Қазақстанның салық жүйесін жетілдіру


МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

1.бөлім. Салық түсінігіне экономикалық баға беру ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.1. Салық мәні,мазмұны және элементтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.2. Жалпы мемлекеттік салықтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.3. Тікелей салықтар және жанама салықтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.бөлім. Қазақстан Республикасының салық жүйесінің қалыптасуы ... ..
2.1. Салық жүйесі туралы көзқарастар мен пікірлер ... ... ... ..
2.2. Қазақстан Республикасының салық жүйесінің даму кезеңдері ... ..
2.3. Нарықтық экономикадағы салық реформалары және салықтық қатынастар үйлесімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3.бөлім. Қазақстан Республикасының салық жүйесін жетілдіру
3.1.Қазіргі кездегі салық жүйесі және оны жетілдіру жолдары
3.2. Мемлекеттің салық саясатының негізгі проблемалары
3.3. Салық салу қызметін ұйымдастыру
3.4. Қазақстан салық жүйесіндегі кейбір мәселелерді шешу жолдары.
КІРІСПЕ
Салықтар баршаға белгілі көптеген ғасырлар бойы қоғамның экономикалық базалық құрамы және мемлекеттің кірісін қалыптастырудың маңызды қаржылық құралы ретінде қолданылып келеді. Теориялық жағынан салық салу жүйесі – қоғамның әлеуметтік құрылымын танып білудің шартты жағдайы және объективті қажеттілігі.
Қоғамның даму процессінде әлеуметтік-экономикалық жүйедегі салықтардың атқаратын рөлі күн өткен сайын жаңа нысанға айнала отырып, артып келеді. Бұл әсіресе нарықтық қатынастардың қалыптасып дамуы жағдайындағы экономикадағы өрлеу кезеңдеріне тән нәрсе, өйткені салық салу жекелеген тұлғалардан бастап мемлекетке жеткенге дейін оның барлық деңгейіндегі әлеуметтік процесстерге әсер ете алатын бірден бір макроэкономикалық құрал болып табылады. Бұдан да басқа, халықаралық экономикалық қарым қатынастардың ұлғаюуына байланысты салық жүйесі белгілі бір жекелеген елдердің ішкі жұмысы болудан қалды. Осылайша, салық салудың бір жағынан шаруашылық байланыстарға терең бойлауы, екінші жағынан оның жалпылығы қазіргі кезде салықтардың атқаратын рөлінің жан-жақты қанат жаюына жағдай жасап отыр.
Салық - мемлекет бiржақты тәртiппен заң жүзiнде белгiлеген, белгiлi бiр мөлшерде жүргiзетiн, қайтарымсыз және өтеусiз сипатта болатын бюджетке төленетiн мiндеттi ақшалай төлем.
Салық мәселесі мен салық салудың бай тарихы бар. Салыққа ғылыми көзқарас XVII-XIX ғасырларды пайда болды. Оған дәлелді теориялық экономия классикалық мектебі ағылшын өкілдері еңбегінен табамыз: В. Петти , Д.Рикардо, А.Смит.
А. Смиттің айтуы бойынша, салық төлеушілер үшін, бұл құлдық емес, еркіндіктің белгісі. К. Маркс «Салық – бұл меншік, жанұя, тәртіп және дінмен қатар жүретін бесінші құдай» деп анықтады. АҚШ-тың мемлекеттік қайраткері және ғалымы Б. Франклин (1706-1755 жж.) «өмірде салық пен өлімнен құтылатын ештеңе жоқ» деп айтқан.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Салық саясаты мемлекеттің әлеуметтік саясатын жүзеге асырудың негізі ретінде // Казахстан в эпоху глобализации: экономика, образование, право. Материалы международной научно – практической конференции 29 апреля 2004 года. Том 1. –Алматы: Казахская Академия труда и социальных отношений. 2004. –333-341б.–0,6 б.б.
2. Нарықтық экономикасы дамыған елдердегі салық салудың әлеуметтік функциялары // Ұлттық экономика жаһандану жағдайында. Халықаралық ғылыми симпозиум. ҚР ҰҒА академигі, э.ғ.д. О.Б.Баймуратовтың 70 жылдығына арналған. –Алматы: Т.Рысқұлов атындағы ҚазЭУ. 2005. –61-169б. – 0,5 б.б.
3. Нарықтық экономиканың дамуы жағдайындағы салық салу жүйесінің әлеуметтік функциялары // Т.Рысқұлов атындағы ҚазЭУ хабаршысы. 2004. № 6 (41). –70-75 б. – 0,6 б.б.
4. Мемлекеттің әлеуметтік дамуына әсер ету тұрғысындағы Қазақстанның қазіргі кездегі салық жүйесінің ерекшелігі // Қаржы – қаражат, 2005. №6. -22-27 б. –0,4б.б.
5. Қазақстан Республикасында салық жүйесін әлеуметтік тұрғыда жетілдірудің алғы шарттары // Экономика и статистика. Агенство РК по статистике. –Алматы, 2006.№3. –130-139б.– 0,8 б.б.
6. Нарықтық экономиканы әлеуметтендірудің алғы шарттары // «Инновациялар мен оқу- білімді жетілдіру арқылы білім экономикасына» VII Халықаралық ғылыми - әдістемелік конференция. –Алматы: Алматы экономика және статистика академиясы.17-18 қазан 2006ж. –58-162 б. –0,4 б.б.
7. Салық салудың әлеуметтік сипаты: теориялық аспектлері // Развитие экономической мысли в Казахстане. Материалы международной научно – практической конференций 19-20 октября 2006г. –Алматы: Т.Рысқұлов атындағы ҚазЭУ. –147-154 б. – 0,5 б.б.
8. Непроизводственные платежи как источник доходов государственного бюджета // Материалы международной научно-практической конференции, 12-14 февраля 2008, Часть I, Алматы : Экономика, 2008
9. Торговые рынки: государство, налоги и социум //Материалы международной научно-практической конференции «Казахстан: конкурентоспособность и модернизация», 22-24 апреля 2008 .- Алматы: Экономика, 2007.- С. 339-345
10. Роль и место местных бюджетов в бюджетной системе // Материалы международной научно-практической конференции «Третьи Рыскуловские чтения», 22-24 мая 2008.- Алматы: Экономика, 2008.
11. Развитие партнёрского взаимодействия между налоговыми органами и субъектами рынка на примере непроизводственных платежей // Материалы Республиканской научно-практической конференции молодых учёных и студентов «Молодёжь – стратегический потенциал Казахстана», 18-20 мая 2008.- Талдыкорган, 2008.- С. 3-8
12. Воздействие непроизводственных платежей на социально-экономические индикаторы // Материалы VIII Республиканской научно-технической конференции «Творчество молодых – инновационному развитию Казахстана», 22-24 апреля 2008.- Усть-Каменогорск, 2008.- С. 431-434
13. Ответственность власти и налоговых органов в процедуре реализации конфискованного имущества // Материалы международной научно-практической конференции «Человеческие ценности – основа развития экономики Казахстана». - Алматы, 2007.- С. 218 -226
14. Об итогах легализации имущества через налоговые органы // Материалы международной научно-теоретической конференции, посвящённой 15-летию университета «Туран» «Концептуальные основы современной эпохи и казахстанская модель социально-экономического развития», 18-19 октября 2007.- Алматы, 2007.-С. 699-706
15. Проблемы осуществления налогового контроля по непроизводственным платежам // КазЭУ хабаршысы, 2007, № 2(56).- С.193-197
16. Пути увеличения доходной базы и укрепления финансовой самостоятельности местных бюджетов. // КазЭУ хабаршысы .- 2007,№ 2(62), С.216-219
17. О введении всеобщего декларироваия доходов гражданами Республики Казахстан // КазЭУ хабаршысы», 2007, № 4(58). - С.282-286
18. Обеспечение партнёрства между налоговыми органами и субъектами рынка // Қаржы қаражат. Финансы Казахстана. - 2008, № 2-3.- С.3 -7
19. Қазақстан Республикасының «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» кодексі, Алматы, 2008 жыл
20. Бухгалтер бюллетені №23, маусым 2008 жыл
21. Бухгалтер бююлетені №33, тамыз 2008 жыл
22. Бухгалтер бюллетені №20, мамыр 2008 жыл
23. Бухгалтер бюллетені №16, сәуір 2008 жыл
24. Бухгалтер бюллетені №10, наурыз 2008 жыл
25. Үмбеталиев А.Д., Керімбек Ғ.Е. «Салық және салық салу» Алматы, 2008 жыл
26. В.Г Князева Д. Г.Черника «Налоговая системы зарубежных стран» Закон и право , 1997 г
27. Карагусова Г.Д. «Налоги : сущность и пракика использования» Алматы 1994 г.
28. „Қазақстанның нарықтық экономикасының қаржы-несиелік проблемалары”,- Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті, Алматы: 2002, 248-303 бб.
29. „Қаржы қаражат” экономикалық журналы. 12/99 „Салық жүйесін жандандыру жолдары”, 3-8 бб.
30. Карагусова Г. “Сущность налогообложения”,- Алматы: 200,22-23 бб.
31. Сейдахметов Ф.С. “ Налоги в Казахстане”,- Алматы: 2002, 115-119 бб.
32. Масаимова С.Ж. „Мировой опыт налогового стимулирования развития производства” –Вестник КазЭУ 8/2003, 16-20 бб.
33. Туралыкова Е. “ Совершенствование налоговой системы РК”,- // Бухгалтер и налоги №6-2004, 31-33 бб.
34. Алибеков М.О. “ О главном налоговом реформировании”,- // Аль-Пари, №9, 2000, 52-56 бб.
35. Сахариев С.С., Сахариева А.С. „Жаңа кезең – экономикалық теориясы”,- Алматы: „Данекер” 2004, 7-13 бб.

Пән: Салық
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 77 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1100 теңге




МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

1-бөлім. Салық түсінігіне экономикалық баға
беру ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.1. Салық мәні,мазмұны және
элементтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.2. Жалпы мемлекеттік
салықтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.3. Тікелей салықтар және жанама салықтар
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2-бөлім. Қазақстан Республикасының салық жүйесінің қалыптасуы ... ..
2.1. Салық жүйесі туралы көзқарастар мен пікірлер ... ... ... ..
2.2. Қазақстан Республикасының салық жүйесінің даму кезеңдері ... ..
2.3. Нарықтық экономикадағы салық реформалары және салықтық қатынастар
үйлесімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
... ... ... ... ... ...
3-бөлім. Қазақстан Республикасының салық жүйесін жетілдіру
3.1.Қазіргі кездегі салық жүйесі және оны жетілдіру жолдары
3.2. Мемлекеттің салық саясатының негізгі проблемалары
3.3. Салық салу қызметін ұйымдастыру
3.4. Қазақстан салық жүйесіндегі кейбір мәселелерді шешу жолдары.

КІРІСПЕ
Салықтар баршаға  белгілі көптеген ғасырлар бойы қоғамның экономикалық
базалық құрамы және мемлекеттің кірісін қалыптастырудың маңызды қаржылық
құралы ретінде қолданылып келеді. Теориялық жағынан салық салу жүйесі –
қоғамның әлеуметтік құрылымын танып білудің шартты жағдайы және объективті
қажеттілігі.
Қоғамның даму процессінде әлеуметтік-экономикалық жүйедегі салықтардың
атқаратын рөлі күн өткен сайын жаңа нысанға айнала отырып, артып келеді.
Бұл әсіресе нарықтық қатынастардың қалыптасып дамуы жағдайындағы
экономикадағы өрлеу кезеңдеріне тән нәрсе, өйткені салық салу жекелеген
тұлғалардан бастап мемлекетке жеткенге дейін оның барлық деңгейіндегі
әлеуметтік процесстерге әсер ете алатын бірден бір макроэкономикалық құрал
болып табылады. Бұдан да басқа, халықаралық экономикалық қарым
қатынастардың ұлғаюуына байланысты салық жүйесі белгілі бір жекелеген
елдердің ішкі жұмысы болудан қалды. Осылайша, салық салудың бір жағынан
шаруашылық байланыстарға терең бойлауы, екінші жағынан оның жалпылығы
қазіргі кезде салықтардың атқаратын рөлінің жан-жақты қанат жаюына жағдай
жасап отыр.
Салық - мемлекет бiржақты тәртiппен заң жүзiнде белгiлеген, белгiлi бiр
мөлшерде жүргiзетiн, қайтарымсыз және өтеусiз сипатта болатын бюджетке
төленетiн мiндеттi ақшалай төлем.
Салық мәселесі мен салық салудың бай тарихы бар. Салыққа ғылыми
көзқарас XVII-XIX ғасырларды пайда болды. Оған дәлелді теориялық экономия
классикалық мектебі ағылшын өкілдері еңбегінен табамыз: В. Петти ,
Д.Рикардо, А.Смит.
А. Смиттің айтуы бойынша, салық төлеушілер үшін, бұл құлдық емес,
еркіндіктің белгісі. К. Маркс Салық – бұл меншік, жанұя, тәртіп және
дінмен қатар жүретін бесінші құдай деп анықтады. АҚШ-тың мемлекеттік
қайраткері және ғалымы Б. Франклин (1706-1755 жж.) өмірде салық пен
өлімнен құтылатын ештеңе жоқ деп айтқан.
Шарль Монтескье (1689-1755 жж.) ризықтың қанша бөлегін бодандардан
тартып алып, қаншасын солардың сыбағасы етіп қалдырудың амалын табатын
данышпандық пен ақылгөйліктен асатын ештеңе жоғын толық сеніммен
негіздеген.
Салық салудың мақсаты кәсіпорын (фирма), тұрғындар қаржыларын қоғамдық
қажеттілікке (өндірістік және әлеуметтік) тарту болмақ.
Қосымша құн салығы 1958 жылы Францияда енгізілді. Қазіргі кезде қосымша
құн салығы әлемнің 40-тан астам елінде қолданылады. Оның ішінде Еуропаның
18 елінде бар. Әлемдік тәжрибеде қосылған құн салығының көлемі (мөлшері) 15-
тен 18%-ға дейін құрайды. Қазақстанда қосымша құн салығының көлемі 15%- ды
құрайды.
Нарықты қатынас жағдайында, әсіресе нарыққа өтпелі кезеңде салық жүйесі
экономикалық реттеуші, экономиканы мемлекеттік реттеудің қаржылық-несиелік
механизм негізі болып табылады. Мемлекет салық саясатын нарыққа тигізетін
әсерін нақты реттеуші ретінде қолданады. Салықтар, барлық салық жүйесі
сияқты нарық жағдайындағы басқарудың қуатты құралы болып табылады. Салық
салу жүйесінің дұрыс құралуынан, барлық ұлттық шаруашылықтың тиімді
қызметістеуі тәуелді.
Салықтар мемлекеттің құрылуымен пайда болды және оның бар болуының
негізі болып табылады. Адамзаттың дамуының барлық тарихының жалғасуында
салық үлгілері және әдістері өзгерді, өңделді, мемлекет қажеттілігіне қарай
икемделді.
Салық өзінің даму сатысында тауарлы-ақша қатынасына әсер ете отырып,
олардың дамыған жүйесіне үйлесті.
Салықтар-нақты көлемде және орнатылған мерзімде алынатын мемлекетпен
бекітілетін міндетті төлемдер.
Салықтың экономикалық мәні мемлекеттің негізгі функциясы мен
тапсырмаларын іс жүзіне асыру арқылы қалыптасқан ұлттық табыс арқылы
көрінеді.
Қай кезеңде болмасын кез келген елдің қоғамдық әуелеті мен тұрақтылығы,
экономикалық дамуы мен өркендеуі салық жүйесінің іс-әрекетіне байланысты
екені белгілі. Бүгінде еліміздің тәуелсіздігімен бірге сапқа тұрған салық
жүйесі іргелі де маңызды салаға айналған. Жалпы осы уақыттардың ішінде
қоғамда, ел экономикасында болған көптеген өзгерістер, оның ішінде салық
саясатындағы елеулі бетбұрыстар жаңа салық заңын – Салық кодексін 2001
жылғы 12 маусымда тудырды.
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаев үстіміздегі жылдың
18 ақпанындағы Қазақстан халқына Жолдауында Қазақстан өз азаматтары үшін
өмір сүрудің жоғары стандарттарын жасай отырып, әлемнің тиімді дамып келе
жатқан елдердің қатарына қосылуға тиіс. Біз мұны ұлтымыз бен экономикамыз
бәсекеге қабілетті болған жағдайда ғана істей аламыз деген. Сол себептен
Қазақстанның тығыз экономикалық интеграцияға көшуі және ортақ нарытық
қатынасына қарай ілгерлеуі заман талабы.
Қазір дүние жүзі бойынша салық заңдары бір ізге түсіп жатыр. Мысалы,
қосылған құн салығын халықаралық салық деп айтуға толық негіз бар. Әрине,
көбінесе қосылған құн салығын өндіріп алу принциптеріне көшкен кезде
әдістемелік тұрғыдан айтарлықтай шығындардың болғаны рас. Дей тұрғанмен,
осының өзінде үлкен алға басушылық болды. Өйткені, айналымға салынатын
салық алынып тасталды, салық салу әдістемесінің өзі оңайландырылып, алға
қарай түбегейлі қадам жасалды, яғни, кірістерді оңтайлы жолмен есептеуге
қол жеткізілді. Қосылған құн салығы тауарларды (жұмыстарды, қызмет
көрсетулердi) өндiру және олардың айналысы процесiнде қосылған, оларды
өткiзу бойынша салық салынатын айналым құнының бiр бөлiгiн бюджетке
аударуды, сондай-ақ Қазақстан Республикасының аумағындағы тауарлар импорты
кезiндегi аударымды бiлдiредi. Салық салынатын айналым бойынша бюджетке
төленуге тиiстi қосылған құн салығы сатылған тауарлар (жұмыстар, қызмет
көрсетулер) үшiн есептелген қосылған құн салығының сомасы мен алынған
тауарлар (жұмыстар, қызмет көрсетулер) үшiн төленуге тиiстi қосылған құн
салығының сомасы арасындағы айырма ретiнде айқындалады.
Бұл димломдық жұмыс салықтық жүйедегі қосылған құн салығының түсінігі
мен мәнін және орнын қарастыруға арналған. Жұмыс кіріспеден, үш бөлімнен,
қорытыңдыдан, қолданылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Жұмысты жазудың теориялық, тәжірибелік, әдістемелік негізі болып
белгілі ғалымдардың ғылыми еңбектері мен мемлекеттік заңнамалар
пайдалынылды .

1-бөлім. Қазақстан Республикасының салық жүйесі
1.1. Салық мәні,мазмұны және элементтері
Салықтар дегеніміз – мемлекеттік бюджетке заңды және жеке тұлғалардан
белгілі бір мөлшерде түсетін міндетті төлемдер.
Салықтар дегеніміз, жалпы мемлекеттік қажеттіліктерді қанағаттандыру
мақсатында, мемлекеттік жоғарғы өкілді орган қабылдаған нормативті акті
заңның негізінде, сондай-ақ, заңда белгіленген мөлшерде және уақытта заңды
және жеке түлғалардан міндетті түрде, қайтарылмайтын және ақысыз негізінде
бюджетке алынатын ақшалай төлемдер. Осы берілген түсінікті жан-жақты
талдап, салыстыру мақсатында басқа да авторлардың көзқарасына тоқталамыз.
Көптеген экономистер салықтардың түсінігін, мәнін ашуға тырысты. Алғаш
рет салықтардың мәні Д. Рикардоның еңбектерінде зерттелген. "Салықтар - ел
капиталы немесе кірісінен алынып, үкімет иелігіне түсетін өнімнің бөлігі"
деп көрсетті ол.
Салық теориясына Ресейдің ғалымдары да өзіндік үлес қосты. Н. Тургенев
Ресей экономикасын зерттей отырып, былай деді: " Салық - қоғамның немесе
мемлекеттің бір мақсатқа жетудегі мәні. Халық мемлекетке бірігіп, оған
басшылық жасауға және салық салуға құқық берді ".
Ал А. Соколов: " Салық дегеніміз мемлекет шығындарын жабу және
экономпкалық саясатты шешу үшін кәсіпкерлерден алынатын мәжбүрлік алым "
деп көрсетті. Соколовтың бұл анықтамасы салыктың түпкі мәнін көрсетеді. Ол
тек ғана салықтың фискалдық кызметін жүргізіп қоймай, осы
Жиналған салықтарды мемлекеттің саясаттарын жүргізуге қолдану
қажеттілігін айтады.
Мысалы, Гуреев В.И. салықтарды “міндетті жарна” деп атайды және мынадай
түсінік береді: " міндетті жарна дегеніміз заңды және жеке түлғалардың
кәсіпкерлік қызметтерінен және басқа түсім көздерінен тапқан табыстарының
бір бөлігін заңмен белпленген тәсілмен ақшалай түрде алу ".
Ал салық жөнінде, мемлекеттің заңды және жеке тұлғалардан тиісті
деңгейде бюджетке алатын міндетті жарнасы деген анықтама берген. Белгілі
ғалым Пепеляев С.Г. салыққа мынадай анықтама береді “салық мемлекеттің
өкімет билігі субьектілерінің төлем қабілеттілігін қамтамасыз ету
мақсатында, мемлекеттік мәжбүр етумен қамтамасыз етілген міндетті,
қайтарылмайтын және дербес ақысыз түрінде заңды және жеке түлғалардан заңда
белгіленген тәртіппен алынатын меншіктері”.
Осы автордың айтуы бойынша, егер қандай да болмасын міндетті төлемді
алу заңда белгіленіп, негізделмеген жағдайда, оларды алу заңсыз болып
табылады. Ал салық телеуші бұл жерде азамат ретінде емес, сонымен қатар
меншік иесі де болғандықтан салықтарды төлеу оның жеке меншік жөніндегі
құқығынан шығатын әлеуметтік міндеті.
Қазақстандық, белгілі экономист-ғалым Қарағүсова Г.Ж. " салықтар деп,
жалпы мемлекеттік мұқтаждықтарды өтеуге жұмсалатын және қабылданған заң
негізінде мемлекетке алынатын еріксіз немесе міндетті алымдарды айтады"
деген анықтама береді.
Қаржылық қүқық саласының Қазақстан бойынша берілетін бір әйгілі ғалымы
Худяков А.М. өз еңбегінде салықтардың түсінігін беріп қана қоймай, олардың
басқа төлем түрлерінен ажыратуға қажетті ерекшеліктерін ашып көрсеткен.
Бұл ерекшеліктер салықтардың өз қүқылық және экономнкалық табиғатына тән
белгілер болып табылады
1 Салық-әрқашан мемлекет тарапынан енгізіледі және алынады. Бұл жерде
мемлекет саяси субъектісі ретінде көрінеді.
2 Салық-мемлекеттің біржақты түрде белгілейтін төлемі. Бұл жерде
мемлекет салық төлеушілердің келісімін қажет қылмайды. Осы айтылған
жағдайлар Конституция баптарында көрініс тапқан: Заңды түрде белгіленген
салықтарды, алымдарды және өзге де міндетті төлемдерді төлеу әркімнің
борышы әрі міңдеті болып табылады.
3. Салық- әрқашанда ақшадай түрдегі төлем. Осы белгісі бойынша салықтар
әртүрлі мүліктік міндеттемелердің - тәркілеу, реквизициялау және т.б.
ерекшеленіп тұрады.
4. Салық- әрқашанда ақшаларды еріксіз алу. Бұл жерде салық төлеушіге
оның ақшаларын еріксіз алу механизмі құрылады.
5. Салық- заң жүзінде белгіленген ақшаларды алу. Мемлекет салықтарды
ашықтан ашық заңға негізделген күйінде алады. Яғни жеке меншіктегі ақшалар
мемлекет меншігіне ауысады.
6. Салық- міндетті төлем. Салық төлеушінің салық телеу жөніндегі
міндетті салық қызметі органдарының төленген салықты қабылдау жөніндегі
міндетімен ұштасады.
7. Салық- тек құқылық формада қездесетін төлем. Салықтар нормативтік
сипаттағы заң актілерімен белгіленеді.
8 .Салық- тек мемлекеттік кіріске түсетін төлем.
9. Салық- тұрақты ақша міндеттемелерін туғызатын төлем.
10. Салық- баламасыз төлем. Яғни, салық қандайда болмасын көрсетілген
қызмет немесе сатып алған тауарларға төлейтін төлем емес, ол тек ақысыз
төлем.
А.И.Худяковтың айтуы бойынша салықтардың басты белгісі салық
нысанасының ауысуы, меншік иесінің ауысуы болып табылады. Мемлекеттік емес
заңды тұлғалармен жеке түлғалардың салық төлеу кезінде мемлекет қарамағына
өтетін ақшалары мемлекет меншігіне айналады.
Ал мемлекеттік заңды тұлғалардың салықтарды мемлекет қарамағына
түскенімен, олардың (заңды түлғалардың, ақшалардың) иесі мемлекет болып
қала берді. Бұл жерде мемлекет салықтарды белгілеу және алу процесінде
саяси субъекті ретінде, ал міндетті төлемдерді белгілеу және алу кезінде -
меншік иесі ретінде болады. Салықтарды алу кезінде мәжбүрлі (еріксіз) түрде
меншік формасы өзгертіледі. Қорыта келіп айтқанда міндетті төлемдер - өз
кірістерінің бөлігі, ал салықтар – бөтен кірістердің бөлігі.
Салықтар әркашаңца мемлекет пен халықтың жан-жақты мұқтаждықтарын
қанағаттандыру және өндірісті дамыту мақсатында ұлттық табысты және жалпы
ішкі өнімді, сондай-ақ жалпы қоғамдық өнімді қайта бөлуге байланысты
экономнкалық қатынастарды көрсетеді. Сондықтан, олар мемлекеттің заңды және
жеке тұлғалармен арасыңдағы экономикалық (қаржылық) қатынастарын
сипаттайтын экономикалық категория болып табылады.
Енді салық салу саласында міндеттемелерін және олардың орындалу
тәртібін анықтайтын заңды құрылымға, яғни салық туралы заңның элементтеріне
тоқталамыз. Тек салық туралы заңның элементтерінің жиынтығы арқылы салық
төлеушінің салық міндетттемелері толық белгіленбеген болып есептеледі.
Салық заңдарында белгіленген салық элеметтеріне мыналар жатады: салық
төлеуші; салық салу объектісі; салық салу бірлігі; салық ставкасы; салық
салу әдісі; салықты есептеу тәртібі; салық төлеу мерзімі; салықтарды төлеу
тәсілдері және тәртібі; салық төлеушілердің, банк мекемелерінің және салық
қызметі органдарының құқықтары мен міндеттері және жауапкершіліктері. Енді
осы салық элементтерінің әрқайсысын жекелеп қарастырамыз.
Салық төлеуші- өз меншігі есебінен салық төлеу жөніндегі заңды міндеті
бар тұлға, яғни салық субъектісі. Бұл жерде салық төлеушілер деп, заңмен
белгіленген салық салу объектілері бар заңды және жеке тұлғаларды айтамыз.
Экономикалық термин ретінде " салық ауырмаларын көтеруші " деген ұғым
қолданылады, яғни салықты нақты төлейтін тұлға деген мағынада.
Сонымен, Қазақстан аумағындағы салық төлеушілер мыналар болып табылады:
Кез келген ұйымдық-құқықтық формадағы заңды тұлғалар
1) Қазақстан Республикасының заңдары бойынша заңды тұлға болып
табылатындар;
2) біздің республикамызда заңды тұлға ретінде тіркелмегендер, бірақ
басқа мемлекеттердің заңдарына сәйкес заңды тұлға болып табылатындар. Бұлар
үшін салықтарды филиалдары, агенттіктері, оқшауланған бөлімшелері немесе
тұрақты өкілдері төлейді.
Қазақстан Республикасының жеке тұлғалары, яғни азаматтары, шетелдік
азаматтар және азаматтығы жоқ адамдар.
Салық салу обьектісі - заңда көзделген тауарлық-материалдық игіліктер
жасалатын жұмыстар мен көрсетілген қызметтер және т.б. болып табылады.
Қазақстанда заңда көзделген салық салу обьектілері мыналар болып
табылады:
а) заңды және жеке түлғалардың кірістері (табыстары, пайдалары және
т.б.); б) заңды және жеке түлғалардың мүліктері;
в) мемлекет тарапынан көрсетілетін қызметтер;
г) өнімдер мен қызметтердің ( жүмыстардың ) қосылған құны;
д) тауарлардың кейбір топтары мен түрлері;
е) шаруашылық айналымы;
ж) қаржылық операциялар;
з) табиғи ресурстарды пайдаланушылардың төлемі
Бұл жерде ескертетін бір жай, қандай да болмасын заң жүзінде
белгіленген объектіден салық бір-ақ рет (бір дүркін) алынады, сондай-ақ
салық төлемдерін арттыратын заңдарды қолданудың кері күші болмайды.
Салық салу бірлігі - есептеу үшін берілген салық объектісінің өлшем
бірлігі. Бүл жерде салық салу бірлігі деп салықтарды есептеу негізіне
салынған салық обьектісінің бір бөлігін айтамыз.
Мысалы, жер салығында- 1 гектар, 1 шаршы метр, 1 акр; акциздерде -1
бөтелке, 1 қорап сигарет; табыс салығында - теңге, доллар, евро, рубль және
т.б.
Салық ставкасы - салық салу бірлігіне қатысты салық мөлшері немесе
салық нарқы. Салық ставкасы салық салу нормасын сипаттайды. Құрылу әдісіне
байланысты салық ставкалары тұрақты және пайыздық болып екіге бөлінеді.
Тұрақты ставкалар - түсетін табыс мөлшерін есепке алмай, салық салу
обьектісіне ( жер учаскесіне ) тікелей, нақты салық бірлігінің шекті
сомасымен белгіленеді. Пайыздық ставкалар: пропорционалды, прогрессивті
және регрессивті болып екіге бөлінеді.
Пропорционалды ставкалар - бірыңғай пайыз түрінде белгіленеді, бұл
жерде салық обьектісінің көлемі ескерілмейді.
Прогрессивті ставкалар - табыстар мен мүліктердің өсуіне байланысты
күрт өсетін шкала түрінде белгіленеді. Прогрессивтік ставкалар екіге
бөлінеді: қарапайым және күрделі.
Қарапайым прогрессивтік ставкалар - мүліктің немесе табыстың құны
артқан сайын өсе түсетін салық ставкалары.
Күрделі прогрессивтік ставкалар - табыс екіге бөлініп, әрқайсысына
көбейетін салық ставкасы белгіленеді.
Регрессивті ставкалар - салық салу объектісінің өсуіне қарамастан
төмендетіле берілетін ставкалар.
Салықты есептеу тәртібі әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, кәсіпорындардың
жеке тұлғаға табысын төлеу кезінде, бұрынғы тапқан табыстарын есепке алмай,
сол төлеп жатқан табыстан ғана салық сомасын есептеуі.
Кейбір әдіс бойынша, төлеушінің жылдық нақты мезгілінде тапқан
табысының соммасын және осы мезгілге қатысты салық төлеушінің
жеңілдіктерінің жалпы сомасын есептеу арқылы жүзеге асырады. Әрбір
кәсіпорынның бухгалтериясында нақты салық төлеушінің бір жыл бойындағы
табысының жалпы сомасын алып тастау арқылы да салық есептелінеді.
Салықтың есептелген сомасын төлеу кезінде бұрын осы табыстан ұсталған
салық сомасына азайтылады.
Салықтардың төлеу тәсілдері. Салықтарды төлеудің үш тәсілі бар,
деклорация бойынша салық төлеу, салық төлеудің кадастірлік әдісі, табыс
көзі бойынша салық төлеу әдісі.
Салық төлеу мерзімі - салықтар мен басқа да міндетті төлемлердің
бюджетке алыну уақыты. Мысалы, қосылған құнға салынатын салық бойынша салық
төлеуші ағымдағы он күндік төлемдерін мына мерзімдерде, есепті айдың он
үші, жиырма үші, келесі айдың үші күндері төлейді.
Салық жеңілдіктері – төлеушілердің заңда көзделген жағдайда, салық
төлеуден ішінара (кейбір түрлерін ғана) немесе толығымен босатылуы. Салық
жеңілдіктеріне мыналар жатады: салық төлеуден толығымен босату, салық
төлеуден ішінара босату, салық салуға жатпайтын объектілерді анықтау; салық
мөлшерін төмендету; мақсатты салық жеңілдіктерін беру; уақтылы төленбеген
салықтарды есептен шығарып тастау; салық төлеу мерзімін кейінге калдыру.
Мысалы, табыс салығы бойынша - мынадай заңды тұлғалардың табысы салық
салудан босатылады: мүгедектердің ерікті қоғамы; Ауғанстан соғысы
ардагерлерінің республпкалық ұйымы және т.б
Сонымен, салықтардың мәнін қарастыра отырып, мемлекеттің салықтарды
дамыту мен қолданудағы рөлін, жаңашыл салық салудың қоғамның қандай
мүшелерінің мүддесі үшін жұмыс атқаратынын көруге болады.
Біріншіден, қоғамның барлық мүшесі елдің қауіпсіздігін және ел ішіндегі
азаматтарының жеке басының қауіпсіздігін ойлайды. Сондықтаң да қоғамның
барлық мүддесі үшін әскери күштер мен қоғамдық тәртіпті сактау органдарын
ұстауға қаражат қажет.
Екіншіден, қоғамда мемлекетті басқару қызметкерлерін
ұстауға қаражаттар керек.
Үшіншіден, қоғамдағы білім беру және емдеу мекемелерін толығымен ақылы
түрге көшіргенмен де, қарттар үйі мен жетім балалар үйлерін ұстауға,
уақытша жұмыссыздарға жәрдемақылар және зейнетақылар төлеуге қаражат
міндетті түрде керек. Өйткені, осы және басқа да әлеуметтік мәселелер
қоғамның барлық мүшелерін қозғайды, сондықтанда бұл мақсаттағы шығындар
салықтар арқылы жабылу қажет.
Салықтар – шаруашылық жүргізуші субъектілердің , жеке тұлғалардың
мемлекет пен екі арадағы мемлекеттік бюджет арқылы жүзеге асырылатын, қаржы
қатынастарын сипаттайтын экономикалық категория. Салықтардың экономикалық
мәні мынада: салықтар шаруашылық жүргізуші субъектілер мен халық табысының
қалыптасуындағы қаржылық қатынастардың бір бөлігін білдіреді. Сондай – ақ
шаруашылық жүргізуші субъектілер мен халық табысының белгілі бір мөлшерін
мемлекет үлесіне жинақтап, жиынтықтаудың қаржылық қатынастарын көрсетеді.
Салықұғымымен салық жүйесіұғымы тығыз байланысты. Мемлекетте
алынатын салық түрлерінің, оның құру мен алудың нысандары мен әдістерінің,
салық службасы органдарының жиынтығы әдетте мемлекеттің салық жүйесін
құрайды.
1991 жылға дейін, яғни КСРО ыдырағанға дейін елде көбінесе экономиканы
басқарудың әміршіл-әкімшіл жүйесіне, бағаларға қатаң мемлекеттік реттеуге
сәйкес келетін салық жүйесі қызмет етті. Бюджеттің басты кіріс көздерінің
бірі болған айналым салығы тіркелген бөлшек сауда және көтерме сатып алу
бағаларын қолдануға және мемлекетті реттеп отыруға бағытталған болатын.
Қазақстан егемендікке ие болғаннан кейін 1991-1995 жылдары қабылданған
бірқатар заңдарға сәйкес республикада жаңа салық жүйесі қалыптасты.
1991 жылғы желтоқсанның 25-інен бастап біздің елімізде салық жүйесі
жұмыс істей бастады. Ол Қазақстан Республикасындағы салық жүйесі туралы
заңға негізделді. Бұл заң салық жүйесін құрудың қағидаттарын, салықтар мен
алымдардың түрлерін, олардың бюджетке түсу тәртібін белгіленген алғашқы
құжат еді.Осы заңға сәйкес Қазақстанда 1992 жылға қаңтардың 1-нен бастап 13
жалпы мемлекеттік салық,18 жергілікті салықтар мен алымдар енгізді.
Қазақстан Республикасының Үкіметі 1995 жылдың басында салық
реформасының ұзақ мерзімді тұжырымдамасын қабылдап, онда еліміздің салық
жүйесі мен салық заңнамасын бірте-бірте халықаралық салық салу
қағидаттарына сәйкестендіру көзделді. Осыған байланысты Салық және
бюджетке төленетін басқада міндетті төлемдер туралы1995 жылғы сәуірдің 24-
інде Қазақстан Республикасы Президентінің заң күші бар жарлығы шықты. Енді
бұрынғы 42 салықтар мен алымдар едәуір қысқартылып, олардың саны небәрі 11
болып қалды.
Қазақстан Республикасы Президентінің 1995 жылғы сәуірдің 24-індегі заң
күші бар жарлығы Қазақстан Республикасының 1999 жылғы шілденің 16-сындағы №
440-1 заңына сәйкес заң мәртебесін алды. Осы уақыт аралықтарында Президент
жарлықтарымен және Қазақстан Республикасының заңдарымен бұл заңға
өзгертулер мен толықтырулар еңгізіледі.
Салықтардың, оларды төлеушілердің, салықтарды алу әдістерінің, салық
жеңілдіктерінің жиынтығының болатындығынан салық жүйелерінің әжептәуір
күрделі үлгілері болуы мүмкін.
Барлық өркениетті елдерде салықтардың бүкіл жиынтығы әр түрлі
қағидаттар бойынша жіктеледі.
Салықтар мемлекеттің құрылуымен бірге пайда болады және мемлекеттің
өмір сүріп, дамуының негізі болып табылады.Мемлекет құрылымының
өзгеруі,өркендеуі қашан да болса оның салық жүйесінің қайта құрылуымен,
жаңаруымен бірге қалыптасады.
Әр бір мемлекетке өзінің ішкі және сыртқы саясатын жүргізу үшін белгілі
бір мөлшерде қаржы көздері қажет.
Мемлекет салықтарды экономиканы дамыту,тұрақтандыру барысында қуатты
экономикалық тетік ретінде пайдаланылады.
Салықтардың мәнін толық түсіну үшін,олардың экономикалық маңызын түсіну
қажет. Ал салықтардың экономикалық маңызы олардың атқаратын қызметіне
тікелей қатысты.
Салықтар негізгі мынадай қызметтері (функциялары) бар:
- реттеушілік;
- фискалдық;
- қайта бөлу.
Жоғарыда көрсетілген негізгі функциялармен қатар салықтардың
ынталандыру, бақылау функцияларын атап кетуге болады.
Реттеушілік қызметі – салықтың ең негізгі қызметі. Осы қызмет арқылы
салықтар ел экономикасына өз ықпалын тигізеді, яғни салықтар реттеу жүзеге
асырылады. Салықтық реттеудің ең басты мақсаты - өндірістің дамуына ықпал
ету. Салық түрлері,салық салу әдістері салықтық реттеудің тетіктері болып
саналады.
Жоғарыда көрсетілген салықтық реттеудің тетіктері тек қана өндірістің
дамуын реттеп қана қоймайды. Сонымен қатар ақша және баға саясаты, шетелдік
инвесторларды ынталандыру, шағын және кіші кәсіпкерлікті дамыту жұмыстарын
жүзеге асырады. Әрине, салықтық реттеу тетіктері тиімді қызмет атқару үшін,
олардың басқа да экономикалық тетіктермен тығыз байланыста болуы қажет.
Салықтық реттеуде салық ставкалары мен салық жеңілдіктерінің алатын орыны
ерекше. Себебі ғылыми негізделмеген, шектен тыс жоғары қойылған стафкалар
кәсіпкерлердің ынтасын төмендетіп, өндірістің төмендеуіне және мемлекеттік
бюджет кірісінің азайуына әкеліп соқтырады. Осы сияқты салық
жеңілдіктерінің де теңсіз жағы және бар. Дамыған елдердің тарихынан салық
ставкалары жөнінде мынаны байқауға болады:
а-егер төленетін салық мөлшері салық төлеуші табысының 50 процентінен
асып кетсе, онда ол өндірістің тоқтап қалуына соқтырады;
ә-егер салық мөлшері салық төлеуші табысының 45-50 проценті
аралығында болса, онда жай, ұдайы өндіріске әкеледі;
б-егер салық мөлшері, салық төлеуші табысының 35-40 проценті мөлшері
аралығында болса, онда ұлғамайлы ұдайы өндіріске әкеледі.
Салықтардың екінші қызметі – фискалдық немесе бюджеттік қызметі. Бұл
қызметі (функциясы) арқылы мемлекеттік бюджеттік кіріс бөлімі құрылып,
салықтардың қоғамдық міндеті артады. Себебі, салықтар мемлекеттік бюджеттің
кірісін топтастыра отырып, әлеуметтік, әскери – қорғаныс, тағы басқа да
шаралардың іске асуын қамтамасыз етеді.
Қайта бөлу қызметі арқылы түрлі субъектілер табысының бір бөлшегі
мемлекет пайдасына өтеді. Бұл қызметтің іс - әрекетінің көлемі ішкі жалпы
өнімді салықтардың алатын үлес салмағы арқылы анықтайды. Соңғы жылдардағы
мәліметтер бойынша Қазақстан Республикасының ішкі өнімдегі салықтардың үлес
салмағы 40 проценттен көбірек болып отыр. Бұл экономикасы дамыған басқа
елдерден әлдеқайда жоғары. Еліміздегі мемлекет мүддесі үшін қаржы көздерін
орталықтандырудың бір айғағы осы.
Мемлекет мына жоғарыда көрсетілген салықтардың қызметін (функциясын)
пайдалана отырып еліміздің салық жүйесін анықтайды. Салық механизмінің
қызмет ету жолдарын белгілейді, жалпы экономикалық саясатты негізге ала
отырып салық саясатын анықтайды.
Қазахстан Республикасы Конституциясының 35 – бабында: заңды түрде
белгіленген салықтарды, алымдарды және өзге де міндетті төлемдерді төлеу
әркімнің бұрышы әрі міндеті болып табылады, - жазылған.
Салықтардың әлеуметтік – экономикалық мәнімен мазмұны олар қарайтын
функциалрда толық ашыла түседі. Кәзіргі кезде салықтар фескалдық, реттеуші
және қайта бөлу сияқты негізгі үш функияны орындайды. Олардың әр қайсысы –
осы қаржы категориясының ішкі қасиетін, белгілерімен ерекшеліктерін
білдіреді.
Фискалдық функция барлық мемлекеттерге тән негізгі функция. Оның
көмегімен бюджеттік қор қалыптасады. Мұның өзі салықтардың қоғамдық
міндеттерін арттыра түседі. Өйткені салықтар мемлекеттік бюджеттің
кірістерін толтыра отырып, экономиканы, әлеуметтік – мәдени шараларды
жүзеге асыруды қамтамасыз етеді.
Салықтардың реттеуші функциясы мемлекеттің экономикалық қызметінің
ұлғаюымен байланысты пайда болады. Ол халық шаруашылығының дамуына
қабылдаған бағдарламаларға сәйкес ықпал етеді. Бұл кезде салықтардың
нысандарын таңдау ставкаларының алу әдістерінің өзгеруі, жеңілдіктерімен
шегермелер пайдаланады. Бұл реттегіштер қоғамдық ұдайы өндірістің
құрылымына, қордалану мен тұтыну ауқыбына ықпал етеді.
Қайта болу функциясы арқылы түрлі субъектілер табысының бір бөлігі
мемлекет қарамағына өтеді. Бұл функцияның іс-әрекетінің көлемі ішкі жалпы
өнімде салықтардың алатын үлесі арқылы анықталады. Соңғы жылдары
Қазахстанда ішкі жалпы өнімдегі салықтар үлесінің төмендеу тенденциясы орын
алып отыр. Егер 1997 жылы ішкі жалпы өнімдегі олардың үлесі 19,7пайыз
болса, 1998 жылы ол 16,6 пайызға,2000 жылы-22,6 пайыз,2001 жылы - 22,2
пайыз болды (салыстыру үшін: Украинада – 29 пайыз, Ресейде – 33,3 пайыз).
Салық салу объектілерін есепке алу және оларды бағалау тәсілдеріне
қарай салық алудың мынадай төрт әдісі қолданылады: кадастырлык, салық
төлеушінің декларациясы бойынша, табысты алу көзінен ұстап қалу, патенттік
негізде.
Мемлекеттік салық салу саясаты- салық саласындағы шаралар жүйесін
қоғамның оның нақтылы кезеңіндегі әлеуметтік- экономикалық мақсаттар мен
міндеттеріне қарай әзірленген экономикалық саясатқа сәйкес жүргізеді.
Нарықтық экономиканың қалыптасу кезеңінде салық саясатының негізгі
бағыты немесе салық саясатының басты мақсаты - салық жүйесін құру және оның
тиімді қызмет етуіне мүмкіншілік беретін салық механизмін іске асыру.
Салық жүйесі - өзінің құрамы жағынан бірнеше компоненттерден тұратын
күрделі модель.
Салық жүйесі компоненттерінің құрамы мынадай : қаржы қатынастары және
осы қатынасты анықтайтын салықтар; салық механизмі, яғни салық салу
әдістері мен жолдары; нұсқаулар мен әдістемелік құжаттар; салық салуды
басқару және салық қызметі органдары. Салық салудың әдістері мен жолдары,
нұсқаулар мен әдістемелік құжаттар, салық салуды ұйымдастыру, салық салудың
негізгі принциптері және т.б-лар салық механизміне жатады. Салық жүйесінің
жақсыда, тиімді қызмет істеуіне салық салу механизмінің тигізер ықпалы өте
зор.
Енді осы салық жүйесінің құрамы мен салық салу механизміне кеңірек
тоқталайық.
Қандай да бір механизмінің құрамында бірнеше тетіктер және элементтер
болады. Салық салу механизмі де сол сияқты белгілі бір салық элементтерінен
құралады.
Салық салу элементтері мыналар:
Субъект, объект, салық көзі, салық ставкасы, салық өлшем бірлігі салық
оклады, салық жеңілдіктері, салық төлеу мерзімі мен тәртібі, салық
төлеушінің және салық қызметі органдарының құқы мен міндеттері, - салықтың
төлеуін бақылау, салықтық жазалау шаралары.
Енді осы әрбір элементке қысқаша түсінік берейік.
Салық субъекті (салық төлеуші) дегеніміз – заң бойынша салық төлеу
міндеті жүктелген жеке және заңды тұлғалар.
Салық объектісі – табыс, мүлік, еңбек ету түрі, қызмет көрсету, ақшамен
жасалатын операциялар, мүлікті басқаға беру, табиғи қорларды пайдалану,
қосылған құн, айналым және т.б.
*Салық көзі – салық салынатын табыс.
*Салық ставкасы немесе бәсі өлшем бірлігінен алынатын салық мөлшері.
*Ставкалар тұрақты немесе процентпен белгіленеді.
*Тұрақты ставкалар салық объектісінен түсетін табыстың мөлшеріне
байланыссыз, өлшем бірлігіне тұрақты соммамен тағайындалады.
*Проценттік ставкалар үш түрге бөлінеді: үдемелі немесе прогрессивті;
регрессивті және пропорционалды.
Үдемелі немесе прогрессивтік ставкалар салық салынатын табыстың өсуіне
сәйкес ұдайы үдеп, өсіп отырады.
Регрессивтік ставкалар, керісінше, салық салынатын табыстың төмендеуіне
сәйкес, азайып отырады.
Пропорционалдық ставкалар салық салу объектісінің мөлшеріне
байланыссыз, тұрақты бір процентпен тағайындалады.
Салық оклады – салық төлеушінің белгілі бір салық объектісінен төлейтін
салық сомасы.
Салық жеңілдіктері дегеніміз, заңға сәйкес салық төлеушіні біртіндеп
немесе салық төлеуден түгел босату. Салық жеңілдіктеріне салықтан
босатылатын, салық салынбайтын минимум, шегерістер, салық ставкасын
төмендету, салық төлеу мерзімін ұзарту жатады.
Салық төлеу мерзімі – салық төленетін уақыт.
Салық төлеу тәртібі – белгіленген мерзімде салықты төлеген кезде
алдымен бюджетке қандай салықтар төлеу керек екенін, яғни төлеу кезінде
белгілі бір дәйектілікті белгілейді.
Салық қызметінің негізгі міндеттері мыналар:
• салық заңдарының орындалуын қамтамасыз ету, оның тиімділігін зерделеу;
• заңдардың, салық салу мәселелері жөнінде басқа мемлекеттермен
жасалатын шарттардың жобаларын әзірлеуге қатысу;
• салық төлеушілерге олардың құқықтары мен міндеттерін түсіндіру, салық
заңдары мен салық салу жөніндегі нормативті актілердегі өзгерістер
туралы салық төлеушілерге уақтылы хабарлап отыру.
Салық төлеушілер өз тарапынан мынадай міндеттерді атқарулары тиіс:
1. уақытылы салық инспекциясына тіркеліп, тіркеу нөмірін алуға;
2. мемлекеттік салық комитетінің актілеріне сәйкес есеп құжаттамаларды
жүргізуге, осы есеп құжаттамаларды бес жыл бойы сақтауға;
3. белгіленген мерзімде салық декларациясын тапсыру;
4. атқарылған жұмыс немесе көрсетілген қызмет үшін төлемді жүзеге асыратын
салық, төлеуші салық қызметінің талабы бойынша атқарушыға төленген
соммалар туралы ақпарат беруге;
5. салық заңдарын, салық төлеу тәртібін, салық төлеу мерзімін қатаң
сақтауға;

1.2 Жалпы мемлекеттік салықтар
Жас тәуелсіз еліміздің қомақты бюджеті болуы жолында, мемлекеттік
қазынаның қаражатын молайта түсу - маңызды мәселе. Өйткені, денсаулық
сақтау органдарының, халыққа білім беру мекемелерінің, зейнеткерлер мен
студенттердің, басқа да толып жатқан халық жіктерінің тағдыры бюджетке
байланысты екені хақ. Бюджет кірістерінің құрамы, бюджетке шоғырланатын
ақша қаражаттарының формалары шаруашылық жүйелері мен әдістерінен, сол
сияқты қоғамның экономикалық шараларын шешуге тәуелді. Бұрын бюджет
кірістері мемлекеттік кәсіпорындардың ақша қорларынан құралса, нарықтық
экономикаға- көшуге байланысты, ол заңды және жеке түлғалардың салықтық
және салықтық емес төлемдерінен тұрады.
Қандай да болмасын мемлекеттің атқаратын қызметінің ең маңызды, басты
түрі мемлекеттік кірістерді қалыптастыру екені бізге белгілі. Мемлекеттік
кіріс деп, мемлекет қарамағына әр түрлі түсім көздерінен келіп түсетін және
оның өзіне тән міңдеттерін шешуге, сондай-ақ, функцияларын жүзеге асыруға
пайдаланылатын қаржылық ресурстарды айтуға болады. Сол мемлекеттік
кірістердің қатарынан салықтар да өзіне тиісті, өте маңызды орын алады.
Салықтар мемлекеттің басқа да атрибуттары сияқты мемлекеттер құрыла
бастаған кезде пайда болған және олар әркашан да мемлекеттің мемлекет болып
қалыптасуының, сондай-ақ оның өсіп-өркендеуінің негізгі материалдық тірегі
болып табылған.
Алғашқы кездерде мемлекетті ұстауға қажетті қаражаттар сол мемлекет
тұрғындарынан заттай немесе ақшалай күйінде алынған болса, кейінінен олар
тұрақты, жүйелі түрде ақшалай алынатын міндетті төлемдерге - салықтарға
айналған.
Салықтардың, салықтық құқықтың мемлекеттермен қатар пайда болуы олардың
құқықтық табиғатын, мәнін ашып көрсететін сияқты. Өйткені сол кездерден
бастап мемлекеттерде әлеуметтік әділеттілік, демократиялық және
құқықтық принциптері көрініс берген. Әртүрлі меншік нысандарының
теңдігі, олардың өндіріс құралдары мен жабдықтарына негізделуі де
мемлекеттің экономикалық жүйесімен шартталған болатын.
Сонымен салықтардың экономикалық мәні мынада: салықтар шаруашылық
жүргізуші субьектілер мен халық табысының қалыптасуындағы қаржылық
қатынастардың бір бөлігін білдіреді. Сондай-ақ шаруашылық жүргізуші
субьектілер мен халық табысының белгілі бір мөлшерін мемлекет үлесіне
жинақтап, жиынтықтаудың қаржылық қатынастарын көрсетеді.
Салықтар мемлекеттің құрылуымен бірге пайда болады және мемлекеттің
өмір сүріп, дамуының негізі болып табылады. Мемлекет қүрылымының өзгеруі,
өркендеуі қашан да болса оның салық жүйесінің қайта құрылуымен, жаңаруымен
бірге қалыптасады.
Әрбір мемлекетке өзінің ішкі және сыртқы саясатын жүргізу үшін белгілі
бір мөлшерде қаржы көздері қажет. Салықтар - мемлекеттің тұрақты қаржы
көзі. Сондықтанда мемлекет экономиканы дамытып, тұрақтандыру барысында
қуатты экономикалық тетік ретінде пайдаланады.
Салықтардың функционалдық, сипаттамасын нақтыландыру, яғни қызметтеріне
талдау жасау арқылы салықтардың тікелей мәнін және экономикалық табиғатын,
сондай-ақ атқаратын қызметтерінің негізгі бағытын көруге болады.
Салықтардың қызметтері белгілі кезеңде өздері атқаратын рөліне байланысты,
мемлекет алдында тұрған негізгі мәселелерді шешуге септігін тигізуге,
қажетті экономикалық тұтқа және реттеуші болып табылады. Салыктардың
қалыптасқан түрдегі негізгі үш қызмет бар. Олар: фискалдық,
қайта бөлу және реттеуші қызметтер. Негізінде экономикалық теория жене
басқа тиісті оқулықтарда осы негізгі үш қызмет көрсетілмегенімен, кейбір
белгілі экономист-ғалымдардың еңбектерінде оларға қоса тағы бірнеше
қызметтер аталады.
Бірінші, фискалдық қызмет-салықтардың және басқа да міндетті
телемдердің бюджетке толығымен және уақтылы (мерзімінде) түсіп отыруын
қамтамасыз етеді. Фиск - латын тілінде мемлекеттік қазына деген мағынада
айтылған. Сондықтан, фискалдық қызмет-салықтық-бюджеттік қызмет, яғни
мемлекеттік қазына-бюджетті түсім көздері - салықтар мен басқа да міндетті
төлемдер арқылы ақшалай қаражаттармен қамтамасыз ету жөнінде қызмет болып
табылады. Қысқаша айтқанда, қаражаттарды бюджетке жұмылдыру қызметі.
Тауарлық-ақшалай қатынастардың, өндірістің дамуына байланысты бұл қызмет
-мемлекет қарамағына түсетін ақшалай кірістерді ұлғайта түседі. Ал қайта
бөлу қызметі, әртүрлі субьектілерінің табыстарының белгілі бөлігін мемлекет
пайдасына қайта бөлу қызметі. Бұл қызметтің барысында жалпы ұлттық өнім
көлеміндегі салықтардың үлесі анықталады, яғни ұлттық табысты бөлу және
қайта бөлу арқылы оның қандай бөлігінің мемлекет меншігіндегі қорға
қосылғанын көрсетеді.
Үшінші қызметі - салықтық реттеу, яғни реттеуші қызмет-салық
нарықтарының мөлшерін өзгерту, салық түрлерін азайту және негізделген салық
жеңілдіктерін енгізу арқылы, заңды және жеке тұлғаларды нарыққа бағытталған
экономикалық белсенділіктерін (қызметтерін), сондай-ақ мүдделерін
қамтамасьгз ету. Бұл қызмет өзінің осындай сипаттамасына байланысты
ынталандыру қызметі деп те аталады. Салықтық реттеу (салықпен реттеу деген
де болады) мүмкіндігінше тиімді салық түрлерін таңдау, олардың мөлшерін
өзгерту, сондай-ақ жеңілдік көрсету, кейде кейбір түрлерін алу тәсілін
өзгерту сияқты әрекеттерден тұрады. Әсіресе бұл қызметті ғылыми-техникалық
процестерді ынталандыру кезінде қолдану өте тиімді болады.
Мемлекет үстінде аталған салықтардың қызметін қолдана отырып салық
салу, салық қызметі саласындағы әртүрлі шараларды жүргізеді және салық
жүйесін анықтап, олардың қызмет атқару тұтқасын әзірлейді. Салық салу
саласыңдағы жүзеге асырылатын шараларды қоғамның нақты бір даму кезеңіндегі
әлеуметтік-экономикалық мақсаттарына байланысты экономикалық саясатпен
ұштастыру да осы қызметтер арқылы жүргізіледі.
Енді осы қызметтер жөнінде қалыптасқан, дәстүрлі көзқарастармен
шектеліп қана қоймай басқа да авторлардың пікірлеріне тоқталайық. Белгілі
экономист-ғалым Қарағұсова Г.Ж. айтуынша салықтардың атқаратын қызметтері
мына төмендегідей болып келеді:
1.фискалдық немесе жұмылдыру қызметі арқылы мемлекет тиісті шығындарын
қаржыландыруға қажетті салықтарды жиыстырады;
2.қайта бөлу қызметі арқылы мемлекет экономика аясының әртүрлі саласына
ықпал етеді, әлеуметтік саясатты жүзеге асырады, табыстарды халық
арасындағы әлеуметтік топтарға қайта бөледі, табысты өте төмен топтарға
жәрдем береді. Мысал ретінде үдемелі ставкалы табыс салығын көрсеткен;
3.ынталандыру қызметі - экономиканы дамыту, техникалық жаңарту және
т.б, әртүрлі жағдайлар жасауды жүзеге асырады;
4.шектеу кызметі, салық саясаты арқылы мемлекетке тиімсіз (пайдасыз)
өндірістердің дамуын шектеу немесе тоқтата тұру больтп табылады;
5.бақылау-есептеу қызметі, кәсіпорындар мен азаматтардың табыстарын,
өндірістің құрылымы мен көлемін және қаржылардың қозғалысын есептеп,
бақылаудан тұрады.
Мемлекет мына жоғарыда көрсетілген салықтардың қызметін пайдалана
отырып еліміздің салық жүйесін анықтайды. Салық механизмінің қызмет ету
жолдарын белгілейді, жалпы экономпкалық саясатты негізге ала отырып, салық
саясатын анықтайды.
Салық категориясының нақты формалары болып құқық органдарымен
тағайындалған салық төлемдерінің түрлері жатады. Салық дегеніміз - жеке
және заңды тұлғалардың мемлекеттік шығындарын жабу үшін, заң жүзінде
бекітілген төлемі. Мемлекеттің алатын салықтарының формасы мен
әдістерінің жиынтығын салық жүйесі дейміз.
Салық жүйесі тікелей және жанама салықтардың ара қатынасынан тұрады.
Біріншісі - салық төлеушілердің табысы мен мүлкінен алынатын мемлекет
түсімі, екіншісі - тауар бағасына немесе қызмет көрсетуге үстеме құн
ретінде тағайындалып тұтынушыдан төленеді. Тікелей салық салуда ақша
қатынастары мемлекет пен қазынаға енгізетін төлеушінің өзімен тура болады.
Жанама салықтың субьектісі, мемлекет пен төлеуші арасьында болатын
делдал, яғни тауар сатушысы болып табылады.
Тікелей салықтар өз кезегінде нақты мүлік түрлерінің әрқайсына
төленетін, жеке және заңды түлғалардың кіріс көздерінен немесе декларация
бойынша алынатын салықтар болып бөлінеді.
Тікелей салықтардың біреулерін тек заңды түлғалар, келесісін тек-жеке
тұлғалар, ал үшіншісін - заңды да жеке түлғада төлейді.
Жанама салықтар құрамы да әр түрлі - акциздер және қосылған құнға
салынатын салықтар. Олардың алынуыда өте қарапайым Олардың алымдық әсері
өндіріс құлдырауында да қолданылады. Алыну обьектісі мен колданылу әдістері
әр түрлі болып келетін, тікелей және жанама салықтардың жүйесі, мемлекетке
салықтардың - алымдық және экономикалық қызметтерін толықтай атқаруына
мүмкіндік береді.
Нарықтық экономикалық қалыптасу кезеңінде салық саясатының негізгі
бағыты немесе салық саясатының басқы мақсаты - салық жүйесін құру және оның
тиімді қызмет етуіне мүмкіншілік беретін салық механизмін іске асыру.
Салық жүйесінің құрамы мынадай: қаржы қатынастары және осы қатынасты
анықтайтын салықтар; салық механизмі, яғни салық салу әдістері мен жолдары;
нұсқаулар мен әдістемелік құжаттар; салық салуды ұйымдастыру, салық салудың
негізгі принциптері және тағы басқалар салық механизміне жатады. Салық
жүйесінің жақсыда, тиімді қызмет істеуіне салық салу механизмінің тигізер
ықпалы өте зор.
Сонымен салық жүйесінің өте маңызды және күрделі құрылым екенін білдік.
Салық жүйесінің мемлекеттің нақты тарихи ұлттық даму кезеңдерімен
шартталарыны белгілі.
Сондықтан, қандай да болмасын дамыған елдің салық жүйесі бізге эталон
бола алмайды.
Бірақ дамыған елдерінің салық жүйесінің тенденциясын және жалпы
сипаттамасын қарастыру және талдау жасап отыру біздің міндетіміз.
Салық салу кезінде мемлекет белгілі бір принциптерді колданады. Салық
салу принциптері салық теориясының басты элементі болып табылатынын
ұмытпауымыз қажет.
Салықтар жөніндегі ілімнің тұңғыш қарлығаштары, саяси экономикалық,
теорияның ең ірі классиктері Адам Смит, Вильям Питти және т.б. болатын.
Кезінде салық жүйесін құрудың төрт қағидасын Адам Смит ұсынған болатын.
Олар күні бүгінге дейін (әрине дамыған елдерде) салық салуды ұйымдастыру
принциптері ретінде қолданылады.
1.Біршіш қағида - салық әрбір салық төлеушінң тапқан табысына сәйкес
алынуға тиісті;
2.Екінші қағида - салық мөлшері мен оны төлеу мерзімі заң жүзінде күні
бұрын және дәл белгіленуі қажет;
3.Үшінші қағида - ыңғайлылық қағидасы, яғни әрбір салық төлеушіге
қолайлы уақытта және осы салық төлеушіге ыңғайлы әдіспен алынуға тиісті;
4.Төртінші қағида - үнемділік қағидасы, яғни салық алу кезінде салық
төлеушінің шығындары мейлінше аз болуға тиісті.
Салық салу кезінде, аталмыш принциігіерді басшылыққа алу барысында
мемлекет тарапынан белгілі қағидаларды қолдану тәртібі туындаған болатын.
Қазіргі кезде қолданылатын салық салу прпнциптері тікелей салық салу
жүйесіне бағынышты (байланысты) болады. Белгілі ғалым Қарағүсова Г.Ж.
өзінің еңбегінде салық салу принцпптерінің ең қолайлы деген түрлерін атап
көрсеткен:
1.Салық салмағының тең болуы, яғни әркім мемлекет қорына " әділ үлесін
" қосуға міндетті;
2.Салық жүйесінің қарапайым және анық болуы, яғни салық төлеушілерге
түсінікті болуы қажет;
3.Салық салудың теңділігі және әділеттілігі, яғни әлеуметтік-
экономиқалық мақсаттарға жету үшін, мүмкіндігінше әртүрлі жеңілдіктерді
азайту;
4.Салыктарды басқару және заңдылықты сақтау жөніндегі әкімшілік
шығындар мүмкіндігінше аз мөлшерде болуы қажет.
Қазіргі кезеңде, мемлекет алдында тұрған бірден-бір күрделі мәселе
-салық салмағын (айырмашылығын) халық арсында ойдағыдай етіп бөлу. Әзірше
осы мәселе жөргінде екі принцип барын білуіміз қажет.
Біріншісі, тапқан (алған) игіліктерге негізделген яғни мемлекет
тарапынан көрсетілетін қызметтердің бәрі оның азаматтарына кәдімгі тауар
ретінде берілуге тиісті. Бірақ мемлекеттен алынатын игілгктердің сапасы
әртүрлі болуы мүмкін, ал сол үшін бәрі бірдей төлейді. Нарық кезеңінің
көрінісі ретінде, қоғамымызда байлар мен кедейлердің пайда болғаны баршаға
мәлім. Сондықтан мемлекеттен берілетін жәрдем ақыларды, субсидияларды тек
табысы төмен, тұрақты табыс көзі жоқ адамдарға беру қажет.
Екіншісі, төлеу қабілеттілігі принцппіне негізделген. Бұл жерде салық
айырмашылығы салық төлеушілердің нақты табыстарына және тұрмыс деңгейлеріне
байланысты болады
Мельников В.Д. өз еңбегіңде дүние жүзілік мәні бар салық салу
принцицтерінің ұтымды түрлерін (Я.Корнай және т.б. ұсынған) атап көрсеткен.
Бүл принциптер нарық қатынастары жағдайындағы салық жүйесінің ойдағыдай
тиімді болуына бағытталған.
Дүние жүзілік тәжірибеден өткен ол принциптер мыналар:
1.Салық салу формаларын белгілеу барысында карапайым формаларды
қолданған жөн. Сонда төлеушілер салық төлеуден жалтара алмайды.
2.Салық жүйесі мүмкіндігінше бейтарап болуы тиіс. Былайша айтқанда,
мемлекет салық төлеушілерді салық жүйесі арқылы ынталандыруға (жеңлдік беру
арқылы) немесе жазалауға жол бермеуі керек. Өнімдердің, қызметтердің жеке
түрлерін салық салуда немесе кейбір әлеуметтік саясат, денсаулық сақтау,
мәдеииет салаларын мемлекет қаржыландырғанымен, бұл қаржыларды салық
ставкаларын өзгерту (жоғарлату жолымен алуға болмайды).
3.Прогресивті салықтардың орнына тікелей пропорционалды салықтарды
басымырақ пайдалану.
5.Салық жүйесі экономикалық қызметтердің жақсаруына және күрделі
жұмсалымдардың өсуіне кедергі келтірмеуіне тиіс. Көп өнімді жұмыс істегенде
прогресивті салықты қолданбай, салықтардың өнімділікке, өндіріске және
күрделі жұмсалымдарға тигізер ықпалының нәтижесі қандай болатынын ескерту
қажет.
Сонымен салық жүйесі мемлекеттің экономикалық саясатымен анықталатын,
үстінде аталған принциптерді еске ала отырып, біздің пікірімізше, салық
салу (салық қызметі) принциптері мүмкіндігінше мына төмеңдегідей болуы
қажет; заңдылық және негізділік; жалпыға бірдей және нақтылық; теңділік
және әділеттілік; ыңғайлылық және жеткшіктілік; карапайымдылық және
бейтараптылық; жоспарлылық және нормативтік; тиімділік және үнемділік;
жеңілділік және бірдүркінділік.
Заңды тұлғалардан алынатын табыс салығы салық жүйесінің құрамының бір
бөлігі болып табылады. Бұл салық заңды тұлғалардың табысына салынатын
тікелей салық.
Салық төлеушілер салық жылында салық салынатын табысы бар заңды
тұлғалар (мемлекеттік кәсіпорындар, шаруашылық серіктестіктері, өндірістік
кооперативтер, коммерциялық емес ұйымдар).
Оның ішінде:
- Қазақстан Республикасы Ұлттық банкісінен басқа резидент және резидент
емес заңды тұлғалар;
-кәсіпкерлік қызметінен алынған табысы бойынша коммерциялық емес және
бюджеттік ұйымдар.
Салық салу объектісі болып, салық салынатын табыс саналады.
Салық салынатын табыс жылдық жиынтық, табыс пен белгіленген шегерістер
арасындағы айырма ретінде анықталады.
Жылдық жиынтық табыс.
Жылдық жиынтық табыс – заңды тұлғалардың күнтүзбелік жыл ішінде түрлі
көздерден алған табысы. Заңды тұлғаның жылдық жиынтық табысына кәсіпкерлік
қызметтен ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Салық әкімшілендіру жүйесін жетілдіру
Қазақстан Республикасының салық жүйесiн жетiлдiру
Салық қызметі органдарында басқару жүйесін жетілдіру
Бюджет жүйесін жетілдіру
Салық жүйесін реформалау
Мемлекеттің салық жүйесін ұйымдастыру
Салық жүйесін ұйымдастыру
Акционерлік қоғамды басқару жүйесін жетілдіру
Кадрларды таңдау жүйесін жетілдіру
Қазақстанның салық жүйесі
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь