда секвойя, эфкалипт,
емен, ... ... ... ... ... ... ... болса, солтүстік бөлігінде шамшаттан тұратын ... ... ... болған. Торғай полеобатаникалық провинциясы
тарады. Неогенде казіргі қара және ... ... ... ... ... ... ол казіргі Тұран Каспий маңы ойпатарын басты.
Палеоген дәуірінң тартылған теңіздерінің орындарында кең көлемді ... ... ... айналды оңын бетіне біртіндеп ... ... ... Мұғалжар, Тянь-Шань тауларынан ысырылған ... және ... ... ... ... ... ... калций, гипс карбанатты тұздарға қаныққан қоныр, қызыл
қоныр  түсті саздар шөге бастады. Қызыл қоңыр топырақ пен сол ... ... ... ... ... ойпатында аясыз жылы құрғақ су тропиктік
климаттын ... ... ... ... ... деректері
қазіргі Тұран ойпатының солтүстігіндегі ... ... ... шөл ... ... Оны ... ... кезінде табылған
гипсті  шөгінді қабаттар айғақтады. Сол кезенде ... ... екі ... ... ... ... ... Орта – Каспий ойысы ... ... ... ... ... ... ... субтропикттік шөлді климат сақталды.
Қазіргі Балқаш пен Каспийдің ... ... ... ... ... дала мен ... ... соңында Тянь-шань Памир
тауларының көтерілуіне байланысты табиғат жағдайы күрт өзгеріп субтропиктік
саванна ... ... ... қара ығыстыырылып біртіндеп
субтропиктік ... ... ... ... ... шөлдерімен шөлейттері
қалыптаса бастады. 1,65 милион жылға созылған  сонғы төрттік дәуірінде  
климаттағы  бірнеше ... ... ... ойпатының табиғатының казіргі
жағдайы мен пішіні қалыптасты. Қорыта ... ...... ... ... ... жер ... қалыптасуы тау түзілу үрдісімен теңіз
регрессиясы, аридті ... ... ... ... ... батыс блогында
неоген – төрттік ... ... ұзақ ... бойы ... ... терең теңіз түбінде түзілген әктасты- мергельді борлы
карбонаты шөгінділер саяз сулы жағдайда ... ...... ... кезектесіп отырады. /8/
Оңтістік – шығыс блокта терең сулы теңіздік шөгінділердің үлес ... оның ... ... ... кезектесіп келетін саяз сулы
лагуналық әктасты, гипсті сұр түсті саздар басым болады. Кристаллды ... биік Сары ... ... ...... ... шөгінді қабаттар
біршама жұқа әрі қызыл түсті құрлықтын ... ... ... ... ... құм тастармен ... ... ... ... ... ... ... тек күшті трансгрессия кезінде
ғана бұл аумақты теңіз суы аз ... ... ... ... ... тек ... батыс бөліктегі шеткі иіндерде сақталып саяз сулы
шөгінділер жинақтала бастады. ... мен ... ... ... ... ... ... жататын Кавказ, Копетдаг,
Памир тауларының түзілуіне байланысты кайназой эрасының екінші жартысында
Тұран ойпатының аумағында ... саяз ... ... ... ... /7/
Төртік дәуірінде жүрген мұз басулар кезеніңдегі Флювиальды ... басу ... ... ... ксеротермальды (ыстық әрі құрғақ)
климатпен алмасып отыруымен ерекшеленеді. Мұз басулар ... ... ... жабын мұздықтардың типі тау етектеріне дейін түсіп орасан зор ... ... ұсақ ... тау ... шөктіріп кәзіргі кездегі
орасан зор алқапты алып жатқан қара құм қызыл құм Арал маңы ... ... кіші ... құм, ... ... ... ... шөлдердін қалын
қабаттары түзілді. Жоғары қысымды ... ... ... ... ... ... ... температуралы аймақтық арасында қысым
мен температура айырмасының әсерінен жел эрозиясы күшейіп ... ... ... ... ... өте ұсақ тау жыныстарының түйіршіктері
шөгінлесті ... ... ... ... ... ... ... Арал маңы бөлігінің тектоникалық даму тарихы. 
Оңтүстік Ембі үстірті арқылы Шығыс Европа ... ... ... солтүстігінде Арал алды шеткі иіні арқылы ... ... ... (Орал) тау жүйесімен шектеседі. Тұран
ойпатының солтүстігіндегі батыс Сібір плитасынан ... ... ... ... ... Қолаты жалғап тұр.
Шығысында Тұран плитасын колендон қатпарлығына жататын ... ... ... ... жатыр. Оңтүстік – Шығысы мен оңтістік шекарасы және
оңтістік Тянь-Шань, Памир, ... ... ... шеткі тектоникалық
иіндер арқылы өтеді. Батыс шекарасы шартты ... ... ... ... ... өтеді. /3/
Геотектоникалық құрылысының ерекшеліктеріне сай кристаллды ірге ... ... ... ... кең ... үстіртермен терең
құрғақ ойыстар кезектесіп ... ... ... ... арал
теңізіне қарай еңіс болып келетін тұран ойпаты алып жатыр. ... ... ... ... ... деңгейінен төмен орналасқан Қарақия (-132м)
Қарныжарық (-70м) Қауынды (-57м) ойыстары бар. Тұран ... ... ... Тянь-шань, Памир, Копетдаг тауларына қарай біртіндеп
көтерілетін ... ... . ... ішіндегі ең биігі аймақтың
оңтүстік бөлігіндегі Бадхызбен Қарабел үстірттері (400-800м) Торғай ... ... ... ... ... ... ... таулары, “Бұқантау” “Тамдытау” “Құлжықтау” ... ... ... үстіртер бар “Қызылқұм тауларының абсалют биіктігі (922м) Шу –
Іле тау ... (972м) ... ... (984м) ... ... ең биік және ең ... ... нүктелерінін биіктік
айырмасы 1000 метрден  асады. Биіктік айырмасының ауытқуы әсіресе жазықтың
солтүстік- батыс бөлігінде жоғары /3/.
Тұран плитасының ірі ... ... ... ... ... әсер ... ірге ... көтерінкі бөлігіне көбінесе
зангуз (орталық қарақұм көтерілулері) Торғай үстірті, Маңғыстау үстірттері
жатады ... ... ... жатқан тектоникалық құрылымдарға сай
келеді олардын қатарына солтүстік арал маңы немесе ... ... ... ... (мургаб иіні), Шу ойысы жатады кейде ірге ... ... ... ... ... ... ... жазықтарда
кездеседі. Оларда пайда болу жолдарына қарай ... ... ... ойпатының жер бедерінің пайда болу жолдарына қарай топтастыру. 
Кристалды іргетасы көтерінкі ... жер ... ... ... ... ... ... жер бедерінің
геоморфологиялық типтері
Денудациялық жазықтар
Акумулятивті жазықтар
Құрылымды көлбеу қабатты жазықтар
Көлдік
Құрылымда ... ... ... - ... ... жазықтар
Эолдық аккумулятивті жазықтар
Эрозиялық тектоникалық жазықтар
Тұран ойпатының Арал маңы бөлігінің жер ... ... ... ... ... әркелкі. Мұнда денудациялық құрылымды қабатты
жазықтар мен теңіздік, көлдік алювиальді – пролювиальді ... ... ... ... ... алювиальді – пролювиальді және эолдық 
жазықтар ... ... ... ... қалдық таулармен үстірттер мен терең
ағынсыз ойыстармен күрделенген. Морфо- ... ... ... ... ... және арал ... жер бедері
ерекшеленеді. Арал маңынын солтүстік және ... ... ... ... жүз метрге дейін тілімденген төбесі текшелі дөнесті көтерінкі жер
бедері тән.
Геоморфологиялық тұғыдан Арал ... ... ... ... ... ... ... Үлкен және Кіші Борсық құм, Арал ... ... ... көлбеу үстірті қиыр солтүстігінде орналасқан үстіртің тікілей
жалғасы болып табылады. Оңын абсолют ... 150-200 ... ... ... ... ... тұрады. Оның бетіндегі жоғарғы
және төменгі олигоценнің құмтастары әктастарды шайылудан қорғап тұрады. ... ... ... ... ... қатты тілімденген. Батысында
Шағырай үстірті биіктігі 100-150 метрге жететін тік ... ... ... ... ... ... арнасы бар. Солтүстігімен
шығысында Торғай Үістіртімен шектеседі оның оңтүстігінде қатты ... ... ... жағы ... Ол бор, ... ... шөгінділерінен тұрады. Бойлық бағытта созылған жылдармен ... ... ... ... ... ... екіжүз метрге
дейін жететін жыралар, терең сайлармен құрғап қалған ескі өзен арналарымен
тілімденген Мұндай  ... ... ... ... ... беткейі
терең тілімденген жыралы әрі тік  беткейлі болып келуімен ерекшеленеді.
Қалдық үстірттердің ішіндегі ең биігі ... ... (343 м.) ол ... 37 ... аспайтын депрессиялық Арал, Сарықамыс (45м) ойыстарымен
көршілес орналасқан. Қабатты қалдық жазықтардың ... ... ... ойыстарды борпылдақ жыныстардың жоқ болуын белгілі ғалым И.П.
Геросимов плиоцен-төрттік кезенде аритті климат ... жел ... ... үлкен және кіші борсыққұм алқаптары түзілген.Көне ... ... ... ... орналасқан Үлкен Борсық ... ... 200 ... ені 10-30 ... дейін жетеді.
ІІ Тарау. Арал өңірінің ландшафтарының жүйесі және қалыптасу тарихы
2.1. Жер бедерінің жалпы ... ... ... ... ... жерлерді ландшафттық
экологиялық бағалау кезінде антропогендік әсер ету ... және ... ... 5 класқа бөлінеді (1-кесте).
1-кесте. Арал өңірінің антропогендік ландшафттары
|Антропогендік |Ландшафттардың өзгеруінің бағыты ... | ... ... ... |І. ... айналымын енгізуді, эрозияға қарсы |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... ... |ІІ. ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... жер ландшафттары ... ... ... ... жол |ІІІ. ... ... ... ... ... жабынды жол |келтіруді, эрозияға қарсы шараларды сақтауды ... ... жол ... жол ... ... болатын ландшафттар |
|Орманды класс ... |IV. Кең ... ... ... қажет ететін |
| ... ... ... ... ... ... ... және ... ... ... ... қалыптарын |
|елдімекендер |сақтауды қажет ететін ... ... ... ... ... ... ... ландшафттар |
|Аквальды класс ... |VI. Су ... ... ... ... |
|Көлдер ... және ... ... ... ... ететін |
|Су қоймалары |гидроклиматогендік ландшафттар. ... ... | ... ... отырған територияда антропогендік ландшафттардың
ауылшаруашылықтық класы көп таралғанын байқауға болады. Бұл кластың басым
бөлігін ... және ... ... алып ... ландшафттардың жалпы құрылымында жол ... орны ... ... ... мен ... ... ... аудан-аралық және шаруашылықтық маңызы ... ... ... болып отыр. Жалпы құрылымда қалалармен ауылдық
елдімекендер ландшафттар ... ... ... жасанды су
қоймаларымен өзен, көлдер жататын ландшафттардың аквальды класы ... ... маңы ... ... ... Арал ... 2-60 шақырымға
дейін артады. Кіші борсыққұм субмредианальды бағытта 100 шықырымға созылып
жатыр ені 10-40 шақырым аралығында ... ... ... ... ... ... ... биіктігі солтүстігінде 160 метрден
оңтүстігінде 80 метрге дейін ауытқиды. Жазықтын бетін жоғарғы ... ... және орта ... ... ... жел ... ... құмдар жауып жатыр.Жел әрекетінен тілімденген құм ... ... ... ... ... 20, шетінде 5-10 метрге
дейін жетеді. Үлкен және кіші Борсыққұм өсімдіктерімен бекіген. ... ... ... ... ... ... ... төбелердің шыңының
биіктігі150-170 метрге дейін жетеді. ... ... ... құм ... сусып жылысу үрдісі артып келеді. Арал маңы
құрылымды – денудациялық жазығының шығыс бөлігін арал маңы ... ... ... ... ... ол ... құрылымы жағынан неоген – төрттік
дәуірдін шөгінділерін желдің үрлеуінен ... ...... ... ... ... ... жатады. Соңғы жылдары ... ... ... табанындағы құмнын үрлеуінің есебінен аумағы артуда. Жел
ұшырған жалаңаштанған ... құм ... ... ... ... ... шақырымға жетті. /6/  Арал теңізімен солтүстік арал маңы ... ... ... шығысы мен шығысын Арал-Сырдария
аккумулятивті жазығы орналасқан – оңтүстік батысымен батысында ... ... ... ... ... ... ... шығысында биіктік айырмасы 332 метрден арал теңізі
жағалауында 39 метрге дейін ... ... ... ... ... ... шығу тегі ... әркелкі болып келеді. Осыған орай
көтерінікі төбелі құмды Қызылқұм шөлін, аккумулятивті ... ... ... ... бөлігінің тауалды көтерінкі төбелі
жазықтарын бөліп көрсетуге болады.
Қызылқұм ... шөлі ... биік ... ... ие ... Ол жоғарғы плейстоценде көлдік алювиальді шөгінділермен
оңтүстік шығысында Бор ... ... ... ... ... ... ... құмдардың биіктігі 10-20 метрге ең биік жері 30 ... ... ... ... ... ... ... аласа қалдық таулармен
(абсалют биіктігі 764 метрге жететін Бұқан тау) ... ... жаңа ... ескі ... сияқты Сырдарияның ескі арналарымен күрделенген. Ескі
өзен арналарының есебінен біршама аумақты алып жатқан ... ... ... ... ... ... ... тілімденген
жалды – төбелі, белді – белесті, сусымалы төбелі жалды жер бедері ... ... ... ... ... ... ... жазығы Сырдария мен Шығыс Арал синиклизасының
аралығында орналасқан. Сырдария өзенінің ... ірі жеке ... ... ... жұқа ... жыныстар жауыпжатқан атырауын түзді. Шардара
су қоймасынан ... өзен ... ... ... екі ... ... бар. Өзеннің жайылмасының ені 10 шақырымға дейін жетеді. Шиелі
мен Жусалының маңында жайылмасы 20-40 шақырымға дейін ... ... және ескі ... ескі ... ... бар. Қазіргі кезде бөгеттермен
арық қазылғандықтан кейбір құрғақ тереңдетіліп каналдарға айналдырылған. ... ... ... ірілігі орташа құмды, сазды алевритті
шөгінділерден тұрса көтерінкі жайылма ... ... ... және ... ... ... тұрады.
Арал теңізінің жағалауын бойлап әр түрлі түйіршікті құмдардан тұратын
жел әрекетінен өзгеретінн белесті – ... құм ... ... ... ... жазықтар созылып жатыр. Сонғы жылдары аралдың тартылып
деңгейінің төмендеуіне ... ... ... ... ... басым болып келетін алғашқы теңіздін жазық пайда болды. Соңғы
кездері құм беті ... ... ... ... ... ... табиғи өсімдіктердін өсу үрдісі байқалуда.
Қарату мен Сарыарқаның, Шу-Іле тауларында Жалайыр – Найман ... ... Шу – ... ойысы орналасқан. Ойыс оңтүстік
шығыстан солтүстік батысқа 600 ... ... ... Оңын орташа еңі 300
шақырымға дейін жетеді.
Геологиялық тұрғыдан Шу-Сарысу ойысы ... ... ... алып ... ... ірге тасынын негізін ... ... ... жыңыстары құрайды.Оның бетін жоғарғы
палеозойдын сазды құмды, жыныстарының қалын қабатты, оның ... ... ... қалың сазды құмды, құмды-сазды шөгінді қабаттар жауып
жатыр. Орталық ... жер ... ... тасты көтерулерімен жамбыл
фрианов ... ... ... ... ... жер ... әсер еткен неоген – төртік ... ... ... 500 және 100 ... ... ... қамтыйды.
/9/
Шу - сарысу ойысы. 
Шу – Сарысу ойысынын ... ... - ... және ... негізінде қалыптасқан, көлдік және көлдік – аккумулятивтік
жазықтар негізінен аумақтың оңтүстігі мен Сарысу  ... ... Олар ... ... түйіршікті құмдармен көл ... ... ... қайрандардан тұратындықтан беті тегіс немесе сәл еңіс болып
келеді, желдің үрлеуінен ... ... ... ... кезде
сорлармен сортандар алып жатыр. Шу өзенінің солжақ жағалауын эолдық ... ... ... ... ... алап ... ... баспалдақ
тәрізді болып келуімен ерекшеленеді. Бірінші сатысына еңтөменгі абсолют
биіктігі 180-240 метрден ... ... ... ... ... ... ... құм жасалдары тән. 250-280 метрге дейінгі абсалют биіктер
аралығын қамтитын екінші сатысына 20-30 ... ... ... терең
тілімденген күрделі құм жолдары тән. Мойынқұмның ең биік жері 300-420
мертге ... ... ... ... қамтиды. Төбелі сызықша жалды
құмдар өсімдіктермен нашар бекіген олар солтүістік батыстан ... ... ... ... ... құм ... ... 100
метрге дейін жетеді. /2, 4/
Шу мен Сарысу өзендерінің аңғарында еңі 2-6 шақырымнан 10-30 шақырымға
дейін жететін. Окумулятивті ... ... ... ... ... ... үсті ... бар. Екінші биік жайылма үсті текшесінде тақырлардың
сорлар мен сортандардың көп ... ... ... ... үш ... үсті текшесі, биік және ... бар. ... ... үсті ... жел ... құмды – сазды
жыңыстардың қабатынан тұрады. Ол жоғары ... ... ... ... ... 330 ... Екінші жайылма үсті
текшесі өзен арнасынан 180 метр биіктіктен шығысында 30-40 ... ... Шу- ... ... жер ... дамуы жер бедерінің
денудациялануы жүріп үгілу қабаты түзілген мезозой эрасының ор ... ... ... ... ... ... Шу, Іле, Тянь-Шань
тауларының көтерілуі эрозияны күшейтіп, ежелгі өзен торлары арқылы ойысқа
мезозой – каназой жасындағы тау ... ... ... ... ... жағдай ойыстың батыс жағында сақталғанымен палеоген ірге ... ... ... ... ... ойысты теңіз суы басып жатты.
Төменгі олегоценнен бастап Шу-Сарысу ойысынын көтерілуі басталғандықтан
біртіндеп ... ... ... ... ... мен ... ... қызылтүсті саздың, солтүстігінде ылғалды жылы климат
жағжайында ашық сары ... ... ... қолайлы әсер етті. Шумен
Сарысу ... ... ... ... ... ... бірнеше
салаларға бөлініп көлдер түзілген. Жер ... ... ... ... ... бедері дефляциялық шұнқырлармен, көтерілген
төбесі текшелі қалдық дөңдермен эолдық ... ... ... ... бөлігін құрылымдық – денудациялық Үстірт алып
жатыр. Үстірт Арал ... ... маңы ... мен тік ... кемерлер
арқылы шектеледі. Оның беткі қабатын қалындағы бірнеше оңдаған метрге
жететін қалын әктас ... ... ... бұзылудан сақтайтын қалқан
қызметін атқарып ... ... ... ... беті біршама
тегіс әрі әлсіз көлбеу болып келеді. Сирек ... ...... ірі ... ... ағынсыз ойыстармен күрделенген жондардың
беті ... ... ... 22 ... (солтістік жон)  314 метрге дейін
(мұзбел) артады жондардын ... ... ... ... 63 ... ... ... ойысы) 100 метрге дейінгі аралықты 
ауытқиды. Үстіртін беті астау тәрізді ... ... ... ойыстардың көбінің табанында құмды-сазды делювиальды-элюальды
материальдар жинақталады. ... ... ... ... ... Солтүстік батыс бөлігіндегі Солтүстік Үстіртіне қарай
тілімденген. Иіннің  біліктік бөлігін   Қос ... ... ... ... ... ... ойыстар алып жатыр. Тегіс беткейлі қалдық дөңдер
ойыстарға  қарай  еңіс ... ... ... қар, жаңбыр  суларының 
әрекетінен  терең тілімделген ... ... ... қалыптасуы
Үстірттің  бедерінің толқынды болып келуіне әсеретті, Сам, ... ... жел ... ... ... бекіген 
аласа  құм  жалдары  түзілген  су өткізетін  әктастардың  қалың қабаты
үстірттің  барлық ... жер ... ... пішіндерінің  дамуына 
әсер  етті.  Мысалы  Өтебай қонысуында  терендігі 120  ұзындығы  ... ... ... ... ... ... ... жарық ойысында гипсті
карстлар табылған. Үстірт көршілес жатқан жазықтармен тік беткейлі кемер
жасал шектеседі. ... ... ... шектесетін бөлігінде
кемерлердің биіктігі 50 метрден Солтүстік- батысы, батысымен шығысында 200
метрге дейін жетсе, қарны жарық ойысында ... ... 370 ... жетеді. Келердің биіктігі артқан сайын көлденен қимасы күрделене
беруімен ерекшеленеді.
Үстіртін қазіргі ... ... ... плиоценде басталады.
Жер бедері әр түрлі жыныстардың қабатасып ... ... ... ... ... плиеценде солтүстік, оңтүстік үстірт және
оңтүстік Маңғыстау иіні арқылы Ақшағыл, Абшерон ... ... ... ... ... ойыс ... онда бос ... шөге
бастады. Көл түбінде шөккен матерялдар көршілес жатқан көтеріңкі жерлерден
жинақталды. Климаттын аритенуіне байланысты бұл ... ... ... өте ... ... жер ... ... пішіндерінің кең
таралуы приоценмен төрттік дәуірлердін ... бір ... ... ... ... климатпен алмасып отырғаның көрсетеді. Бірақ
тау ... ... ... жел ... әсерінен жүрген.
Тұран жазығынын батысында Каспий теңізімен ... ... ... Манғыстау Үстірті орналасқан. Үстірт эрозяилық –
тектоникалық Ақтау, ... ... ... ... ... ... шығу тегі жағынан Каспий маңы ойпатына жақын. ... ... ... ... ... ... Шығыс Маңғыстау үстірті,
Ақтау, Қаратау таулары. Красноводск үстірті ... ... ... неоген төртік дәуірлерде тектоникалық қарқындылықтың
әр түрлі болуына байланысты болады. Манғыстау үстіртінің 80% алып жатқан
оңтүстік ... екі ... ... ... болып табылады. Оның бетінің
қалыңдығы 5-10 метрден 40-50 ... ... ... ... ұлы ... ... ... жыныстарды бұзылудан сақтайтын қалқан ... ... ... ... ... белгілерінің бірі
Маңғыстаудың біліктік ... ... ... ... ... екі ірі тектоникалық депрессиялардын болуы. Солтістік Маңғыстау
антиклинориін бойлай қаралаңдыбас, қорғаной, ... ... ... ... ... ... иінінің жекелеген анти клинорин
бойлай ұзындығы 85, ені 10-20 ... ... ... ...... жатқан Қарақия, - 57 метрге жететін Қауынды, ... ... өлі ... египетмаңындағы Каттар депресияларынан кейінгі ең
тередерінің бірі Ойыстардың барлығы тұйық ... ... ... қарай ашық  болып келеді. Ойыстар төртік ... ... суға ... ... ... ... ... және абразиялы жазықтары қалыптасқан.Біршама иілген табанында
жербедерінің мұсінді пішіндері сорлар алып жатыр. ... ... жер ... қалыптасуына тектоникалық агенттермен қашар аритті
климатта әсер етуде. ... ... ... қарқынды
жүруіне әсер етсе аритті климат сорлы дефлеция үрдісін күшейтті.
Маңғыстаудын кәаіргі жер бедерінің қалыптасуы ерте плиоценнің ... ... ... бір ... ... ... ... трангрециясы
кезінде құрылық болып қалды. Тұран плитасының ... ... ... ... Маңғыстау тұғырлы жазыққа айналды. Таулы
бөліктерінің қазіргі бедерінің ... ... ... жеклеген
денудациялық үрдістердін әсерінен жүрді, бұл кезенге дейін Маңғыстаумен
үстіртін келерлері түзілген. Ерте төрттік ... ... ... ірі
тұйық ағынсыз ойыстары пайда болып, оңда көлдік режим сақталды. Уақыт ... көл ... ... ... тау ... жел ... ... дәуірдін соңындағы екі хвалын трангрссиясынын әсерінен бүкіл Каспий
жағалауында жер ... екі ... және ... ... метр абсалютбиіктіктің белгісінде жаңа Каспи теңіз
абразиялы жағалауы ... ... ... ... Үстіртінде аридті
континентті климат жағдайы жоғарғы плиоценнен бастап ... ... ... өзен ... ... жоқ ... ... Қаратау,
тауларының беткейлері мен Қарақя Өзен, Қарныжарық ... ... ... ... ескі ... жайылма үсті текшелерінің
іздері байқалады.
Тұран жазығының оңтүстік қарақұм оңтүстік-батыс ... ... ... ... түрік тілінде қара түсті құм ... ... жер ... Жер ... ... сай екі ... ... бөлінеді.
Солтүстік шағын бөлігін Зангуз қарақұмы немесе Зангуз үстірті ... ... ... ... тік беткеилі кемер арқылы сорлы унгуза оиысына ұласады.
Ол тектоникалық қозғалысынын әсерінен ... ... ... ... жағдайында өнделген ежелгі құрғап қалған өзен арнасы болып ... ... ... ... ... ... ... Амудариянын
Каспийге құйған ескі арнасы узбой қарақұмнын солтүстік батыс шеті арқылы
өтеді. ... ... ... ... ... және ... қарақұм
орналасқан зангуз қарақұмына қарағанда аласа болғандықтан орталық қарақұмды
ойпатты қарақұм деп ... Оның ... ... ... біртіндеп
көтеріледі. Оңтүстік және оңтүстік ... ... ... қарақұмына
қарағанда теңіз деңгейінен биік. Екеуінде беті тегіс әрі ... ... ... ... шығыс қарақұмында ежелгі өзен арнасы кемф
узбойы бар. Оның көп ... ... ... каналы алып жатыр. Зангуз
үстіртінің беткі қабатын ... мен ... ... плео ... және құмды – сазды шөгінділері жауп жатыр. Зангуз үстіртінің
кемерімен ... ... ... ... ... төрттік дәуірде
аққан оның алювиальды шөгінділері орталық және ... ... ... ... ... ... ... беткі қабаты Теджен,
Мургаб өзендерінің сағасында шөккен алювиальды ... ... ... қарақұм шөлі жел әрекетінен тұзілген құм ... ... Ол ... ... ...... ... құмдарда ұласады. /1/
Олардың аралығындағы кеңістікте тегіс сазды тақырлар кездеседі. Құмның
басым бөлігі өсімдіктермен бекіген. Сусымалы құлаш құм жолдары ... ... ... ... ... таралған.  
Сырдария өзенінің саласын А.Г. Исаченко және А.А. Шляпников екі түрлі
ландшафттқа ... ... ... ... ... ландшафттары:
тұран жазығының оңтүстік ландшафттары. Ал Г.В. ... және ... ... және аэрофотосуреттік түсірмелердің негізінде Қазақстан
даласы аймағының ландшафттарының 1:1000000 ... ... Бұл ... олар ... ... ... ... алғашқы-
теңіздік, теңіздік, ... ... ... делювиалды-пролювиалдық, эолдық. Г.В. Гельдыева және Т.Н.
Будникова бұл ландшафтардың барлығын ... ... ... ... Т.Н. ... мәліметі бойынша [35, 70-б] Сырдарияның
төменгі ... ... ... 15 ... ландшафттар орналасқан, олар
аллювиалдық және аллювиалды - пролювиалдық топтар болып бөлінеді (2-кесте).
Кестеде келтірілген ландшафттың сипаттамалары облыс аумағындағы барлық
ландшафттардың ... ... ... ... Сырдария өзенінің төменгі ағысындағы суармалы алқаптар орналасқан
ландшафтар
|Суармалы алқаптар |Ауданы мың га ... түрі ... |44,4 ... ... |51,3 ... ... ... |425 ... |
| | ... ... |151,5 ... ... |
| | ... ... |
|Қазалы |56,7 ... ... ... ... ландшафттардың табиғи шекаралары айқын көрінеді (сурет 1).
Сондықтан да оларды шөлейт аймақтың ... ... ... ... эталон
ретінде айтуға болады және олар жазықтардың шегінен өтеді. Мысалы, ... ... ... Жаңадариялық, Сырдариялык арналық, Дариялық
тақыр жазықтары жатыр. Ал, Солтүстік Арал маңы ... ... ... Кіші ... құмдары, Арал маңы Қарақұм, Құланды үстірттері өтеді.
Жоғарыда айтылған ландшафттық аудандардың ішінде Құланды үстірті, ... және Кіші ... ... Арал маңы ... өзінің тұрпатты келбетін
сақтап, адам әрекетіне онша көп ... ... ... жатады.
Сондықтан болар бұл аудандарда әлі де болса тұз даланың ... ... ... ... ... өзгеріс келтіретіндей неотектоникалык
процестер жоқ және байқалмайды.
Шелдік ландшафттар зоналық факторлардың әрекетіне ... ... ... [[i]]. ... 1) ... ... ... тараған, арасында
дәнді шөптесіні бар жусанды-сораңды солтүстік шөл; 2) сүр-қоңыр топырақты
жерлерге тараған эфемерлі-жусанды оңтүстік шөлді зона.
I. Солтүстік ... ... ... ... ... ... ... ғана кіреді.
Бұл зонада төмендегідей ландшафттар кездеседі.
1. Саз балшықты жыныстан тұзілген теңіз табанындағы ойпатты жазықтар.
2. Саз балшықты және ... ... ... ... ... Атыраулық төбелі және төбелі-бүйратты құмдар.
4. Шағылды, шағылды-төбелі құмдар.
5. Саздақты жыныстан тұзілген аридті-денудациялық жазықтар.
6. Саздақты ... ... ... төбе аралық
жазықтар.
7. Өзен аңғарының аллювийлі жазығы.
II. Оңтүстік шөлді зонаға Қызылқұм және облыс байтағының оңтүстік
бөлігі кіреді, онда ... ... ... ... ... ... тақырлы және сортаңды жерлері.
Саздақты жыныстан тұзілген сортаңды, тақырлы жазықтары.
Саздақты-қиыршық тастармен жабылған денудациялық жазықтар.
Саздақты жыныстан тұзілген деллювийлі-пролювийлі жазықтар.
Шағылды, шағылды-төбелі құмдар.
Саз ... ... ... ... табанындағы жазықтар.
Саздақтан тұзілген көлтабанды, аллювийлі жазықтар.
Саздақтан тұзілген аллювийлі, пролювийлі жазықтар.
Саз балшықты ... ... ... ... ... аймақтың оңтүстік шығысын Солтүстік-Тянь-Шань
провинциясының Қаратау - Талас округінің ... ... алып ... ... ... аз ... аймақтың таулы болып келуіне
байланысты плакорлы кешендер үзік-үзік сипат алады.
2.2. ... ... ... ... Орал мен ... ... ... бөлігімен шектеседі. Ол палезой іргетасы жер бетіне жақын жатқан
эпигерциндік ... ... ... болып табылады. Тектоникалық
тұрғыдан ... ... мен ... плиталарын бір – бірімен жалғастыратын
Торғай ... ... Оның ені 40-50 ... ... ... ... бағытта созылып жатыр. Оңтүстігінде
кеңейіп біртіндеп Торғай ... ... ... ... абсалюттік
биіктігі 100-125 метр ... ... ... ... ... ... құсмұрын шошқалы сияқты көптеген көлдер жүйесі бар.
Қолаттың табаны ежелгі алювиальды және ... ... ... Торғай қолатының батысы мен шығысында абсалют биіктік біртіндеп 200
кейде 300 метрге дейін көтеріледі. Торғай ... ... ... түзу ... жатқан палеогеннің теңіздік тұзды – сазды және
неогеннің көлдік – албвиальды құмды шөгінділері жауып жатыр.
Торғай ... ... ... ... ... аласа төбелі
жонды, саяз көлді ойыстар мен төбесі текшелі дөңдер тән. Үстірттің дөңесті
қалдық ... ... ... жатқан ежелгі ескі өзен арналары болып
табылатын сайлар мен жыралар тобымен тілімделген. Тегістелген ойыстарында
тұзды ... мен ... ... ... ... Атлант мұхитынан алыс жатуына байланысты климат шұғыл
континентті. Қысы суық әрі қатал, жазы ... ... мен күзі ... ... және ... ауытқу амплетудасы жоғары. Жауын –
шашынның орташа мөлшері солтүстігінде 300-350мм, ... ... ... ... ... оңтүстікке қарай біртіндеп
артуына орай жауын – шашынның жылдық орташа мөлшері кеміп булану артады.
50( с.е. аралығында ... Азия ... ... ... ... ... күрт төмендеп ашық аязды күндер қалыптасады. Осыған ... ... ... – 17 - 18(С кей ... температура – 30 -
40(С төмендейді. Жазда температура + ... ... +35(С ... ... ... ... Орта Азиялық тропиктік ауа массалары
енгенде ыстық құрғақ ашық ауа райы ... ... ...... және ... ауа ... ... қалыптасатын полярлық
фронтық әсерінен түзіледі. Сәуір мен ... ... жылы ... ... ... ... – шашын түседі. [2;3]
Жаздың екінші жартысында ашық ыстық антиарттикалық ауа массалары
енгенде үсік ... 10(С ... жылы ... 110-120 ... ... ... ... температураның жиынтығы 2200-3000. Торғай үстіртіндегі
температура жағдайы жаздық бидайдың қатты сортын, ... ... ... ... ... ... ... үстіртінің тобыл ырғыз өзендерінің
алабына жатады. Еріген қар ... ... ... ... ... ... аз сулы ... келеді. Ағынының 80-90% көктемде ағып
өтетіндіктен жазда ... ... ... Тасыған кезде өзен сулары
минералдық құрамы жағынан гидро корбанатты – ... ... ... сайын құрамындағы минералдары артып хлоридті – ... ащы ... ... ... кеме ... ... ... ауыз суымен
қамтамасыз етуде маңызы зор.
Өзендері мен көлдері негізінен көктемгі еріген қар ... ... ... ... ... деңгейлері күрт төмен түседі. Көлдердің
деңгейлерінің ауытқуы жауын – ... ... ... ... ... ... ... және қабат аралық жерасты сулары кең
тараған. Жарық шақты ... ... ... тау ... ... ... шоғырланған. Судың мол қоры гранитцидтар мен
әктастардағы дарықтарда кездеседі. Әсіресе жоғарғы девонның ... ... ... ... - ... ... суы кең ... Олардың
қоректенуі көктемгі еріген қар суының тау жыныстарына сіңуінің ... ... ... ... тұщы ... басым. Қиыршық тасты
жыныстардан өткенде олар тұздануы да мүмкін.
Қабат аралық сулар палеоген, неоген және төрттік ... ... ... ... ежелгі аңғарларда тараған. Олардың қоректенуі мен
шығыны жарық шақты сулардыкімен бірдей.
2.3. Маңғыстау таулы ... және ... ... үстірті және Тауқыр Тұран эпигерциндік платформасының
шеткі аймағының қатпарлы ... ... ... ... ... ... болып табылады. Қатпарлы негіздің тау
жыныстары ... ... ... ... бөлігі Қаратау мен оның
оңтүстік шығысындағы Тауқыр жүйесіне ... ... жер ... ... ... үстірті ядросы жоғарғы пермь, тряс, юра ... ... ... ... ... құрылым болып табылады. [2;3]
Қатпарлану аймағында көтерілулер мен төмен түсулер қатар жүруіне
байланысты герцин көтерілуінің ... ... ... Қаратау, Батыс
Қаратау және Қаратаушық таулары қатар жатыр. Олардың ... ... ... Батыс Қаратаудың солтүстігі мен оңтүстігінде
антиклинальдың қанаттарында түзілген бор дәуірінің жыныстарынан ... ... және ... ... ... орналасқан. Маңғыстау
тауларының ең биік нүктесі Бесшоқы. Оның ... ... 556 ... мен Ақтаудың аралықтарын бөліп жатқан тауаралық аңғарлар
төменгі бордың саздары мен құм ... жер ... ... ... ... 2 кей ... 3 метрге дейін жететін шарлы құралымдар түзеді.
Құмтастардың үгіліп, құрамындағы ... ... ... ... бетіне шығып үрленген шар тәрізді құрылымдар түзді.
Маңғыстау ... ... ... ... 150-175 ... ... әрі ... сорлы ойыстар түзетін әктасты ... ... Онда ... ... ... ойыстардың бірі Қарақия (- 132м)
орналасқан. Маңғыстау тауларының оңтүстігінде Жетібай, Өзен кен ... мен газ ... ... ... ... біртіндеп бозащы
мойпатты түбегіне ұласады. Онда да мұнай мен газдың мол қоры бар.
Маңғыстау таулыүстірті ... шөл ... ... Оның ... ... ... ... және құмды шөлдер алып жатыр. Түбектің
солтүстік бөлігін жусанды сазды шөлдер алып ... ... ... ... ... ... мен ... шөптер, бұйырғын мен бпялыштар
басым болып келеді. Оңтүстік ... ... ... ... отыратын
сортаң шөлдер басым. Олардың аралығында өсімдіктер жамылғысы жоқ Қарақия,
Қауынды қырлы жарық ойстары бар. Негізгі өсімдіктері ... ... ... ... сары ... ... шөп. ... тауларының басым
бөлігін тасты субстратта қалыптасқан тасты шөлдер алшып жатыр. Онда биіктік
белдеуліліктің заңдылықтары да ... ... биік ... ... ... ... шөлейтке ұласады. Тауқыр жүйесі ... ... ... ... ұқсас. Онда антиклинальды ірге тасының негізі
ортапалеозойдың, пери мен триастың тау ... ... ... ... табылады. Маңғыстау тауынан айырмашылығы қатпарлы солтүстік
шығыс тармағы палеоген мен неогеннің сазды жыныстарынан құралған.
Торғайдың ... және ... ... ... ...... мен Оңтүстік Урал және шығыста
Қазақтың ұсақ шоқылығы арасында орналасқан. Солтүстікте жазық ... ... ал ... ... ... ұласып жатыр. Торғай жазығы – аса
көлемді Тұран және ... ... ... ... ... ... Жалпы
алғанда тегіс алқаптың аясында беткейлері тік, қысқа, жайпақ төбелі қалдық
таулар – ... ... ... ... түседі, сол қалдық таулардың
арасында түбі кең, жайпақ құрғақ ... ... ... ... ... ... ... текшелер де жиі кездеседі. Жаз кезінде өсімдік
қурап кетеді, жазық ... ... ... ... ... ... ... жақсы байқалады.
Торғай жазығының бүгінгі бейнесі, оның көптеген құрғақ аңғарлар мен
қолаттары, толып жатқан үзік – үзік ... ... бар ... жер ... ... ... сәйкес келмейді, қайта қалдық түзілім
түрінде көрінеді. Торғай ... ... ... ... ... ... пен ... Сібір жазығы жағынан, солтүстіктен ... ... ... ... ... ағысы кезеңінде болған. Міне, сол кезде
Торғай ... ... ... аңғарлар жүйесінің тарамдалуы болды.
Алайда үзік – үзік ... ... ... ... жызықтықтың
эрозиялық тілімделуінің үштік жыныстардың горизонталь жатқан қабаттарының
шайылуымен бірге жүргендігімен түсіндіріледі. Торғай ... ... ... ... төмен түскен алқапты Арал – Торғай ойысы ... ... ... ... бетегелі – жусанды шөлейт, ал
солтүстігінде бозды – бетегелі алқап басым. ... әрі ... ... келуінің
салдарынан бүкіл территорияда галофиттер кең тараған. Оңтүстік бөлігінде
жусан – ақ, қара және боз ... өте көп. Бұл ... ... ... ... алып ... Бұларда сораң шөптер – ... және ... ... Солтүстігінде Лессингтің бетегесі,
сарептский, ... ақ ... ... ... ... ... ... түбегі Каспий теңізінің шығыс жағасының аумақты тұмсығы болып
табылады. Орталық бөлігі – Маңғыстау – бір ғана антиклинальды ... ... ... ... оның ... ...... қарай
созылып жатқан оң қанаты қосымша қатпарлықпен күрделене түскен. Таулы қырат
жоталардың жай ғана жүйесінен тұрады: ... ... ... созылып
жатыр, ал Қаратауды бойлап солтүстіктен және оңтүстіктен Ақтаудың Солтүстік
және Оңтүстік жоталары созылып жатыр.
Қаратау жотасының үсті ені 3-9км, кей ... ... ... ... ... үстірт тәрізді болып келеді. ... ... тік, ... ... тік ... жыра – ... ... оңтүстік беткейіне параллель оңтүстік Ақтау – батыс пен
солтүстікке ... ... ... ... ... жота ... жатыр; оны жыра
– сайлар тіке кесіп өтеді.
Солтүстік Ақтау Қаратаудан солтүстікке қарай созылып жатыр; Оңтүстік
Ақтау сияқты ... да ... ... ... тіке ... өтеді. Жотаның
үсті жон тәрізді, беткейлері тік; солтүстік беткейі ... ... ... ... ... ... беткейі тым тік, ұсақ
жыралар ғана кесіп өтеді, ал солтүстік беткейі терең ... жал – жал ... ... ... ... беткейлерінде желдің әсерінен пайда
болған неше түрлі қызық пішіндер – ... ... мен ... ... түбегінің рельефі жыныстардың геологиялық құрылысы және
петрографиялық құрамымен тығыз ... ... ... тік ... ... триастын шөгінділері жатыр. Осылардан
орталық жота – ... ... ... ... юра және бор
жыныстарынан түзілген, онда да юра құмтасты – сазды жыныстар, ал бор қатты,
тығыз ... ... ... ... Бор ... ізбес тастар
антиклинальдың қанаттарына ойысып, жоталар – Оңтүстік және ... ... ал оңай ... құмтасты – сазды юра шөгінділері рельефтің
ойыс формаларын – ... мен ... ... арасындағы «аңғарларды»
құрайды.
Маңғыстауда құрылымы өте нашар, ... ... ірі, сұр ... ... ... ... ... рельефтің ояңдарында сораңдар
кездеседі. Маңғыстаудан солтүстікке қарай каспийлік ... ... ... ... кең, ... және тегіс алқабы орналасқан. Түбектің
беті қыраңды, сәл толқындалған, солтүстікке ... ... ... ... ... ... ... түбегі мен Қарабұғаз шығанағынан шығысқа қарай ауданы
200000 км²-ге жуық кең байтақ ... ... ... ... ... ... ... кемерлермен – шыңқылармен бөлінген, ал шығыс жары көп жерінде
Арал ... ... жар ... құрайды. Жонның біркелкі жер беті кей
тұста ... ... ... ... созылып жатқан толқынды
көтерілулермен бұзылады. Бұл ... ... ... ... ... үстірттің солтүстігінде ендік бойымен Солтүстік Үстірт
қырқасы солтүстік шыңқыны бойлай созылып жатыр. Оның абсолюттік ... ... ... қарай бұл қырқа жазаңдалып аласарады.
Қырқаның өркештері ояң учаскелермен салыстырғанда 25-40м биік ... ... ... ... иіні ... ол ... орталық Үстірт көтерілімінен бөліп тұрады. Осы ... ... ... ... Сам және ... да ... ... бар.
Биіктігі 240 м-ге жететін әжептәуір қырқа Арал ... ... ... ... жатыр. Арал теңізінің оңтүстік – батысына қарай
кең ойыс орналасқан, Барсакелместің соры ... ... ... ... ... ... ... оңтүстікке
қарайй терең, көбінесе ұзын жыралармен тілімделген ирелеңді тік кемер жасап
созылады. Кей жерлерде Үстірттен оқшау үстірттер ... ... ... ... ... ... қарай созылып барады да, ... ... ... жоғалып кетеді.
Үстірт құрылымы – тектоникасы жағынан көне теңіздер мен көлдер басып
жатқан ойыстармен ... ... ... тау болып есептеледі. Тік жыраларды
– шыңқыларды – кей жерлерде үстірттің ежелгі ... деп те ... ... ... ... ... табылды. Үстірттің кеңістігі тым
құрғақ, жауын – шашынның жылдық ... ... ... қана ... топырағы солтүстіктен оңтүстікке қарай өзгереді. Солтүстік,
қыратты бөлігіне шөлейттің белгілері тән және ... ... ... ... Оңтүстікке таман созылып жатқан «сор» алабының
топырағы кеуек, жетілмеген, оны ... әр ... ... ... ... болып жатыр. Орталық және оңтүстік аудандар – сортаңдау гипсті
қиыршық тастылау сұрғылт топырақ басқан шөл. ... ... ... ... шөл ... онда ... бұта өсімдіктер көп те, бұта және ағаш
өсімдіктері – қара сеуілдер өте аз. ... ... ... әсер ... ... Арал ... ... зоналарының ландшафттық ерекшеліктері
3.1. Табиғат зоналарының таралуы
Тұран жазығының қиыр солтүстігінен ... ... ... ... ... ... ені 100-150 ... аспайтын жіңішке алқабы ғана
дала зонасына енеді. Дала зонасының ауданы 150 мың шаршы шақырым ... ... 40-45 мың ... ... (1(
Дала зонасы Торғай үстіртінің оңтүстік шеті мен Торғай қолатының Торғай
өзенінің ендігіне дейінгі шағын ... ... алып ... ... ... ... температурасы -16...-18(С шілденікі +21...+23(С,
жауын – шашынның жылдық ... ... ... Оның 70( жылдың жылы
кезеңдерінде түседі. Торғай дөңесті – ... ... мен ... қолатының
беткі қабатын палеогеннің гипсті және тұзды ... ... оның ... ... жұқа ... ... жатыр. Судың нашар сіңуіне
байланысты сортаңды далалық ландшафтлар кешені кең ... Олар ... ... көп ... ... ... ... – тарлаулы,
Жусанды – бетегелі өсімдіктер бірлестіктері құрайды.
Құмды сазды жыныстардағы ... ... ... ... ...... ... тараған. Олардың ішінде мезоксерофитті және ... ... ... де ... Құм ... және Құмды жерлерде
далаға тән псамморфитті қызыл бетегелі ... ... ... ... ... ... ... жыртылған. Торғай қолатында құмды
алқаптағы реликтілі Қарағайлы орманды қорғау мақсатында ... ... ... ... Ырғыз өзендерінің орта және төменгі ағыстарын
алып ... ... ... ... ... ... құрайды. Жауын – шашынның жылдық орташа ... ... ... дала зонасындағыдай палеоген мен ... ... ... ... ...... жонды жазықтар алып жатыр.
Аумақтың басым бөлігін Сортаңды – ... ... ... ...... ... ... бірлестіктері құрайды. Сортаңды ашық қызыл –
қоңыр топырақта ақ, сұр жусаннан, ... ... ... ... ... ... ... өссе, сортаңды қоңыр ... ... ... ... мен бұйырғындар таралады. Шөл зонасы 48(С
солтүстік ендіктен Тянь – Шань, Памир, ... ... ... ... ... 1500 ... ... жатыр. Зона қоңыржай және
субтропиктік климат белдеулерінің шегінде ... ... ... ... ... ... жаз бен суық қар ... қыс тән. Жазда құрғақ жауын – шашынсыз ауа райы басым болады. 0(С
жоғары ... ... саны 160-230 ... ... ... +10(С ... ... жиынтығы 3400-5600 жауын – шашынның жылдық орташа
мөлшері солтүстігінде 150-200мм, оңтүстігінде 100-150мм аспайды. Жауын ... бір жыл ... ... ... және субтропиктік белдеулерде
әркелкі болуымен ерекшеленеді. ... ... қысы ... және
қоңыржай жұмсақ әрі тұрақсыз қыста. Қаңтардың орташа ... - ... ... ... ... ... ... қыс біршама тұрақты
және ұзақ әрі салыстырмалы түрде суық. Қаңтардың ... ... ... 0(С ... ... ... ... субтропиктік шөлге
қарағанда біршама төмен ... ... ... + 26...+ 30(С
субтропиктік белдеуде +30...+ 32(С. Климатының ... сай ... ... ... пен биокомпоненттерінің дамуында айырмашылықтар
байқалады. Бұл солтүстік және оңтүстік зона ... ... ... ... ғалымдар Тұран ойпатының шөл зонасын ... ... ... шөлдері деп екі бөлікке бөліп қарастырады. (2, 15(
1983 жылы жарық көрген КСРО – ның ... ... ... ... ... ... ... және субтропиктік белдеулерінің
шекарасын Қарабұғаз – Гол мен Қаратау ... ... ... ... Жылу ... ... ылғалдың жетіспеуіне байланысты
шөлдің аумағындағы экологиялық жағдай климаттың зоналық ауысуына ғана емес,
жердің беткі ... ... тау ... ... ... Капиллярлығы, ауадағы аз ылғалды жұта білу қасиеттері
айқындайды. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... ерекше орын алады. Белгілі ғалымдар
Г.И.Борщов, А.Ф.Мидендорф, А. ... ... ... жазығының шөлдерін
құмды, сазды, тасты (қиыршық тасты) сортаң және Лессті деп бес ... ... 1934 жылы ... ... ... қарай
эфемерлі, псаммофитті, гифсофитті және галофитті деп төрт ... ... ... екі ... бір – ... ... ... әрбір түріне үш ... төрт ... ... тобы ... ... ... шөлдерде – ксерофитті эфемерлі, құмды ... ... ... шөлдерде – гипсофитті, сорлар мен сортаң шөлдерде ... ... ... ... Ұсақ ... ... ... жазықтарда (субстраттарда) оңтүстік зона тармағында
эфемерлі және жусанды эфемерлі, ... зона ... ... – сортаң
шөпті, сортаң шөпті – жусанды шөлдер қалыптасады. ... ... ... ... геоботаникалық провинция ... ... ... ауытсулар болғанымен сол қалпында сақталады.
Солтүстік зона тармағында болғанымен оңтүстік зона ... ... ... ... ... Лессті-эфемерлі шөлдер.
Батхиз Қарабел үстірті мен Мырза шөлдегі Лессті, Лессті – ... ... ... ... ... таралған. Шөлдің бұлтинының шегінде
оңтүстік субтропиктік ... тән ... ... ... ... ... жыл ішінде жауын – шашынның біркелкі таралмауының нәтижесінде ...... мол ... ... – сәуір айларында жіңішке жапырақтың
қоңырбастың, көкнәрдің, жауқазынның ... жиі ... ... ... ... Бұл кезеңде температура + ... ... ... онша ... емес. Жауған жауын – шашын суы
топырақтың беткі қабатына сіңіп жақсы ылғалдандырады. ... ... ... тұздар мен корбинаттар сілтісізденіп немесе шайылып кетеді.
Жоғарыда талған ... ... ... ... сұр ... ... өсіп өнуі ... байқалатын көктемде шөл жануарларының ... ... ... ... мен ... қарқынды
тіршілік әрекетіне көшеді. Жыл құстары ұшып келеді. Эфемерлі шөлдерге тән
жануарлардың ... ... дала ... ... ... ... ... мен жыландар термиттер мен
қоңыздардың жекелеген түрлері жатады. ... ... ... 2-2,5 ... ... қысқа болады. Мамырда жауын – шашын
тоқтайтындықтан эфемерлер мен ... күн ... ... ... ... ... – шашынның 95-98( көктемде түсетіндіктен жазда ... ... ... эфемерлер мен эфемеройдтар күзгі жаңбырдан соң қайта
өсіп өне бастайды.
3.3. Сазды – жусанды және сортаң шөпті – ... ... зона ... тән шөлдердің қатарына жатады. Олар үстіртте,
Арал маңының солтүстік бөлігі мен Бетпақдалада ... Онда ... ... ...... кезең айқын байқалмайды. Маусым
мен қыркүйек аралығындағы жылы ... ... 10-15 ... ... ... ... ... оңтүстік шөлге қарағанда буланудың біршама аз
болуымен температураның аздап төмен болуы ... ... ... ... ... сақталуы өсімдіктердің өсіп - өнуіне қолайлы
жағдайлар тудырады. Саздан жусанды, сортаң шөпті – ... ... ... ... ... ... ... құрғақшылыққа төзімді өсімдіктер
тән. Онда жусандар басым болғандықтан жиырмадан астам түрі ... ... ... ... ... ... Қар еріген кезде температура
төмен болып топырақтың беті қызып ... ... ... аз ... ...... ... топырақтың қимасында
карбонаттардың мөлшерінің шамалы болуына қарамастан беткі ... ... ... суда ... ... ... арылуына онша әсер
етпейді. Сазды шөлдерде аз карбонатты қоңыр – сұр ... ... ... нашар өткізуі мен капиллярлығының жоғары болуы топырақ қабаттарының
тұзданып, сортаңдар мен сорлардың дамуына ... ... ... ... тән ... ерекшелік топырақ - өсімдік жамылғысының бір – ... ... ... шөлдерге тән жануарлардың қатарына ... ... ... ... тұяқты жануарлар мен кеміруші тышқандар басым болады.
Құстардан бұлдырық, қырғи, ... ... ... және ... кесіртке кең тараған.
3.4. Құмды - псаммофитті шөлдер.
Құмды шөлдер Тұран жазығының басым бөлігін алып жатыр. Оған ... ... ... Арал маңы ... ... және Кіші ... ... Құмды шөлдердің өсімдіктер жамылғысында эндемиктердің
үлесі үлкен роль атқарады. ... ... ... мен дамуына
субстраттың қозғалғыштығымен басқа шөлдерге қарағанда ылғалды ... екі ... әсер ... Ол ... сулы – ... қасиетімен
тығыз байланысты. Құмның сусымалы болуымен борпылдақтығына байланысты
атмосфералық ... ... ... ... ... де 1-1,5 метрге дейінгі
қабатын сулайды. Капиллярлығының аздығына ... құм ... ... ... ... ... транспирациялайды. Температураның
тәуліктік ауытқуы жоғары болғандықтан түнде ауадағы су буы конценсацияланып
құмға сіңеді. Аталған белгілердің барлығы 100-140 ... ... ... ... ... ылғалды болуына тікелей әсер етеді.
Жоғарыда көрсетілген құмды ... ... ... басқа
типтеріне қарағанда өсімдіктер жамылғысының мол ... әсер ... ... ... ... құм ... ... сияқты бұталар,
Сексеуіл, эфемерлер мен эфемеройдты шөптесін ... ... кең ... ... ... құмның жылдам жылынуы әсер
етеді. Құмды шөлдердің өсімдіктері субстраттың ... ... ... ... ие ... құм ... өсімдіктер ерекше
псаммофиттер тобын құрайды. Олар тез өсіп қосымша ... ... ... ... ... ... Құмды жел үрлегенде жер
бетіне шығып қалатындықтан күн ... ... ... ... ... ... ... қабығы болады. Тұқымдары ... құм ... ... сақтайтын қабыршықты қанаттары болатындықтан
желмен жеңіл таралып, құмның бетіне бекіп қалуға ... ... ... беку ... сай өсімдіктер дамудың әркелкі
сатысында болады. Желдің үрлеуі күшті ... құм ... ... ... ... тұқымдас өсімдік семн, құм қарағайы, жүзгін ... ... ... ұсақ ... ... бөлшектері кездесетін
беткейлерінде ақ немесе құм сексеуілі, ағаш ... ... ... ... құм ... ... ... шөптесін өсімдіктер өседі.
Жаларалық ойыстарда құмдар біршама тығыз әрі жалаңаш болып ... ... бір ... шөптесін өсімдіктер өсіп, тамырлары шым түзеді.
Құмды шөлдердің жануарлар ... ... ... ... Әрі
басқа түрлеріне қарағанда түр құрамына бай болады. Олардың ... ... ... ... саусақты сұртышқан аяғы түкті тышқан,
үлкен құм тышқаны, құлақты кірпілер, ешкілердің бірнеше түрі ... ... және ... құм ... ... ... ... геккон, сұр
варан, құм эфасы, құм айдаҺары, оқ жылан сияқты баурымен жорғалаушыларға
бай. Жыландар мен ... ... көп ... ... ... тән басты
ерекшеліктердің бірі. Ірі бұталар мен аласа ағаштардың ... ... ... ... ... ... ұя салуына қолайлы жағдай
тудырады. Мұнда шөл бүркіті, үкі Қыран ... ... ... ... ... кездеседі.
3.5. Тасты - галофитті шөлдер мен тақырлар.
Тасты шөлдер Қызылқұм мен Маңғыстаудың орталық бөлігі мен Бетпақдаланың
шығыс бөлігінде, Сармат ... ... ... пен ... ... ... ... Өсімдіктердің таралуына әсер ететін
басты жағдай топырақ ... ... ... ... ... гипс ... құрамындағы саз бен құмды жыныстардың ұсақ
бөлшектерін желімдеп қатырып тастайды. Топырақ ... гипс ... өсіп ... мүмкіндік бермейтіндіктен өте сирек болатындықтан
біртұтас бірлестік түзбейді. ... ... сұр, ... ... жусандары,
жапырағы етженді суккуленттер сияқты гипсофиттермен қатар ... ... ... ... 100-120 ... ... өсімдіктер өседі.
Тасты шөлдердің бетін қиыршық тастар мен бір – бірімен ... ... алып ... ... ... тасты шөл топырағында кең ... ... ... пен ... ... ... болады.
Шөлдің бұл түрі жануарлар дүниесіне өте кедей.
Сортаңды – Галафитті шөлдер тұзданған жерасты суы жер ... ... ... ойыстарда басқа шөлдердің арасында кішігірім Арал немесе дақ
түрінде таралады.
Каспий теңізінің жағалауы мен Аралдың оңтүстігін ...... ... бен ... ескі ... ... аумағын сорлар алып
жатыр. Бұл шөлдердің субсратын сорнар құрайды. Өсімдіктердің өсіп ... ... ... ... мен топырақтың жерасты еспе суымен
ылғалдану қолайлы жағдай тудырады. Қатты ... ... ... ... түрлері ғана бейімделгендіктен түр құрамы аз. Тұзды
жерлерде өсуге ... ... ... тобын Галафиттер құрайды.
Олардың қатарына сабағы мен жапырағы етженді бойына су ... ... ... пайдаланатын суккулянттар жатады. Оларға ... ... ... ... өсімдіктер жатады. Сортаң шөлдер жануарларға өте ... ... ... ... ... ... уақ
түрінде шағын аумақты алып жатады. Олар Қарақұм мен ... ... ... ... мен ... Мургабтың басқада
өзен аңғарлары мен олардың атырауларында таралған. Көктемгі қар еріген
кезде ... ... ... су ... ... де ... қанығады. Бұл
кезде көлшіктерде балдырлар, жазда құрғаған кезде қыналар ... ... емес ... Қара ... ... шөп пен ... ... құрғаған кезде тақырлар жарылып қабыршықты тор ... ... ... ... көр ... ... ... кесірткесі мекендейді.
Тұран жазығының шөлдерінің әрбір типінің өзіне тән ерекшеліктері ... ... ... ... ... шөлге тән ландшафтларды
айқындайды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Құмды шөлдер Тұран жазығының басым бөлігін алып ... Оған ... ... ... Арал маңы ... ... және Кіші борсыққұм,
Мойынқұм кіреді. Құмды шөлдердің өсімдіктер жамылғысында эндемиктердің
үлесі ... роль ... ... ... таралуы мен дамуына
субстраттың қозғалғыштығымен ... ... ... ... ... екі қасиеті әсер етеді. Ол құмның сулы – физикалық қасиетімен
тығыз байланысты. ... ... ... ... ... ылғал құмға толығымен сіңіп кетеді де 1-1,5 ... ... ... ... аздығына байланысты құм қабаттарына
жиналған ылғалды ... ... ... ... ... ауытқуы жоғары болғандықтан түнде ауадағы су буы конценсацияланып
құмға сіңеді. Аталған ... ... 100-140 ... ... ... тұрақты түрде ылғалды болуына тікелей әсер етеді.
Жоғарыда көрсетілген құмды шөлдердің ерекшеліктері ... ... ... ... жамылғысының мол болуына әсер етеді. Құмды
шөлдердің ... ... құм ... ... ... ... эфемерлер мен эфемеройдты ... ... ... кең ... ... ... ... жылдам жылынуы әсер
етеді. Құмды шөлдердің ... ... ... ... ... қасиеттерге ие болған құм ... ... ... ... ... Олар тез өсіп ... ... түзуге,
сабағында қосалқы тамырдың болуымен ерекшеленеді. Құмды жел үрлегенде жер
бетіне шығып қалатындықтан күн ... ... ... ... ... арнайы жабын қабығы болады. ... ... құм ... ... сақтайтын қабыршықты қанаттары болатындықтан
желмен жеңіл таралып, құмның бетіне бекіп қалуға ... ... ... беку дәрежесіне сай өсімдіктер дамудың ... ... ... ... ... байқалатын құм жолдарының төбесінде
шым түзетін астық тұқымдас өсімдік семн, құм ... ... ... Құм
жолдарының бекіген ұсақ сазды жыныстардың ... ... ақ ... құм ... ағаш ... шеркез, жүзгіннің
кейбір түрлері, құм қоңырбасы басқада эфемерлі шөптесін ... ... ... ... біршама тығыз әрі жалаңаш болып келеді. Онда
көптеген бір ... ... ... ... тамырлары шым түзеді.
Қазіргі таңда Арал өңірінің экологиялық жағдайы өзекті мәселелердің
бірі болып тұр, сондықтан бақыланып ... ... ... пен ... ... және ... өнімдерімен ластануы, Байқоңыр
ғарыш айлағының орналасуымен байланысты, факторлардың әсері, ... ... ... ... ... ... ... болса қиыншылықты жеңе алмай тұр [Баймуратов,  1990; ... 1997; ... и др., 1998; ... и др., 2000].
20-шы ғасырдың соңында Қызылорда облысының территориясына ... ... ... ... жүргізілген
мониторинг аймақтағы ... су, ... ... және      
жануарлардың ұлпаларында токсиканттардың, ауыр ... ... ... ... ... ... және ... рауалы концентрациядан айтарлықтай жоғары ... ... 1991; ... 2001]. ... ... адам мен ... ортаның экстремалды факторларының әсерінің айқындалу деңгейі
оңтүстіктен ... ... ... ... ... ... 2001; Бахтиярова и др., 2005]. ... ... ... ... орта ... әсер ететін мынадай экстремалды
факторларды атауға болады:
1) климаттың құрғауы және судың аздығы;
2) ауыз ... ... және ... ... ... сәйкес келмеуі;
3) жердің беткі қабатының тұздануы және ... ... ... ... табиғи ортаның өндірістен бөлінетін, ауылшаруашылықтық, тұрмыстық-
шаруашылықтық қалдықтармен және түрлі химиялық тастандылармен ... Арал ... ... ... және әр ... су ... химиялық құрамына, оның ішінде ауыр металл иондарының мөлшеріне соңғы
жылдары жылдық, маусымдық мониторинг жүргізілмеген.
Осындай жағдайдағы экологиялық дағдарыс аймағында ... ... ... мен жүйелерінде патологиялық өзгерістерге дейін дамитын 
функционалдық ... ... ... ... Қызылорда
облысында тұратын тұрғындардың қан аурулары және қанжасау ... ... ... ... ... 3,5 есе ... 90% 
әйелдер анемиямен зардап шегуде [Пальгова,  1993].  Организмді гомеостазбен
қамтамасыз етуде маңызды рөл ... ... ... ... 1994; ... и др., 2002], қан ... ... [Омарова и
др., 1994; Колбай, Ибадуллаева, 2006], иммундық жүйе бойынша [Белозеров ... 1992; ... 2006], ... жүйе ... [Жандаулетова.,
Сейтмамбетова, 2000; Жандаулетова, Колбай, 2002] ... бар ... ... ... Арал өңірі тұрғындарының қан құрамындағы
тиреоидты гормондардың мөлшерінің жағдайы  және маусымдық ... ... ... Арал ... ... ... ... әр
түрлі аймақ тұрғындарының тиреоидты статусы мен судағы, топырақтағы ауыр
металдармен байланысының ара қатынасы зерттелмеген.
Қазіргі кездегі Арал ... ... ... байланысты мынадай
ландшафттар қалыптасқан.
1. Әлсіз өзгерген ландшафттар (20%-ға дейін ). Бұл типке: бірінші ... ... ... ... ... ... жазығы табиғи
териториялық кешенінің ландшафттары , аласа таулы аумақтар ... ... ... ... Бұл тип ... экологиялық өзгерістердің антропогендік факторларының
толықтай ... ... ... ... ... ... ... экстремальді табиғи үрдістердің әсер етуімен
түсіндіруге болады. Әлсіз өзгерген ландшафтар тобы басқаларынан ... ... ... ... ... яғни өзін-өзі қалпына
келтіру мүмкіндіктерінің болуымен ерекшеленеді. Табиғи териториялық
кешенге кері әсер ету доғарылған ... ... ... ... ... ... ... Орташа өзгерген ландшафттар (20% -дан 60%-ға дейін). Бұл ... ... ... табиғи териториялық кешенінің ландшафттары,
аллювиальді-пролювиальді табиғи териториялық кешенінің ландшафттары,
эолды жазықтар ... ... ... ... ... ... табиғи териториялық кешенінің
ландшафттары ... ... тип ... фактор әсерінен
ландшафттар жағдайында кері ... ... ... ... ... ... – экологиялық нормаларды сақтайтын болсақ, кері
экологиялық ... ... ... ... ... Бұл ... ... келтіру үшін көп қаржы да кете қоймайды.
3. Қатты өзгеріске ұшыраған ландшафттар ... ... ... ... ... ірі үш ...... Қазалы,
Шиелі-Жаңақорған массивтері кіретін аллювиальді ... ... ... ... ... тип ландшафттардың ішкі ... ... ... ... ... ... терең
трансформациялануымен сипатталады. Шөлейттену үрдістерінің пайда ... ... ... ... ... үрдістердің дамуымен жер
асты суларының деңгейінің ... және ... ... ... ... потенциалының төмендеуімен, ... ... ... ... және ... ... ... байланысты болады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 
1. Чурахин. Физическая география Казахстана. Алматы: Мектеп, 1968. 83-90
стр.
2. Физическая география Республики Казахстан /под. ред. К.М.Джаналиевой ... ... ... 1998. – С.11 ... ... А.С.  ... физикалық географиялық тұрғыдан
зерттелуі.  2002 ж. 25 б.
4. ... Н.И., ... Н.А. ... Алма – Ата: Наука, 1969. - С.
100-115.
5. . Бейсенова А.С. исторической основы ... ... ... ... ... ... ... Ә.С. Қазақстан аумағының физикалық-географиялық тұрғыдан
зерттелуі. –Алматы: Мектеп, 1990.79-100 б.
7. ... А.А. ... ... ... ... 16-25 ... Гвоздецкий Н.А., Михайлов Н.И. Физическая география СССР. – М:  Высшая
школа, 1986. – С. ... ... А.А. ... ... ... 1981. ... ... В.Ф. Геологическое строение Казахской ССР.-Алма-Ата: Наука,
1971. - С. ... ... А.А. ... и ... ... Казахстана. – Алма –
Ата: Ғылым, 1994. - С.115-130.
12. Физическая география Республики ... /под ред. ... ... Университеті.1998.33-36 стр.
13. В.М.Чупхин от пустынь до степных вершин Алма- Ата: Казахстан, 1966. 50-
55 стр.
14. Ә.Бірмағамбетов. Қазақстанның физикалық географиясы.Алматы: Рауан,
2004. 75-83 ... ... З.А. ... ... и ... Азий – Л: 1965. –
С.120 – 132.
16. . Альпатев А.М., Архангельский А.М., Позонлелов Н.Я., Степанов А.Я.
Физическая география СССР. – М: ... ... 1976. – С. ... ... З.А. ... ... и ... Азий – Л: 1965. –
С.148 – 161
18. Чупахин В.М. Физическая география Казахстана. Алматы: Мектеп, 1968. 83-
90 бет.
19. Физическая география ... ... /под. ред. ...
Алматы: Қазақ университеті, 1998. – С.135-140
20. Николов Н.И., Гвоздецкий Н.А. Казахстан. Алма – Ата: Наука, 1969. - С.
120-27.
21. ... Н.А., ... Н.И. ... ... ... – М:  ... 1986. – С. ... Климат Казакстана / под. ред. Утешева А.С. – М: Наука, 1975. - 
23. Альпатев А.М., ... А.М., ... Н.Я. , ... ... ... ... М.: ... школа 1976, 153-191с.
24. .Н.А.Гвоздецкий, Н.И.Михайлов Физическая география СССР. М.:  Высшая
школа 1986, 250-311с.
25. .Николов Н.И., Н.А.Гвоздецкий Казахстан. Алма-Ата: Наука, 1969. 110-
155 ... ... ... (под. ред. Утешева А.С. М., Наука, 1975. 110-115 ... ... П.П. ... по ... ... вод Центрального, Южного,
Восточного Казахстана. Алма-Ата, Наука, 1981, 75-94 с.
28. ... ... ... и ... ... ... – М.: ... 128-139 с.
29. . Давыдова М.И., Раковская Э.М. Физическая география СССР. – ... 1990, 204-211 ... ... и горы ... Азии и ... – М.: ... 1975, ... Соколов А.А. Основные почвообразования и почвы Восточного ... ... почь ...... Наука. 1984, 39-60 с.
32. .Усманов У.У. География генетическая исследования и качественный ... ... // ... ... в ... ... 1975, 55-64 с.
33. Формозов А.Н. Животный мир Казахстана Алма-Ата: Наука, 1987, 110-125
с.
34. Молдағұлов Н.М. Ландшафттану ... және ... ... - ... 1990, 115-122 ... М.И.  ... Э.М. ... физическая география СССР –М:
Просвещение, 1990г. 203-207 с.
36. ... ... ... и ... ресурсы СССР. М; Наука,
1969г. .
37. Сваричевская З.А.  Геоморфология Казахстана и средней Азии  
38. Казахстан. Природные условие и природные ресурсы ... М;  ... 68-78 ... ... ... // под ... Утешова А.С.   Гидрометеойздат
1959г.,  89-93стр.
40. Львович М.И.  Реки СССР М; Мысль, 1971г., 131-141стр.
41. Альпатив А. М.,  ... ... ... Н.Я., ... ... география СССР, М; Высшая школа,  1976г., 96-117стр.
42. Атлас СССР. М., 1983 г.
43. Большой Атлас КазССР. С.18-66
-----------------------

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 58 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 100 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Каспий өңірінің экологиялық мәселелері13 бет
Маңғыстау өлкесінің экологиялық проблемалары15 бет
Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі қалаларының геоэкологиялық жағдайы46 бет
Пайдалы өсімдіктердің зерттелуі50 бет
Іле өңірінің ортағасырлық қалаларының заттай мәдениеті36 бет
Арал өңірінің тұзды батпақты шалғынды топырағында өсірілген күріш өніміне отандық препараттардың әсері30 бет
Ақтөбе өңірінің тарихи топонимиясы32 бет
Батыс Қазақстан өңірінің фольклоры (әпсана-хикаяттар, аңыздар, шешендік сөздер, тарихи өлеңдер, тарихи жырлар, айтыстар, дастандар)148 бет
Жезқазған-Балқаш өңірінің экологиясы12 бет
Жер беті ландшафттарының типтері. Тропикалық және экваторлық ландшафт типтері19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь